Urush Bolalari

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Qo‘chqor aka bir gal kelganda, rozilik berdim. 1958-yil iyulda go‘zal
o‘g‘lini menga uylantirib, bizning Toshkent shahriga, notanish odamlar
oila bilan yaqin qarindosh-urug‘ bag‘riga keldim. Ular meni o‘z qiziday
bo‘lmoqchi ekanini aytdi. Keyingi sa- kutib oldi va 30-iyulda to‘yimiz bo‘ldi.
far u o‘g‘li bilan birga biznikiga keldi. To‘yda butun mahalla qatnashdi.
Kelishgan o‘zbek yigitini ko‘rib, to‘yga

49

URUSH BOLALARI

Muxtor Xudoyqulov

1936-yilda Farg‘ona viloyatining Jaloyir
qishlog‘ida tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlanganda to‘rt yoshda bo‘lgan. Urush yillarini
o‘z qishlog‘ida o‘tkazgan. Filologiya fanlari
doktori, professor, O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi a’zosi, mehnat veterani.

— Urush haqida birinchi marta akam vishli va qayg‘uli qiyofada o‘tib borardi.
bilan ota-onamizdan eshitganmiz. Ulardan bittasi menga ko‘zi tushib, ham
Ular bu haqida juda xavotirlanib ga- quvonch, ham armon bilan: «Voy bola-
pirgan. Bir kuni ertalab akam meni: jon-ey, men ham o‘z bolalarimni yana
«Ko‘chadan armiyaga yangi safarbar ko‘rarmikanman?» — dedi. Bu gapni
qilinganlar o‘tmoqda», — deb uyg‘otdi. eshitib yig‘lab yubordim va uy tomon
Qiziqqanimdan qip-yalang‘och holatda yugurib ketdim. Urush qanday dah-
ularni tomosha qilish uchun ko‘chaga shatlar keltirishini o‘shandayoq anglay
yugurdim. Ular hali rosmana askarga boshlaganman.
aylanmagan, fuqarolik odmi kiyimlarda,
harbiycha saf ham tortmasdan tash- Otamni urushga olishmadi, yoshi
to‘g‘ri kelmadi. Lekin uchta tog‘am

50

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

frontga ketdi. Ulardan birini qanday ku- dan yopilgan non berardi. Uni chaynab
zatganimizni yaxshi eslayman. Odamlar bo‘lmasdi, shuning uchun rad etardik.
urushga bizdan besh-olti kilometr nari- Onam esa shoshilmasdan chaynab
dagi Serovo temir yo‘l bekatidan kuzati- yenglar, boshqa yegulik yo‘q, der edi.
lardi. Bekatdagi perronda harbiy eshe-
lon turar, ko‘plab odamlar uni qurshab Tilanchilar ham ko‘paygandi. Uyimiz-
olgandi. Keksalar, ayollar va bolalar: ga har xil odamlar non va yegulik so‘rab
«Ota!», «Aka!», «Bolam, qayerdasan?!» kelardi. Holbuki, o‘zimiz uchun ham
— deb baravar qichqirar, kimlardir bor yeguliklar yetishmasdi. Shunga qara-
ovozi bilan yig‘lardi. Rosmana dahshat- may, onamning ularga rahmi kelar va bir
li manzara edi! burda non bilan tut qoqisidan olib chi-
qib berardi. Otam bir paytlar hovlimizga
Biz tog‘amning ismini aytib chaqi- ikki tup tut ko‘chati ekkandi. Ayni shu
rardik. Nihoyat, u vagonlarning biridan ikki tut daraxti urush yillarida nafaqat
boshini chiqardi. Katta yoshli qarin- biz, balki ko‘plab qo‘shnilarimiz, qo-
doshlarimiz unga non tutqazib, tishla, laversa, yegulik so‘rab biznikiga kelgan
deyishdi. Xalqimizda shunday odat juda ko‘p odamlarni ochlikdan asrab
bor edi: olis safarga ketish oldidan qolgan.
yo‘lovchiga nondan bir tishlam olish
taklif qilinadi. O‘sha nonning qolgani Yaxshi eslayman: bizning uyda
uydagi baland devorga ilib qo‘yiladi. Ukrainadan evakuatsiya qilingan ayol,
Safarga ketgan odam o‘sha nasibasi uning qizi Oksana va chol yashardi. Oila
tortib, albatta, qaytib keladi deb isho- boshlig‘i frontga ketgandi. Uyimizdagi
nilardi. Haqiqatan ham, tog‘am urush- bor narsalarni ukrainalik oila bilan birga
dan qaytib keldi. baham ko‘rardik. Ularning qizi biz bilan
birga o‘ynar, chol bobo esa har doim si-
Urush davrida yalpi ocharchilik hukm garet chekib o‘tirar, otamni ko‘rgan za-
surgan. Onam bizga tozalanmagan un- hoti hurmat yuzasidan o‘rnidan turardi.

51

URUSH BOLALARI

U o‘zbek tilini, mening otam esa ukrain ristoniga o‘zimiz olib bora olmasdik.
tilini bilmasdi, biroq ular bir-birini juda Natijada otam buning uchun maxsus
yaxshi tushunardi. arava yolladi. Kerakli odamlarni topdi,
muhtaram otaxonni munosib dafn qi-
Bir gal ukrainalik oila yig‘layotganini lish uchun zarur bo‘lgan barcha ishni
eshitdik. Ma’lum bo‘lishicha, oila- qildi. Urushdan keyin ukrainalik ona o‘z
ning otasi frontda halok bo‘libdi. Ota- qizi bilan yurtiga jo‘nab ketishi oldidan
onam ularga hamdardlik bildirib, im- ota-onamga boshi yerga tekkuncha
kon boricha yupatdi. Bu voqeadan ta’zim qildi. Men nima uchundir ular-
keyin ularning bobosi ham vafot etdi. ning manzilini yozib olmagan ekanman.
Marhumni olisdagi nasroniylar qab-

52

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Ularning taqdiri keyinchalik qanday xonadonlarda dod-faryod ko‘tarilardi,
kechdi, bilmayman! qo‘shnilar ularga hamdardlik bildirib,
taskin berishardi.
La’nati urush bizdan olisda bo‘lsa
ham, uning sovuq nafasi har doim Odamlar frontdan xatjildsiz uch buk-
sezilardi. Odamlarning chiroyi ochil- langan xatlar olganda, juda xursand
mas, juda sertashvish yurardi. Kek- bo‘lardi. Ko‘pchilik o‘qishni bilmasdi
salar va ayollar bir kosa obi-yovg‘on va men xatlarni o‘qib berardim. Bunday
uchun kolxoz dalalarida mehnat qilar- xatlar, odatda, «Sog‘inchli salom...»,
di. Biz akam bilan birga o‘qirdik. U payt- — deb boshlanardi. Xatlarda askar-
larda maktablarda o‘quvchilar juda oz ning sog‘ ekani yoki yaralangani ma’lum
edi. O‘qituvchilar armiyaga olingan- qilinardi. Ko‘plab xatlar «Ertaga jangga
di, bolalarni o‘qitadigan muallimlar kiramiz», — degan jumla bilan tugardi.
topilmasdi. Boshlang‘ich sinf bolala- Buni eshitgan odamlar oh tortgancha
rini bitta sovuq xonaga to‘plab, ularga yig‘lashga tushardi.
turli tarixlar, ertaklar aytib berishardi.
Albatta, bu darslarning asosiy mav- Serovo temir yo‘l bekatida harbiy ki-
zusi urush edi. Darsdan keyin butun yimdagi biror odamni ko‘rishsa, butun
qishloqni kezib metallolom yig‘ardik. qishloq bundan darhol xabar topar va
Ular tank ishlab chiqarish uchun ish- uni kutib olish uchun otlanardi. Ham-
latilardi. madan oldin bolalar bekatga chopar-
di. Chollar va kampirlar ham bekatga
O‘sha davrda odamlar ikki so‘zdan — oshiqardi. Axir, askar frontdan qay-
«povestka» va «qoraxat», ya’ni jangchi- tib kelmoqda! Urushdan qaytib kelgan
ning halok bo‘lgani to‘g‘risidagi xabar- qarindoshini ko‘rgan oila a’zolari uni
dan qo‘rqardi. Povestka olgan oilalar qurshab olar, bolalar bo‘yniga osi-
o‘z erlari, otalari va aka-ukalarini front- lar, ayollar va kampirlar esa arang
ga yig‘lab kuzatardi. «Qoraxat» kelgan ko‘zyoshlarini tiyib, uni bag‘riga bosar-

