Urush Bolalari

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

poylab turishar, fashistlar o‘rmonda qishlog‘i edi va biz uzoq vaqtlardan beri
yo‘qolib qolishardi. Ko‘p o‘tmay sovet ilk bor baliqqa to‘ydik. O‘shanda dun-
qo‘shinlari bizni ozod qildi. Bolalarni yoda bundan mazaliroq taom yo‘qday
Krasnodar o‘lkasiga, kichikroq Temryuk tuyulgandi.
qishlog‘iga jo‘natishdi. Bu baliqchilar

149

URUSH BOLALARI

Nadejda Kudritskaya

1928-yilda Pskov oblastida (Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi yillarida, o‘n uch yoshida nemislar
tomonidan Boltiqbo‘yiga haydab ketilgan.

— Oilamizda besh farzand — ikki o‘g‘il Shunday qilib, biz uchovlon qol-
va uch qiz bor edi. Onam urushdan oldin dik — opam Nina, men va singlim
vafot etgandi, otamni esa urushning ilk Katya. Qo‘shinlar bizning tumanni
kunlaridanoq frontga olishdi. Akalarim okkupatsiya qilishganda, fashistlar
u paytda Leningradda o‘qishardi. Qa- butun qishloqni bir joyga, o‘zlarining
malgacha ularni paroxodda shahardan aytishicha, «ma’ruza»ga to‘plashdi.
evakuatsiya qilishga urinishdi. Biroq Nemislar mashinada ikki o‘spirinni
falokat yuz berib, ular dahshatli bom- olib kelib, barchaning ko‘zi oldida
bardimon ostida halok bo‘ldi. Biz bu ha­ osishdi. Men juda kichkina edim. Bu
qida shahardan chiqib olishga muvaffaq holatni ko‘rib qo‘rqib ketdim. Ularga
bo‘lgan hamqishloqlarimizdan eshitdik. qaray olmadim va ko‘zimni yumib old-

150

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

im. Aftidan, bu qo‘rqitish uchun qilin- Opam bilan men esa ana shu vagonga
gandi, chunki shundan so‘ng qishloq- chiqishga majbur bo‘ldik. Atrof qurol-
da hech kimga tegishmadi. Bu kabi li fashistlarga to‘la edi. Ikki haftadan
qatllarni keyinroq boshqa qishloq- so‘ng poyezd portlatilgan ko‘prik
larda ham ko‘rdim. sabab bosib olingan Boltiqbo‘yida
to‘xtashga majbur bo‘ldi. O‘shanda
Oradan ko‘p o‘tmay odamlarni omadimiz keldi: agar ana shu ko‘prik
temiryo‘lga haydab kelishib, yuk portlatilmaganda, biz konslagerga
poyezdlariga ortishdi. Singlim jajjigina borib tushishimiz va o‘lib ketishimiz
bo‘lgani uchun qutulishga muvaffaq hech gap emasdi.
bo‘ldi, u qo‘shnilarimiz bilan qoldi.

151

URUSH BOLALARI

Nemislar barchani yaqin qishloq­ Stasining oilasiga tushdik. Baxtimiz-
lardagi boylarning uylariga vaqtincha ga ular yaxshi odamlar bo‘lib chiqdi,
taqsimlab chiqishdi. Biz Polukshte bizga boshpana berdi. Ularning o‘g‘li
xutori (qishloqchasi)dagi zamindor va qizi bor edi. Ular, agar bizni yana
nemislar olib ketishmoqchi bo‘lishsa,
qochishimiz kerakligini aytishdi.

Ancha kundan so‘ng bizni yana
poyezdga haydab kelishdi, biroq u
hech yuray demasdi. Odamlar dahshatli
sharoitda edilar, yegulik va suv yo‘q edi.
Opam Nina dadil edi, u qochish va o‘sha
zamindornikiga qaytib borishga qaror
qildi. Tunda yashirincha o‘rmonga kirib
olishga muvaffaq bo‘ldik. Biz uzoq yurdik.
Ochlik va sovuqdan madorimiz yo‘q edi.
Men charchoqdan yig‘lardim, chunki
yurishga ortiq quvvatim yetmasdi.

