Urush Bolalari

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

mobaynida fashistlar bizlarni qaysi day ovqatlanish oqibatida ko‘pchilik
konsentratsion lagerga joylashtirish- ochlik va infeksiyalardan vafot etardi.
ni hal qildi. Bu tog‘ bag‘rida o‘yilgan Yaxshi ham oqova suv bor edi – bu-
haqiqiy g‘orlar edi. Biz xashaklar us- tun lagerga bir necha suv kranlari
tida arang kun kechirdik. Hech kim o‘rnatilgandi.
qochib ketmasligi uchun atrofda ne-
mis avtomatchilari har doim soqchilik Do‘zaxdan battar bu lagerda omon
qilardi. qolganimga ishongim kelmaydi.
Onam bechora men va kichkina sing­
Dahshatli davr edi. Yonimizda sovet limning hayotini qanday asrab qoldi
dengizchilarini qanday otib tashlash- ekan, yosh va qaddi-qomati kelishgan
larini ko‘rardik: ularni jarlik yoniga
turg‘azib qo‘yib, otib tashlar, oqibatda
jasadlar to‘g‘ri dengizga qulardi.

1943-yil boshida biz konslagerga
keldik. Bu lager Krasnodar o‘lkasining
Byuten qishlog‘i yaqinida joylashgan-
di. Men to‘qqiz yarim yoshda, singlim
Marusya esa besh yoshda edi.

Odamlar yashaydigan baraklar va
uzun yotoqlarni eslayman. Lager
atrofi tikanli sim bilan o‘rab olingan,
minoralarda kuzatuvchilar turardi.
Bizga juda yomon ovqat berilardi —
katta qozonlarda obi-yovg‘on: suv bi-
lan lavlagi qaynatilardi, ba’zida unga
qoqsuyak ot go‘shti solinardi. Bun-

199

URUSH BOLALARI

O‘ZOB‘EZKBIESKTIOSNTLOINKLLIAKRLANRINIGNGURUURSUHSHDADVARVIRIDADHASHHSAHTATLLAARRIIHHAAQQIIDDAAGGII XXOOTTIIRALARI

onam bu azoblarga qanday bardosh berdi olib yeyman, deb o‘yladim. Biroq soqchi ko‘rib
ekan... U ozod bo‘lishimizga qadar bizni ko‘z qolib, avtomat qo‘ndog‘i bilan yelkamga qattiq
qorachig‘idek asradi. urdi. O‘shanda nega meni otib tashlamaganiga
hozir ham ajablanaman, chunki bu juda katta
To‘g‘risi, bizning omadimiz keldi. Lager ayb edi.
qo‘riqchilarining bir qismi ruminlardan iborat
edi. Ular ba’zida bizga rahm qilib, bir burda non, Soqchi nemislar yirtqichdan farq qilmasdi.
hatto konfet berardi. O‘g‘il bolalarni ko‘pincha Ularda zarracha ham odamiylik yo‘q edi. Ular o‘ta
xizmatchi xodimlarning oziq-ovqat mahsulotla- beshafqat bo‘lib, bizga, yosh bolalar va ayollarga
rini mashinalardan tushirishga jalb qilishardi: sira rahm qilmasdi. Holbuki, ular ham qaysidir
och bo‘lganimiz uchun bu mahsulotlarga yutoqib ayolning eri, qaysidir bolalarning otalari edi, uy-
tikilardik. larida xotinlari va bola-chaqasi qolgandi!

Bir safar sabrim chidamadi: mashinadan non Onam yonimizdan bir qadam ham jilmasdi. Biz­
tushirayotganimizda bitta bo‘lka nonni ancha larni yupatar, erkalar va umid baxsh etardi. Bizlar
naridagi maysazorga otib yubordim. Keyin topib baraklarda yechinmasdan, kichik kuchuk bolalari

URUSH BOLALARI sus xodimlar bizlarni tekshiruvdan
o‘tkazdi. Esimda, biz, aslida, kim eka-
singari onamning ikki yonida yotardik. nimiz, qo‘shnilarimiz kimlar ekani,
O‘shanda faqat bitta umid bilan yashar- qishlog‘imizni nemislar bosib olgun-
dik: bizlarni qutqarishadi, la’nati fa- cha qayerda yashaganimiz to‘g‘risida
shistlarni yurtimizdan quvib chiqarisha- tushuntirish xatlari yozib berdik. Ular
di va uyimizga qaytib borib, otamiz bilan shu tariqa sotqinlarni fosh qilishdi.
ko‘rishamiz.
O‘z qishlog‘imizga kelib, uylarimiz
1944-yil avgustda Qrim nemis-fashist vayron bo‘lgani-yu kuli ko‘kka sovu-
bosqinchilaridan ozod qilindi. Biz kons­ rilganini ko‘rdik. Toki yangi uyimiz
lagerda yana bir necha oy qoldik. Ichki bitguncha bir necha yil yerto‘lada ya-
ishlar xalq komissariatidan kelgan max- shadik.

202 Frontdan qaytib kelgan otajonim-
ni qanday kutib olganimiz bir umr

O‘ZOB‘EZKBIESKTIOSNTLOINKLLIAKRLANRINIGNGURUURSUHSHDADVARVIRIDADHASHHSAHTATLLAARRIIHHAAQQIIDDAAGGII XXOOTTIIRALARI

y­ odimdan chiqmaydi. Otam jang qilib, qo‘ymang. Ota-onangizni bizlar kabi
Germaniyaga yetib borgan va uch mar- qadrlang va e’zozlang.
ta yaralangandi. O‘shanda 1946-yil edi.
Otam hovlimizga yugurib kirib, meni Onajon, sizga rahmatlar aytaman,
qattiq bag‘riga bosdi. Keyin: “Onang sizdan bir umr qarzdorman. Urush va
qayerda?” — deb so‘radi. Biz otam bi- okkupatsiyaning dahshatli girdobida
lan o‘rmonga oshiqdik. Onam o‘sha muqarrar o‘limdan faqat siz bizni omon
yerda o‘tin tayyorlashda ishlayotgandi. asrab qoldingiz. Mehribon va munis
U og‘ir yukni ko‘targancha bizga pesh- onajonim, ilohim, joyingiz jannatda
voz kelayotgan ekan. bo‘lsin. Siz baxtiyor otam bilan samo-
votda ham o‘sha kungiday birgasiz.
Biz: “Oyijon, otam qaytib keldi!” — Buyuk G‘alaba sharafiga mushaklar
deb qichqirdik. Onam hayajonlangani- sizlar uzra porlamoqda.
dan yelkasidagi o‘tinni tashlab yubor-
di va otamning bag‘riga otildi. Ular
bir-biriga termilib sira ham to‘ymas,
nihoyat, yana topishganlariga aslo
­ishonmasdi.

O‘sha voqealarni eslasam, hozir ham
yig‘lab olaman. Fashizmdan nafratla-
naman. Yer yuzidagi barcha odamlar,
ayniqsa, yoshlarni hushyorlik, ogohlik-
ka da’vat qilaman. Sakson sakkiz yosh-
ga kirdim, hayotning har bir daqiqasini
qadrlayman. O‘zingizning qadringizni
yerga urmang. Dahshatli mafkurachi-
lar vijdoningizni yo‘q qilishiga yo‘l

URUSH BOLALARI

Irina Vishnyakova

1939-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Urush yillarini shu
yerda o‘tkazgan. Taniqli shifokor-gematolog. Hayotining
katta qismini O‘zbekiston sog‘liqni saqlash tizimidagi
mehnat faoliyatiga bag‘ishlagan.