53

URUSH BOLALARI

di. Boshqalar esa o‘z otalari, o‘g‘illari, tirik tutib kelishni buyurgan. Asir olin-
aka-ukalari to‘g‘risida unga basma-bas gan nemis keyin tog‘amga nimalarnidir
savol berardi. uzoq gapirgan, qo‘lini o‘pishga uringan.
Ma’lum bo‘lishicha, uni o‘ldirmagani,
Urushda jang qilgan uchta tog‘amdan balki shunchaki yaralagani uchun
bittasi halok bo‘ldi. Uning xotini va tog‘amga minnatdorchilik bildirgan.
o‘g‘li ham terlamadan vafot etdi. Bu Chunki toki tirik ekan, sal bo‘lsa ham,
oilaning hovlisi huvillab qoldi. Ikkita uyiga, bolalari bag‘riga qaytishga im-
tog‘am qaytib keldi. Ulardan biri urush- koni bo‘lgan.
da snayper o‘qidan tomog‘idan yaralan-
gandi. Uning o‘zi: «Meni xo‘roz kabi Tog‘amning o‘zi qattiq jarohatlangani
bo‘g‘izlashgan», — derdi. bois urushdan keyin ko‘p yashamadi.
Lekin u o‘sha voqeani ko‘p eslar va
Esimda, onamning akasi urush- nemisni o‘ldirmagani uchun xursand
dan qaytib kelganda, uni kutib olish bo‘lardi. Keyinchalik bu haqida hikoya
uchun hammamiz oshiqqanmiz. Uning yozdim. 1982-yilda bir guruh urush ve-
ko‘kragida bir necha medallar yalti- teranlari bilan Polshaga borganimda,
rar edi. Medallarni ko‘rib, «Tog‘a, shu voqeani so‘zlab berdim. Guruhi-
nemislarni o‘qqa tutdingizmi?» — deb miz rahbari, armiya generali Nikolay
so‘raganman. U: «Albatta, o‘qqa tut- Lyashenko o‘shanda shunday degan-
ganman», — deb javob bergan, so‘ng di: «Mana, haqiqiy o‘zbeklar qanday
bizlarga urushdagi voqealarni so‘zlab bo‘ladi – nemisga qarata dushman si-
bergandi. fatida o‘t ochgan, biroq inson sifatida
unga rahmi kelgan!»
Ular quroldosh do‘stlari bilan pistir-
mada bo‘lgan. Yaqinroq joyda nemis
askarlari paydo bo‘lgan. Tog‘am o‘q
uzib, ulardan birini oyog‘idan yarala-
gan. Komandir tog‘amga o‘sha nemisni

54

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

55

URUSH BOLALARI

Boris Ponomarev

1938-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan
urushi boshlanganda uch yoshda bo‘lgan.

— Urush boshlanganini, albatta, eslay lar, bombalar portlashi eshitilayotgani,
olmayman, chunki yoshim juda kichkina umuman, u yerda vaziyat og‘irligi, xiyo-
bo‘lgan. Lekin keyingi yillar – asosan, bon militsiya tomonidan o‘rab olingani,
urush davrining ikkinchi qismi – 1943-, begonalar hatto yaqiniga ham yaqin-
1944–1945-yillar xotiramda yaxshi lashtirilmayotganini aytishdi. Basharti,
muhrlanib qolgan. u yerga boradigan bo‘lsak, kerakli joyga
olib ketishlaridan ogohlantirishdi. «Olib
Masalan, kunlarning birida biz, bo- ketishadi» degan gap bizlar uchun hal
lakaylar Ernst Telman (hozirgi Central qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi, chunki
Park – eslatma) xiyobonida urush ha- bu iboraning ma’nosini yaxshi bilardik
qida kinofilm suratga olinayotganini va shuning uchun tavakkal qilmay qo‘ya
eshitdik. Biz hammasini o‘z ko‘zimiz bi- qoldik.
lan ko‘rish ishtiyoqida darhol xiyobon-
ga otlandik. Ancha vaqtdan keyin kinoekran-
larda «Ikki jangchi» nomli o‘sha filmni
Biroq ota-onalarimiz u yerga borishga tomosha qildik. Unda biz Toshkent
ruxsat bermadi. U yerda jangovar ha- ko‘chalarida uchratgan ikki aktyor:
rakatlar suratga olinayotgani, otishma-

56

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Mark Bernes va Boris Andreyev suratga Toshkentning omadi chopgani
tushgan edi. shundaki, bu yerga evakuatsiya qilin-
ganlar orasida Sovet Ittifoqi ziyolila-
Toshkent hamisha, shu jumladan, rining peshqadamlari bo‘lgan odam-
urushdan oldin ham chinakam ziyoli- lar ko‘pchilikni tashkil etardi. Ular
lar maskani bo‘lgan. Bu gapda hech orasida mashhur aktyorlar, bastakor-
qanday mubolag‘a yo‘q. Ota-onamni lar, shoirlar, yozuvchilar, rassomlar,
ham bemalol ziyolilar jumlasiga kiritsa teatr va kino rejissorlari, evakuatsi-
bo‘lardi. Onam «Sarskoye selo» xotin- ya qilingan oliy o‘quv yurtlarining
qizlar gimnaziyasini tugatgan, otam esa o‘qituvchi-professorlari, ilmiy xodim-
ikkita oliy ma’lumotga ega edi.

57

URUSH BOLALARI

Boris Ponomarev bolaligida (fotosurat – oilaviy arxivdan). lar, kashfiyotchilar, iqtidorli konstruk-
torlar bor edi.

Masalan, men Politexnika instituti-
ning Energetika fakultetini tugatgan-
man. Bu ilmiy muassasa urush vaqti-
da Toshkentga evakuatsiya qilingan
Dnepropetrovsk sanoat institutining
Energetika fakulteti negizida tashkil
etilgan. Ko‘chirib keltirilgan insti-
tutning ko‘plab o‘qituvchilari, jum-
ladan, fakultetimizning ajoyib dekani
Nikolay Isaakovich Toperverx Tosh-
kentda muqim yashab qoldi. Rafiqam
Toshkent davlat konservatoriyasini
tugatgan. Bu yerda evakuatsiya qilin-
gan Leningrad konservatoriyasining
muallimlari dars berardi. Ular ham
urushdan keyin Toshkentda yashab
qoldi.

Yaxshi eslayman, Toshkentga
evakuatsiya qilingan madaniyat arbob-
lari, asosan, Pushkin ko‘chasidagi
uch qavatli 29-uyda istiqomat qilar-
di. Bu bino urushdan oldin qayta
ta’mirlangandi. Bu uyda aktyorlar
Mark Bernes, Pyotr Aleynikov, Boris

58

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

A­ndreyev, Faina Ranevskaya hamda
bastakor Nikita Bogoslovskiy yashar
edi.

Mana shu uyda va uning hovlisidagi
imoratlarda yashagan do‘stlarimning
aytishicha, mazkur uyda urush endi
boshlanganda, «Volga-Volga» filmi-
dagi kotiba Bivalova chaqalog‘i bilan
yashagan. Keyin esa qaysidir shaharga
ko‘chib ketgan.

Hech kimning xayoliga kelmagan
joyi shundaki, ayni mana shu «ko-
tiba» oradan o‘n yil ham o‘tmasdan
«Mariya Mironova hamda Aleksandr
Menaker» estrada artistlari oilasining
a’zosiga aylandi. Yana bir necha yillar-
dan keyin esa mashhur aktyor Andrey
Mironovning onasi bo‘ldi.

Aktyorlar Olma-Ota kinostudiyasida
tez-tez suratga tushgani bois Toshkent-
dan bir muddat g‘oyib bo‘lib qolar, ke-
yin esa ularni yana ko‘chalarda uchra-
tardik. O‘sha do‘stlarimning aytishicha,
aktyorlarning hayoti oson kechmagan.
Ularni ko‘pincha qo‘shni Oloy bozorida
ko‘rishgan: oziq-ovqat mahsulotlari-

59

URUSH BOLALARI

ga pul topish maqsadida bozorda o‘z yashagan. U paytlarda sovet odamla-
buyumlaridan birortasini sotayotgan rida sovitgich bo‘lmagani uchun mash-
bo‘lgan. hur shoira deyarli har kuni bizning
uyimizning yonidan o‘tib, oziq-ovqat
Bizning uyimizga nisbatan yaqin joy- mahsulotlari xarid qilish uchun Oloy
da, Jukovskiy nomli ko‘chaning o‘sha bozoriga qatnar edi.
juft raqamli uylar joylashgan tomonida,
lekin Karl Marks ko‘chasi bilan kesish- Anna Axmatova tashqi ko‘rinishi bilan
gan chorrahadan keyingi bir qavatli shu atrofda yashaydigan ayollardan tub-
uyda mashhur shoira Anna Axmatova dan farq qilardi. O‘sha kezlarda barcha

60

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

odamlar odmi, qora, kulrang yoki jigar- ko‘chalarida ko‘rib qolardik. Yaqinda Anna Axmatova
rang kiyimlar kiyardi. Anna Axmatova bilishimcha, u Geoktepa tor ko‘chasida,
esa yorqin rangli liboslarda yurardi. Bu singlisining uyida istiqomat qilgan 61
barchani hayratlantirar, qator hollarda ekan. Turkiston va Jeleznyak ko‘chalari
eskicha o‘ylaydigan ayollar tomonidan o‘rtasidagi bu tor ko‘cha keyinchalik
malomat qilinar edi. Alisher Navoiy nomli teatr qurilgan joy
yaqinida bo‘lgan.
Shoira Anna Axmatova bunday mu-
nosabatga parvo ham qilmasdi. Hozir Tamara Xonim
o‘ylashimcha, shoira o‘sha kezlarda
o‘z qiyofasi bilan ataylab odamlarning
g‘ashiga tegmagan. Aksincha, odam-
lar mamlakatning boshqa joylaridan
shoshma-shosharlik bilan Toshkentga
evakuatsiya qilinganini e’tibordan qo-
chirmaslik kerak. Shu bois, ehtimol,
uning shunchaki boshqa kiyimlari
bo‘lmagan.