Biz qorong‘ida qayergadir sudralib
borardik, ochlik va charchoqdan ko‘z
o‘ngimizni parda qoplagandek edi.
Esimda, katta daryoga chiqib oldik,
yomg‘ir savalardi, juda sovuq edi. Daryo
ko‘pirardi. Vahimada edim, cho‘kib
­ketamiz deb o‘ylardim. Biroq noiloj
edik. Nina qo‘limdan ushlab oldi va biz
qandaydir mo‘jiza bilan daryodan

152

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

kechib o‘tdik. Nihoyat, biz zamindor- kelib tushar, juda vahimali edi. Biz
ning uyiga yetib keldik. U Rossiyada ularnikida bir yarim yilcha yashadik.
ahvol o‘nglanmaguncha unikida qoli- Nemislar chekina boshlagach, uyga
shimizni taklif qildi... qaytishga qaror qildik. Uy egalari
bilan xayrlashib, Kaunas yo‘nalishi
Nemislar doim bomba yog‘dirishar, bo‘ylab yo‘lga tushdik.
bunday paytda barchamiz — zamin-
dor, uning oilasi, qo‘shnilar va opam Qanchadir vaqtdan so‘ng harbiylar
bilan men katta chuqurga yashiri- bizni to‘xtatib, atrofdagi butun hudud
nardik. Tuproq ostida qolganimizni minalashtirilganligi, oldinga yu­rish
eslayman, snaryadlar yonginamizga xavfli ekanligini aytishdi. Yo‘ldan

153

URUSH BOLALARI

uncha uzoq bo‘lmagan og‘ilda uzoq va unikida urush tugaguncha qoldik.
haftalar yashashimizga to‘g‘ri keldi. So‘ng Ninadan xat oldim. Uning
Biz pichan ustida yotar, och edik. An- yozishicha, tomorqani asta-sekin
cha vaqt o‘tgach, Kaunasga, u yer- epaqaga keltirishibdi, uyni qayta
dan esa Rossiyaga yetib olishga mu- qurishibdi, demak, qaytadigan
vaffaq bo‘ldik. Biroq qaytishimizdan vaqtimiz bo‘libdi. Biz yana uyga
quvonch his etolmadik: uyimiz yonib qaytdik. Fashistlardan qo‘rqmay,
ketgan, atrofda ochlik, odamlar o‘lib urush paytida bizga boshpana
yotardi. Baxtimizga singlim tirik qo- bergan, so‘ng ochdan o‘lishimizga
libdi. Shuncha vaqt u qo‘shnilarnikida yo‘l qo‘ymagan o‘sha litvalik oilani
yashabdi. hamon minnatdor bo‘lib eslayman.

Bir kuni amakimning qizini uch- Albatta, sovet qo‘shinlarining fashist-
ratib qoldim va u bilan o‘sha litva- lar Germaniyasi ustidan g‘alaba qozon-
lik zamindornikiga qaytib borishga gani haqidagi xabarni o‘qigan Levi-
qaror qildim. Nemislar bizni ilk bor tanning ovozini hammamiz eslaymiz.
haydab keltirgan qishloqqa bir amal- Aslida, bu har bir oiladagi g‘am-qayg‘u
lab yetib oldik. So‘ng yana o‘sha katta va ko‘z yoshlar oralab o‘tgan xabar edi.
daryogacha bo‘lgan 100 kilometrcha Odamlar bayram qilishmas, ular yaqin-
yo‘lni yayov bosib o‘tdik. Bu safar larining frontdan qaytishini kutishardi.
ham na ko‘prik, na qayiq bor edi. Kech Qishlog‘imizdagi o‘nlab onalar urush-
oqshom, muzlagan daryo. Shunda dan qaytmagan o‘g‘illari va erlariga aza
biz bir-birimizning qo‘limizdan ush- ochishdi. Urushga ketgan yosh va nav­
lab, muz ustidan emaklab daryodan qiron yigitlardan qariyb hech biri qaytib
o‘tishga qaror qildik. kelmadi. Hatto kimlardir aynan G‘alaba
kuni janglarda halok bo‘lgan. Xayriyat-
Shunday qilib, ikkinchi bor za- ki, otamiz qaytib keldi.
mindorimiz Stasinikiga yetib keldik

154

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Urushdan so‘ng ham oson bo‘lmadi, Urush tufayli bizda bolalik ham, yosh-
hamma och, bir burda non ham shodlik lik ham bo‘lmadi. Shuning uchun yosh
keltirardi. Biz sovxozda ishlardik. So‘ng yigitlardan birortasiga, biror bolakayga,
men Podmoskovyega jo‘nadim. U yerda hech bir onaga bizning avlod tortgan
5-raqamli shaxtada ishladim. Shu yerda mashaqqatlarni tilamayman. Dunyo-
bo‘lajak umr yo‘ldoshimni uchratdim. U mizni asrang, odamlar!
Belorussiyadan edi.