— Urush yillarida oilamiz – otam grammasi keldi. Otamni muhim strate-
va onam, shuningdek, men va kichik gik ahamiyatga ega ekspeditsiyaga
singlim Natasha Toshkentda, sobiq jo‘natishdi. Sovet hukumati tomoni-
«Qozog‘iston» kinoteatri yaqinidagi dan mas’ul vazifa: ulkan kilometrlarni
yigirmata oilaga mo‘ljallangan uzun bir uchib o‘tib, qishloq xo‘jaligi ekinlari-
qavatli uyda yashaganmiz. ga ofat keltirayotgan chigirtkalarning
tabiiy manbaini topib yo‘q qilish top-
Otam mashhur entomolog edi. Uni shirildi.
1942-yilda kimyoviy qo‘shinlarda xiz-
mat qilish uchun frontga chaqirishdi. Aksincha, ko‘plab sovet kishilari
Biroq frontga ketadigan kuni kutil- ochlik oqibatida nobud bo‘lardi. Otam
maganda shoshilinch hukumat tele- shu tariqa Afg‘oniston, Eron, ­Pokiston

204

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

shimoli va Hindiston shimolidagi Irina Vishnyakova singlisi bilan (fotosurat – oilaviy arxivdan).
so‘qmoqlar bo‘ylab bir yarim yil mo-
baynida xizmat safarida bo‘ldi. ayniqsa, uni sog‘adigan onamga qattiq
o‘rganib qolgandi. Butun urush davrida
Onam, Aleksandra Solovyova, fitobio- atigi bir bo‘lak non va o‘simliklardan
log — o‘simliklarni himoya qilish mu-
taxassisi edi. Onam strategik muhim
ekin — paxta bilan shug‘ullanardi. U
g‘o‘zaning xavfli «vilt» kasalligiga qar­
shi kurash usullarini ishlab chiqishga
o‘z hissasini qo‘shgan.

Urush yillarida onam ko‘pincha kech-
ki majlisga ketardi. Men o‘shanda to‘rt
yashar edim. Ikki yashar singlim bilan
uyda yolg‘iz qolardik. O‘shanda juda
ham qo‘rqmaslik uchun kvartira eshi­
gini qulflab olardik. Sadoqatli Kuzka
kuchugimiz yonimizdan jilmasdi. Shu
tariqa ikki yosh qizaloq qo‘rquvdan bir-
birimizni bag‘rimizga bosib, uyquga
ketardik.

Oshxonada esa yana bir sevimli
jonivor — Nochka laqabli echkimiz ya­
shardi. O‘sha davrda, asosan, shu ech-
kining suti bilan oziqlanardik. Qop-qora
bo‘lgani uchun uni Nochka, ya’ni tun-
day qora echki deb atagandik. U bizga,

205

URUSH BOLALARI

qilingan sho‘rvaga qo‘shimcha sifa- Echkimiz bir necha marta qo‘ziladi.
tida echki suti bilan jon saqladik. Bu Uni echkichalari bilan oshxo­
o‘sha davr nuqtayi nazaridan rosmana namizning bir burchagida boqardik.
to‘kin hayot hisoblanardi! Onam esa: Onam har kuni ertalab echki­ning
«Irinajon, Natashenka, urush tugasin, bo‘yniga arqon bog‘lab, o‘zi bilan
nihoy­ at, boy bo‘lib ketamiz! O‘shanda, ishga olib ketardi. Onam o‘z sohasi
shubhasiz, to‘yguncha non yeymiz!» — bo‘yicha tadqiqotlar qilar, echki esa
deb bizni yupatardi. o‘simliklarni himoya qilish stansiyasi
yaqinidagi maysazorda o‘tlardi. Af-
suski, urush tugashi bilan echkim­ izni
o‘g‘irlab ketishdi. Unga juda ham
o‘rganib qolganimiz uchun o‘shanda
juda ham qayg‘urganmiz.

Urush yillarida bobomiz vafot etdi. Bo-
bom ruhoniy edi. Nemislar bostirib kel-
ganda, Volga ortida bo‘lgan, fas­ histlar
egallab olgani uchun Pyatigorskd­agi
uyiga qayta olmagan. Natijada Tosh-
kentga, biznikiga kelgan. Bobom
mashaqqatlar oqibatida ko‘p kasallik-
ka chalinardi va ko‘zimiz oldida so‘nib
borardi. Bir kuni onam biz bog‘chada
bo‘lganimizda uyga ertaroq qaytib kel-
gan va bobom vafot etganining ustidan
chiqqan. Bobomning yostig‘i t­agidan

206

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

non bo‘laklari topishgan. Ma’lum u­ chun vokzalga yo‘l oldik. Otam bizga
bo‘lishicha, keyinchalik biz, bolalar- turli sovg‘alar – tuflichalar, ko‘ylaklar
ga berish uchun o‘ziga tegishli non va ikkimizga bitta ajoyib qo‘g‘irchoq
bo‘laklarini ham yemagan. olib kelganini ko‘rib, boshimiz osmon-
ga yetgandi.
Esimda, bir yarim yildan keyin
otam ekspeditsiyadan qaytib keldi Otam ham, onam ham chinakam fi-
va biz eski foytunga o‘xshagan ikki doyi insonlar bo‘lgan. Ular ilm-fan
ot qo‘shilgan aravada uni kutib olish yo‘lidagi beg‘araz xizmati va butun

207

URUSH BOLALARI

kuch-quvvati bilan G‘alaba kunini ya-
qinlashtirib, o‘ziga xos kamtarona ja-
sorat ko‘rsatgan. Ularning ism-sharifi
O‘zbekiston tarixiga oltin harflar bilan
yozilishi kerak. Ota-onamning oliy-
janob hayot yo‘lini davom ettirib, men
shifokorlik kasbini tanladim, singlim
esa biolog bo‘ldi.

Urush davri fotosuratlarini ko‘zdan
kechirar ekanman, o‘sha paytda
men ham, singlim Natasha ham
do‘mboqqina bo‘lganimizni eslab,
beixtiyor kulib qo‘yaman. Yarim och
urush davrida shunday bo‘lganimizga
ishongim kelmaydi. Suratlardan birida
— singlim ikkimiz qotmadan kelgan
onam va olis safardan qaytib kelgan,
oftobda qoraygan barvasta otamning
tizzasida o‘tiribmiz. Bu fotosuratlar-
da juda baxtiyormiz, chunki tirikmiz!
Ota-onalarimiz hech narsaga muhtoj
bo‘lmasligimiz va och qolmasligimiz
uchun bizga jonini berishga ham tay-
yor bo‘lgan.

Irina Vishnyakova oilasi bilan
(fotosurat – oilaviy arxivdan).

208

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

209

URUSH BOLALARI

Nina Kekina

1932-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan
urushi yillarini shu yerda o‘tkazgan. Mehnat
va front orti ishlari veterani.

