Urush Bolalari

Ulug‘ Vatan urushi jang maydonlarida halok
bo‘lgan va urush davri mashaqqatlarini boshdan

kechirgan insonlarga bag‘ishlanadi.

URUSH
BOLALARI

O‘zbekistonliklarning urush davri
dahshatlari haqidagi xotiralari
1941–1945

Frontda, front ortida, qamalda, konslagerlarda

TOSHKENT
«SPLENDID IDEA»

2021

URUSH BOLALARI

UO'K 94(575.1)"1941/1945"(093.3)
KBK 63.3(5Ўзб)622

Т 45 Teshayev Andrey.
Urush bolalari. O‘zbekistonliklarning urush davri dahshatlari haqidagi xotiralari
[Matn] / Andrey Teshayev. – Toshkent: SPLENDID IDEA, 2021. – 240 b.

12+ Ushbu kitob Ulug‘ Vatan urushida ha*l*o*k bo‘lgan millionlab insonlar ruhiga

bag‘ishlanadi. Bu yil fashizm ustidan qozonilgan Buyuk G‘alabaga 76 yil
to‘ladi. Bu G‘alaba qanchadan qancha insonlar hayoti evaziga kelganini
hamisha yodda tutishimiz darkor. O‘sha dahshatli urushning guvohi bo‘lgan
insonlar hozirda juda oz qolgan — ular frontda va nemislarning konslagerlarida
omon qolgan, frontni barcha zarur vositalar bilan ta’minlash uchun kecha-yu
kunduz mehnat qilgan, o‘zlari och qolsa ham so‘nggi burda nonini yaqinlari
bilan baham ko‘rgan fidoyi insonlardir.

Mazkur kitobda o‘sha urush jajji guvohlarining o‘nlab hikoyalari
jamlangan, ularda mubolag‘adan asar ham yo‘q, faqat shafqatsiz haqiqatgina
mujassam. Yoshgina bolalar fashistlar lagerlaridagi jasadlarni o‘z qo‘llari
bilan tashishgan, olib ketishga hech kim bo‘lmagani bois o‘lib bo‘lgan ota-
onalarining murdalari bilan birga qamalda yashashgan, bir qo‘li yog‘da,
bir qo‘li moyda bo‘lgan dushmanning yonginasida ochdan o‘lay deyishgan.
Bizlarning barchamiz tinch-totuv kelajagimiz uchun umrini fido etgan o‘sha
qahramonlar avlodlarimiz. Shu bois ham ular haqidagi xotira qalblarimizda
abadiy muhrlanishi darkor.

UO'K 94(575.1)"1941/1945"(093.3)
KBK 63.3(5Ўзб)622

Kitob Kapitalbank ATB moliyaviy ko‘magida nashr qilindi.

ISBN 978-9943-7301-3-7 © Podrobno.uz YA, 2021
© Kapitalbank ATB, 2021
© Splendid Idea MChJ, 2021

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

IJODIY JAMOA:

G‘oya muallifi
Andrey Teshayev
Mas’ul muharrir
Andrey Teshayev
Muvofiqlashtiruvchi menejer
Liliana Dashkova

Muharrir
Fazilat Muhammadiyeva

Fotomuharrirlar
Liliana Dashkova, Andrey Teshayev

Texnik muharrir
Liliana Dashkova

Jurnalistlar
Zarina Tohirova, Shahnoza To‘rabekova, Rimma Sabirdjanova, Maksim Chernogayev,

Suriya Magdeyeva, Irina Boyko-Bryunero, Olga Fazilova
Rus tilidan tarjimon
Abduhamid Pardayev
Dizayn va sahifalash
Splendid Idea MChJ
Fotosuratchilar

Aleksandr Kim, Dinara Chirkova, Ivan Makarov, Abdulaziz Solihov, Timur Temirov
Musahhihlar

Sitora Xolmatova, Fozila Toshpo'latova

URUSH BOLALARI G‘alaba kuni — quvonchli sana va shu
bilan birga, erk uchun, bugungi ozod va
SO‘ZBOSHI obod Vatan uchun hayotini qurbon qil-
ganlarni xotirlash kuni. Bu buyuk jasorat-
4 ni hamisha xotirada saqlash, uni mardlik,
yuksak vatanparvarlik va mardonavor iro-
da tarixi sifatida e’zozlash har birimizning
muqaddas burchimizdir.

Bugun biz tinch, osoyishta va farovon
davrda yashayapmiz. Mehnat qilyapmiz,
rejalar tuzyapmiz, orzu-niyatlarimizga
yetyapmiz, farzandlarimizni voyaga yet-
kazyapmiz. O‘g‘il-qizlarimiz ta’lim ol-
moqda, bolalik davrini orzular og‘ushida
o‘tkazmoqda. Bir paytlar yosh o‘g‘il-qizlar
zavod dastgohlarida ishlagani, gospital-
larda xizmat qilgani va partizanlarga yor-
dam berish paytida o‘z hayotini xatarga
qo‘yganini hozir tasavvur qilish qiyin.
Urush bolalarni erta ulg‘aytirib, bolalik
quvonchlaridan mahrum etdi, dahshat-
li fojialarni boshdan kechirishga majbur
qildi.

Urush bolalari — bu biz ba’zida unu-
tadigan davr tarixining muhim bir qis-
mi. O‘z bolaligini qurbon qilish, hech

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

shubhasiz, juda katta jasorat. Ushbu ki- bevosita vokzalga kelgan poyezdlardan
tob Kapitalbank ATB va Podrobno.uz evakuatsiya qilingan yetimlarni uylariga
yangiliklar agentligi tashabbusi bilan olib ketgani, frontga mevalar va g‘allani
nashr qilinmoqda. Bu kitobda yosh bola qanday jo‘natgani haqida so‘zlashadi.
sifatida boshdan kechirilgan urushning Temirchi Shoahmad Shomahmudov va
dahshat-u vahimalari, judolik iztiroblari hi- turmush o‘rtog‘i Bahri aya yetim qolgan
koya qilinadi. Kitobda urushni o‘z ko‘zi bi- 15 nafar bolani boqib olganini yod olmas-
lan ko‘rgan bolalarning xotiralari jamlan- likning iloji yo‘q. O‘zbekistonda bunday
gan. Ular orasida urush otasiz qoldirgan oilalar juda ko‘p bo‘lgan.
o‘zbek bolalari, shiddatli janglar ketayot-
gan hududlardan evakuatsiya qilingan- Ushbu kitob Kapitalbank ATB uchun
lar, qamaldagi Leningradda ochlikdan jon ijtimoiy ahamiyatga molik asardir. Biz
berganlar, shuningdek, konslagerlarda hozirgi avlod o‘z ota-bobolari jasoratini
mahbus bo‘lgan bolalar bor. hech qachon unutmasligi, musaffo osmon
va o‘zlari bahramand bo‘layotgan barcha
Ulug‘ Vatan urushi yillarida o‘zbek xalqi ne’matlarning qadriga yetishini istay-
200 mingdan ortiq yetim bolalarni o‘z miz. Biz zamonamiz yoshlari yaxshilik va
bag‘riga oldi, ularga boshpana berib, bor mehr-shafqat, hotamtoylik va oliyjanoblik,
mehrini tortiq qildi. O‘zbekistonga kelti- odamiylik va insonparvarlikni hami-
rilgan bolalar o‘z xotiralarida o‘zbek oila- sha yodda tutishini xohlaymiz. Xotirada
lari so‘nggi burda nonini, uyidagi yagona e’zozlab saqlanadigan jasorat hamisha
karavotini bergani, asrab qo‘yilgan ma- barhayotdir!
todan ular uchun kiyimlar tikib kiydirgani,
Alisher MIRZAYEV,
Kapitalbank ATB boshqaruvi raisi

5

URUSH BOLALARI

***

Urush — chinakam fojia. Urush — nini endi bir tasavvur qilib ko‘ring. Butun
ko‘z-yoshlar va qon, minglab barbod Sobiq Ittifoq bo‘ylab minglab bolalar va
bo‘lgan taqdirlar demakdir. Ulug‘ Vatan qizlar o‘n ikki soatlab mehnat qilgan, front
urushida SSSRning 27 million aholisi uchun patronlar, minalar va parashutlar
halok bo‘lgan. Ularning 13 milliondan or- ishlab chiqarishda qatnashgan. Ularning
tig‘i tinch aholi edi. Ustiga-ustak yana o‘n aksariyati oila a’zolarini fashistlar yo‘q qil-
millionlab odamlar qamal va ochlik azo- gani oqibatida yolg‘iz o‘zlari qolgan, biroq,
bi, fashistlar tomonidan tahqirlashlarga shunga qaramasdan, taslim bo‘lmagan va
duchor bo‘ldi. intiqlik bilan kutilgan G‘alaba kunini im-
kon qadar yaqinlashtirishga hissa qo‘sh-
Eng yomoni — jabrlangan aholining gan.
anchagina qismi bolalar edi. Urush ma-
shaqqatlari ularning zaif yelkasiga og‘ir yuk Bolalar og‘ir judoliklarni boshdan kechi-
bo‘lib tushdi. Fashist bosqinchilari qo‘lida rayotgan bo‘lishiga qaramay, begona
qancha bolalar nobud bo‘lgani haligacha odamlarning uyidan boshpana va mehr
ma’lum emas. Tadqiqotchilarning aytishi- topgan. Bu borada O‘zbekistonning alo-
cha, qariyb 300 ming sovet bolalari nemis- hida xizmati bor. Urushning dastlabki yil-
lar tomonidan yo‘q qilingan. Buning ustiga larida bu o‘lkaga 1,5 milliondan ortiq odam
ochlik, sovuq hamda urushning boshqa evakuatsiya qilingan. Ularning qariyb 400
azob-uqubatlari o‘nlab barobar ko‘p bolalar mingdan ortig‘i bolalar bo‘lib, yarmidan
hayotiga zomin bo‘lgan. ko‘prog‘i yetimlar edi. Urushning bu yosh
guvohlari so‘nggi burda nonini ham ba-
Qamalda qolgan Leningraddagi bom- ham ko‘rgan o‘zbek xalqining oliyjanobligi
bardimonlar, dahshatli ochlikni ko‘rgan va tufayli fashistlar qo‘lida va ochlikdan no-
nemislarning konslagerlarida azob tortgan bud bo‘lishdan omon qoldilar.
bolalar qanday kuchli irodaga ega bo‘lga-