155

URUSH BOLALARI

Anatoliy Burikin

1940-yilda Smolensk oblastining Molkovo qishlog‘ida
(Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi boshlangan
paytda bir yoshga ham to‘lmagan. Uch yoshidan boshlab
natsistlarning Zaksenxauzen konslageri tutquni bo‘lgan.
1959-yilda yashash va ishlash uchun O‘zbekistonga ko‘chib
kelgan.

— Otam 1943-yilda frontda halok shuningdek, ukrainlar, serblar va xor-
bo‘ldi. O‘sha yilning sentabrida onam, vatlar «Russe shtrasse»da («Ruslar
akam va meni Germaniyaga majburan ko‘chasida» – eslatma) yashaganmiz.
olib ketishdi. Qishlog‘imizda faqat qari- Stalinning o‘g‘li ham shu yerda tutqun-
yalar qolishdi. Ular orasida buvim ham likda bo‘lgan.
bor edi. Onamning hikoya qilishicha,
bizni dastlab Leypsigga keltirishgan. Boshqa bo‘linmalarda inglizlar va
Biroq u yerda dahshatli bombardimon fransuzlar bor edi. Negadir ularni
bo‘lgan. Shuning uchun asirlarni alo- og‘ir ishlarga haydashmas, lagerning
hida zonalarga bo‘lingan ulkan lager o‘zidagi qandaydir yumushlarni ba-
— Zaksenxauzenga jo‘natishgan. Biz, jartirardi. Ular hatto qarindoshlaridan
posilka olish imkoniga ham ega edi.

156

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Ko‘chamizdagi yoshi kattalarni sahar- Anatoliy Burikin konslagerdagi qo‘shnisi bilan
lab zavodga haydashar, onam u yerda (fotosurat – oilaviy arxivdan).
allaqanday metall jihozlarni qadoqlash
bilan shug‘ullanar edi. Yarador nemis tidan, bizning uchuvchilarimiz hisobni
askarlari uchun bolalardan qon olishar- aniq olishgan ko‘rinadi. Shundan so‘ng
di. Biz borardik, chunki tibbiyot qismida darvozani ag‘darib tashlab, Zaksen­
bizga biror yegulik berishardi...

Esimda, bir kuni men negadir bir
toshni olib, to‘siqdan nariga irg‘itdim. U
bir bolaga borib tegdi – konslager atro-
fida yashash uylari joylashgandi. U­ ning
onasi – nemis ayoli – lager komendan-
tiga shikoyat qildi va u meni otib tash-
lashiga sal qoldi. Undan ortimga qa-
ramay qochdim. Serblar – barakdagi
qo‘shnilarimiz – meni ko‘mir uyumiga
ko‘mib yashirishdi. Kechqurun komen-
dant biznikiga keldi, to‘pponchasini
qornimga tiradi, onam esa hayotimni
saqlab qolishini so‘rab, unga tiz cho‘kib
iltijo qildi...

Urush tugashiga yaqin dahshatli
bombardimonlar boshlandi. Lager atro-
fidagi barcha yashash uylari vayronaga
aylandi, lekin asirlar turadigan barak­
ka birorta ham bomba tushmadi. Af-

157

URUSH BOLALARI

xauzenga Qizil armiya tanki kirib keldi. lagerdan qochishdi, bular, asosan, fa­
Tankchilar juda yovuz odam bo‘lgan ko- shistlar bilan hamkorlik qilgan kishilar
mendantni o‘ldirishdi. edi. Akam bilan men ochlik va qo‘rquv
og‘ushida atrofda tentirab yurardik.
O‘shanda ko‘chada boshboshdoqlik
boshlandi, ayrim mahbuslar yonimizda Biz yana bir oydan ko‘proq la­gerda
joylashgan konditer zavodidan shakar qoldik. So‘ng bizni poyezdga o‘tqazib,
va boshqa yeyishga arzigulik barcha uyimizga jo‘natishdi. Onamni poyezd
narsani o‘marib ketishdi. Boshqalari komendanti qilib tayinlashdi. U

158

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

yo‘lovchilar ro‘yxatini shakllantirardi. butunlay kimsasizday tuyuldi. U yerda
Biz ulkan platformada, ochiq osmon ko‘plab yahudiylar yashagan, ularning
ostida borardik. Yomg‘ir yog‘ib qolsa, barchasini nemislar qirib tashlagan.
odamlar brezent bilan himoyalanishar-
di. Bu juda olis yo‘l edi. Biz muntazam Poyezd to‘xtab turganda, biz boshqa
to‘xtab, yangi odamlarni chiqarib olar- bolalar bilan o‘ynar, platforma bo‘ylab
dik. Varshavada to‘xtaganimizda – men sakrardik. Bir safar men yonma-yon tur-
bu shaharni yaxshi eslab qoldim – u gan poyezdga sakrab o‘tdim, u esa bird-
an yurib ketdi. Biz bilan birga ­ketayotgan