— Biz Klara Setkin ko‘chasida ya- Bizning oiladan katta opamning eri
shardik. Hovlimiz katta edi, hamma urushga ketdi. Otam bu paytda vafot
juda ahil yashardi. O‘sha dahshatli etgandi. Pochchamni urushga qan-
kunda uyida radiosi bor bir qo‘shni day kuzatganimizni eslash ham og‘ir.
ayol hovliga yugurib chiqib: «Urush, O‘shanda harbiy komitet joylashgan
urush, nemislar Vatanimizga bostirib Tezikovka ko‘chasi bo‘ylab xuddi
kiribdi!» — deb qichqirdi. namoyish bo‘layotgandek erkaklar
uzundan uzun saf tortib o‘tardi. Biz­
Ayollar birinchi galda ko‘zlarida larni u tomonga o‘tkazishmadi. Shu­
yosh bilan erkaklarni bag‘rilariga bosa ning uchun pochchamni yosh bolasini
boshladilar, chunki ularni tez orada ko‘tarib olgan opam bilan devor osha
frontga olib ketishlarini bilishardi.

210

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kuzatganmiz. Bolalari bilan kuza- va banka berar, men esa o‘sha qizdan
tishga chiqqan ko‘plab ayollar erkak- sut sotib olardim. O‘sha qiz, chamasi,
larning ortidan yugurar va yig‘lar edi. menga rahmi kelgan ko‘rinadi, juda
Opamning eri urushning dastlabki ozg‘inligim va yupun kiyinganimni ota-
kunlaridayoq Kaliningrad yaqinida onasiga aytibdi.
halok bo‘ldi.
Ular esa o‘sha ozg‘in qizni biznikiga
Onam, men va opam yosh bolasi bi- olib kel, to‘yib ovqatlansin, degan.
lan yolg‘iz qoldik. Onam qattiq xasta, Onam ruxsat berdi va men bir mud-
buyragi og‘rir edi. Opam darhol za- dat ularning uyida yashadim. Ular­
vodga ishga kirdi. U yerda parashut- ning bog‘ini yaxshi eslayman: bog‘da
lar tikishardi. Onam esa uning yosh o‘rik va olmalar pishib, to‘kilib y­ otardi.
o‘g‘lini parvarish qilardi. Yosh bola
bo‘lgan jiyanim ochlikni ko‘tara ol-
may holsizlikdan vafot etdi. Uni dafn
etishga ham hech vaqomiz yo‘q edi.
Qo‘shnilarimizdan kimdir karton, kim-
dir bir bo‘lak qog‘oz berdi. Bola­ning
kichik jasadini bir amallab o‘radik
va men uni qabristonga olib bordim.
Opam bo‘layotganlarga ishona ol-
masdi...

Men xalqimizni juda yaxshi ko‘raman.
Ma’lum bir davrda bir o‘zbek oilasi
bizg­ a yordam berdi. Yosh bir qiz hov-
limizga sut olib kelardi. U Qibray tu-
manidan qatnardi. Onam menga tanga

211

URUSH BOLALARI

O‘sha qizning buvisi esa menga: Butun mamlakat fashizm bilan
«Qizim, to‘yguncha yeb olaver, qol- kurashga bel bog‘laganda, bar-
ganini terib olib sotamiz va puliga chamiz, hatto yosh bola bo‘lishimizga
makkajo‘xori uni xarid qilib, non yo- ham qaramasdan front uchun biror
pamiz», – derdi. O‘sha buvi bizlarni foydali ish qilishni juda-juda xohlar-
shirin qaynoq nonlar bilan siylardi. dik. Bir kuni maktabdan qaytishda
Bu bag‘rikeng insonlar o‘shanda tanish qizni uchratib qoldim. U «Qizil
hayotimni saqlab qolgan. Bunday tong» fabrikasiga ishga kirganini ayt­
oliyjanoblikni hech qachon unutib di. Ertasiga hech kimga hech narsa
bo'lmaydi! demasdan men ham shu fabrikaga
otlandim. Fabrikaning kirish joyiga
borib: «Assalomu alaykum! Men shu
yerga ishga kirmoqchiman!» — dedim.
Navbatchi ayol: «Shu yerda ishlashni
juda xohlayapsanmi?» — deb so‘radi.
Men esa: «Juda xohlayman. Men front
u­chun, G‘alaba uchun zarur barcha
narsalarni tikmoqchiman!» — deb ja-
vob berdim. O‘sha kuni meni ishga
olishdi. Shu tariqa 1944-yildan, 12
­yoshimdan ishlay boshladim.

«Qizil tong» fabrikasi menga ham taom
berdi, ham ish o‘rgatdi, ham tarbiyala-
di. Yangi ishga kirganlarga oldiniga bi-
ror material berishar va tikuv mashina-
sida to‘g‘ri chok tikishni o‘rgatishardi.

212

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Shundan keyin yarim tayyor kiyimlar uchun katta derazalarga tunda qalin
tikishga ruxsat berishardi. Men bar- movut parda tutilardi.
chasini juda tez o‘zlashtirdim. Biz
konveyer tarzda shim, gimnastyorka, Ish smenasi tugagach, kechki mak-
yubkalar tikardik. Kuniga sakkiz soat, tabga oshiqardim. Kechki maktab ham
shoshilinch buyurtma bo‘lganda, o‘n fabrikaning qoshida tashkil etilgandi.
ikki soatlab ishlardik. Chiroq yorug‘ligi Fabrikamiz direktori barcha tikuvchi-
hech qayerdan ko‘rinmasligi, qolaver- larga yaxshi munosabatda bo‘lar, biz
sa, havo hujumi ro‘y berguday bo‘lsa, uchun zarur sharoitlar yaratishga in-
fabrikani bombardimon qilmasliklari tilardi. Uning tashabbusi bilan urush-
dan keyin fabrikaning narigi tomonida

213

URUSH BOLALARI

Usmon Yusupov oila davrasida. ning qishi esa juda ham og‘ir keldi. Qish
juda qattiq bo‘lib, sovuq minus 18 da-
poliklinika, keyin profilaktoriy, bolalar rajaga tushib ketdi. Barchamiz deyarli
bog‘chasi va yasli, undan keyin esa yalang‘och hisobi edik, hatto kolgot-
pionerlar lageri ochildi. Hozir bunday kamiz ham bo‘lmasdi. Onam menga
gapni eshitish g‘alati tuyuladi, biroq o‘zining paltosini berdi. U oyog‘imga
urush yillarida fabrika direktorining tushib turar, unga to‘la o‘ralib olardim.
rafiqasi barcha bilan baravar ishlar, Shu tariqa yirtiq ko‘ylak va eski ko-
­bizlar kabi tikuvchilik qilardi. vushda fabrikaga yetib olardim.

Albatta, o‘sha sharoitlarda ishlash Biz, bolalar, chamasi, o‘sha yillarda
bolalarga oson bo‘lmagan. 1944-yil­ toliqish nima ekanini ham bilmasdik.
Ishga kechikmaslik uchun tong sa-
hardan fabrikaga oshiqardik. Imkon
boricha, tez va sifatli tikardik. Mush-
tarak va muhim vazifani bajarayotga-
nimizni hammamiz anglardik. Fabri-
kadagi oltinchi sonli sexda, asosan,
bolalar ishlardi. Bu katta bir oila hisobi
edi. Leningraddan evakuatsiya qi­
lingan qizlar bilan birga ishlardik. Bu
qizlarni juda yaxshi ko‘rardik va ota-
onalaridan yetim qolgani uchun ular-
ga rahmimiz kelardi.