6

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Mazkur kitobdan dahshatli urush dav- dahshatlari takrorlanishiga hech qachon
ri bolalarining mubolag‘alardan xoli yo‘l qo‘ymaslikni so‘raydi.
haqqoniy xotiralari, konslagerlarda mur-
dalarni qanday tashishgani, tug‘ishganlari Afsuski, hozirgi davrda urush aql bovar
o‘tda yoqilganini o‘z ko‘zlari bilan ko‘rish- qilmaydigan holatdan odatiy voqea tusini
gani, ochlik va fashistlarning qonxo‘rliklari oldi. O‘lim — blokbaster film va kompyu-
oqibatida odamlar qanday nobud bo‘lgani ter o‘yinlaridagi manzaralar emasligini
haqidagi hikoyalar o‘rin olgan. Kitobda, odamlar unuta boshladi. Albatta, smartfon
shuningdek, bor-budidan ayrilsa-da, tas- ekrani yoki kompyuter monitorining berigi
lim bo‘lmagan, ochlikdan qiynalsa-da, tomonida turib, o‘lim dahshatini his qilish
so‘nggi burda nonini boshqalar bilan qiyin, biroq kulfat uyingiz ostonasiga kel-
baham ko‘rgan bolalar qismati aks et- ganida, ko‘pincha kech bo‘lgan bo‘ladi.
gan. Ular hozirgi avloddan G‘alaba qan- Mazkur kitob haqiqiy urush nima ekani va
day yo‘qotishlar va mashaqqatlar evaziga u qanday azob-uqubatlar keltirishi mum-
qo‘lga kiritilganini unutmaslikni, urush kinligi haqida eslatmadir.

Podrobno.uz yangiliklar agentligi tahririyati

7

URUSH BOLALARI

Rafiq Nishonov

Davlat va jamoat arbobi, O‘zbekiston SSR
Kommunistik partiyasi MKning sobiq birinchi
kotibi. 1926-yilda Toshkent viloyati Bo‘stonliq
tumani G‘azalkent qishlog‘ida tug‘ilgan. Urush
davrida, o‘smirlik paytida «Chirchiq» kolxozida
ishlagan. Mahalliy posyolka kengashi ijroiya
qo‘mitasi kotibi bo‘lgan. 1945-yili armiyaga
ketgan. Urush boshlanganda 15 yoshda bo‘lgan.

— Serurug‘ qarindoshlarimizni ulug‘ ganiga qaramay, bu barchaning bo-
Vatan urushi ayab o‘tirmadi. Onamning shiga tushgan mushtarak kulfat edi.
ikki akasi — Xolmat va Shodmon tog‘am Qo‘lida qurol tuta oladigan yigitlarning
urushda halok bo‘ldi, yana bir tog‘am barchasi jang maydoniga oshiqardi.
— Tolib qo‘lsiz qaytib keldi; otamning Qolganlar esa jon-jahdi bilan front
jiyani Ikrom mardonavor halok bo‘ldi, uchun mehnat qilardi.
yana bir jiyani Qo‘chqor chap oyog‘idan
ayrildi... Hech bir sog‘lom qarindosh Fashistlarga qarshi nafrat, bevaqt
erkak frontdan olisda o‘z uyida berkinib va shafqatsiz judoliklar odamlarni bir-
o‘tirmadi. Shiddatli janglar qishlog‘i- lashtirdi. Qishlog‘imizga to‘xtovsiz
mizdan juda-juda olislarda bo‘layot- «qoraxat»lar kelardi. Bir gal pochtaga
kirganimda, uchburchak «qoraxat»ni

8

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qo‘limga tutqazishdi. Otamni katta Rafiq Nishonov urush yillarida hamqishloqlari bilan
akasining ikki o‘g‘li 1941-yilning yozi- (fotosurat – oilaviy arxivdan).
dayoq oldingi liniyaga tushishgandi.
Ularning kenjasi Rashid qahramon- Tumanimizdagi qishlog‘-u ovullar
larcha halok bo‘lganidan birinchi bo‘lib yulduzlarday sochilib ketgandi. Nainki
men xabar topdim. Bu xabarni nima tog‘ yonbag‘irlari, balki olis tog‘ dara-
uchun oshkor qilmaganimni bilmayman. larida ham qishloqlar joylashgandi.
Balki keksa va bemor buvim bu qayg‘uni Eshaklar juda sezgir bo‘ladi, bunga
ko‘tara olmaydi, deb o‘ylagandirman. ko‘p bor guvoh bo‘lganman. Shubhali
Shuning uchun «qoraxat»ni yashirdim. botqoq yerlarga aslo qadam qo‘ymaydi,
To‘g‘ri qilgan ekanman! Yanglishib ularni, albatta, aylanib o‘tadi. Kunlarn-
«qoraxat» jo‘natishgan ekan. Ikki oydan ing birida Nanaydan o‘rmon oralab
keyin yaralangan Rashid amakimdan
xat keldi. Bu xatni buvimga ovozimni
chiqarib o‘qib berdim. Buvim juda xur-
sand bo‘ldi.

Qishlog‘imizdagi uylarga birma-bir
kirib, odamlar front uchun bera oladigan
oziq-ovqat mahsulotlarini to‘plaganmiz.
Bu mudofaa jamg‘armasi uchun oziq-
ovqat yig‘imlari edi. O‘sha kezlarda
men eshakda qishloqlarni kezib chiqar-
dim. Chunki eshak ishonchli ishchi ku-
chi-da. Chidamli, og‘irni yengil qiladi,
o‘tib bo‘lmaydigan so‘qmoqlardan
kechadi.

9

URUSH BOLALARI

kechasi qaytib kelayotgandim. Chirchiq kolxozlarni, xullas, aholi yashaydigan
daryosiga quyiladigan Xumson daryo- hamma joyni kezib chiqdim. Rahbar-
sidagi eski ko‘prikdan o‘tishim kerak lar bilan uchrashardim, yoshlar bilan
edi. Ko‘prik oldiga kelganimda, eshagim suhbatlashardim, ayni pallada frontga
birdan to‘xtab qoldi. «Yursang-chi!» imkon boricha ko‘proq yordam berish
— deganday oyog‘im bilan biqiniga qanchalar muhimligini uqtirardim.
niqtadim. Eshak sekin-asta ildamlay
boshladi. Yarmi chirib bo‘lgan ko‘prik Urinishlarim behuda ketmadi.
o‘rtasiga yetganimda, u qarsillab sindi Mudofaa jamg‘armasiga yig‘imlar
– eshagim bilan suvga quladim. Yarim to‘plar ekanman, o‘zlari ham osh-u
kilometr narida yana bir qishloq bor nonga o‘ta muhtoj nochor oilalarni
edi. Shu qishloqdagi tanishimning uyi- ko‘rdim. Biroq frontda jang qilayot-
ga kirdim. Onasi juda mehribon ekan: ganlar tezroq o‘z uyiga qaytishi uchun
kiyimlarimni tezda quritib berdi, oldim- odamlar beqiyos bag‘rikenglik va
ga osh-ovqat qo‘ydi. Eshagimni ham hotamtoylik bilan eng so‘nggi narsala-
tashlab qo‘yishmadi: yem-xashak bilan rini ham bajonidil berar edi.
siylashdi. Kechasi shu uyda tunadim.
Kimdir bir chelak bug‘doy, kimdir
Bizning odamlar mehmonni, hat- sholi, kimdir arpa, kimdir tariq be-
to kutilmagan va chaqirilmagan rardi. Bir kampir xijolat bo‘lgancha:
mehmonni ham atoyi Xudo deydi. Lekin «Bizda g‘alla yo‘q, lekin qoqi mevalar
og‘ir urush yillarida xalq o‘zgacha jips- ko‘p. Askarlarga quruq mevalar ham
lashdi. Front uchun zarur narsalarni o‘z bo‘laveradimi?» — deb so‘radi. «Juda
ehtiyojlariday qabul qildi. Men eshak ham bo‘ladi-da!» — deb javob berdim.
bilan butun tumanni aylanib chiqdim. Onaxon xursand bo‘lgancha: «Mar-
Bir hafta bitta kolxozni, keyingi hafta- hamat!» — deya naqd bir qop qoqi
da boshqasini, yettinchi, sakkizinchi mevalar berdi. «Hamma narsa g‘alaba
uchun!» degan shiorga o‘zbek, qozoq,

10

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

tojik qishloqlarida — Bo‘stonliq tu- Rafiq Nishonovning otasi
manida bu millat vakillari yashaydigan (fotosurat – oilaviy arxivdan).
qishloqlar ko‘p — bajonidil xayrixohlik
bilan «Labbay!» — deb javob berishdi. 11
Men bu borada biror-bir millat yoki elat
farqini sezmadim (albatta, turmush tar-
zidagi, udumlardagi farqni hisobga ol-
maganda). O‘zaro ko‘maklashish, yor-
damlashish baynalmilal tus olib, barcha
bir yoqadan bosh chiqardi.