159

URUSH BOLALARI

harbiylarning barchasi menga «Sakra, gan. Ozod bo‘lganimizdan so‘ng biz u
sakra!» — deb qichqira boshladi. Men bilan nemis hayvonot bog‘iga borgan-
sakradim, xayriyatki, ular meni ushlab miz. U onamga meni o‘ziga tarbiyalash
olishdi. Bo‘lmasa orqaga, Germaniyaga uchun berishni taklif etdi. U paytlar ha-
qaytishimga to‘g‘ri kelardi. Bu ishim yot qo‘rqinchli edi, hech kim pirovard
uchun onam meni yaxshigina shapaloq natijada qayerga borib qolishi, kelgusi-
bilan «siyladi». da qanday yashashini bilmasdi, hamma
yoqda ochlik va vayronagarchilik hukm
Menda o‘sha yillarga oid mutlaq ta- surardi. Ammo onam, tabiiyki, bu tak-
sodifan tushirilgan birgina fotosurat lifni rad etdi.
saqlangan. Unda men va lagerdagi
qo‘shnilarimizdan biri — serb muhrlan- Ozod bo‘lganimizdan so‘ng ham hayot
qiyinligicha qolaverdi. Naq 1950-yilga-
cha u haqiqiy qo‘rqinchli tushday edi.
Vatanga kelganimizdan keyin onamni
filtratsion lagerga joylashtirishdi. U
yerda tergov olib borilar, barchani nat-
sistlar bilan hamkorlik borasida so‘roq
qilishardi. Ko‘p o‘tmay bizni qo‘yib yu-
borishdi va biz ona qishlog‘imizga qayt­
dik. Bu yerda bizni hech qanday yax-
shilik kutmayotgandi. Atrofdagi hamma
narsa yondirilgan, uyimiz xarobaga
aylangan, yashaydigan joy yo‘q edi.
Bizga maktabdan kichkina bir xona-
cha berishdi, ammo bu mo‘tadil hayot
emasdi. Shuning uchun Kaliningradga

160

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

aholi joylashtirilayotganda biz o‘sha lakchasini yondirib, daraxtga tashladi.
Biroq shu yerda baxtsiz hodisa ro‘y
yoqq­ a jo‘nadik. Chunki ko‘chib kelgan- berdi: yonib turgan bo‘lak qaytib uning
boshiga tushdi. O‘shanda u kuchli da-
larga hayotini izga solish uchun pul, rajada kuygan, uni kasalxonaga yetka-
zish uchun hatto samolyot chaqirishga
kvartira va ish berishardi-da. to‘g‘ri kelgandi. Bizning mana shunday
xavfli o‘yinchoqlarimiz bo‘lardi.
Yegulik oz edi. Nonga kartochka tizimi

Kaliningradda qariyb 1949-yilgacha

saqlanib qoldi. Onam ishga qatnar, biz

esa akam bilan oziq-ovqatga navbatda

turar edik. Otam frontda halok bo‘lgani

uchun bizni bog‘chaga joylashtirishdi.

Onam ham biz uchun ozgina moddiy

yordam olardi. Bu tirik qolishimizga

yordam berdi. Hozir do‘konlarimizda

ko‘ngling tusagan hamma narsa bor.

U paytlar biz chirigan kartoshkalarni

daladan kavlab olib yeganmiz, qichitqi

o‘tdan sho‘rva qaynatganmiz, mayda

baliqlarni tutganmiz.

Hozirgi bolalar o‘ynaydigan

o‘yinchoqlar bizda bo‘lmagan. Uyimiz

ortida majaqlangan tanklar va artilleriya

qurollari turardi. O‘rmon va daryodan

muntazam ravishda miltiqlar, avtomat-

lar va kaskalarni topib olardik. Esimda,

bizga tanish bolalardan biri qolib ket-

gan termit snaryadlaridan birining kal-

161

URUSH BOLALARI

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

URUSH BOLALARI

Nina Ananyeva

1937-yilda Smolensk (Rossiya)da tug‘ilgan.
Ulug‘ Vatan urushi yillarida besh yashar
payti oilasi bilan Germaniyaga haydab
ketilgan. Buxenvald konsentratsion
lagerining sobiq asirasi.