Fabrikada yaxshi ovqatlanar-
dik. Esimd­a, lavlagidan juda mazali
karam sho‘rva berishardi. O‘zbekiston

214

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

K­ompartiyasi MKning birinchi kotibi qaytib kelgani uchun barcha jangchi-
Usmon Yusupov o‘z rafiqasi bilan har larni bag‘rimizga bosib, yuzlaridan
hafta fabrikamizga kelardi. Bu o‘sha o‘pardik. Bizning ko‘p xonadonli uyi­
og‘ir davrda o‘ziga xos bayramga ay- mizdan faqat bir kishi — qo‘shnimiz
lanib ketardi. Usmon Yusupov biz Kolya amaki qaytib keldi, uning oyog‘i
uchun otamiz kabi aziz edi. Ular yo‘q edi.
barchani atrofida to‘plar, har birimizni
bag‘riga bosishga, har birimizga alo- Hovlimizdagi bolalar uni ko‘rgan za-
hida dalda berishga harakat qilardi. hoti o‘rab olar: «Urush haqida gapirib
Usmon Yusupov hamisha bizning bering», — deb holi joniga qo‘ymasdi.
sha’nimizga yaxshi gaplar aytar, min- U esa shunday hikoya qilardi: «­Urush
natdorchilik bildirardi. U: «Qizlar, siz­ dahshatlarini gapirib tamom qilib
larga katta rahmat. Sizlar katta ish qily- bo‘lmaydi. Dushman samolyotlari qora
apsizlar, frontga yordam beryapsizlar, bulut kabi bostirib kelardi, shafqatsiz
ona Vatanga ko‘maklashyapsizlar!» — bombardimon qilardi. Safdoshlarimiz
derdi. U shu tariqa bizni ruhlantirish- ko‘z oldimizda halok bo‘lardi». Kolya
ga urinar va buning uddasidan chiqa- amaki juda ko‘p voqealar — oyog‘idan
rdi. Biz, o‘z navbatida, astoydil harakat qanday ajrab qolgani, fashistlar biz­
qilardik, yaxshi gaplarni eshitgach, ning askarlarni qanday o‘ldirganini ga-
ikki hissa katta kuch va fidoyilik bilan pirib berardi. Biz bu hikoyalarni berilib
mehnat qilardik. tinglardik.

Urush tugagani e’lon qilingach, ikki G‘alaba kuni — men uchun shuncha-
kundan keyin tovar stansiyasiga askar- ki bayram emas. Binobarin, biz
larni olib kelish boshlandi. Barcha O‘zbekiston xalqi, urush bolalari
ayollar, shu jumladan, singlim bilan ham jahonshumul va buyuk ishga —
biz ham vokzalga oshiqdik. Frontdan fashizmni yo‘q qilishga o‘z hissamizni
qo‘shganimiz bilan haqli faxrlanaman.

215

URUSH BOLALARI

Malvina Kudryakova

1929-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan
urushi boshlanganda o‘n bir yoshda bo‘lgan. Urush
yillarini O‘zbekiston poytaxtida o‘tkazgan. Mehnat
fronti qatnashchisi.

— Urush boshlangani haqida radio- yoshli odamlar frontda ro‘y berayot-
likopcha orqali yangiliklar eshittirishi- gan voqealar haqida gapirganda,
da xabar qilishdi. Oilada to‘rt farzand ularning yoniga o‘tirib tinglar edik.
edik. Biz ro‘y berayotgan voqealarga Ular o‘shanda biz uchun qandaydir
bolalarcha munosabatda bo‘lardik. noma’lum voqealar, hayotni qayta qu­
Urush bizdan olisda bo‘layotgandi. rish haqida gapirdilar.
Shuning uchun uni bizga bevosita
daxli bo‘lmagan voqea sifatida qa- Baxtimizga bizning qarindosh-
bul qildik. Biz undan qo‘rqmaganmiz, urug‘lardan hech kimni frontga
faqat qiziqish bilan qaraganmiz. Katta jo‘natishmadi. Otam bilan onam ishlar,
oziq-ovqat topib kelardi. Biz esa maktab­

216

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

da o‘qirdik, ayrim uy ishlarini qilardik, O‘zim ishlagan sexni yaxshi eslay-
keyin esa do‘stlarimiz bilan o‘ynardik. man. Bu katta sexda juda ko‘p odam
ishlardi. Ishchilar orasida men tengi
Toshkent yirik mamlakatning olis o‘g‘il va qiz bolalar ko‘p edi. Dast-
ichkarisida joylashgandi. Bu yerga na- gohlarning barchasi standart, bizlar
faqat front oldidagi hududlardan odam- esa past bo‘yli o‘smir bolalar edik. Ish
lar, balki yirik sanoat korxonalari ham joyida dastgohga bo‘yimiz yetmasdi.
evakuatsiya qilindi. Bu korxonalarda Shuning uchun oyog‘imizning tagiga
armiya uchun zarur mahsulotlar ish- taxta yashiklar qo‘yib olardik. O‘sha ya-
lab chiqarilar edi. Qolaversa, ularda shiklar ustida turgancha ishlardik.
bolalar ham kattalar bilan yonma-yon
mehnat qilardi. Shuning uchun Tosh- Yoshligimizni hisobga olib, bizlar ud-
kent kabi urushdan olis shaharda ham dalay oladigan nisbatan oson ishlarni
hayot oson emasdi. Bizlar tez ulg‘aydik.
Urush bilan bog‘liq barcha mashaqqat­
larga mardona bardosh berish burchi-
miz ekanini anglab yetgandik.

1944-yilning boshlarida men uchun
ham og‘ir mehnat faoliyati boshlandi.
O‘shanda o‘n to‘rt yosh edim. Maktabni
tugatganimdan keyin ozg‘in, yoshgina
qizni Toshkent Elektr texnika zavodiga
chilangar shogirdi qilib ishga olishdi.
Hozir chilangarlik nozik qo‘lli qizlar­
ning ishi emas, degan bo‘lishardi. Hol-
buki, o‘sha paytda to‘g‘ri kelgan ishni
qilishga majbur edik.

217

URUSH BOLALARI

berishardi. Biz drossellar va elektr- bir ishni puxta bajarar va biz bilan yax-
texnik katushkalar tayyorlardik, detal- shi muomalada bo‘lardi.
larni biriktirardik, karton izolyatsiya
yopishtirardik, bolg‘a bilan ishlar- Bolalarga juda qiyin bo‘lgan. Ko‘p
dik. Keyin menga tokarlik dastgohida ishlaganimiz uchun qattiq charc­ hab
minalarning korpuslarini yo‘nishni qolardik. O‘sha yillarda ish kuni
topshirishdi. hozirgiga nisbatan ancha uzun edi.
Bolalar kattalar bilan baravar ishga
Esimda, biz harbiy nemis asirlar bilan kelib ketardi. Lekin hammasini bel-
yelkama-yelka turib ishlardik. Ular har gilangan tartibda qilishga intilib,