O‘sha og‘ir yillarni hozirgi davr bilan
qiyoslar ekanman, hozir zarur talab-
chanlik yetishmayotganday tuyuladi
menga. Turli ko‘rinishdagi talabchanlik
bor, biroq ular talabga javob bermaydi.
Men qattiq chora-tadbirlar tarafdori
emasman, lekin beparvolik va loqaydlik
mas’uliyatsizlikka olib keladi. Biz esa
urush yillarida nafaqat Vatanga muhab-
bat, balki yuksak burch tuyg‘usi, qat’iy
tartib-intizom bilan yashab mehnat
qilardik. Byurokratizm, qog‘ozbozlik,
yuzaki ish qilish kamdan kam uchrardi.
Katta-yu kichik xaloskorlik va bunyod-
korlik qayg‘usi bilan yashardi. Yig‘ilish-
lar ham qisqa vaqtda tugar edi.

URUSH BOLALARI

Rafiq Nishonovning onasi Tinimsiz ishlash oqibatida toliqardik,
(fotosurat – oilaviy arxivdan). albatta. 1942-,­­­ 1943- va 1944-yillarda
«Chirchiq» kolxozida kecha-kunduz ti-
nim bilmay jon-jahdimiz bilan ishlagan-
miz. Boshqalar qatori mening ham
butun umrim dalada o‘tardi — jamoat
tashvishlari hosilni yig‘ib-terib olish
ishlaridan ozod qilmasdi. «Shiddat-
li qirqinchi yillar»ni eslasam, tungi oy
nurlari ko‘z oldimga keladi. Yop-yorug‘
oy nurida o‘rim va boshqa dala ishlari
juda qizg‘in davom etardi.

Otam urushga ketganda oilada katta
erkak men bo‘lib qolgandim. Raykom-
da xizmat qilar ekanman, oyda bir
marta oziq-ovqat taloni olardim. Odat-
da, asosan, o‘z mol-mulki bo‘lmagan
— evakuatsiya qilingan ruslar, Volga
bo‘yidan surgun qilingan nemislar,
qrim-tatarlarga shunday talonlar beri-
lardi. Lekin ular oilamizning kattaligi,
yosh bolalar ko‘pligi va yordam za-
rurligini hisobga olishdi. Kuniga jon
boshiga 250 grammdan bo‘lka non
berilardi. Obinonga o‘rgangan biz,
o‘zbeklar sharoit og‘ir bo‘lgani uchun

12

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bo‘lka nonni ham ko‘zimizga surtib
yer edik. Bularning barchasini yaxshi
eslayman.

13

URUSH BOLALARI

Ali Xamroyev

1937-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi boshlanganda to‘rt yoshda
bo‘lgan. Taniqli kinorejissor va
ssenariychi. Uning ko‘plab filmlari o‘zbek
kino san’atining oltin fondidan joy olgan.
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan san’at
arbobi, Hamza nomidagi Davlat mukofoti
laureati, «Xalqlar do‘stligi» ordeni
sohibi.

— 9-mayni bayram qilganimizni eslay chiqdi, birozdan keyin esa uning faryod
olmayman. Hamma quvongan, biz esa solganini eshitdim. Onam uyga yugurib
bayram qilmagan bo‘lsak kerak – otam kirib, meni va ukamni bag‘riga bos-
urushda 1942-yilda halok bo‘lgandi. gancha: «Otangiz endi yo‘q! Otangizni
O‘shanda men besh yosh, ukam ikki o‘ldirishibdi!» — deya yig‘lab nola qila
yosh edi. Bu qayg‘uli xabarni olgan payt- boshladi. Qo‘rqqanimizdan biz ham
ni hamon yaxshi eslayman. Tong sa- yig‘lashga tushdik.
harda pochtachi keldi. U paytlarda ma-
hallalarda ko‘cha eshiklari yopilmasdi. Shunday bo‘lsa-da, onam otam tirik
U hovlimizga kirib: «Sizga xat keldi!» ekaniga ishonar, shunchaki yaralangan
— deb qichqirdi. Onam unga peshvoz va asirga tushgan deb umid qilardi...
Otamning kamzuli, paltosi, shlyapasi va

14

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Ali Hamroyev otasining qabridan bir siqim tuproq olmoqda. Smolensk oblasti, 1973-yil
(fotosurat – oilaviy arxivdan).

galstugini asrab-avaylardi. Shu asno: «U, qishlog‘iga dafn qilingan ekan. Onamning
albatta, urushdan qaytib keladi. Bu kamzul iltimosiga ko‘ra, otamning qabridan bir
unga, albatta, kerak bo‘ladi. Kinostudiya- siqim tuproq olib keldim... Otam bizni ikki
ga askar kiyimida boradimi? U axir taniqli marta qutqargan: birinchi gal fashistlar
artist!» — deb o‘ziga taskin berardi. bilan jang qilib; ikkinchi gal ochlikdan no-
bud bo‘lishimizga yo‘l qo‘ymaslik uchun
Otam dafn qilingan joyni 1973-yilda top- onam uning kiyimlarini sotganida...
dim. U Smolensk oblastining Chashyovka

15

URUSH BOLALARI

Ali Hamroyev, 6 yosh, 1943-yil ga qo‘rqdim. Tun kirdi, men esa buta-
(fotosurat – oilaviy arxivdan). lar orasida berkinib o‘tirardim, onam
ismimni aytib chaqirganini eshitardim.
O‘sha davrda yashagan odamlar- Juda sovqotib ketganimdan noiloj uyga
ning barchasi kartochka tizimini yaxshi yo‘l oldim. Onam meni bag‘riga bosdi.
eslaydi. Bir kuni non olinadigan talon- Urishmadi, faqat: «Tentakvoy, kartoch-
larni yo‘qotib qo‘ydim va uyga qaytish- kalar yo‘qolsa yo‘qolar, muhimi, sen
omon bo‘lsang, bas!» — deya erkalab
tanbeh berdi.

Yaxshi eslayman: 1946-yilda non kar-
tochkalari bekor qilindi. Onam menga
pul berib, ikkita non olib kelishimni aytdi.
Nonga navbatda juda ko‘p odam bor edi,
lekin mening navbatim tez keldi. Bo‘lka
non yuklangan mashinalar ketma-ket
kelar, bir necha sotuvchi esa issiq non-
larni sotardi. Odamlar non kartochka-
lari yana joriy qilinishidan xavfsiragani
uchun butun oilasi bilan navbatda turib,
nonni xaltalab sotib olardi.

Uyga yetguncha bitta bo‘lka nonni yeb
keldim. Issiq nonni karsillatib yeganim,
uning mazasi hamon yodimda. Yo‘lma-
yo‘l non yeb, ariqdan suv ichardim.
O‘shanda dunyoda bizdan yaxshi ya-
shaydigan odamlar yo‘qday tuyulgan...

16

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

O‘sha kungacha onam nonni Ali Hamroyevning otasi Ergash Hamroyev
hammaga teng taqsimlar edi. O‘zining (fotosurat – oilaviy arxivdan).
ulushidan bir bo‘lak kesib, olib
qo‘yardi. Uni uyquga yotishimiz- dim, supurgi topib, changitmasdan su-
dan oldin men bilan ukamga berardi. purdim. Havo sal bo‘lsa ham salqinladi.
Onam ba’zida nonni qotirib, qattiq Fotosuratchi bu ishimni maqtab, esdalik
non qilib qo‘yardi va: «Qotgan nonni uchun suratga oldi. Shu fotosuratimni
darrov yemanglar, og‘zingizga solib ko‘rganimda nigohi katta odamlar kabi
so‘ringlar...», — derdi. Biz esa og‘zi- jiddiy, ozg‘in bolakay bo‘lganim e’ti-
mizda qotgan non bilan uyquga ketar- borimni tortadi. O‘sha kezlarda hayot juda
dik. Bularning barchasi izsiz ketmagan: og‘ir edi. Men besh yasharligimdayoq ot-
men hozir ham hatto osh va lag‘monni asizlik nima ekanini anglab yetganman...
non bilan yeyman.

Onam urush yillarida Toshkent
kinostudiyasida (hozirgi «O‘zbekfilm»
– eslatma) dispetcher bo‘lib ishlardi.
Men bolalar bog‘chasiga qatnardim.
Urush bolalarni ham mustaqil bo‘lishga
majbur qilardi. Kechki payt bog‘chadan
chiqqandan keyin kinostudiya yaqinida,
yahudiy fotosuratchining do‘koni
yonida onamni kutardim.