— Urush boshlanganda otam darhol egnilaridagi kiyimlari bilan ko‘chaga hay-
frontga jo‘nadi, onam esa besh farzand dashdi, holbuki, 1942-yilning fev­ral oyi
bilan qoldi. O‘shanda besh yashar bola edi. Barchani temiryo‘lga hay­dab kelish-
bo‘lganimga qaramay, nemislar shah- di, yuk platformalariga ortib, noma’lum
rimizga endigina kirib kelgan vaqtni tomonga olib ketishdi. Biz uzoq yurdik,
yaxshi eslayman. Avvaliga ular bizga dahshatli sovuq hukm surard­i, parovoz
yaxshi munosabatda bo‘lishdi, yegulik tutuni va qurumidan bo‘g‘ilib ketgandik.
va qand bo‘lakchalari berishdi. Ammo Xayriyatki, onam kiyimlar va yopinchiqlar-
bu uzoq davom etmadi. dan ayrimlarini olishga ulgurgan ekan.
U muttasil bizni bag‘riga bosib isitish-
Ularning ortidan kirib kelgan boshqa ga urinar, jo‘jalar kabi ­yashirar, barcha
nemis bo‘linmalari askarlari odamlarni

164

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

X­ udodan, hech bo‘lmasa, bolalarni omon nadi, qochishning iloji yo‘q, yon to-
saqlashini o‘tinib so‘rardi. monga sal siljisang – otilasan. Biz
ko‘hna baraklarda yashardik. Onam va
Oldiniga bizni Polshaga olib kelishdi. o‘n yettiga kirib qolgan opamni boshqa
Ammo bu yerda barcha lagerlar to‘lib- yoshi kattalar bilan qo‘shib har kuni
toshgani uchun Sharqiy Germaniyaga ishga haydashar, biz bolalar esa barak­
jo‘natishdi. Shu tariqa biz xunuk nom da qolardik.
chiqargan Buxenvald konslageriga
kelib tushdik. Bizga chirigan xom kartoshka,
ba’zida bir burda qattiq qora non beri­
Atrofda elektr toki ulangan tikanli shardi. Onam va opam Frosyani­har
sim, hamma yerda to‘siq, fonarlar yo-

165

URUSH BOLALARI

kuni qayerga, qanday ishga olib ke-
tishlarini bilmasdim. Ancha keyinroq,
kattaroq bo‘lgach, urushdan so‘ng
opamnikiga keldim. Opam sonlarida
tasmadan qolgan dahshatli chan-
diqlarni ko‘rsatdi. Nemislar konsla­
gerda ularni ishlatibgina qolmay,
­urishgan, tahqirlashgan va zo‘rlashgan
ekan...

166

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Shu sababli onam bilan opam qa- bini haliyam eslayman – ular odam-
yerga borishgani haqida hech qachon larni gaz kameralariga haydab ketisha-
gapirmagan, qo‘rqib ketmasin deb biz- yotganda jaranglar ekan. Qo‘ng‘iroqlar
ni asragan. Tunlari onam boshini muttasil yangrab turardi...
k­ iyimlari ostiga tiqib, sassiz va achchiq
yig‘lardi. Bizga esa bilintirmaslikka Odamlarni o‘ldirishar, zaharlashar va
­urinardi. Opamning hikoya qilishicha, yoqishardi. Yoqilgan odamlarning dah-
bir kuni akam bilan meni allaqayerga shatli qora tutuni haliyam men bilan.
olib ketishibdi. Rangimiz oqarib qaytib Bizning baragimiz yonidan har kuni
kelganmiz, aftidan, bizdan qon olish- odamlar to‘dasi o‘tar, ularni o‘limga
gan, biz chala o‘lik edik. olib borishardi. Butun oilamiz bilan u
yerda qanday tirik qolganimizni bil-
Onamning qo‘lida 98 raqamli tamg‘a mayman. Katta bo‘lgach, Yaratgan
bor edi. Men opamdan nega bizda, bo- Egam bizga o‘shanda shafqat qilganini
lalarda tamg‘a bo‘lmaganini so‘radim. angladim.
Uning aytishicha, lagerlar o‘sha payt-
da katta yoshlilar bilan shunchalik Konslagerda biz urushning oxiriga-
to‘lganki, bolalarga alohida e’tibor cha bo‘ldik. Bizni qanday ozod
berishmagan, shunchaki barchani qilishganini eslolmayman. Faqat lager-
tamg‘alashga ulgurishmagan… da shovqin bo‘lganini, odamlarning
qichqirganini eslayman. Ko‘plar, sovet
Quloqlarimizda hamisha uzluksiz qo‘shinlari kelayotganini eshitib,
qo‘ng‘iroq ovozi jaranglab turardi. Bu chiqish uchun tikanli simlarga o‘zlarini
tovush hozir ham ba’zan qaytib keladi. tashlashdi. U esa haliyam elektr toki
«Buxenvald bongi» qo‘shig‘ida aynan ostida edi. Ular nobud bo‘lishdi…
shu haqida kuylanadi. Men opam-
dan qo‘ng‘iroqlar nega jaranglashini Opamning hikoya qilishicha, askarlar
so‘raganman. Uning qo‘rqinchli javo- kelib, asirlarni ozod qilishni boshla­
ganda, ko‘pchilik sevinganidan