Toshkentga evakuatsiya qilingan
yana bir mashhur odam — adib Alek-
sey Tolstoy ham bir qavatli uyda, biroq
Birinchi may ko‘chasida, Karl Marks
ko‘chasi bilan kesishgan joy yaqinida
yashardi.

Biz, bolalar urush yillarida yana bir
favqulodda mashhur aktyor — Lev
Sverdlinni ham ko‘pincha Toshkent

URUSH BOLALARI

Xoshim
Xojinberganov

1931-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlangan paytda 10 yoshda bo‘lgan. 22 nafar
nevarasi va 38 nafar chevarasi bor.

— Ko‘pchilik tengdoshlarim qatori davom ettirolmasdim, chunki singlim va
urush meni ham bolaligimdan judo qildi. bobomning tashvishi mening yelkam-
Biz, barchamiz juda tez voyaga yetdik da edi, onam va opam erta sahardan to
– hayot endi bizga bola bo‘lib qolishga shom qorong‘isigacha kolxozda ishlar-
izn bermasdi. Urush boshlanishi bilan di. Buning evaziga ular bir qoshiq obi-
otamni darhol frontga olib ketishdi. Uyda yovg‘onga umid qila olishardi, kolxoz
onam, opam Zaynab, 1941-yilda tug‘ilgan boshqa hech narsa bilan yordam berol-
singlim Rahbar, shuningdek, oyoq-qo‘li masdi.
shol bobom — onamning otasi qoldi.
Kichkina singlimning ochlikdan
Men endigina ikkinchi sinfni tamom- yig‘lashini eshitish men uchun qan-
lagandim. Bu yog‘iga ma’lumot olishni chalik og‘ir bo‘lganini hozir ham yaxshi

62

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

eslayman. Men sutga suv qo‘shib uni

ovqatlantirardim. Juda og‘ir edi, hatto

ancha yil o‘tgan bo‘lsa-da, ba’zan un-

utishni istasam ham buni unutolmay-

man. Ko‘z nurim qariyb ketib bo‘lgan,

qulog‘im og‘ir, ammo xotira – sira tinch

qo‘ymaydi...

Otam frontdan qaytmadi. 1942-yilda

harbiy komissariatdan onamga uning

halok bo‘lgani haqida «qoraxat» keldi.

O‘shanda tushunib yetdimki, men —

oiladagi yagona erkakman, onamga

yordam berishim kerak, yelkamda jiddiy

mas’uliyat bor.

O‘sha yillardagi eng katta istagim

– onam, bobom va opa-singillarimga

ovqat yetmay qolishidan xavotirlanmay

to‘yib ovqatlanish edi. Kechki payt yarim

och va qattiq charchab uxlab qolarkan-

man, bir burdagina issiq oq nonni orzu

qilardim. Biz onam va singlimga kolxoz

beradigan yovg‘onni tanovul qilardik. U

shunchalik oz ediki, tanamizdagi quv- so‘rab qoldi. O‘shanda men kuldim,
ammo urush paytlarida bu umuman
vatni zo‘rg‘a ta’minlab turardi. kulgili emasdi. Qanaqa o‘yinchoqlar?
Bizda eng oddiy narsalar – gugurt ham,
Bir kuni bir nabiram menda

o‘yinchoqlar bo‘lgan-bo‘lmaganini

63

URUSH BOLALARI

kiyim ham, ovqat ham yo‘q edi. Biz faqat kuch berardi. Albatta, biz sutning faqat
bir narsa – tirik qolishni orzu qilardik. bir qisminigina o‘zimizga sarflardik,
qolganini sotardik yoki qo‘shnilar bilan
Singlim va bobom bilan bir qatorda biror yegulikka almashtirardik.
men bizning xaloskorimiz bo‘lgan si-
girga ham qarashim kerak edi. U tu- Bizning Kalinin ko‘chamizda (hozir-
fayli biz tirik qoldik, dasturxonimizda gi G‘azalkent – eslatma) ko‘plab
yovg‘ondan tashqari ham ayrim yegu- evakuatsiya qilingan oilalar – ruslar
liklar paydo bo‘ldi. Uning suti bizga va yahudiylar bo‘lardi. Ularning ko‘pi
biznikiga sutga kelishardi. Biz, aytish
mumkinki, o‘zimizni qutqarayotgan
boquvchimizga sig‘inardik. Keyinroq,
urushdan so‘ng ham men xonadoni-
mizda hamisha sigir bo‘lishiga harakat
qildim. Hozir ham sigirimiz bor. To‘g‘ri,
endi mening unga qarashga kuchim
yo‘q, bu bilan kelinim shug‘ullanadi.
Uyimizda esa hamisha men yaxshi
ko‘radigan yangi sog‘ilgan sut bor.

Men shu tariqa kun bo‘yi bobom,
singlim va sigir haqida qayg‘urib
o‘sdim. Ba’zida do‘stlarim chopib keli-
shar va meni ko‘chada o‘ynagani chaqi-
rishardi. Bolalar-da, baribir o‘ynagisi
kelardi, biroq men uydagi vazifam-
ni tashlab ketolmasdim, bu umuman
mumkin emasdi. Faqat ba’zan, yozgi

64

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

og‘ir ish kunidan so‘ng tengdoshlarim avtobazasida chilangar shogirdi bo‘lib
bilan Qorasuv daryosida cho‘milishga ish boshladim. Kolxozga borgim kelma-
imkon topardim. di. Harbiy xizmatdan so‘ng, 1957-yilda
taksomotor parki (hozir – uchinchi av-
Urush oxirigacha biz hammasiga bar- tosaroy – eslatma)ga ishga kirdim. U
dosh berib yashadik. Radiodan g‘alaba yerda 38 yil ishlab, 1991-yilda nafaqaga
haqida xabar qilingan kunni juda yax- chiqdim.
shi eslayman. Bu — so‘z bilan ta’riflab
bo‘lmaydigan shodlik edi. Men hatto Men 90 yoshga kirdim, uzoq umr
o‘shanda barchamizni qanday tuyg‘ular ko‘rdim, shunchalar uzoqki, hatto hozir
chulg‘ab olganini ham sizga aytib mahallada mening tengdoshlarim,
berolmayman. do‘stlarim qolmagan. Bundan qayg‘uga
cho‘maman, ammo bir vaqtning o‘zida
Albatta, urushdan so‘ng ham xursandmanki, oilam, farzandlarim, ne-
ancha paytgacha og‘ir bo‘ldi. varalarim ardog‘idaman, eng asosiysi
Qo‘shnilarimizning otalari, bobolari, — boshimiz ustida tinch osmonimiz bor.
erlari va aka-ukalari frontdan qaytishdi, Ilohim, hamisha shunday bo‘lsin!
biz esa yolg‘iz qoldik. Bizga o‘xshab ji-
garlari frontda o‘lganlar ham bor edi,
albatta. Otamiz endi hech qachon qay-
tib kelmasligini qayta-qayta his etish
g‘oyat og‘ir edi.

Men bundan keyin ham ishlash, onam
va singlimga g‘amxo‘rlik qilishim kerak-
ligini bilardim. Ikki sinflik ma’lumotim
bilan o‘shanda qayerga ham bora
olardim? Men «Oblpotrebsoyuz», ya’ni
«Viloyat iste’molchilar uyushmasi»ning

65

URUSH BOLALARI

Klavdiya Bergman

1930-yilda Leningradda (Sankt-Peterburg,
Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlangan paytda 10 yoshda bo‘lgan.
O‘zbekistonda 1972-yildan buyon yashaydi.

— Oilamiz katta edi – otam, onam, odamlarni o‘ldirishayotganini allaqa-
ikki akam va men. Otam ayni urush chon bilardik.
boshlanish arafasida kasallikdan vafot
etdi. Akalarim frontga ketdi. Shu tariqa So‘ng pionerlar yetakchisi bo‘lgan
onam ikkalamiz yolg‘iz qoldik. qiz kelib, shahar mudofaasi-
ga ko‘maklashishimiz uchun biz,
Leningrad qamali 1941-yilning sen- o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lganini
tabrida boshlandi. O‘shanda men 10 aytdi. Bizning vazifamiz nemislar tash-
yoshda edim. Esimda, darslik kitoblar- lagan varaqalarni yig‘ishtirib olish,
ni topshirish uchun maktab kutubxona- shuningdek, tomlarda navbatchilik
siga bordim. Maktab yonidagi yo‘lning qilish edi. Varaqalarni uzoq vaqt qo‘lda
naryog‘ida tramvay yurardi. Shu payt ushlab turish mumkin emasdi, buning
men nemisni ko‘rdim. Uni ko‘rib juda uchun jazo bor edi. Bizga ularni darhol
qo‘rqib ketdim va uyga chopib kel- qop yoki yashiklarga solish buyuril-
dim. Chunki dushmanlar oddiy kiyinib, gandi.