218

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

biz chiqargan mahsulot nazoratdan maganmiz, lekin keyinchalik hayo-
o‘tib, frontga yetib borishini istardik. timning o‘sha davrini imkoni boricha
Ochig‘i, halol mehnat qilardik, chun- eslamaslikka harakat qilardim. Chunki
ki mas’uliyatni his qilardik hamda urush bizning beg‘ubor va beg‘am bo-
biz ishlab chiqarayotgan mahsulot- laligimizni tortib olgandi. Biz ko‘rgan
lar g‘alaba uchun juda zarur ekaniga va boshdan kechirgan mashaqqat-
i­ shonchimiz komil edi. lar hozirgi va kelajak avlodlar boshiga
hech qachon tushmasligini Xudodan
O‘sha davrda boshlig‘imizning so‘rayman.
yosh ishchilarga yaxshi munosabatda
bo‘lgani esimda qolgan. U har birimiz-
ni tushunadigan g‘amxo‘r odam edi.
Bir safar tushlik tanaffusidan keyin raqs
tushib yayrayotganimizni ko‘rib, bar-
cha maroqli dam olishi uchun sexga
radio o‘rnatish haqida topshiriq berdi.
Bu og‘ir mehnat qiladigan bizlar uchun
juda zo‘r dam olish sharoiti bo‘lgan. Bu
g‘amxo‘rlikni hozir ham tez-tez eslay-
man.

Bizga maosh o‘rniga non talonlari
berishar, o‘sha talonlar bilan do‘kondan
non olardik. Zavodda ishlaydigan
bolalarga ham, kattalarga ham 800
gramm­dan non berilardi.

Bu zavodda 1948-yilgacha ishladim.
Sharoit og‘ir bo‘lsa ham shikoyat qil-

219

URUSH BOLALARI

Fedor Bolbas

1933-yilda Belorussiyada tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi vaqtida nemislar tomonidan
Avstriyadagi konslagerga olib ketilgan.

— Men Belorussiyaning Mogilev Barchamizni yuk vagoniga chiqarish-
oblastidagi Slobodka qishlog‘ida ota- di. Noma’lum manzil tomon uzoq yo‘l
onam bilan birga yashardim. Urush yurdik. Ko‘p bolalar tinmay yig‘lar edi,
boshlanib, qishlog‘imizga nemis- chunki birinchi marta ota-onalaridan
lar bostirib kirganda, birinchi sinfga ayrilayotgan edi. Bir qizaloq, ayniqsa,
o‘qishga borishim kerak edi. O‘sha dah- aniq esimda qolgan. U to‘xtovsiz: «Oyi,
shatli kun esimda — qishlog‘imizdagi oyijonim, jonajonim?!» — deb hiqillab
barcha odamlarni qishloq maydoniga yig‘lardi. Poyezd ba’zida to‘xtar, bizlarni
to‘plab, safga tizishdi. Keyin nemislar perronga chiqarishar, keyin esa hayvon-
bolalarni ajratib olib, qayergadir olib lar kabi vagonlarga haydab kiritishardi.
keta boshladi. Meni o‘shanda atigi olti Shu tariqa Avstriyaga yetib keldik.
yashar bo‘lgan ukam bilan birga olib
ketishdi. Men Shpital shahri yaqinidagi kons­
lagerga tushdim. Juda yosh bo‘lganimiz,

220

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qo‘limizdan biror ish kelmagani uchun Kichik ukam, ayniqsa, ko‘p kaltak yer
bizlardan xizmatchi sifatida foydalana edi, chunki u eng kichik va zaif edi.
boshladilar. Biror narsa olib kelish, uza- U menga nisbatan ota-onasizlikdan
tish va olib borib qo‘yish kabi ishlarni ko‘proq qiynaldi. Kechalari har doim
qilardik. Kimdir xato qilsa yoki bu ishni onamga boraman deb yig‘lar va hami-
uddalay olmasa, shafqatsiz kaltaklanardi. sha onam, albatta, kelib meni bu yomon

221

URUSH BOLALARI

joydan olib ketadi, der edi. Yoshim nis- askarlarga berilmasdi. Buning ustiga
batan katta bo‘lsa ham ba’zida ukam qonimiz evaziga oliy irq nemis ofitserla-
kabi qayg‘uga botardim va hatto unga rini asrab qolish huquqini berib, bizlar-
qo‘shilib rosmana yig‘lardim. ga o‘zgacha marhamat qilishayotganini
aytishardi.
Buning ustiga oyoqda arang turar-
dik, chunki nemislar har doim bizdan Katta yoshli bolalarga juda ham qiyin
qon olardi. Ular bolalarning qoni toza edi. Ularni har kuni ertalab to‘plashardi.
bo‘ladi, derdi. Shuning uchun bola- Ularga hidlangan sholg‘omsifat sabza-
lar qonidan faqat yarador ofitserlarni vot, qandaydir aynigan suv berishar va
davolashda foydalanishar edi. Oddiy konga haydab ketishardi. Ular holdan
toygancha juda kech qaytardi. Yota-
digan baraklarga arang yetib olardi
va taxta o‘rindiqlarga o‘zlarini tash-
lab toshday qotib uxlardi. Eng yomoni
shundaki, ulardan ham qon olinardi.
Shuning uchun bo‘lsa kerak, ular ora-
sida o‘lim ko‘p bo‘lar edi.

Ba’zida nemislarning dasturxoni-
dan bir bo‘lak non va hatto undan
ham yaxshi yegulik olishga muyas-
sar bo‘lardik. Eng kichik bolalar buni
yaxshi uddalar edi. Ular hatto tikanli
sim ostidan ham sirg‘alib o‘tar hamda
ko‘cha do‘konchasi va chiqindi idish-
lardan tashlab yuborilgan yeguliklarni
olib kelardi. Lekin qo‘lga tushib qolsa,

222

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

oson qutulmasdi. Hatto o‘lguncha kal- maganda, bizning qo‘shinlarimiz ya­
taklashlari mumkin edi. qinlashib qolgani haqida mish-mishlar
tarqaldi. Nemislar bizni nima qilish
Nemislar bizga qarab, bolalarni haqida o‘ylay boshladi. Hammamizni
ko‘rmasdi. Aksincha, itoatli qul qilish- o‘ldirishadi, degan gap ham chiqdi.
ga urinishardi. Sekin-asta o‘zimiz ham O‘sha paytda qochishimiz kerak edi,
ortiq ota-onamizni ko‘rmaymiz, hech biroq bizga baribir edi. Kaltaklanishlar
qachon ozodlikka chiqmaymiz, degan va muttasil haqoratlardan ruhiyatimiz
fikrga ko‘nika boshladik. karaxt bo‘lib qolgan, yashashga astoy-
dil ishtiyoqimiz yo‘q edi.
Mana shunday dahshatli sharoit-
da uzluksiz to‘rt yil yashadik. Kutil-