167

URUSH BOLALARI

ularning­oyoqlariga yiqilgan, ularni Bizda bolalik bo‘lmagan. Sovuq va
quchoqlab yig‘lagan. ochlik hukm surgan bolalar uyida men
11 yilni o‘tkazdim. Yegulik masalasi
Biz qaytib kelganimizda, jonajon qiynardi. Biz hech qachon to‘yib ovqat­
Smolenskimizda yaxshi narsalar kam lanmasdik. Bolalarda raxit kasalligi
edi. Bizning uyni nemis bombasi vay- bo‘lmasligi uchun baliq yog‘i va kuni-
ron qilgandi. So‘ng «qoraxat» kel- ga 125 gramm non berishardi: istasang
di — otam Kyonigsbergda 1945-yil – darhol yeb qo‘y, istasang – cho‘zib
8-mayda halok bo‘libdi. Onam ham yuraver. Qishda biz bu nonlarni yerga
ko‘p ya­shamadi. Uning salomatligi- ko‘mib qo‘yardik, chunki muzlagan
ga putur yetgan, ko‘p kasal bo‘lardi. nonni uzoqroq chaynash mumkin edi.
U­ ning o‘limidan so‘ng biz ko‘p o‘tmay Kattalar ana shu ushoqlarni tortib olgan
Vyazma shahridagi bolalar uyiga tush- paytlar ham bo‘lardi. O‘shanda ­bizni
ib qoldik.

O‘ZOB‘EZKBIESKTIOSNTLOINKLLIAKRLANRINIGNGURUURSUHSHDADVARVIRIDADHASHHSAHTATLLAARRIIHHAAQQIIDDAAGGII XXOOTTIIRALARI

o‘rmon to‘ydirardi — u yerda giyohlar, qayd bo‘lmang. Tinchlikni, Vatanni, o‘z
mevalar, shovul bor edi. Biz ularni uzib ota-onangizni asrang! Boshimiz ustida
olib yeyaverardik. hamisha tiniq osmon, tinchlik va osoy-
ishtalik bo‘lsin!
Menda bolalar uyidan qolgan bir fo-
tosurat bor edi. Unda men, akam va
opam juldur, kalta paltochalarda turib-
miz. O‘shanda hammamiz birga edik.
Biroq bu xotiralar juda og‘riqli bo‘lgani
uchun suratni yirtib tashlaganman…

Boshdan kechirganlarim haqidagi
xotiralar meni uzoq vaqtgacha qo‘yib
yubormadi. Hozir ham qattiq asabiy­
lashaman, urush to‘g‘risidagi filmlarni
ko‘rolmayman. Bu juda og‘ir. Yosh-
larimiz urush haqidagi adabiyotlarni
ko‘proq o‘qishini, biz qanday yo‘llarni
bosib o‘tganimizni, nimalarni his etib,
nimalarni boshdan o‘tkazganimizni
anglashlarini istardim. Toki ular hech
qanday ig‘vogarliklarga uchmas-
dan, bu omonat tinchlikni asrasinlar,
toki ular biz — urush bolalari ko‘rgan
jahan­namga sho‘ng‘imasinlar. Biz och-
likni ham, sovuqni ham, o‘limni ham
bilamiz, siz — tinchlik davrining bo-
lalari, bularni bilmaysiz. Bularga lo-

169

URUSH BOLALARI

Klavdiya Galimova

1940-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
yillarini shu yerda o‘tkazgan. Biologiya fanlari
nomzodi, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Botanika
instituti katta ilmiy xodimi.