Bir voqea esimda: juda ham issiq sara-
ton payti, yo‘lda yalangoyoqlar issiq tu-
proqqa botib ketadi. Men ariqdan suv olib
kelib, suratchi do‘konining atrofiga sep-

17

URUSH BOLALARI

Ergash Hamroyev Yangi yil bilan tabriklab oilasiga ga obaki solib qo‘yar, biz esa xursand
yo‘llagan otkritka, 1942-yil (fotosurat – oilaviy arxivdan). uyquga ketardik. Ertaklarda o‘qigan-
larim – sharbatli sohillar, sutli daryolar,
Onam ishda bo‘lgan paytlarda ukam- yana uyum-uyum «pirojki»larni tush
ga qarardim, hovlidan suv va ko‘mirni ko‘rardim...
uyga olib kirardim. Kechgacha ukam
bilan chopon va telpak kiyib, cho‘yan Kiyevdan evakuatsiya qilingan Fira
pechka yonida onamning ishdan xola oilasi bilan uyimizda yashardi.
kelishini kutardik, onam balki biror Fira xola ko‘pincha qizil karam sho‘rva
yegulik olib kelar deb umid qilardik. pishirar va sovutish uchun kastryul-
Qishda o‘tin va ko‘mir tez tugab qolardi, ni ariqqa qo‘yardi. Ukam bilan sezdir-
keyin gazetalar, eski daftarlarni yoqa masdan kastryulga yaqinlashib, karam
boshlardik. Onam ishdan kelgach, sho‘rvani ichardik. Fira xola esa dera-
bizni uxlagani yotqizardi, og‘zimiz- zadan bizga: «Hoy bolalar, qizil karam
sho‘rvani sovuq holda ichish kerakligini
bilasizlar-ku! Men o‘zim har biringizga
bir tarelkadan beraman, axir!», — deb
baqirardi.

Olti yosh bo‘lganimda vokzalga bo-
rib, savdo qila boshladim. «Papiros-gu-
gurtlar, kolbasa-yu tuxumlar...», — deb
kuylagancha savdo qilardim. Yo‘lov-
chilar poyezdlardan sakrab tushib,
kolbasa va tuxum so‘rashardi, menda
esa faqat papiros va gugurtlar bo‘lardi.
Shu tarzda pul topardim. O‘rtog‘im
esa bozorda bashang ofitser xotinlar-

18

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ining savatlarini tashir edi. Unga ham bo‘lib, u urush davrida yaralangan-
qo‘shiq to‘qib bergandim. U bor ovozi larning qo‘llari va oyoqlarini asrab qo-
bilan: «Bozor katta – odam zoti mo‘l, lishning yangi usulini yaratadi. Film ne-
Rus bekasi uchun bering yo‘l!» — deya gadir peshtaxtalarda qolib ketdi. Saba-
bozorni boshiga ko‘tarib tirikchilik bini bilmayman, uni namoyish qilish
qilardi. Unga xizmati uchun bir so‘m taqiqlandi. Men haligacha bu filmni
berishardi. Bozorda sotuvchilar och- ko‘rmadim, uni vokzalning restoranida,
ligimizni ko‘rib, ba’zida biror yegulik ko‘plab odamlar davrasida tomosha
berardi. Ayrim bolalar oyoqlar ostida qilishni xohlardim...
ezilgan olmalarni yerdan terib olib, yer
edi...

Men, shuningdek, o‘sha kezlarda
ommaviy kino sahnalarida suratga
tushardim. Buning uchun ozroq pul va
qaynatilgan karam berishardi. «Vatan»
kinoteatrida kunduz kuni kinofilmlar
namoyish qilinar, kechasi esa kinolar
suratga olinardi. Odamlar bir tarelka
qaynatilgan karam uchun ommaviy
kino sahnalariga bajonidil qatnashardi,
chunki kuniga har bir odamga atigi 250
grammdan non berilardi.

1944–1945-yillarda shaharda «Uyqu-
siz yo‘llar» yoki keyinchalik «Jarroh»
deb nomlangan film suratga olindi.
Mazkur film o‘zbek shifokori to‘g‘risida

19

URUSH BOLALARI

Yoz juda issiq bo‘lgani uchun tunda bilan yashardi. Bobom betob edi, uni
tomda, yulduzlar ostida uxlardim. Eski onam parvarish qilardi. U bir paytlar o‘z
ko‘rpachada yastanib, tungi osmonni to- o‘g‘lining ukrain qiziga – mening onam-
mosha qilardim. Tun osmonida ko‘pin- ga uylanishiga qarshi bo‘lgan. Keyin-
cha projektorlar nuri o‘ynaganini ko‘rar- chalik esa har doim o‘z qiziday e’zozlab,
dim. Keyin bilsam dushman samolyotlari «Rahmat, bolam, baraka topgin», — deb
ehtimoliy hujumining oldini olish maq- ko‘p duo qilardi... Bobom tun bo‘yi ibo-
sadida qandaydir mashqlar o‘tkazilgan dat qilib, «kuf-suf»lab chiqardi. Undan
ekan. Nemislar Eron tomondan hujum buning sababini so‘rasak, men bilan
qilishi mumkin, degan taxminiy xavfdan ukamdan shaytonlarni haydayotganini
hamma qo‘rqardi. aytardi. Bobom yuz yil umr ko‘rdi. Ammo
butun hayoti davomida: «Ey Xudo, nima
Otamning otasi – Hamro bobo biz uchun o‘g‘limni tortib olding? Undan
oldin men o‘lsam bo‘lmasmidi...», —
deya ko‘p nola qildi.

Sakkiz yoshga to‘lganimda, darsdan
keyin bobomning oldiga borardim. U
choyxonada bo‘lar, odamlar bergan
yeguliklardan menga ham ilinardi. Ke-
yin esa kino ko‘rishim uchun bir so‘m
berardi. Bobomning sharofati bilan Ger-
maniyadan olib kelingan ko‘plab kino-
filmlarni ko‘rganman. Jumladan, Charli
Chaplinning «Katta shahar olovlari» filmini
tomosha qilganman. Kino san’atining jozi-
basini o‘sha kezlarda his qilganman.

20

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Urush yillari kinolentasidan lavha.

Toshkent ko‘chalaridagi manzaralar urushda yoki tankchi, yoki uchuvchi
xotiramga muhrlanib qolgan. Ko‘cha- bo‘lgan.
larda urush nogironlari juda ko‘p
bo‘lardi. Ayrimlar qo‘ltiqtayoqlar bilan Bolalik damlarim shu tarzda kechgan.
odimlardi, boshqalar – ikki oyog‘idan Ochlik. Sovuq. Otasizlik va himoya-
ayrilganlar esa yasama aravachalarda sizlik. Bunday dahshatli kunlar takror-
ikki qo‘li yordamida ko‘cha kezardi. lanishidan Xudoning o‘zi asrasin.
Tramvaylarda yuzlari kuygan odamlarni
ko‘rardim. Bolalarning aytishicha, ular

21

URUSH BOLALARI

Xolida
Shomahmudova

(Olga Timonina)

Toshkentlik temirchi Shoahmad Shomahmudov bilan
Bahri Akramova boqib olgan 15 nafar bolaning
biri. 1937-yilda Moldaviyada tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi boshlanganda to‘rt yosh bo‘lgan.
Urush boshlanganda O‘zbekistonga evakuatsiya
qilingan.

— To‘rt yoshimda oilamdan ayrilgan- lan doim birga bo‘lganmiz. Bir-birimizni
man. Bombardimonlar boshlanganda yo‘qotib qo‘ymaslik uchun qo‘limizdan
ota-onam halok bo‘lgan. Katta akam bi- ushlab olardik. Toshkentga jo‘nash
lan bir muddat askarlar bilan birga okop- uchun poyezdga chiqayotganda talato‘p
larda yashadik. O‘qlarning vizillashi, boshlandi va biz bir-birimizdan ayrildik.
baqir-chaqir, hammayoq ostin-ustun, Men yolg‘iz o‘zim qoldim va nima qi-
vahima-yu dahshat hukmron edi. lishni bilmasdim.

Keyin biz kemaga chiqdik. Dengizda Toshkentga evakuatsiya qilinganlar
Rossiya bo‘ylab uzoq suzdik. Akam bi- bolalar uyiga jo‘natildi. U yerda hamma

22

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

narsa noodatiy tuyulardi – chiroyli gi- Shoahmad Shomahmudov bilan Bahri Akramova, 1963-yil (fotosurat – oilaviy arxivdan).
lamlar to‘shalgan issiq xonalar, shirin-
dan-shakar meva-chevalar. qo‘ydi, chunki yuzimda xol ko‘p edi. Bu
ism menga juda yoqdi.
Bu yerda bolalar uzoq qolmasdi,
ularni yangi ota-onalar uylariga olib Yangi joyda hammasi noodatiy edi:
ketishardi. Lekin nima uchundir men ob-havo, turmush tarzi va til. Dastlabki
u yerda biroz ko‘proq qolib ketdim. kezlarda o‘zbek tilini bilmasdim. Le-
Bu menga juda alam qilgani bois ota- kin bu insonlar menga yoqardi. Shu-
onamni eslab tez-tez yig‘lardim. Bir ning uchun ularni oyi va ota deb chaqira
kuni bir ayol – Bahri aya keldi. U boshladim. Biz, barcha aka-uka, opa-
qo‘limdan tutib, men bilan birga ket-
asan, biznikida yashaysan, dedi. Hech
kimim bo‘lmagani uchun Bahri aya bi-
lan uning uyiga yo‘l oldim.

Yangi xonadonga birinchi marta qa-
dam qo‘yganimda Bahri aya meni shir-
choy va bir chaqmoq oq qand bilan
siyladi. Keyin yangi onam barcha bilan
tanishtirdi: bu otang – Shoahmad ota,
bu bolalar esa aka-ukalaring bo‘ladi.
Birmuncha vaqt o‘tgandan keyin bar-
chamizga tug‘ilganlik to‘g‘risida gu-
vohnomalar berildi. Shoahmad ota bi-
lan Bahri aya bizga o‘z familiyalarini
berishdi va barchamiz Shomahmudov-
lar bo‘ldik. Otam menga Xolida deb ism

23

URUSH BOLALARI

singillar tinch va baxtiyor hayot kechira dik. Agar kimdir birortamizni ranjitsa,
boshladik. Yozda hovliga to‘shalgan uni barchamiz birga himoya qilardik.
ko‘rpachalarda tunardik, osmonni to- Shuning uchun hech kim bizga noo‘rin
mosha qilardik. Yulduz sanab uyqu- gap aytmasdi.
ga ketardik. Qish juda sovuq bo‘lardi.
Uyimizda issiq tanchada jon saqlardik. Ota-onamiz bizga chaqimchilik yax-
shi emas deb nasihat qilar, odamlarga
Biz Ko‘kchadagi 39-maktabda mehribon bo‘lishni, hurmat qilishni,
o‘qiganmiz. Bolalar har xil edi, lekin hech kimga ziyon yetkazmaslikni, faqat
biz bir-birimizga g‘amxo‘rlik qilar- yaxshilik qilishni o‘rgatardi.