223

URUSH BOLALARI

Nihoyat, ittifoqchilarning qo‘shinlari qo‘rqqanimizdan o‘z baraklarimizga
Shpital shahriga kirdi. Ko‘p o‘tmay berkindik. Fritslar kelib hammamiz-
amerikalik va angliyalik askar- ni shunchaki otib tashlaydi, degan
lar ham konslagerga keldi. Bizni xayolga ham bordik. Holbuki, ozod
qo‘riqlayotganlar rahm-shafqat kutib, bo‘lishimizga juda yaqin qolgandi.
ularga deyarli qarshilik ko‘rsatmadi.
Faqat es-eschilar qarshilik ko‘rsatdi. Biroq taqdir bizlarga hayot tortiq
Otishma boshlandi. Ular ittifoqchi qildi. Shu tariqa azob-uqubatlarimiz
askarlarga mahbuslarni ozod qilish- poyoniga yetdi. Yodimda, biz hatto
lariga monelik ko‘rsatishga urindi. Biz rus tilini bilmaydigan begona amaki­
larni bag‘rimizga bosib rosmana
yig‘laganmiz. Ko‘pchiligining ko‘zi
yoshga to‘lgandi. Zotan, bizga achin-
masdan qarashning imkoni yo‘q edi.
Kimdir bizni shu zahoti ovqatlanti-
rishga urindi, biroq harbiy shifokorlar
bunga yo‘l bermadi. Ko‘p yillik ochlik-
dan keyin to‘yib ovqatlanish biz uchun
halokatli bo‘lishi mumkin edi. Shuning
uchun bizga oldiniga sut bilan ozroq
non yeyishga ruxsat berishdi. Shun-
dan keyin bizlarni sovet qo‘shinlari
ixtiyoriga topshirishdi. Ular esa bo-
lalarni vagonlarga chiqarib, Vatanga
jo‘natdi.

Uyda bizni kutilmagan baxt kutib
oldi — ota-onamiz gestapo qamoqlari

224

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

azobini boshdan kechirgan, biroq
tirik qolgan edi. Qaytib kelganimiz-
dan keyin ukam garchi ancha ulg‘ayib,
o‘zini eplay boshlaganiga qaramay,
uzoq vaqt onamning yonidan jilmadi.
Men esa maktabga qatnay boshla-
dim. Sakkiz sinfni tugatib, harbiy xiz-
matga ketdim. O‘zim xizmat qilgan
Uralda bo‘lajak rafiqamni uchratdim.
Uning otasi O‘zbekistonda yashardi.
Shu tariqa men 1959-yilda Toshkentga
keldim va butun umr shu yerda ya­
shadim.

Juda baxtiyorman, o‘g‘lim va qizim
— ikki farzandim, uch o‘g‘il va ikki
qiz — besh nabiram, ikki o‘g‘il va qiz
— uch evaram bor. Bolaligimda men
ko‘rgan mashaqqatlar ularning boshiga
tushishini sira xohlamayman. Urush
ko‘lankasi hech qachon bolalar boshiga
soya solmasin.

URUSH BOLALARI

Valeriya Sapriko

1939-yilda Leningradda (Sankt-Peterburg,
Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushining
dastlabki yillarini qamalda o‘tkazgan.
O‘tgan asrning 50-yillari boshlarida
Toshkentga kelgan. Qurilish sohasida,
shuningdek, hisobchi bo‘lib ishlagan.

— Biz Leningrad yaqinidagi Kras- shardi. Hamma yerda yotardi. Otam­
noye selo shaharchasida yashardik. ning o‘n olti yoshli ukasi ham biz bilan
Kutilmaganda urush boshlandi. Otam- qolgandi. U Leningrad himoyachilari
ni urushga olib ketishdi. Shaharda ya­ safida ishlardi. Bu kabi yosh yigitlar
shaydigan buvim esa bizlarni o‘zi bilan mudofaa inshootlari qurilishida ishlar,
olib ketdi. Biz, aslida, fashistlar bostirib gospitallarga qatnar, uylarning tom-
kelishi arafasida oxirgi «elektrichka»ga larida yugurib, yonuvchi bombalarni
ulgurib qoldik. o‘chirardi.

Leningradda 1892-yilda qurilgan Urush boshlanganda ikki yosh edim.
eski uyda yashadik. Bu uy hozir ham Shuning uchun u davrni yaxshi eslay
bor. Buvimning uyida uch oila ya­ olmayman. Shahar bombardimon

226

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qilinganda, har safar biz yerto‘laga ganimda har doim uni o‘paman va
tushardik. Faqat o‘sha yerto‘la hidi yig‘layman. Qamal kunlarida uning har
xotiramda muhrlanib qolgan. Har bir ushog‘i biz uchun qanchalar qadrli
daqiqada bombardimon boshlani- bo‘lganini eslayman.
shi mumkin edi. Shuning uchun bar-
cha kvartiralarning eshiklari ochiq Uyimizning orqasida ekinzor bo‘lardi.
bo‘lardi. Esimda, bombardimondan keyin bu-
vim bilan ekinzorga chiqardik va biror
Shuningdek, yerto‘ladagi qorong‘ilik yegulik axtarardik. Buvim oshxonada
va vahimali qo‘rquv ham xotiramda ishlardi, biroq hammasi qattiq nazorat
saqlanib qolgan. Shu bois qorong‘ilikni ostida bo‘lgani uchun hech narsa olib
yoqtirmayman. Qora non sotib ol- kela olmasdi. Arzimagan kamomad

227

URUSH BOLALARI

O‘ZOB‘EZKBIESKTIOSNTLOINKLLIAKRLANRINIGNGURUURSUHSHDADVARVIRIDADHASHHSAHTATLLAARRIIHHAAQQIIDDAAGGII XXOOTTIIRALARI

­uchun o‘sha yerning o‘zida otib tash- gun bolalar olib ketilishi va menga
lashlari mumkin edi. berilgan raqam yozilgandi. Buvim
Ladoga ko‘li sohiliga yugurgan, lekin
Onamni sira eslay olmayman, faqat kech qolgan, biz allaqachon kemada
muallima bo‘lganini bilaman. Men- jo‘nab ketgan edik.
dan sal katta opam onamning xo-
nasi yonidan o‘tganimizda, «Onam Taqsimlash chog‘ida bir-birimizdan
uxlayapti», — deb asta shivirlar edi. ajraldik: men Kovrov shahridagi Yosh
Onam esa o‘sha xonada o‘lib yotar- bolalar uyiga, opam esa boshqa bo-
di. U ochlikdan vafot etgandi, chunki lalar uyiga joylashtirildi. Fashistlar
arzimagan yegulikni ham faqat biz, bosqini oqibatida nechta bolalar ­uyida
bolalarga berardi. O‘sha paytlarda bo‘lganimni eslay olmayman, biroq
uni nafaqat dafn qiladigan, hatto uy- oxirgisi Kirjach shahridagi bolalar uyi
dan olib chiqadigan odam ham topil- bo‘lgan. Biz leningradlik boshqa bola-
masdi. Faqat Ladoga ko‘li bo‘ylab yo‘l lar bilan shu yerda tarbiyalanganmiz.
ochilgandan keyin maxsus brigada Bu yerda bizga juda yaxshi qarashar-
keldi: ular oldin marhumlarni olib di, lekin oziq-ovqat masalasi og‘ir edi.
chiqib ketishdi, keyin esa bolalarni Ba’zida bizga non o‘rniga oddiy kun-
evakuatsiya qilishdi. jara berishardi. Bir bo‘lak kunjarani
kun bo‘yi chaynab yurardik, oqibatda
Bizni buvim ishda ekanida olib ke- battar och qolardik. Bizni, asosan,
tishdi. Buvim ishlaydigan oshxona o‘rmon boqardi. Tarbiyachi ayollar bi-
u­ yimizdan juda uzoqda bo‘lib, hech lan o‘rmonga borib, yovvoyi butalar­
qanday transport qatnamasdi va bu- ning mevalarini terardik. Keyin undan
vim saharlab piyoda ishga ketardi. kompot va qiyom pishirib berishardi.
Urushdan keyin buvim aytib berdi:
ishdan kelsam, stoldagi xatga ko‘zim Bolalar uyida juda ko‘p to‘garaklar
tushdi. Unda Ladoga ko‘li orqali bu- bo‘lardi. Men akrobatika va badiiy