— Bizning oilamiz urush yillarida Har bir hovlida baland teraklar,
eski, «Rus Toshkenti» deb atalgan o‘riklar, Qrim qayrag‘ochlari, oq va qizil
tumanda yashagan. Hozir bu yerda magnoliyalar o‘sar, muyulishlarda esa,
«Mustaqillik» maydoni joylashgan. Biz­ albatta, gul pushtali kichik xiyobonlar
ning ustunli, ganchkorli, katta ayvonli bo‘lardi. Ko‘chalarni tezob, tiniq suvli
uyimiz oldin podsho armiyasi ofitseriga ariqlar kesib o‘tar, yozda bola-baqralar
tegishli bo‘lgan. kir tog‘oralarga tushib olib, ariqlarda
suzishardi.
Yam-yashil, hayratlanarli, urush
yillaridagi, asosan, bir qavatli bino- Biz, urush yillarining bolalari —
lari bo‘lgan Toshkentni yaxshi eslay- men, uch yoshli qizaloq va bir yashar
man. ukam Vadim qo‘rqmas edik, kun bo‘yi

170

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

uyda yolg‘iz qolardik. Otam frontda ayol uni devor osha juftakni rostla-
edi. Onam va opam Yelenani esa tez- gan talonchining qo‘lidan tortib olib,
tez turli qishloq xo‘jalik yumushlariga hushyorligi va dadilligini namoyish
jo‘natishardi. etadi.

Shaharga evakuatsiya qilinganlar Urushning qishi sovuq va qorli edi.
­eshelonlari cho‘zilib kirgani yodimda. Biz uyni ko‘mir bilan isitib, ovqatni pri-
Biz, mahalliy aholini ko‘chib kelganlar mus-kerogazda pishirardik. Kunduzlari
hisobiga «jipslashtirish» boshlandi. Biz­ ko‘chadan ot qo‘shilgan arava o‘tar,
ning uyga birdaniga bir nechta oilani aravakash ayol «Kerosin, kimga kero-
joylashtirishdi. Xonalardan biriga alla­ sin!» — deb qichqirardi.
qanday generalning xotini ikki bolasi
bilan ko‘chib keldi. Bu ayol g‘o‘labirdan
kelgan, qat’iyatli, kamgap edi.

Garchi Toshkent non shahri sanalsa
ham, o‘sha yarim och urush yillarida
oldin misli ko‘rilmagan o‘g‘riliklar avj
oldi. Jinoyatchilar uchi ilgakli uzun xo-
dalardan foydalanishar, ularni tunda
uylarning derazalariga suqishardi. Shu
usul bilan deraza panjaralaridan olib
chiqilgan har qanday narsa ularga o‘lja
bo‘lardi.

Bir oqshom shunday uzun xodalar-
dan biri general xonimning derazasi-
dan ham kiradi, ammo o‘g‘rilar chuch-
varani xom sanashgandi! Mardona

171

URUSH BOLALARI

Otam polkovnik Ashraf Galimov ik- 1944-yilning dekabri. Bir kuni men
kinchi gvardiyachi tankchilar armiyasi ukamning yig‘laganini eshitdim va
shtabi boshlig‘ining razvedka bo‘yicha oyog‘imni qo‘limga olib xonaga chop-
o‘rinbosari edi. U Kursk yoyidagi jang­ dim. U yerda, Stalinning portreti ostida
lar hamda Varshavani ozod qilishda harbiy libosdagi bir barvasta kishi tu-
qatnashgan. 1944-yilning dekabrida rar va ukamni osmonga otib zavqlanib
u frontdan chaqirib olinadi va Turkis- kulardi. Kichkintoy yig‘iga zo‘r berar,
ton harbiy okrugi razvedka bo‘limi bu xursandchilik sababini tushunmay,
boshlig‘ining o‘rinbosari lavozimiga begona kishining qo‘lidan qutulishga
tayinlanadi. urinardi. U esa hamon bolani osmon-
ga otar va kulardi. So‘ng bu odam-
Otam frontdan qaytib kelgan kun ning ko‘zi menga tushdi va quchog‘ini
bir umr xotiramda muhrlanib qolgan. keng ochib menga talpindi. Men esa
hamon unga tikilar va kimligini taniy
olmasdim.

Bu odam mening otam ekan! U
urushga ketganda, biz judayam kich-
kina edik, hatto uning chehrasini ham
eslab qolmagandik. Shu tariqa hayo-
timizga shodlik kirib keldi.