24

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Onamiz Bahri aya ham yetimlikni
boshdan kechirgan ekan. Uch yoshida
otasidan, o‘n yetti yoshida esa onasi-
dan ayrilgan ekan. Uning o‘z farzandi
yo‘q edi, lekin bizlarni o‘z bolalari kabi
tarbiyaladi. Bahri aya bizlarni qanchalar
yaxshi ko‘rgani va mehribon bo‘lganini
hech qachon unutmayman.

Onam menga xo‘jalik yuritish, tikish-
bichishni o‘rgatdi. Keyin uzoq yillar ti-
kuvchilik fabrikasida ishladim. Men
oilada katta qiz edim. Shuning uchun
men kichiklarni tarbiyalashda onamga
ko‘maklashardim.

Otamiz ham juda mehribon edi. U
chog‘roq temirchilik ustaxonasida
ishlar, biz esa unga yordam berardik.
Otam bizlarga ko‘p hunarlar o‘rgatdi.
Bu keyinchalik bizning biror kasbni
egallashimizda qo‘l kelgan. Shu tariqa
dehqonchilik, chorva mollari boqishni
o‘rgandik.

«Sen yetim emassan» kinofilmi men-
ga juda yoqadi. Bu filmni har gal
ko‘rganimda otamni, onamni, aka-
singillarimni eslayman. Lekin bu filmda

25

URUSH BOLALARI

oilamiz hayoti aniq aks etmagan. Bu ba- Filmda, shuningdek, bolalar qora non
diiy film ekanini bilaman, mualliflar esa yeydi, to‘yib ovqatlanmaydi. Aslida,
urush mashaqqatlarini aks ettirishga Bahri aya oppoq bug‘doydan ko‘p issiq
uringan. Aslida, biz yaxshi hayot kechir- non yopardi. G‘allani esa o‘zimiz ye-
ganmiz. tishtirardik. Onam katta qozonda ovqat
pishirar, biz unga yordamlashardik. Har
Ko‘p bolali oila bo‘lsak ham hech kuni sut ichardik, uyimizda sigir bor edi.
narsaga zoriqmaganmiz. Masalan, biz Shuning uchun hammamiz sog‘lom vo-
yomg‘irli kunda onamiz non olib ke- yaga yetdik, urush yillari och qolmadik.
lishiga hech qachon yo‘l qo‘ymaganmiz.

26

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Onam, shuningdek, tikuv mashinasini Shafqatsiz urush bizlarni boshpa-
ham sotmagan. Jurnalistlar so‘raganda namizdan, yaqinlarimizdan, hatto ke-
har safar uni ko‘rsatamiz. Chunki o‘sha lajagimizdan ham mahrum qilgandek
kezlarda uni sotishimiz uchun hojat edi. Biroq Shoahmad Shomahmudov
bo‘lmagan. bilan Bahri Akramova o‘zimizni g‘arib-u
bechora his qilmasligimiz uchun
Davlat va mahalla bizga yordam be- qo‘lidan kelgan barcha ishni qildi. Ular
rardi. Moskvadan jurnalist ayol kelib, o‘zbek xalqining bag‘rikengligi chek-
bizning oilamiz to‘g‘risida gazetada siz ekanini isbotladi. Xudo yorlaqagan
maqola chiqargandan keyin bizga si- yurtimizda, ilohim, hamisha tinchlik
gir va yer berishdi. Biz o‘sha yerga bo‘lsin.
bug‘doy, makkajo‘xori, kartoshka va
sabzi ekardik.

Gavjum oilada bir-birimizga suyanib
ulg‘aydik. Otamizning uyi atrofida
o‘zlarimiz ham uylar sola boshladik. Men
o‘g‘il bolalar bilan baravar ishlardim: loy
qorganman, g‘isht quyganman, devor
urganman.

Ota-onamiz salkam 20 ta bola boqib
olgan. Ayrimlari kasallikdan bolaligida
nobud bo‘lgan, ba’zilarini urushdan
keyin ota-onasi olib ketgan. Katta akam
meni ham izlab O‘zbekistonga keldi,
lekin men u bilan ketmadim. Qadrdon
bo‘lib qolgan uyni, katta va ahil oilamni
tashlab ketishni xohlamadim.

27

URUSH BOLALARI

To‘lqin Iskandarov

1939-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan
urushini shu shaharda o‘tkazgan. O‘zbekiston
Fanlar akademiyasi akademigi. Sanitariya,
gigiyena va kasb kasalliklari institutini
boshqargan. Davlat bosh sanitariya shifokori,
Sog‘liqni saqlash vaziri o‘rinbosari
lavozimlarida ishlagan.

— Otam urush boshlanganda, may qiynalayotgani yaqqol sezilardi.
1941-yilning iyul oyida frontga ketgan. Men qayta-qayta so‘rayverganimdan
O‘shandan buyon bedarak yo‘qolgan. keyin onam o‘zini imkon boricha qo‘lga
Biz undan butun o‘tgan davr mobaynida olib: «O‘g‘lim! Bundan buyon suyan-
birorta ham xat-xabar olmadik. Otam gan tog‘ing ham, ishongan bog‘ing ham
qachon halok bo‘lgani, qayerga dafn qi- faqat men bo‘laman. Shuni yaxshi bil-
linganini bilmayman. Biroq ishonchim ginki, men hamisha sen bilan birga-
komilki, uning ruhi hamisha men bilan man», — dedi.
birga.
Onam boshqa turmushga chiqmadi.
Otam haqida onamga ko‘p savol be- Butun hayotini yagona o‘g‘li – men-
rardim. Onam savolimga javob bera ol- ga bag‘ishladi, oyoqqa turg‘izdi, oliy

28

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ma’lumotli qildi. Onam qaddi raso, qora gan suvga ikki-uch qoshiq makkajo‘xori
qosh, uzun sochli go‘zal juvon edi. U bir uni solib, to‘xtovsiz aylantirilardi. So‘ng
umr otamni kutib, uning tirik ekaniga, rangsiz suyuq osh — «urush taomi»
ertami-kechmi u haqida biror xushxabar tayyor bo‘lardi. Uni yeganimizdan keyin
kelishiga ishonib yashadi. Mana, oradan qursog‘imiz to‘lgani bilan qornimiz sira
bir necha o‘n yilliklar o‘tib, unga ham- ham to‘ymasdi.
masi uchun cheksiz minnatdorlik bildi-
raman... Onam non zavodida ishlardi. Butun
urush yillari mobaynida onam meni faqat
Biz Toshkentdagi Taxtapuldagi ikki bir marta ish joyiga olib borgan. Urush
xonali chog‘roq paxsa uyda yashardik.
Og‘ir damlar edi, pul taqchil edi. Urush
yillarida Toshkent ham go‘zalligini boy
bergandi. Qish juda sovuq bo‘lardi.
To‘rt yasharli bolakay paytimda juda
och qolganim esimda. Buni aslo unutib
bo‘lmaydi. O‘sha damlarni hozir esla-
sam yuragim orqaga tortib ketadi. Urush
davrining barcha bolalari nonni ko‘ziga
surtadi. Haqiqatan ham, hayotning ne-
gizi — non. Bu shunchaki balandparvoz
gap emas — hayot haqiqati.

Men: «Iltimos, loaqal bir burda non
bering!» — deb bobomga qayta-qayta
yalinardim. Ba’zida yig‘lardim, qornim
och bo‘lgani uchun uxlay olmasdim. Non
o‘rniga atala pishirardik. Qaynab tur-

29

URUSH BOLALARI

davrining tartiblari juda qattiq edi: za- amakimni qizining ham yangi yopilgan
vod tashqarisiga nonning ushog‘ini ham non hididan boshimiz rosmana aylanar-
olib chiqishga ruxsat yo‘q edi. O‘g‘rilik di. Bu, haqiqatan ham, juda ajoyib sehrli
esa «Xalq dushmani» degan modda bi- hid edi.
lan qat’iy jazolanardi. Lekin ishchilarga
ish joyida belgilangan miqdorda non Biz yordamchi xonaga kirdik va qu-
iste’mol qilishga ruxsat berilardi. vonchdan hushdan ketishimizga sal
qoldi: onam men bilan singlim uchun
Mana, biz non zavodiga kiraverishda yangi yopilgan, bir dona xushbo‘y bo‘lka
turibmiz. Mening ham, yonimda turgan non olib chiqdi. Non sarg‘imtir rangli

30

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bo‘lib, hozirgina tandirdan chiqqan, hali qaynoq edi.
Uning ichida kunjara, kepak yoki yana boshqa nimadir
bor edi, biroq haqiqiy non! O‘sha paytda ko‘nglimdan
kechgan tuyg‘ularni hozir aytib bera olmayman, beix-
tiyor ko‘zlarim yoshga to‘ladi. O‘shanda butun urush
mobaynida birinchi va oxirgi marta to‘yib non yegan-
miz.