229

URUSH BOLALARI

gimnastika bilan shug‘ullanardim, Bolalar uyidan meni bir oila farzandlikka
shuningdek, tikuvchilik va rasm so­ oldi. Men ularning uyida uzoq yashama-
lishni ham o‘rganardim. Esimda, biz dim, biroq ular juda mehribon va yaxshi
bir gal harbiy qismga borib, konsert odamlar edi. O‘gay otam maktab direktori,
berganmiz. Bu harbiy qism yeros- xotini ham o‘sha yerda ishlardi. ­Esimda,
ti bunkerida joylashgandi. U yerda men ularga shart qo‘ydim: «Pirojki pishirib
ko‘plab samolyotlar bo‘lib, ular o‘sha bermasangiz, maktabga bormayman», —
yerdan frontga parvoz qilardi. Biz deb turib oldim. Keyin menga «pirojki»lar
jangchilar huzurida qo‘shiqlar aytdik, pishirib berishdi va men ularni maktabga
she’rlarni yoddan o‘qidik. O‘z navba- olib bordim. «Pirojki»larni maktabda bola-
tida, harbiylar ham bayramlarda bola- lar uyida do‘stlashgan sinfdosh bolalarga
lar uyiga kelardi. ulashdim.

Bir kuni maktabga kelganimda, bo-
lalardan biri hovliqib: «Valerka, Valer-
ka, otang topildi, radiodan e’lon qi­
lishdi!» — dedi va o‘sha odamning
ism-sharifini aytdi. Radio diktori harbiy
odamning ism-sharifini aynan shunday
e’lon qilgandi. O‘sha kechasi tunni ra-
diopriyomnik yonida o‘tkazdim. Otam
haqida yana ovoza qilishlarini kutdim.
Balki ularning faqat ism-sharifi bir xil
bo‘lgandir? Shundan keyin meni boqib
olgan ota-onamga o‘z otam topilganini
aytdim va ularning uyidan yana bolalar
uyiga qaytib keldim.

230

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Oradan ma’lum muddat o‘tgandan Opam menga nisbatan juda kamgap
keyin rostdan ham buvim meni izlab edi, chamasi, ko‘p azoblarni boshdan
keldi. Chamasi, buvim Leningradda kechirgan, shuning uchun o‘zi haqida
taqsimlangan bolalar ro‘yxatiga bino- hech narsa gapirmasdi. U texnikum-
an bolalar uyi bilan bog‘langan. Buvim ni tugatgach, yo‘llanma bilan tajriba
bilan ilk uchrashuvimiz yaxshi esimda davrini Leningrad yaqinida o‘tkazdi.
qolmagan. U meni to‘xtovsiz bag‘riga Shu yerda turmushga chiqdi va qa-
bosar va yig‘lar edi. Buvimning qamal mal davrida buvim bilan biz yasha-
azoblariga qanday bardosh bergani gan uyda yashay boshladi. Taqdirimiz
menga noma’lum. Ko‘p o‘tmasdan bu- mana shunday kechgan. Uni vafoti­
vim meni Toshkentga, otamning uyiga dan keyin onam qo‘yilgan qabristonga
olib keldi. Otam Germaniyagacha jang­ dafn qildik.
larda ishtirok etib, urush tugashi bilan
Toshkentga kelgan.

Opamni mendan oldin topishibdi.
U boshqa shaharda bo‘lgan. Otam-
nikiga kelishimizdan oldin u ikkinchi
marta uylangan. Bitta farzandi ham bor
ekan. Keyinchalik boshqa farzandlar
ham tug‘ildi. Otam jami o‘nta farzand
ko‘rgan. Opam bilan men oilada katta
farzandlar edik. Otam kolxozda temirchi
bo‘lib ishlar, biz esa o‘gay onamizga uy
ishlarini bajarishda ko‘maklashardik.
Uyimizda tovuq, sigir, cho‘chqalar
bo‘lib, hech kim bekor o‘tirmas edi.

231

URUSH BOLALARI

Madina Aminova

1927-yilda Yusupovo qishlog‘ida
(Boshqirdiston) tug‘ilgan. Urush
boshlanganda o‘n to‘rt yoshda bo‘lgan.
O‘zbekistonda 1949-yildan buyon yashaydi.
Mehnat veterani.

— Urush boshlanganda qishloqdagi qurayotgan ekan. Bizlar esa transheya-
boshqa erkaklar qatori otam bilan katta lar qazirdik, g‘isht tashirdik, hududni
akamni ham frontga olib ketishdi. Biz tozalardik. Bular bolalar uchun og‘ir
olti bola onam bilan qoldik. Erkaklar- ishlar edi. Bizga hech qanday ish haqi
siz hayot juda og‘irlashdi, barcha ishlar ham, payok ham berilmasdi. Ochar-
keksalar, ayollar va bolalarning zimma- chilik davri edi. Har bir odam uyida qan-
siga tushdi. day yegulik berishsa, o‘sha bilan qa-
noat qilardi.
Bahorda «Tanip» kolxozida ish bosh-
lardik. Yerni qo‘lda chopardik. Keyin Kuzda yana dalaga qaytib, hosil
«Vatan uchun, Stalin uchun!», — deya yig‘ishtirardik. Oldin no‘xat terardik,
qo‘shiq aytib, yerga urug‘ ekardik. keyin g‘alla o‘rimida qatnashardik, ni-
Bahorgi ishlar tugagandan keyin biz- hoyat, xashak o‘rib, g‘aram qilardik.
ni qishlog‘imiz yaqinidagi chog‘roq Dam olishga qo‘limiz tegmasdi, terga
shaharchaga qurilishga jo‘natishdi. botib ishlardik, topshiriqlarni qiynalib
Askarlar bu yerda qandaydir imorat uddalardik, biroq o‘sha paytlarda yosh

232

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

va g‘ayratli edik. Haqiqiy urush qanday Bizning onamiz 1917–1922-yildagi
bo‘lishini o‘sha paytlarda yaxshi tasav- fuqarolar urushini boshdan o‘tkazgan,
vur qila olmasdik... achchiq hayot tajribasiga ega edi. U
shuning uchun oziq-ovqat zaxiralarini
Fashistlar bostirib kirgan yili hosil juda tejab ishlatardi.
yaxshi bo‘ldi. Don ko‘p bo‘lgani uchun
omborlarga sig‘may qoldi. Shuning Qishlog‘imizdagi yosh juvonlar kalta
u­ chun bir qismini kolxozchilarga tar- o‘ylar va isrofgar edi. Ular hatto avva-
qatishdi. Yuk mashinalari har bir ­uyning liga bug‘doyni mollarga yem sifatida
oldiga bir dunyo don to‘kib ketardi. berishdi. Oradan ikki yil o‘tib, ularn­ ing