66

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Pionerlar yetakchisi bo‘lgan qiz bo-
lalarga yonuvchi bombalarni qanday
zararsizlantirish kerakligini o‘rgatar,
biz ularni «zajigalka» deb atardik.
Ular katta tezlikda uchar, aylanar va
vishillardi. Agar uni ushlab qolmasan-
giz, tomni teshib o‘tar va chordoqda-
gi o‘tinlar yonib ketardi. Yong‘inlar
boshboshdoqlik urug‘ini separdi. Biz
ana shunday navbatchilik qilardik: bir

67

URUSH BOLALARI

Nemis tashviqot varaqasi kun varaqa yig‘sak, ikkinchi kun tom-
da turardik.

Shaharda suv yo‘q edi, hammasi
muzlagandi. Nonni esa kartochka bilan
125 grammdan berishardi. Nonga
uzun navbatga turilardi. Leningradda
ochlik hukmron edi. Shuning uchun
kartochkani ba’zan qo‘lingdan yulib
olishardi. So‘ng onam kasal bo‘lib yotib
qoldi. Kartochkaga non olib keladigan
odam qolmadi. Men o‘sha dahshatli
lahzalarni eslayman: uyg‘ondim, u esa
yonginamda o‘lib yotibdi. Bu ochlik
tufayli sodir bo‘ldi.

Shu tariqa yolg‘iz qoldim. Leningrad
bo‘ylab och holda yugurardim. Men-
ga o‘xshagan bolalarni distrofiklar
deyishardi. Bizning ota-onamiz ham,
nonimiz ham, kartochkamiz ham,
suvimiz ham yo‘q edi. Hech narsamiz
va hech kimimiz yo‘q. Biz shunchalar
ozg‘in edikki...

Och qolgan odamlar nonga navbatga
turishar, ko‘plari o‘sha yerning o‘zida
yiqilib jon berardi. So‘ng ularni mato-
ga o‘rab, qabristonga olib ketishardi.

68

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Kvartiralar bora-bora bo‘shab qoldi. uchuvchisini ko‘rishga ulgurdim. U
Ularga talonchilar bostirib kirishar va jilmayardi. Bu nemis samolyotlari shu-
qo‘lga ilingan qimmatroq narsalarni naqa g‘uvillardiki!.. Bu tovushni bir
olib ketishardi. Odamlar har xil edi. necha yilgacha eslab yurdim. Shunday
Men qariyb butun qamalni shunday o‘ziga xos, uvillagan tovush edi. Qulo-
o‘tkazdim. qlarimda uzoq jaranglab turdi…

Bir safar bizni, distrofiklarni qabul Esimda, bizni Kuybishevga olib ke-
punktiga to‘plashdi. Kimning qanday lishganda qor yog‘ayotgandi. Biz
ahvolda ekanligiga qarab chiqishdi. yalangoyoq va juda yupun kiyingandik.
Haliyam yura oladiganlarni olib ketishdi, Bizni bolalar uylariga tarqata bosh-
yura olmaydiganlarni o‘zi o‘lishi uchun lashdi, biroq ularning ko‘pchiligi le-
qoldirishdi. Esimda, Leningraddan Kuy- ningradlik bolalarni olishni istamasdi.
bishevga, so‘ng bolalar uyiga jo‘natish Biz juda ozg‘in edik. Ehtimol, bizni bir
uchun bir harbiy qo‘limdan ushlab, zina- yo‘la dafn qilishga to‘g‘ri keladi deb
dan kemaga olib chiqdi. Barja chayqalar, qo‘rqishgan bo‘lsa kerak.
madorim yo‘q, oyoqlarim chalishardi.
Katta akamga mening qayerda ekan-
Bizni olib ketayotganda barjaga ligim haqida bolalar uyidan xat yozish-
beto‘xtov bomba tashlashar, u ikki di. U o‘zi tanigan bir ayoldan meni
yoqqa borib-kelib chayqalardi. Albat- qaramog‘iga olishini so‘rabdi va meni
ta, manzilga hamma ham yetib borol- tarbiyalagani uchun hisob-kitob qili-
madi. U yerda haqiqiy qonxo‘rlik ro‘y shi haqida kelishibdi. Afsuski, bu na-
berdi. Kimdir fashistning o‘qi va bom- sib qilmadi, barcha akalarim urushda
basidan, tag‘in birov ochlik va distrofi- halok bo‘ldi.
yadan o‘ldi.
Kuybishevdagi bolalar uyida meni
Bir safar nemis samolyoti bomba kiyintirib, yasantirib, Sverdlovsk poyez-
tashlash uchun pastlaganda, uning diga o‘tqazishdi, bir o‘zimni. U yerda

69

URUSH BOLALARI

meni hech kim kutib olmadi. Allaqanday harbiy meni o‘sha ayol — Anna An-
dreyevna yashaydigan uyga olib bordi. O‘zimning ilk taassurotimni eslayman:
o‘sha paytda ayol qizalog‘iga qovurilgan tuxum yedirishga urinar, u bo‘lsa in-
jiqlik qilardi. Men karaxt edim — qanday qilib ovqatga shunday munosabatda
bo‘lish mumkin?

Anya xola meni — juda ozg‘in, sochi taqir qirilgan va och qizaloqni ko‘rib
xursand bo‘lgani yo‘q. Unikida bahuzur yashab bo‘lmasdi, men unga uncha-
lik kerak emasdim. U o‘z bolalarini erkalardi, meni esa...

Men tilsiz va itoatkor edim, hech narsa: na kiyim, na ovqat so‘rardim, hatto
non so‘rashga ham qo‘rqardim. O‘zimning bu yerda begona ekanligimni sezib
turardim. Leningraddan so‘ng men topganimga shukur qiladigan bo‘lgandim.
Hayot shu darajada og‘ir edi…

Avval maktab, so‘ng Sanoat va fuqarolik qurilishi mutaxassisligi bo‘yicha
texnikumni tugatdim. Esimda, juda ko‘p o‘qirdim. O‘qishdan so‘ng konstruk-
tor bo‘lib ishlay boshladim va Anna Andreyevna mendan ketishimni so‘radi.
O‘zim ishlaydigan tashkilot menga ijaraga kvartira olib berdi. U yerda xola-
ning yo‘qligi, ishlayotganim va arzimas bo‘lsa-da, maosh olayotganimdan
xursand edim.

So‘ng turmushga chiqdim. Erim ham urushda qatnashdi. Urushdan so‘ng
ko‘p kasal bo‘lardi. Unga iqlimni o‘zgartirishni maslahat berishdi. Sverdlovsk
juda sovuq edi. U O‘zbekistonni tanladi va biz 1972-yilda Toshkentga jo‘nab
ketdik.

Butun umr og‘ir o‘tdi. Urush barchasini aralash-quralash qilib tashladi.
Urush bo‘lmasligini istayman, kelajak nasllarning hayoti yaxshi bo‘lsin, dey-
man.

70

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

71

URUSH BOLALARI

Shokirjon
Gibaydullin

1930-yilda Orenburg oblastida (Rossiya) tug‘ilgan.
Ulug‘ Vatan urushi boshlanganda 11 yoshda bo‘lgan.
Toshkent viloyatida yashagan.

— Har bir inson uchun eng ajoyib Men Orenburg oblastining kichikroq
davr, shubhasiz, tashvishsiz bolalik va posyolkalaridan birida katta va ahil oila-
yoshlikdir. Ammo men uchun bu yillar da tug‘ilganman. Biz besh aka-uka edik.
shafqatsiz urush paytiga to‘g‘ri keldi. Yaxshigina xo‘jaligimiz borligi bois yax-
Bugun, hatto o‘n yillar o‘tgach ham shi yashardik. O‘sha vaqtlarda mam-
men uchun o‘sha og‘ir davrlar haqida lakatda qatag‘onlar boshlandi. Shun-
gapirish oson emas. Xotiram ba’zan dan so‘ng oilamiz Toshkentga, so‘ng
pand beradi, biroq bolaligimning og‘ir Toshkent viloyatining Xonobod posyol-
yillari hamon qo‘rqinchli tushlar bo‘lib, kasiga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Men
menga xotirjam uxlashga imkon ber- shu yerdagi maktabga bordim. Erta ish-
maydi. lay boshladim. Ko‘chib kelgach, oilamiz