Non zavodining kiyim almashtirish xonasida singlim
bilan bitta bo‘lka nonni yeb tugatdik. O‘sha yerdagi
xizmatchi ayol, onamning dugonasi bizga yoshga to‘la
ko‘zi bilan achinib tikilardi. Biz har bir burdani avaylab
og‘zimizga solardik. Non yer ekanmiz, onadan yangi
tug‘ilganday bo‘ldik. Oxirida nonning biroz yumshoq
joyi va qattiq chetlari qoldi. Yana bir och qolgan sing-
limizni o‘ylab, qaltis tavakkal qilib, bu bebaho non
bo‘laklarini zavod darvozasidan olib chiqdik. Men
bo‘lka nonning qolgan bo‘laklarini shalvarimning ichi-
ga yashirdim va zavoddan chiqdik. Bu juda xatarli ta-
vakkal edi.

Albatta, o‘sha urush davrida yegan nonimni hech qa-
chon unutmayman. Butun urush davrida faqat bir mar-
ta to‘yib non yegan, och, yosh singlisiga juda mazali
non chetini olib kelganidan boshi osmonga yetguday
xursand, katta shalvar kiyib olgan, yarim och, ozg‘in
boladan bugun meni butun boshli davr ajratib turibdi.

31

URUSH BOLALARI

Vladimir Burmakin

1938-yilda Sverdlovskda (Yekaterinburg, Rossiya)
tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi davrida Toshkentda
bo‘lgan. Akademik, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan
san’at arbobi, Davlat mukofoti laureati,
O‘zbekiston Badiiy akademiyasi hay’ati a’zosi.

— Onam Toshkentdan, otam – naydigan faqat bitta iz bo‘lgan. Tram-
moskvalik, fuqarolar urushi qatnash- vay vagonlarini boshqaruvchilar xatoga
chisi. 1918-yilda yaralangan. Taqdir yo‘l qo‘yishi oqibatida fojia ro‘y bergan.
taqozosi bilan bo‘lajak ota-onam Sverd- Bir necha odam halok bo‘lgan, ko‘plab
lovskda uchrashib, bir-biriga ko‘ngil yo‘lovchilar yaralangan. Shu tariqa ota-
qo‘ygan, keyin Toshkentga kelishgan. siz qolganman. Meni onam, amakim va
buvim voyaga yetkazgan.
Afsuski, 1939-yilda otam baxtsiz hodi-
sa tufayli halok bo‘lgan. Toshkentda Urush davrida shipi to‘rt metr ba-
ayanchli yo‘l-transport hodisasi sodir landlikdagi yerto‘la xonada yashagan-
bo‘lgan: ikki tramvay to‘qnashib ket- miz. Xonaning butun devorlariga rasm
gan. O‘sha kezlarda tramvaylar qat- solganman. O‘sha paytdayoq rassom

32

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bo‘lishni orzu qilardim. Oilamiz shun- O‘sha yillarda mamlakatda majburiy
doq ham g‘aribona yashardi. Urush yil- qo‘shimcha ishlar joriy qilindi, ish vaqti
larida ahvol yana ham og‘irlashdi. Men 13 soatgacha uzaytirildi. Urush davri
bilan singlimni bolalar bog‘chasiga qonunlariga binoan, ishga chiqmagan
berishdi. Bog‘cha hozirgi 9-maktab yoki ishga kechikib kelganlar qattiq
o‘rnida joylashgan edi. Uning yonida jazolanar edi.
esa Somon bozor bor edi.
Kunlarning birida ertalab shunday vo-
Urush yillarida yosh bola bo‘lganman, qea sodir bo‘ldi: men buvim bilan birga
biroq o‘sha davrga xos og‘ir vaziyat, ota- uyda edim. Shu payt kutilmaganda
onasidan ayrilgan bolalar, mashaqqat- lampa zavodida ishlaydigan xolam kirib
li turmush, tong sahardan shomgacha
ishlaydigan odamlarni yaxshi eslay-
man.

Mamlakat rahbariyati respublika xalq
xo‘jaligini harbiy yo‘nalishga moslab
o‘zgartirish va mudofaa sanoatini rivoj-
lantirish rejasini ishlab chiqdi. Tosh-
kentga o‘nlab zavod va fabrikalar
evakuatsiya qilindi, qator mahalliy kor-
xonalarning ishlab chiqarish quvvati
oshirildi. Biroq ishchi kuchi yetishmas,
deyarli barcha erkaklar frontga ketgan-
di. Mening amakim ham fashistlar bilan
jangga ketgandi. U janglardan birida
yaralanib, baxtimizga Toshkentga qay-
tib keldi.

33

URUSH BOLALARI

keldi. U nima uchundir ishga kechikkan pamiz!» — deb bizga po‘pisa qilishdi.
va biror jo‘yali bahona topib, ishga chiq- Xolam bu paytda nafasini ichiga yutib,
maslikka qaror qilgandi.
sandiqning ichida o‘tirar, bo‘g‘ilib qo-
Albatta, xolam buni ataylab qilmagan. lishiga sal qolgandi. Bu voqea qanday
O‘sha davrda odamlar o‘zi uchun emas, yakun topganidan xabarim yo‘q, le-
balki front uchun holdan toyguncha kin xolam ishga chiqmagani uchun bir
mehnat qilardi. Xolam «Hozir ortimdan amallab o‘zini oqladi.
qidirib maxsus odamlar keladi, meni bi-
ror joyga berkiting», — deb buvimdan O‘sha davrlardagi eski Toshkent juda
iltimos qildi. Haqiqatan ham, hech qan- xushmanzara edi: ayrim joylariga tosh
cha vaqt o‘tmay juda ham jiddiy odamlar to‘shalgan tor ko‘chalar, guvalali devor-
kelib, xolamni surishtira boshladi. Ular lar, bahorda esa o‘rik va olmalar qiyg‘os
bayonnoma tuzishdi va ketish oldidan: gullardi. Bir qavatli uylarning loy bilan
«Qayerda bo‘lmasin, biz uni, albatta, to- suvalgan tomlarida lolaqizg‘aldoqlar
chaman ochilardi... Tabiat go‘zalligini

34

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

o‘sha kezlardayoq payqaganman. Ulug‘ Vatan urushini insoniyat ta-
Uch yoshimdan rasm chizishni bosh- rixidagi o‘ta shafqatsiz va qonli urush
laganman. Xolam tug‘ilgan kunimga deb atash mumkin. Bu urush million-
bo‘yoqlar, rangli qalamlar va albom lab odamlar hayotini barbod qildi. Mil-
sovg‘a qilib: «Otang rassom bo‘lgan, lionlab odamlar jang maydonlarida
sen ham rasm chizgin», — deb nasihat halok bo‘ldi. Bu shafqatsiz urushda
qilgandi. O‘zbekistondan bir yarim million odam
ishtirok etgani, ularning yarim million-
G‘alaba kunini yaxshi eslayman. Fa- dan ko‘prog‘i halok bo‘lganini xalqimiz
shistlar Germaniyasi tor-mor qilingani hech qachon unutmaydi. O‘sha yillarda
e’lon qilingach, ko‘chalar odamlarga o‘zbek xalqi front oldi hududlaridan
to‘lib ketdi. Biz, bolalar esa ko‘chama- qariyb bir million oilalar va bolalarni
ko‘cha yurib, bor ovozimiz bilan o‘z bag‘riga olgan, uy-joyi, osh-u noni,
«G‘alaba! G‘alaba!» — deya qichqirar- mehr-shafqatini ular bilan birga baham
dik. Keyin bu shonli sanani nishonlash ko‘rgan.
uchun hamma uy-uyiga tarqaldi. Onam
qo‘shni ayol bilan o‘ziga xos ziyofat
tashkil qildi: kartoshka qaynatishdi,
berkitib qo‘yilgan tuzlangan karamni
shu kun sharafiga dasturxonga tortish-
di. Bu kamtarona kechki ovqatlanish bir
umr yodimdan chiqmaydi. Faqat ora-
dan bir necha yillar o‘tib, ulg‘ayganim-
dan keyingina bizning avlod o‘rni
to‘lmaydigan naqadar katta yo‘qotishlar
evaziga fashistlar Germaniyasi ustidan
g‘alaba qozonganini angladim.

35

URUSH BOLALARI

Zoya Sattorova

1932-yilda tug‘ilgan. Urush boshlanganda to‘qqiz
yoshda bo‘lgan. 1941-yildan 1945-yilgacha
Toshkentda yashagan. Xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi
xodimi. Toshkent Sharqshunoslik instituti dotsenti,
filologiya fanlari nomzodi, general-mayor Islom
Sattorovning bevasi.