233

URUSH BOLALARI

omborlarida bir dona ham don qol- o‘qqa uchib halok bo‘lsa, mehnat fron-
madi. Oqibatda oilalarida qiyinchilik- tida ochlikdan, sovuqdan va o‘ta og‘ir
lar boshlandi. Ular oldiniga och qola ishlardan nobud bo‘lardi.
boshladi, keyin esa qurilishda ishlayot-
gan bolalarga payoklar jo‘natolmay Faqat 1943-yilning boshlarida yosh
qoldi. ishchilarni boy bermaslik uchun biz-
larga payok — yovg‘on va bir bo‘lak
Ko‘pgina tengdoshlarimiz yarim och qora non bera boshlashdi. Shuning
holatda yashab ishlar edi. Qo‘liga nima o‘zi ham bizga yetarli bo‘ldi. Ko‘pchilik
ilinsa, o‘sha bilan oziqlanardi: yerdan qayta tirilganday edi. O‘sha og‘ir davr-
ildizlar qazib olar, o‘tlarni terib yer ni o‘ylaganda onam yodimga tushadi.
edi. Oqibatda juda qiynalib, ketma-ket Onam oqilalik bilan ish tutgani uchun
o‘la boshladi: kimdir holsizlik, kimdir opa-singillarim bilan urushning oxi-
ochlik oqibatida kelib chiqqan kasal- rigacha ovqatga zoriqmadik, uzoq ku-
liklardan vafot etardi. Urushda odamlar tilgan G‘alaba va frontdan qaytib kel-
gan otamni kutib oldik.

Kunduz kunlari barcha dala ishlarida
band bo‘lardi. Kechasi esa ayrimlar
paypoq va qo‘lqoplar to‘qirdi, boshqa-
lar kartoshka quritishardi, xullas, front-
dagi jangchilar uchun barcha ishlar-
ni qilishardi. Xalq bir yoqadan bosh
chiqarib, sidqidildan mehnat qilar,
o‘zlarini ayamas, har bir odam qo‘lidan
kelgancha yordam berardi. Biz, bolalar
ham butun urush davrida kattalar bilan
tengma-teng mehnat qildik. Mushtarak

234

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kelajak uchun mas’uliyatni anglagan
va qabul qilgan holda tez ulg‘aydik.

O‘shanda urush tugashi, otalarimiz
jang maydonlaridan sog‘-omon qay-
tib kelishini barchamiz sabrsizlik bi-
lan kutardik. Biz qurilish ishlari bilan
band bo‘lganimizda, nihoyat, G‘alaba
haqidagi quvonchli xabar keldi. O‘sha
paytda ko‘nglimizdan kechgan kechin-
malarni so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydi.
Boshimiz osmonga yetguday quvon-
ganmiz! Quvonchdan barchamiz yosh
bolakaylar kabi sakrardik, bir-birimizni
quchoqlab, nimalardir deb qichqirar,
raqsga tushardik. Keyin esa hech kim-
dan ruxsat ham olmay uyga yugurdik.
Bu ishimiz uchun dakki eshitganmidik,
eslay olmayman. Yurtimizda go‘yo yan-
gi hayot boshlanganday edi...

Urush tugagani e’lon qilingandan
keyin ham uzoq vaqt ko‘z yoshlari tin-
madi. Bu quvonch va kulfat ko‘z yosh-
lari edi. Ayrim oilalar urushda omon
qolgan jangchilarini kutib olar, ular-
ning sharafiga ziyofatlar uyushtirardi.
Bunday xonadonlarda baxt-u quvonch

235

URUSH BOLALARI

Germaniya qurolli kuchlarining so‘zsiz taslim bo‘lishi Otam urush tugagandan keyin ikki oy
to‘g‘risidagi dalolatnoma imzolanishi, 1945-yil 8-may o‘tgach qaytib keldi. U og‘ir kasallikka
chalingandi. Bir yildan keyin vafot etdi.
kuylari va qo‘shiqlari yangrar edi. Akam uchuvchi bo‘lish uchun o‘qir edi
Boshqalar esa o‘z otalari, o‘g‘illari va birinchi parvozidayoq halok bo‘ldi...
va aka-ukalarini kutib olish, yana
bag‘riga bosish umidi bilan yashar- Urushdan keyin hayot biroz o‘nglandi.
di. Erkaklari halok bo‘lgan oilalardan Lekin hamon tong sahardan qora tun-
dod-u faryod, achchiq yig‘ilar eshiti- gacha ishlar edik. Hali-hanuz ham-
lardi. Hamqishloq­lar bunday oilalarga ma juda qiynalar edi, shuning u­ chun
qo‘lidan kelgancha yordam berar edi. ko‘pchilik O‘zbekistonga ko‘chib ketdi.
Bu yerda hammasi yaxshi edi — havo
issiq, meva-chevalar mo‘l. Bu yerga
ko‘chib kelganlar ish va turar-joy bilan
ta’minlanardi. Biz ham dugonam bilan
1949-yilda O‘zbekistonga keldik.

Hozir ham yaxshi eslayman: Tosh-
kent vokzalida nafas olib bo‘lmasdi —
odam juda tirband, ketma-ket poyezd­
lar kelardi. Xonadonlardagi eshiklar
hech qachon yopilmasdi, do‘konlar
oziq-ovqatlar bilan to‘la bo‘lardi.
1- va 9-may kunlari bayram sayillari
o‘tkazilar, hammaga palov va kabob
berilardi.

Taqdirimdan nolimayman. Boshim-
ga tushgan mashaqqatlar va

236

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

yo‘qotishlarga qaramay, yaxshi odam-
ga turmushga chiqdim, oqila qizlar
va shirindan-shirin nabiralar ko‘rdim.
Basharti eslasam, urush davri tushga
o‘xshaydi. Hozirgi va kelajak avlod-
lar urush va uning oqibatlarini aslo
ko‘rmasin. Butun dunyoda faqat tinch-
lik bo‘lsin.

237

URUSH BOLALARI

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

MAZKUR KITOBNI TAYYORLASHDA YORDAM BERGANI UCHUN QUYIDAGILARGA ALOHIDA
MINNATDORCHILIK BILDIRAMIZ:

Splendid Idea MChJ
O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi

«G‘alaba bog‘i» yodgorlik majmuasi
Rossiya Federatsiyasining O‘zbekiston Respublikasidagi elchixonasi

O‘zbekiston-Tatariston madaniyat-ma’rifat markazi
«Avdet» Qrim-tatarlari milliy madaniyat markazi
Toshkent shahar Ichki ishlar bosh boshqarmasi

SHUNINGDEK:
polkovnik Qarshiyev Hamdam Aliqulovich

Sultonov Rahimjon Ahmedovich
Babayev Boris Rahimovich

Sa’dullayev Davlatbek Samiyevich
Kostetskiy Vasiliy Anufriyevich

«Splendid Idea» MChJ nashriyoti
Toshkent sh., Olimlar ko‘chasi, 64a

tel.: +99878 140-41-40

Nashrga 00.00.2021 y. imzolangan. Formati 70×100 1/8
Roboto Slab garnitura. Shartli b.t. 39
Nusxasi 3000 dona.

Complex Print MChJ bosmaxonasida chop qilindi.
Litsenziya № 10-3606, 10.12.2016

Toshkent sh., A.Navoiy ko‘chasi, 24-uy
tel.: +99871 244-40-89

ISBN 978-9943-7301-3-7