72

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

hayoti, aftidan, izga tushayotgandek oilamiz, balki butun mahallamiz uni
edi. Biroq urush tinch hayot haqidagi yovga shafqatsiz bo‘lish va uyga g‘alaba
barcha rejalarimizni barbod qildi. bilan qaytishga undadik. Men uni qay-
tib ko‘rmadim... 1943-yilda «qoraxat»
Aksariyat erkaklar frontga jo‘nadi. keldi va men, aytish mumkinki, birdan
Ko‘plarining manglayiga o‘z uyiga qay- katta bo‘lib qoldim. Ukalarim va singil-
tish yozilmagan ekan: ular jang may- larimga g‘amxo‘rlik qilishim lozim edi.
donlarida halok bo‘ldi yoki bedarak
yo‘qoldi. 1941-yilning avgustida me- Urushgacha mahallada otamni
ning otam ham urushga ketdi. Nafaqat rostgo‘yligi va mehnatsevarligi uchun

73

URUSH BOLALARI

hurmat qilishardi. U bir umr temirchi tinkani qurituvchi mehnatning butun
bo‘lib ishladi. Meni ham bu og‘ir va zalvorini ayollar va bolalar o‘z yelka-
qishloqda juda zarur bo‘lgan kasbga lariga olgandi. Ishqilib, hali kichkina
o‘rgatdi. Dastlab men otlarni taqalashni bolakayligimdanoq men mehnat fronti
o‘rgandim, so‘ng qishloq xo‘jalik jihoz- ishtirokchisiga aylandim. Minglab teng-
larini yasay boshladim. doshlarim qatori temirchilik ustaxona-
sida ishladim, dastgoh yonida turdim,
Bilim va ko‘nikmalarimga, ayniqsa, snaryadlar uchun detallar yasadim. Shu
urush yillarida ehtiyoj ortdi. Ko‘pchilik tariqa biz frontga ketgan otalarimiz va
erkaklar fashistlarni qirishga ketgan, akalarimiz o‘rnini bosdik.

Aytish joizki, urush paytining qo-
nuniga ko‘ra, jinsi va yoshidan qat’i
nazar, barcha ishchilarga talab qattiq
edi. Odamlar charchoq zo‘ridan yi-
qilishardi. Ish kuni 13 soat, ko‘pincha
dam olish kunlarisiz va ta’tilsiz ishlar-
dik. Ruxsatsiz ishdan ketib qolish besh
yildan sakkiz yilgacha qamoq bilan
jazolanar va eng og‘ir oqibatlarga olib
kelardi.

Shaharlarda kartochka tizimi joriy qi-
lindi. Odamlar nonga to‘ymasdi. Ba’zan
ko‘chalardan sillasi qurib o‘lganlarning
jasadlarini yig‘ib olishardi. Biz, qishloq
ahliga oziq-ovqat mahsulotlarini
taqsimlash joriy etilmagan edi, bu esa

74

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

dehqonning shundoq ham og‘ir hayo- ligidan biz bolalar bilan g‘o‘za poyalari
tini yanada qiyinlashtirardi. Biroq bu qoldig‘i va chigit yerdik. Bunday yegu-
mashaqqatlar natijasida frontga kerakli likdan ko‘plar zaharlanib o‘lardi...
texnika, xomashyo va oziq-ovqat yetka-
zib berilardi. Shunday bo‘lsa-da, odamlar bir-biriga
ko‘maklashishga urinardi. Evakuatsiya
Zavod sexidagi ishimga daladagi qilingan oilalar, ota-onasiz qolgan bo-
mehnat kunlari ham qo‘shilganda, lalarning O‘zbekistonga kelishi davom
menga, ayniqsa, og‘ir bo‘ldi, zero, biz etardi. O‘zbek xalqi boshiga tush-
qishloq joyda yashardik. Paxta terardik, gan og‘ir ko‘rguliklar va judoliklarga
g‘alla, meva, sabzavot yig‘ishtirardik,
quruq mevalar tayyorlardik. Ammo bu
mo‘l-ko‘lchilikdan o‘zingga biror narsa
olish yoki uyga olib ketishning umu-
man imkoni yo‘q edi. Barchasi qattiq
hisob-kitob va nazorat qilinar, o‘zimiz
ham bular front uchun, yov ustidan
g‘alaba qozonish uchun ekanligini yax-
shi bilardik.

Esimda, men uchun eng baxtli lah-
za — uyga kelgach, kiyimlarim qati-
dan bir juft don topib olgan paytim
edi. Bu qo‘shimcha yegulik, demakki,
kuch va hayot edi. Mahalladagi barcha
do‘stlarimizga ham bu og‘ir ochlikdan
omon chiqish nasib etmadi. Shunday
lahzalar bo‘lardiki, ovqat yetishmas-

75

URUSH BOLALARI

qaramay, ularning barchasi bu yerda haqiqiy temir ot bo‘lib, yozda g‘oyat isib
boshpana va o‘zlarining ikkinchi uyla- ketar, qishda esa sovuq va shamolga
rini topdilar. bag‘ri ochiq edi.

Afsuski, opam o‘sha yillarning Traktor u paytlarda kam, shuning
mashaqqatlariga dosh berolmadi. uchun u to‘xtamasligi kerak edi. Trak-
O‘zining boshqa dugonalari kabi hech torchilar kecha-yu kunduz, ikki smena-
bir sohada erkaklardan qolishmaslik da ishlashiga to‘g‘ri kelardi. Talab bar-
uchun hali urushdan oldinoq traktor- chaga istisnosiz bir xil va juda qattiq
chilikka o‘qigandi. O‘sha yillar texnika- edi – normani bajarmaguncha daladan
si hozirgiday emas edi. Bu – kabinasiz chiqmaysan. Shu bois barcha qo‘ldan

76

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kelgancha bir-biriga yordam berar, Hamisha aytamanki, tinchlik — asosiy
nima bo‘lsa ham rejani bajarardi. Bular- boyligimiz, uni asrash uchun bor kuchi-
ning bari ochlik changalida, silla qurish mizni sarflashimiz kerak. Muhimi, tinch
asnosida qilinardi. Opam shu tariqa – osmon hamda xalq farovonligi uchun
og‘ir jismoniy mehnatdan, kasallikdan o‘z jonini ayamagan ota-bobolarimizni
va to‘yib ovqatlanmaslikdan vafot etdi... hech qachon unutmasligimiz lozim.

Urush tugashi arafasida mahallamiz-
dan frontga ketganlar birin-ketin qayta
boshladi. Ammo ularning biri oyoqsiz,
yana biri qo‘lsiz qaytar, ayrimlari esa
umuman qaytmadi...

9-may – G‘alaba kuni biz, hammamiz
— urushdan omon chiqqanlar uchun
ko‘zlarda yosh bilan nishonlanadi-
gan haqiqiy bayram bo‘ldi. Mening
tengdoshlarim og‘ir damlarni bosh-
dan kechirdi. Bir nechta do‘stlarim
ochlik va yetishmovchilikdan o‘ldi.
Otam frontda halok bo‘ldi. Biroq tinch
hayot boshlanayotgandi. Men temir-
chilik ustaxonasida o‘z hunarim bilan
shug‘ullanishni boshladim. 1953-yil-
da uylandim. Oilamizda yetti farzand
– uch qiz va to‘rt o‘g‘il tug‘ildi. To‘qqiz
nevaram oliy ma’lumotli bo‘ldi. Yetti
nafar chevaram bor.

77

URUSH BOLALARI

Zaynet Kuzmina

Butun hayotini sportga bag‘ishlagan. Uzoq yillar
sport gimnastikasi bo‘yicha murabbiy bo‘lib ishlagan
va o‘zbek sportchilarining butun bir avlodini
tarbiyalab voyaga yetkazgan. 1937-yilda Yaroslavlda
(Rossiya) tug‘ilgan. 1944-yilda O‘zbekistonga
evakuatsiya qilingan. Urush boshlangan paytda to‘rt
yoshda bo‘lgan.

— Otam Mixail Kozlov politruk, ya’ni Men u haqida boshqa hech narsani es-
komandirning siyosiy ishlar bo‘yicha lolmayman. U 1943-yilda halok bo‘lgan,
o‘rinbosari edi. Shu sababli yashash ammo biz uning o‘limi to‘g‘risidagi
joyimizni tez-tez almashtirishimizga xabarni 1946-yilda, Toshkentda yasha-
to‘g‘ri kelardi. Ulug‘ Vatan urushi yotganimizda olganmiz. Afsuski, u dafn
boshlanishi arafasida bizning oila Za- etilgan joyni topolmadik, bu hech qa-
porojyeda, so‘ng Dnepropetrovskda yerda qayd etilmagandi.
yashagan. Otam o‘sha yerdan front-
ga jo‘nadi. U o‘ydim-chuqur yo‘ldan 1943-yilda Dnepropetrovskni nemis-
meni yelkasida ko‘tarib borganini lar bosib oldi. To‘plarning quloqni
eslayman. Bu mening uni oxirgi bor qomatga keltiruvchi gumburlashini
tirik ko‘rishim edi… eslayman. Biz qo‘rqardik, yashirinar-
dik. Buning qancha davom etganini

78

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bilmayman, biroq men karaxt holatda lalarni chaqirar va panjara oralab ular-
edim. Biz bir necha vaqt, Sovet armi- ning boshini silardi. Ularning bari ham
yasi shaharni ozod qilmaguncha okku- fashist emas edi, urushishni, odam-
patsiya ostida qoldik. larni o‘ldirishni istashmasdi. Ular ham
Vatanlarida qolib ketgan o‘z oilasini
Bir holatni tez-tez eslayman: men juda sog‘inardi.
ozg‘in, ko‘zlarim va burnim katta edi.
O‘sha paytlarda nemislar va politsay- 1943-yil oktabrda harbiy zavodni
lar uyma-uy izg‘ib, yahudiylarni qidi- zudlik bilan evakuatsiya qilish haqida
rardi. Yahudiy qiz deb o‘ylamasliklari buyruq keldi. Mening onam — Mari-
uchun onam meni chordoqqa yashirib ya Kozlova ana shu zavodda ishlardi
qo‘ygandi. Esimda, ustimni lattalar bi-
lan berkitib, shunday dedi: «O‘tir, men
qaytib kelguncha damingni chiqarma!»
Qo‘rqinchli edi. Baxtimga politsaylar bi-
ror marta ham chordoqqa chiqishmadi,
ammo ana shu bolalarcha qo‘rquv meni
bir umr tark etmadi.