— O‘sha yillarga oid yorqin xotiralarim- ham erkak zoti qolmadi: hammasi front-
dan biri ko‘chada saf-saf bo‘lib o‘tayotgan ga ketdi. Faqat ikki o‘g‘lini urushga ku-
askarlardir. Ular haqiqiy harbiylar kabi zatgan keksa Valiyev qoldi. Ko‘chadan
bir maromda qat’iy qadam tashlamas, saf-saf bo‘lib o‘tayotgan askarlarni
balki Birinchi may ko‘chasining tosh ko‘rish barchamiz uchun og‘ir edi.
yo‘llari bo‘ylab horg‘in va etiklari bi- O‘sha qo‘shiqni tinglasam, hozir ham
lan yerni qattiq tapillatib o‘tib borardi. beixtiyor ko‘zlarim yoshga to‘ladi. Na-
Askarlar o‘ziga xos urush madhiyasiga zarimda, mening otam ham mana shun-
aylangan «Hal qiluvchi jangga otlan, Ey day horg‘in kayfiyatda urushga yo‘l ol-
Vatan!..» qo‘shig‘ini dildan kuylardi. gan... Otam urushdan qaytmadi. Biz,
besh bola yetim qoldik.
Bizning katta umumiy hovlimiz bo‘lib,
bu yerda olti oila yashardik. Birortasida Otam mas’ul lavozimdagi odam edi,

36

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

maktab direktori bo‘lib ishlardi. Shu- Zoya Sattorovaning otasidan frontdan kelgan xat.
ning uchun uni Lenin nomli bilim yur-
tiga harbiy tayyorgarlikka jo‘natishdi. 37
Uyga ruxsat berilmasdi, biroq dam olish
kunlari bilim yurti hovlisida bizlar bilan
ko‘rishishga ruxsat berilardi. Ba’zida
bizlarni ham ichkariga kiritishmasdi.
Biz temir panjara ortidan bir-birimizga
qo‘l berib, salomlashgan bo‘lardik: pan-
jaraning u tomonida – otam, bu tomon-
ida esa – biz. Taxminan ikki-uch oydan
keyin otamni frontga yuborishdi. Otam
faqat bir marta, gospitalda yotganda
bizga xat yozdi – uni shu paytgacha
avaylab saqlaymiz.

Kunlarning birida onasi ishdan kel-
guncha qo‘shnimizning qiziga qarab
turishimni aytishdi. Men ularning uyida
edim, eshik ortida daf’atan kimdir ba-
qirib yig‘lay boshladi. Yugurib chiqdim.
Keyin bilsam, «qoraxat» kelibdi – otam
og‘ir jarohatdan gospitalda vafot etibdi.
Onam, qo‘shnilar – barcha birga yig‘lar
edi. Bu voqea 1944-yilda bo‘lgan. Ke-
yinchalik otam dafn qilingan joyni
topishga urindim, biroq topa olma-

URUSH BOLALARI

dim. Harbiy arxivlar bilan uzoq yil- ish jarayoni qiziq edi. Masalan: «Fa-
lik yozishmalardan keyin otamning shist bosqinchilariga o‘lim!» kabi
ism-sharifi gospital joylashgan Dolissa da’vatlar yozilgan bo‘lsa kerak.
qishlog‘idagi (Pskov oblasti – eslatma)
birodarlik qabristonidagi yodgorlikka Keyin onam qurollar uchun qismlar
o‘yib yozilishini menga ma’lum qilishdi. ishlab chiqariladigan zavodda ishladi.
Bizni bu zavodga kiritishmasdi, chunki
Onam urush davrida bosmaxonada hammasi harbiy sir hisoblanardi.
ishlardi. U yerda fashistlarga qarshi
plakatlar chop qilinardi. Biz onamga Men oilada katta qiz bo‘lganim uchun
ko‘maklashardik. Qirqilgan harflardan kartochkalarni olib, ertalab non olish
iborat trafaret yirik toza qog‘oz ustiga uchun borardim. Har gal uzoq vaqt nav-
bosilardi, uning ustidan rang beri- batda turishimga to‘g‘ri kelardi. Oradan
lardi. Bu plakatlarda nimalar yozilgani shuncha vaqt o‘tganiga qaramay hamon
yodimda qolmagan, ammo biz uchun hayratlanaman – navbat qanchalar uzun
bo‘lmasin, hech kim bir-birini itarmas,
oldinga o‘tishga intilmasdi. Katta yosh­
li odamlar hech qachon: «Sening yo-
shing kichik, biroz sabr qilsang, asakang
ketmaydi», — demagan. Katta-yu kichik
sabr bilan o‘z navbatini kutardi.

Bizning oilaga oltita kartochka be-
rishgandi. Ularda oy sanalari yozilgan
katakchalar bo‘lardi. Sotuvchi ayol har
bir kartochkadan bugungi kun yozil-
gan talonni yirtib olar va kundalik nasi-
bamizni – bir bo‘lak qora va oq non be-
rardi. O‘sha davrdagi nonni ta’riflashga,

38

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Xudo haqqi, ojizman! Bo‘rsildoq, juda Onam bitta qilib o‘rab qo‘ygan non
yumshoq non bo‘lardi! Balki... o‘sha kartochkalarimizni bir safar o‘g‘irlatib
kezlarda hamisha och yurardik, menga, qo‘ydik. Eshiklarimiz har doim ochiq
ehtimol, shu bois shunday tuyulgandir. bo‘lardi. Biz qo‘shni bolalar bilan chop-
qillab o‘ynardik, may qo‘ng‘izchalarini
Bu nonni besh odamga qanday ovlardik... Shunda bir ayol kelib, onam-
taqsimlaganimni hozir ham yaxshi ning dugonasi ekanini aytib, uni so‘radi.
eslayman. Onam ish joyida ovqatlanar- Holbuki, bu ayolni ilgari sira ham
di. Kimgadir kamroq kesib qo‘yardim. ko‘rmagandim. Onam ishda edi. O‘sha
O‘shanda yirik bo‘lakdan biroz kesib ayol onangni kutib turaman deb aytdi.
olib, qo‘shishga to‘g‘ri kelardi. Hozir Mehmonni uyga olib kirdim, o‘zim esa
eslasam ham yuragim orqaga tortib bolalar bilan o‘ynagani chiqib ketdim.
ketadi: o‘sha bir kesim nonni o‘zim yeb
qo‘ygim kelardi! Biroq biz juda halol
bo‘lganmiz! Har birimiz o‘zimizga te-
gishli bo‘lakni olardik va o‘shani kech-
gacha yerdik. Agar uni bir o‘tirishda yeb
qo‘ysak, kechgacha och qolishimizga
to‘g‘ri kelardi.

Onam bir gal bo‘tqani tarelkalarga su-
zib, har biriga ismimizning bosh harf-
larini yozib chiqdi. Kichik singlim hali
o‘qishni bilmasdi, biroq o‘ziga tegishli
ovqatni yemoqchi bo‘lgan. Tarelkasini
ko‘rsatishim uchun meni izlab topgan.
Singlim o‘ziga tegishli bo‘lmagan ovqat-
ni yeyishni xayoliga ham keltirmagan.

39

URUSH BOLALARI Kechqurun onam kelgach, ertangi
kun uchun non kartochkalarini tayyor-
40 lab qo‘yishimni buyurdi. Kartochkalar
esa g‘oyib bo‘lgan edi. Holbuki, uyimiz-
da qimmatbaho buyumlar, nodir idish-
tovoqlar bor edi, lekin ular o‘z joyida tu-
rardi. Faqat bir bog‘lam oltita kartochka
yo‘qolgandi – butun oila uchun bir oylik
non kartochkalari!

O‘sha zahoti onamning «dugonasi»ni
esladim. Kunduzi uyga kirganimizda
u yo‘q edi. Bizga bildirmasdan ketib
qolgandi. Bu haqiqiy fojia edi. Onam
ko‘ziga yosh olib, endi sizlarni qanday
boqaman deb boshi qotdi. Oqibatda
harbiy bo‘limga murojaat qildi. U yer-
dan bir amallab qandaydir yordam oldi.
Kichik singlimni bolalar uyiga joylashga
to‘g‘ri keldi. U o‘sha yerda ikki yil qolib
ketdi.

Ko‘p bolali oila bo‘lganimiz uchun
bizga oshxonaga ham talonlar beri-
lardi. Birinchi ovqat ariq chetida
o‘sadigan sho‘radan qilingan sho‘rva
bo‘lardi. Bu sho‘rva yog‘siz edi. Uni
ichgan bilan qorin shishardi-yu,

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ammo to‘ymasdi. Ikkinchi ovqat kar- Zoya Sattorova (o‘rtada) dugonalari bilan
toshkadan qilingan kotlet, uchinchi (fotosurat – oilaviy arxivdan).
ovqat esa qiyomli bulochka yoki «piroj-
ki» bo‘lardi. Beshta bola uchun bu nemis ayoli – Sofiya Petrovna yashay
ovqat kamlik qilardi. boshladi. U ba’zida meni uyiga cha-
qirib, pechenye berardi. O‘sha davr
Yana shu narsa ham yodimdaki, uchun bu juda ham totli yegulik edi. Bu
ko‘chada o‘rik danagini topib olsak ham ayolning nima uchun bunday qilishini
juda quvonib ketardik. O‘sha zahoti-
yoq uni chaqib, mag‘zini yer edik. Juda
ham mazali tuyulardi! Ba’zida konfet
qog‘ozini topib olardik va navbatma-
navbat hidlardik: shokolad hididan sar-
mast bo‘lardik...

Non kartochkalari yo‘qolgandan
keyin kimdandir pochta orqali pul
oldik. Uning xabarnomasida nota-
nish ism-sharif yozilgandi. Bu pulni
kim jo‘natganini bila olmadik, biroq
o‘sha vaqtda bu pullar bizga juda ham
asqatdi.

Toshkentga boshqa joylardan odam-
larni evakuatsiya qilish boshlanganda
hovlimizdagi uylarda ham odamlar
ko‘paydi. O‘sha odamlarni hovlimizda-
gi uylarga ham joylashtirishardi. Om-
borxonaga o‘xshaydigan tor xonada

41

URUSH BOLALARI

Zoya Sattorovaning otasi tushunmasdim. Yoshim ulg‘aygach,
(fotosurat – oilaviy arxivdan). anglab yetdimki, u o‘zini ma’lum
ma’noda aybdor his qilgan bo‘lishi
mumkin. Chunki mening otamni jang-
da nemislar o‘ldirgan.