Keyin, nemislarni quvib yuborish-
gach, asirlar vayron bo‘lgan maktabni
tiklashdi. Biz, bolalar ularni tomosha
qilish uchun chopib borardik. Kattaroq
yoshdagi bolalar ularni masxara qi-
lar, so‘kar, tupurar va tosh otardi. Ay-
rim bolalar asir nemislarga achinar va
ularga bir burda non keltirardi. Nemis-
lar barmoqlari bilan ishora qilib, bo-

79

URUSH BOLALARI

va tushunishimcha, o‘sha yerda ish- yuk vagonida, «teplushka»da ketdik.
laganlarning barchasi O‘rta Osiyoga O‘shanda negadir butun yo‘l bo‘yi
evakuatsiya qilindi. Ammo o‘sha payt- chanqaganim esimda qolgan.
da bizni qayoqqa olib ketishmoqchi-
ligini bilmasdik. Juda uzoq yurdik, lekin bekatlar ham
bo‘lardi. Bir safar samolyotlar uchib
Narsalarimizni tez yig‘ishtirdik, vaqt keldi va dahshatli bombardimon bosh-
juda kam edi. Onam ikki chemodanni landi. Poyezd to‘xtadi, odamlar vagon-
oldi, meni kiyintirib, o‘n besh yoshli lardan sakrab tushib, har kim to‘g‘ri
opam Klara va o‘n yoshli akam Arkadiy- kelgan yerga yashirina boshladi. Mana
ga tezda tayyor bo‘lishni buyurdi. Biz shu hujumdan keyin akam yo‘qolib qol-
di. Biz chor tarafga chopib, uni izladik,
ammo topolmadik. Poyezd bizni kutib
turolmasdi, biz qalbimizda dard bilan
yo‘lda davom etdik.

Shu tariqa biz Frunzegacha bordik.
U yerda qariyb bir yil yashadik. Opam
Klara o‘sha yerda qoldi. 1944-yilda
onam bilan meni Toshkentga keltirish-
di. Bu yerda «Foton» elektrotexnika za-
vodi bazasida harbiy ishlab chiqarish
mavjud edi. Shaharda uni «lampali za-
vod» deb atashardi.

Toshkent haqidagi ilk xotiralarim,
afsuski, allaqachon olamdan o‘tgan
yaxshi odamlar edi. Bizni xususiy uy-
lardan biriga joylashtirishdi. O‘shanda

80

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

«mahalla» nima ekanligini bilganman. hovli»ga ko‘chirishdi. Uni nega bunday
Biz bir chol va kampirnikiga tushib qol- atashganini hozirgacha bilmayman.
dik. Ehtimol, ular yoshroq bo‘lgandir, Esimda qolgani – hovliga kirasan: u
ammo menga shunday tuyulgandi. yerda keng ariq, ko‘prikcha va aylana-
Ularning manzillarini ham, ismlarini siga uychalar turibdi.
ham bilmayman. Lekin hozirgacha ular-
dan behad minnatdorman. Bizni bir yolg‘iz ayolnikiga joylashti-
rishdi. U yerda bittagina xona va al-
Bizning o‘sha paytdagi hayotimiz laqanday qo‘shimcha uycha bo‘lib,
g‘alati edi: ular bir og‘iz ham ruscha bittagina karavot sig‘ar, uning os-
bilmaydi, biz esa o‘zbekchani. Buvi bir tida bizning chemodanimiz turardi.
burda tandirda yopilgan non, bir pi- Esimda, hovlida katta pechka bo‘lib,
yola qatiq keltirardi. Oktabr oyi edi, hali
mevalar bor edi. Eng shirin yegulik bir
likopcha uzum edi. Bobo asta yaqin
kelib, menga tikiladi va boshimni silay-
di. Qo‘llari naqadar issiq. Ularda uylar-
ning eshiklari hech qachon yopilmasdi.
Lo‘kidoni yo‘q, o‘g‘rilar ham bo‘lmasdi.
Bizning uyga har doim allaqanday yax-
shi odamlar kirib turishar, nimalardir
obkelishar, ko‘maklashardi...

Biz bu mahallada to‘rt oycha yasha-
dik. Mahalla zavoddan uzoq bo‘lgani
uchun bizni yaqinroqqa, sobiq Sverdlov
teatri yaqiniga (Respublika fond birja-
sining sobiq binosi – eslatma), «sarmast

81

URUSH BOLALARI barcha ayollar bayramga nimadir
pishirish uchun navbatda turishardi.
82 Shuning barobarida barcha bolalarni
pechenye bilan mehmon qilishardi.
Nomi xunuk bo‘lishiga qaramay, u yer-
da yaxshi va ahil odamlar yashardi.

Bombardimon payti yo‘qolgan akam
Arkadiy bilan biz o‘n yildan so‘ng
uchrashdik. Uning o‘zi bizni topib keldi.
Biroq daydilik va sarsonlikda o‘tgan yil-
lar o‘z so‘zini aytib ulgurgandi: kelgu-
sida uning hayoti yaxshi bo‘lmadi.

Urushdan so‘ng onam bozorda ro‘mol
sotdi. U qayerdandir eski parashut-
larni sotib olar, bo‘laklab chiqar, men
esa andoza bo‘yicha ularga gul solib,
yuvganda o‘chmaydigan bo‘yoq bilan
bo‘yardim. O‘shanda yetti-sakkiz yosh-
da edim.

1947-yilda onam keyinchalik bizga
jigarday bo‘lib qolgan o‘gay otam Pas-
xalisni uchratib qoldi. U nafaqat meni,
balki nevaralarini ham tarbiyaladi.
U Gretsiyada tug‘ilgandi. Yoshligida
cherkov xorida qo‘shiq aytgan, so‘ng
partizanlarga duch kelib, urushda

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qatnashgan. Stalinning buyrug‘i bilan esa uning haqiqiy oilasiga aylandik.
greklarni Toshkentga keltirishgandi. Ota-onam umrlari so‘ngiga qadar Tosh-
Toshkentda «grek shaharchasi» bor- kentning odamiyligi va mehrini sevib,
ligini hamma eslaydi. Gretsiyada uning shu yerda yashadi.
o‘g‘li va qizi qolgandi. Lekin ular ota bi-
lan munosabatlarni rad etishdi, chunki
u kommunistlarga qo‘shilgan edi. Biz

83

URUSH BOLALARI

Vladimir Jerixov

1930-yilda Gorkiy shahrida (Nijniy Novgorod, Rossiya)
tug‘ilgan. 1941-yildan 1945-yilgacha ushbu shaharda
bo‘lgan. Ulug‘ Vatan urushi boshlangan paytda 11 yoshda
bo‘lgan. O‘zbekistonga 1960-yilda kelgan.

— Urushni bizning oila Nijniy Kuzda bombardimonlar boshlandi.
Novgorodda qarshi oldi. O‘shanda Bizni juda qattiq o‘qqa tutishardi: erta-
bu shahar Gorkiy nomi bilan atalgan. lablari razvedkachilar ustimizdan uchib
Urush etiklarning yerga zarb bilan uri- o‘tishar, so‘ng kechki sakkizda bom-
lishi – dupuri bilan boshlandi. Asfalt ba tashlashardi. Gorkiy aslahalarning
u paytlarda yo‘q edi, ko‘chalarga tosh asosiy qismi ishlab chiqariladigan front
yotqizilgandi. 1941-yilning 22-iyuni- ortidagi shahar edi. Shuning uchun biz-
dan boshlab har kechqurun ushbu ning zavod va fabrikalarimizni har kuni
ko‘chadan soldatlarni u yoqdan-bu bombardimon qilishardi. Ularning may-
yoqqa haydashar, paroxodlarga, u yer- doni katta, nishonga olish oson edi. Shu
dan esa frontga jo‘natishardi. Odam- bois barcha sanoat obyektlari vayron qi­
larni cho‘chitmaslik uchun bu ishlarni lingan, hamma yoqda bombalardan qo-
kunduzi qilish taqiqlangandi... lgan ulkan chuqurlar bor edi. Volganing

84

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ko‘prigini ham vayron qilishga urinishdi, qizaloq. Sigirimiz va itimiz bo‘lardi.
ammo uddalay olishmadi: bir necha bor Akam 1942-yilda frontga ketgandi. Ukam
tashlangan bombalarning birortasi ham o‘shanda yetti yoshda edi. U ham front-
nishonga tegmadi. ga jo‘nashga urinib ko‘rdi. Bir kuni u
yo‘qolib qoldi. Uni uydan 200 kilometr
Bizning oilamiz katta edi — to‘rt far- uzoqdan topib kelishdi. Partizanlarga
zand: uch o‘g‘il va hali juda kichkina

85

URUSH BOLALARI

qo‘shilish uchun Moskvaga ketishga qa- Men hatto nemis uchuvchisining yuzini
ror qilganini aytdi. To‘rvasini yig‘ishtirib, ham ko‘rdim. U menga bir nimalar deb
jo‘navoribdi. O‘sha paytda barcha front- qichqirdi, men esa unga javoban mush-
ga intilardi. timni do‘laytirdim. Tabiatan shunaqa
odamman, hech qachon hech narsadan
O‘shanda men 11 yoshda edim. qo‘rqmasdim. O‘sha payt o‘zim tug‘ilgan
Esimda, maktabga boryapman, osmon- yerning xo‘jayini ekanimni ko‘rsatishni
da xoch suratli samolyot uchyapti. Juda istagandim…
past, naq tomlar ustidan uchayotgandi.
Butun urushni mehnat bilan o‘tkazdim:
o‘tin tashidim, onamga sabzavotlarni
tushirishda ko‘maklashdim. Otam Mo-
lotov nomli avtozavodda ishlardi, men
unga ham yordamlashardim. Biror ki-
shi ishdan qochishni hatto o‘ylamasdi
ham, barcha nimadir qilardi. Esimda,
biz, bolalar maktab tomida navbatchilik
qilar, yonuvchi bombalarni tutib
o‘chirardik. Bombalar, chamamda, ikki
kilogrammcha kelardi. O‘sha yerda suvli
chelaklarimiz turardi – ularni tutib suvga
tiqardik. Bizni hech kim shunday qilish-
ga undamagan, ko‘ngil va vijdon amri bi-
lan shu ishlarni qilardik.

Keyin bizdan maktablarni tortib olish-
di. Ularni harbiy sanoat, harbiy obyektlar
uchun bo‘shatishardi. Bizni esa o‘qish

86

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

uchun baraklarga ko‘chirishdi. Gazeta- 1945-yilning 9-may kuni biz, ham-
larga yozardik, qog‘oz, siyoh yo‘q edi. mamiz temiryo‘l yoqasida turardik. Endi
hech kim biror ish bilan shug‘ullanmas,
Kartochka bo‘yicha barcha ishla- faqat askarlari bor poyezdlarni
maydiganlarga kuniga 350 gramm, ish- qarshilardi. Vagonlar turlicha bo‘lardi.
laydiganlarga 450 grammdan non beri- Oldinlari ularning ba’zilarida mollar,
lardi. Go‘sht yo‘q edi – barchasi frontga turli yuklarni tashishgan. Ular qariyb
yuborilardi. Biroq baliq bor edi — treska bir hafta sostav ketidan sostav bo‘lib
balig‘i, g‘archcha moy. Ba’zan onam suyak kelishdi. Deraza va eshiklarini ochib
sotib olib, bulon qaynatardi. U uch kunga- kelishdi.
cha yetardi. Har safar onam unga sabzavot-
lar solardi va biz ana shu sho‘rvani ichardik.

Simyog‘ochlardagi radiokarnaylar rah-
barlarning xabarlari, fashistlar qaysi sha-
harlarni olganlari haqidagi yangiliklarni
yetkazardi. Uyimizdan yarim kilometrcha
narida ana shunday «likob»lardan biri
osig‘liq turar, biz yangiliklarni eshitish
uchun o‘sha yoqqa borardik. Odamlar
to‘dasi simyog‘och ostida turib eshitardi.
So‘ng ayrimlar uylarida har xil qismlar-
dan radiopriyomniklar yasay boshladi.

Ishqilib, urush odamlarni aqlliroq,
ayyorroq va hamjihatroq qildi. Biroq,
albatta, alohida ko‘ngilsiz holatlar ham
uchrardi – sotqinlar barcha zamonlarda
ham bo‘lgan.

87

URUSH BOLALARI

Poyezdlar bizning shahrimizda to‘xtamasdi. Ular
sharqqa, qayoqqadir Sibir tomonga o‘tib ketishardi.
Ammo biz baribir temiryo‘l bo‘yida turar va ularni
gullar hamda qo‘shiqlar bilan qarshilardik. Damli
sozlar orkestri «Varshavyanka» va «Katyusha»ni cha-
lardi. Barcha quvnoq edi, orkestr bilan qo‘shilib kuy-
lardi. Bu biz uchun chinakam bayram, urush tamom
bo‘lganidan nishona edi. Biz bularning barini yashab
o‘tgandik.

Urushdan so‘ng men maktabni tugatib, frazer dast-
gohlari zavodiga tokar bo‘lib ishga kirdim. Zarbdor-
chasiga ishladim, institutga kirish va uni tugatishni o‘z
oldimga maqsad qilib qo‘ydim. Harbiyga o‘qishni re-
jalashtirgandim, lekin 1948-yildagina urushdan qayt-
gan akam fikrimni o‘zgartirdi. Aksincha bo‘lganida,
ehtimol, sulola paydo bo‘larmidi...

Bundan bu yog‘iga hayotda bizni boshqa sinov-
lar kutayotgandi. Sibirda ishladim. So‘ng 1960-yil-
dan boshlab qolgan butun umrimni O‘zbekistonning
asosiy sanoat shaharlari, jumladan, respublikamizning
shonli oltintoparlari yashab mehnat qiladigan Zaraf-
shon shahri qurilishida Qizilqum sahrosi bilan kurash-
ga bag‘ishladim.

88

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

URUSH BOLALARI

Xolida Kashapova

1929-yilda Tataristonda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan
urushi boshlangan paytda 12 yoshda bo‘lgan.

— Urush boshlanishi bilan raykomda masi bo‘lib yettita, men eng kattasi
ishlaydigan otamni frontga olib ketish- edim, barchasini boqish kerak edi.
di. Biz u paytda tuman markazida ya- Shunday bo‘lardiki, u ba’zan qanday-
shardik, ammo ketish oldidan u bizni dir go‘zal libosni kiyib chiqib ketar va
Kamka qishlog‘iga, ota-onasi yaqiniga o‘sha narsasiz qaytib kelardi – sotgan
eltib qo‘ydi. Onam homilador edi. Otam va biror yegulik olgan yoki bo‘lmasam
frontga ketgach, u sakkizinchi singlim- ayirboshlagan bo‘lardi. Shu tariqa
ni tug‘di. Afsuski, chaqaloq uzoq ya- u o‘zining qariyb barcha narsalarini
shamadi. oziq-ovqatga almashtirdi. Biz nima-
lar yemadik deysiz, hatto eslash ham
Onam kolxozga ishga chiqolmasdi qo‘rqinchli.
– uyda yosh go‘daklar bor edi. Ham-

90

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Onam hatto bizga o‘t-o‘lanlarni qayna- navbat kiyardi. Biz hatto biror joyga
tib berardi. Garchi uni sho‘rva deb atab birga borolmasdik ham – bir singlim
bo‘lmasa-da, harqalay, qaynatma-da. kiysa, narigisiga hech narsa qolmasdi,
Shu sabab o‘shanda hamisha odam- ayniqsa, qishda. Poyabzal ham yo‘q
ning nimadir yegisi kelardi. Eng katta edi. Esimda, bobom mening kichik
istak — to‘yib non yeyish edi. Men hozir oyog‘imga moslab chipta kovush to‘qib
ham nonni sevaman, garchi stol noz- bergandi. Mana shunday kunlarning
ne’matga to‘la bo‘lsa ham, non men birida men daryodan ko‘prik orqali
uchun eng lazzatli taom. o‘tmay, sayoz yeridan kechib o‘tdim
va kovushning bir poyini yo‘qotdim.
Bizda kiyim ham qariyb yo‘q edi. Ikki Qosh qorayib ulgurgandi. Uyda onam-
kishiga bir ko‘ylak, hamma navbatma-