O‘sha yillarda Amerika bizga yordam
berardi – kiyilgan kiyimlar jo‘natardi,
ularni esa ko‘p bolali oilalarga tarqati-
shardi. Menga shoyi ko‘ylak va juda
ham issiq, biroq bir joyi teshilgan sviter
nasib qildi. Bu sviterni yaxshi ko‘rardim,
chunki katta bo‘lgani uchun qo‘limning
uchigacha butun tanamni issiq tutar-
di, yana o‘sha davrda qo‘lqop ham to-
pilavermas edi.

Xorazm ko‘chasidagi 50-maktab-
da ta’lim olganman. Juda ko‘p kitob
o‘qir edim. Hatto onam chiroqni
o‘chirganda deraza oldida oy yorug‘ida
ham kitob o‘qirdim. Ofitserlar, ya’ni
zobitlar uyidagi to‘garakka qatnagan-
man. Keyin maktabimizda gospital
tashkil qilindi. U yerda yaralangan
jangchilar davolanardi. Biz gospitalga
tez-tez borib, ularga konsertlar qo‘yib
berardik, she’rlar aytardik, qo‘shiqlar

42

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kuylab, raqsga tushardik. Ayrim askar- Olam ahli bilingizkim, ish emas dush-
lar bizdan ularning nomidan xat yozib, manlig‘,
uylariga jo‘natishimizni iltimos qilardi.
Ular nima deb yozishimizni aytib turar, Yor o‘lung bir-biringizgakim, erur yor-
biz esa yozardik. Bizlarning tashrifi- lig‘ ish.
miz yarador askarlarga juda yoqardi.
Biz ham, o‘z navbatida, ularga biror-
bir nafimiz tegayotganidan mamnun
bo‘lardik.

Ba’zi oilalarda front uchun sharflar
va qo‘lqoplar to‘qilgani ham yodimda.
Bundan tashqari, vokzalda evakuatsiya
qilingan odamlar ko‘p bo‘lardi. Ular
adyol to‘shab yoki shundoq o‘t ustida
o‘tirardi. Poyezd kelishi bilan vokzalga
kelgan o‘zbeklar ularni o‘z uyiga olib
ketardi. Yangiliklar e’lon qilinadigan
vaqtda esa barcha ko‘chaga chiqar
va yo‘l bo‘yidagi yoritish ustunlariga
o‘rnatilgan ovoz kuchaytirgichlardan
yangiliklarni yuragini hovuchlab ting-
lardi. O‘sha davrlar xotiramda shunday
saqlanib qolgan.

Shu o‘rinda Alisher Navoiy adabiy
merosidan quyidagi shohona bayt beix-
tiyor yodga keladi:

43

URUSH BOLALARI

Zagida Mamleyeva

1933-yilda Leningradda (Sankt-Peterburg, Rossiya)
tug‘ilgan. «Mehnat veterani» va «Shuhrat» medallari
sohibi. Urush boshlanganda sakkiz yoshda bo‘lgan.
Qator yillarni nemislar tomonidan qamal qilingan
Leningrad shahrida o‘tkazgan. Toshkentga 1958-yilda
kelgan.

— Oilamiz katta va ahil edi. Otam, onam, davr — 1941-yilning qishi kirib keldi.
ikki akam va singlim yashardik. Dahshatli 40 darajagacha sovuq bo‘lar, o‘tin ham,
urush boshlanganda sakkiz yoshda edim, ko‘mir ham yo‘q edi. Hamma narsa:
birinchi sinfda o‘qirdim. Otam birinchilar charm tasmalar ham, zaxira oziq-ovqat-
safida frontga chaqirildi, biz uyda qol- lar ham tugadi. Kabutar va qarg‘alar u
dik. O‘shanda Leningrad aholisi qanday yoqda tursin, it va mushuklar ham qol-
do‘zaxiy azoblarni boshdan kechirishi madi. Elektr toki yo‘q, och va holdan
xayolimizga ham kelmagan. toygan odamlar suvni Neva daryosidan
tashib ichardi.
13 yoshli katta akam Zarif darhol qurol-
yarog‘ zavodiga ishga kirdi. U dastgoh- Ishlab chiqarishda mehnat qilayot-
da avtomatlar uchun stvol yo‘nar, tunda gan odamlarga kuniga 250 gramm non
esa shaharda soqchilik qilardi. Onam berilardi. Qolgan barcha odamlar, shu
ham shu zavodda ishlardi. jumladan, bolalar ham 125 grammdan
non olardi. Belgilangan arzimagan
1941-yil 8-sentabrda Leningrad qama- nonni olish uchun bir necha soatlab
li boshlandi. Biz uchun juda ham og‘ir

44

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

navbatda turilardi. Odamlarning yu- turar, biroq o‘quvchilar tobora kamayib
rishga ham holi qolmagandi, biroq borardi. Sham yorug‘ida dars o‘tardik,
bo‘sh kelib bo‘lmasdi, aksincha, ajal doimiy bombardimon mashg‘ulotlarga
o‘z domiga tortib ketardi. Shunga qa- xalaqit berardi. Sekin-asta darslar bu-
ramasdan, urush boshlanganda ham, tunlay to‘xtadi. Ertalab maktabga borar-
og‘ir qamal kunlarida ham biz g‘alaba dik, sinfxonada ba’zida atigi ikki nafar
qilishimizga, shubhasiz, ishonardik. o‘quvchi bo‘lardi. Darslardan keyin men
singlim bilan toki kuch-quvvatimiz bor
Nemislar dastlabki kunlardanoq sha- ekan, mahalliy mudofaa bo‘linmasida
harni bombardimon qilishi hamda ko‘p ishlashni davom ettirdik: yonuvchi
qavatli binolarning yerto‘lalari va max- bombalarni tomlardan pastga tashlar-
sus qazilgan xandaqlarda jon saqlash dik, ularni o‘chirardik.
kerak bo‘lishini hech birimiz kutmagan
edik. Oldiniga juda qo‘rqinchli bo‘lgan.
Bombalarning chiyillashi, portlashlar
va uylarning vayron bo‘lishi — dahshat-
li edi. Lekin biz, bolalar va qizlar, ko‘p
o‘tmay, bu holatga ko‘nikdik. Kechalari
ko‘chalarda va imoratlarning tomlarida
qo‘rqmay navbatchilik qila boshladik.
Uylarning tomlarida dushman samol-
yotlari tashlagan yonuvchi bombalarni
qum bilan o‘chirardik.

Men va menga tengdosh boshqa bo-
lalar kattalar bilan birga Leningrad os-
tonalarida okoplar va tankka qarshi
o‘ralar qaziganmiz. Maktablar ishlab

45

URUSH BOLALARI

Qishda Ladoga ko‘li muzladi va muz 1942-yilning qishi, bahori, yozida va
ustidan Katta yerga chiqish imkoni kuzida mana shunday yashadik. Vaziyat
paydo bo‘ldi. Muzlagan ko‘l ustidan kun sayin tobora og‘irlashar edi, biroq
qamaldagi shaharga yuk mashinala- sabot bilan fashistlarga qasdma-qasd
rida oziq-ovqatlar keltirildi. Ba’zida yashashda davom etardik.
muz yorilib, mashinalar ko‘lga cho‘kib
ketardi. 1942-yilning qishi boshlarida otamga
frontdan 24 kun ta’til berishdi. U holdan
1941-yilning oxirida og‘ir kasallik- toygan biz, bolalarini Ladoga ko‘li orqali
dan keyin onam vafot etdi. Biz yolg‘iz Leningraddan chiqarib yuborishi ker-
qoldik... ak edi. Otam so‘nggi lahzada bizlarni

46

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kemaga o‘tqazishga ulgurdi va darhol bo‘lmasdi. Doim och edik, zo‘rg‘a
frontga qaytdi. Bizlar esa noma’lum yurardik. Qandaydir mo‘jiza bilan cha-
manzil tomon yolg‘iz yo‘l oldik. Ishon- lajon holatda belgilangan joyga — qa-
ganimiz 14 yoshli akam edi. Yigirma kun rindoshlarimiz yashaydigan qishloq-
yo‘l yurib, Krasnoslobodsk shahriga ye- qa keldik. Biroq ularni topa olmadik,
tib keldik. urush boshlanganda halok bo‘lishgan
ekan.
Bu yerda vaziyat juda og‘ir edi: ye-
guliklar yetishmasdi, 125 gramm non Baxtimizga notanish odamlar bizni
olish kartochkasiga ham non olib o‘z bag‘riga oldi. Bu yerda ikki yildan

47

URUSH BOLALARI

ko‘proq, urushning oxirigacha yasha- Urush tufayli qismatim Toshkent bi-
dik. Qishloqqa kelgan zahoti men ko‘r lan bog‘landi. Otam poyezd mashinisti
bo‘lib qoldim – bu Leningradda ro‘y bo‘lib ishlar va frontda o‘zbekistonlik
bergan dahshatli voqealar asorati edi. Qo‘chqor Hakimov bilan do‘stlashgandi.
Akam bizni boqish uchun tunukachi Otam janglardan birida o‘z do‘stining
bo‘lib to‘xtovsiz ishlay boshladi. Katta hayotini qutqarib qolgan. Shu tariqa
opam kolxozda ishlardi, men esa chala ular aka-uka tutinadi. Qo‘chqor aka
ko‘r holatda kichik singlim bilan uyda urushdan keyin ham mashinist bo‘lib
qolardim. ishlagan, biznikiga ko‘p kelardi.

48