91

URUSH BOLALARI

ga bu haqida aytmadim, ertalab izlab Shuning uchun biz eski kitoblar, gazeta-
topishga qaror qildim. Albatta, kovush- lar, xullas, topganimizga yozardik.
ni topolmadim. Buning uchun ancha
yig‘ladim. Buning ustiga bobom ham 1942-yilda, 13 yoshga to‘lganimda meni
dakki berdi. rasman kolxozga ishga olishdi va men
ro‘zg‘orning boquvchisiga aylandim.
Maktabda yetti sinfni o‘qidim. Uydan Bug‘doy yanchayotgan kombaynning
uch kilometr yo‘l bosib, o‘qishga piyoda ortidan somon yig‘ardim. Ishlaganimiz
borardim. U paytlarda daftarlar yo‘q edi. uchun bizga kartoshka ozroq va bug‘doy

92

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

berishardi. Biz bug‘doyni un qilib, non tushirishdi: chanalarimiz va boltamizni
yopardik. Biroq bu non butun oilaga yet- tortib olishdi. Biz kichkina qizchalar
masdi. Ba’zan biz, bolalar daladan kar- edik, o‘zimizni himoya qilolmasdik. Ke-
toshka o‘g‘irlab kelardik. Men esa ish- yin chanalar va boltani qo‘shnilardan
dan yashirincha kichikroq xaltachada ijaraga olib, o‘tin terishga kechalari
bug‘doy olib kelardim. Va buniyam ud- borishga to‘g‘ri keldi. Qo‘rqinchli edi,
dalash kerak edi – qo‘llarimizni tekshirib biroq nimayam qila olardik. O‘rmonga
ko‘rishardi. borib o‘tin keltirolmasak, uyda hamma
muzlab qolardi.
Men bug‘doyni onam ataylab tikib
bergan jajji xaltachaga solardim. Tek- 1943-yilda otamdan «qoraxat» keldi.
shirish vaqtida bu xaltachani og‘zimda Onamning qanchalik qattiq yig‘lagani
saqlardim, bilinmasin deb yuzimni ro‘mol esimda. Uning mazasi qochib, behush
bilan o‘rab olardim. Albatta, buni o‘g‘irlik bo‘lib yiqildi. Singillarim nimalar
deb atash ham mumkin edi, ammo me- bo‘layotganini umuman tushunmas,
ning boshqa ilojim yo‘q, singillarimni bo- men esa o‘zim ko‘z yosh to‘ksam ham
qishim kerak edi. onamni yupatishga, hushiga kelti-
rishga urinar, barcha ishda yordamla-
Sahardan kech oqshomgacha ish- shishga va’da berardim. Shundan so‘ng
lardik. Uyga qaytgach, tag‘in onam- onam xuddi temir qoziqdek yanada
ga ham qarashardim. Onam juda qattiqqo‘lroq va shafqatsiz bo‘lib qoldi.
qattiqqo‘l edi. Unga quloq solmaslik Chunki u yetti go‘dak bilan oilada yolg‘iz
mumkin emasdi. qolgan, amalda hech kimdan yordam
kutolmasdi.
Mendan sal kichik singlim ikko-
vimizni onam qishda qo‘shni o‘rmonga Urushdan so‘ng, 1946-yilda Beko-
o‘tinga yuborardi. Biz chanalar va bod metallurgiya zavodini qurayot-
boltani olib, boshqa kattalar bilan gan otamning ukasi Rossiyada qolsak,
yo‘lga tushardik. Bir safar bizni qo‘lga

93

URUSH BOLALARI

ochlikdan o‘lishimizni aytib, bizning Mendan uch yosh kichik singlim ikkimiz
oilani Toshkentga olib keldi. Bizni barak- o‘qishni davom ettira olmadik – ishlashi-
ka joylashtirishdi – ikki xonada bobom va miz kerak edi. Meni to‘quv kombinatiga,
buvim hamda onam bilan biz yashardik. uni esa kartochka bo‘yicha non tarqatuv-
Onam birovlarning kirini yuvib pul topar, chi qilib qo‘yishdi. Ishimiz uchun har bi-
biz singlim bilan kirlarni ko‘mir solingan rimizga 600 grammdan non berishardi.
dazmolda tekislardik, kichik singillarim Biz hamma bilan baham ko‘rish uchun
egalariga tarqatardi. uni uyga keltirishimiz kerak edi. Ammo

94

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

men hamisha ham ochlikka chidayver-
masdim – juda yegim kelardi. Shuning
uchun nonning qariyb yarmini yeb, qol-
ganini uyga olib kelardim. Onam keyin
bu ishim uchun menga qattiq dash-
nom berardi. Shundan so‘ng nonni yeb
qo‘ymaslik uchun uni hidi dimog‘imga
tegmaydigan qilib o‘rab olib kelardim.

Bir safar, ancha katta bo‘lgach, onam-
dan bizni nega tuqqanini so‘radim.
Uning o‘zi ham, biz ham biror yaxshi
kun ko‘rmadik. O‘shanda, garchi o‘zim
istamagan bo‘lsam ham, uni qattiq xafa
qilgan ekanman. Shunchaki menga
juda og‘ir edi, unga ham, hammamizga
ham juda achinardim. Erga tekkach,
farzand ko‘rishga qo‘rqardim. Ularning
boshiga ham mana shunday yo‘qchilik
va ochlik tushishini istamasdim. O‘sha
och qolgan va sovqotgan yillarimiz-
ni eslash men uchun hamisha og‘ir.
Bunday kunlarni ko‘rish va boshdan
kechirishni Yaratgan hech kimning
manglayiga yozmasin...

95

URUSH BOLALARI

Farida Qayumova

1933-yilda Katta Kaybitsa qishlog‘ida
(Tatariston) tug‘ilgan. 1941–1945-yillarda
Farg‘onada yashagan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlangan paytda 7 yoshda bo‘lgan.

— Urush boshlanganda men uning kasidan berishardi. Nonni nima qilib bo‘lsa
nimaligini unchalik ham tushunmagan- ham olish kerak edi, bo‘lmasa talonlar
man. Kattalar negadir bu haqida pichir- kuyib ketardi. Bu kulrang qog‘ozdagi
lab gaplashishardi. Urush yillari shunisi katakchalarga turli raqamlar yozilgandi.
bilan esimda qolganki, har doim to‘yib Sotuvchi bu katakchalarni qirqib olib, katta
uxlagim kelardi, ammo onam sahar- daftariga yelimlab yopishtirardi. O‘zimizga
lab uyg‘otar, men borib nonga navbat atalgan nasibani olganimiz haqida unga
olishim kerak edi. imzo qo‘yishimiz kerak edi.

To‘qqiz kishidan iborat oilamizga nonni Nonni turli paytlarda, ba’zan juda
otam va opam ishlaydigan poyabzal fabri- kech olib kelishardi. Non ortilgan

96

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

eshak ko‘ringunga qadar odamlar tik shu yerda yashaydigan hamma hovlida
turib kutishardi. Non ho‘l, qora va yo- o‘sgan ikki ulkan o‘rik daraxtidan meva
pishqoq edi. Sotuvchi nonni pichoq- terishdi. Barcha mehnat qildi, men ham
ni suvda ho‘llab kesardi. Bizga beri- yordam berdim. So‘ng o‘rikni barchaga
ladigan bitta bo‘lka nonga bir bo‘lak baravar taqsimlashdi, garchi bizning
qo‘shimcha berilardi. Men uni har hovlida ham xuddi shunday o‘rik o‘sishini
doim yo‘lda yeb qo‘yardim, chunki bilsalar-da, menga ham bir chelak o‘rik
juda yegim kelardi. berishdi.

Bir kuni kechqurun nonni qo‘limda
baland ko‘targancha uyga qaytayot-
gandim. Birdan qarshimda allaqanday
ayol paydo bo‘ldi va: «Nonni nega bun-
day ko‘rsatib olib ketyapsan? Tortib oli-
shadi, axir!» — dedi. Men darhol nonni
nimchamning ostiga berkitdim va me-
ning kasrimga uydagilar nonsiz qolishini
tasavvur etgancha uyga chopdim. Sira
o‘zimga kelolmasdim…

Biz bir xonada yashardik, ikkinchisida
– evakuatsiya qilinganlar yashardi. Ija-
rachilar turfa xil edi… Qo‘shni hovlida 18
ta kvartira bor edi. U yerda yashaydigan-
larning qariyb barchasi evakuatsiya
qilinganlar edi. Biz ularning barchasi
bilan gaplashib turardik. Men o‘sha hov-
liga o‘ynagani chopardim. Bir kuni yozda

97

URUSH BOLALARI

Odamlar yaxshi edi… akamni eski etigining qo‘njidan tikil-
Bizning oila ko‘p bolali edi. Shuning gan kalish bor edi. Bu haqiqiy o‘ziga
uchun hukumat ba’zan biror kiyim- xos manzara edi…
kechaklar berardi. Bir safar bizga ipak
taglikli, chiroyli amerikacha palto be- Davlat biz, bolalarga g‘amxo‘rlik qilar-
rishdi. U menga loyiq keldi. Qish juda di. Maktabda har kuni bir burda non,
sovuq edi. Onam menga bu palto us- ba’zan iris qand berishardi. Evakuatsiya
tidan telogreyka kiygizdi. Oyog‘imda qilinganlardan biri — muallimimiz Yeva
Rafaelovna bu irisni o‘zining portfeli

98