Yangi, g‘olib 1945-yil arafasini yax-
shi eslayman. Ikki askar uyimizga ul-
kan archa olib kelishdi. Uning uchi naq
shipgacha yetardi. Uning ifori boshni
aylantirardi. Biz go‘zal archani kon-
fetlar, yong‘oqlar va yaltiroq kumush

172

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qog‘ozlar bilan imkonimiz yetgancha qo‘shnilar, do‘stlar, turli millat kishilari
bezatdik. Bu bizning butun oila davra- ham og‘ir urush yillarida imkon qadar
sida kutib olgan ilk Yangi yilimiz edi, bir-biriga yordam berib, qo‘llab-quv-
chunki otam yo‘qligida biz hech qan- vatladi. Biz millionlab umrlarni olib
day bayramni nishonlamasdik. ketgan bu dahshatli urush tugaydigan
kunni bor kuchimiz bilan kutdik. Va
1945-yilning yanvarida otam maxsus nihoyat, u yetib keldi — uzoq kutilgan
topshiriq bilan Eronga xizmat safariga Buyuk G‘alaba kuni!
ketdi. G‘alaba kuni — 9-mayda uyda
ukam ikkimiz qoldik, chunki onam va
opam ishda edi. Osmonda erta tong-
dan samolyotlar pastlab ucha boshla-
di. Ular guvillar, chor-atrofga shovqin
solardi. Shovqin va gulduros kuchaya
bordi, ovozlar quloqni qomatga kelti-
rardi va biz uyga qochib kirdik. Vadim
hatto qo‘rquvdan stol tagiga yashirindi.
Keyinroq angladikki, bu nemislar huju-
mi emas, harbiy aviatsiya paradi ekan.

Keyingi kuni ko‘chada harbiy texni-
kalar gurilladi, tanklar o‘tayotgandi.
Esimda, bir tank adashib, bizning tor
ko‘chaga kirib qoldi. Uzoq vaqt ortiga
burilolmadi. Barchamiz uni ko‘rish
uchun ko‘chaga yugurib chiqdik.

Barchamiz — asl toshkentliklar
ham, ko‘chib kelganlar ham, oilalar,

173

URUSH BOLALARI

Faina Maxayeva

1939-yilda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
davrida Jambul oblastining Leninsk
qishlog‘ida (Qozog‘iston) yashagan.
Fashistlar hujumi boshlangan paytda ikki
yoshda bo‘lgan.

— Front ortidagi hayot jang maydoni- ko‘pincha butunlay begonalarning
dan qolishmasdi. Shunchaki tirik qol- qo‘llashi tufayli ham biz o‘sha yillarda
ish haqiqiy omad edi. Garchi o‘sha yil- yashab qola oldik.
larda men kichkina qizaloq bo‘lsam-da,
mamlakat la’nati yovlar bilan kurash- Men 1939-yilda Qozog‘istonda, Jam-
gan kunlarni hozirgacha eslayman. bul oblastining Leninsk qishlog‘ida
Bu faqatgina turmush qi­yinchiliklari tug‘ilganman. Shu yerda bolaligim
va ochlik bilan bog‘liq xotiralar emas, va yoshligim o‘tgan. Urush boshlan-
buni har bir oila boshdan kechirdi. Bu ganda jajji qizaloq edim. Aksar bolalar
yaxshilik, qo‘shnilarning bir-biriga kabi hayotimning ilk yillarini g‘ira-shi-
ko‘magi to‘g‘risidagi bolalik taassur- ra eslayman. Eng hayajonli voqealar
otlari hamdir. O‘ylaymanki, aksariyat esda qoladi, deyishadi. Garchi bomba
hollarda qarindosh va yaqinlar, hatto va snaryadlar portlashini eshitmagan,
bosqinchilarni ko‘rmagan bo‘lsam-da,

174

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ilk bolalikning yorqin taassurotlari bir ligini ko‘pchilik yosh bola bo‘lishiga
umr xotiramda qoldi. Mamlakat muqa- qaramay tushunardi.
ddas vatan urushi olib borayotgani,
bu urush har bir odamga: askarga Bizning oilamiz katta edi: otam,
ham, front ortida qolganlarga ham, yo- onam, to‘rt farzand — uch qiz va bir
shi katta-yu kichiklarga ham tegishli o‘g‘il. Urush boshlanishi bilan otamni
bo‘lgani bois hech kimga oson emas- frontga olishdi. Onamning aytishi-
cha, otamiz piyodalar safida xizmat

175

URUSH BOLALARI qiladi. U f­ashistlarga qarshi janglar-
ning old qatorlarida edi. Biz hammamiz
176 uni sog‘inib, qaytib kelishini kutardik.
Urush paytida askarni yaqin qarin-
dosh-urug‘lari bilan bog‘laydigan yag-
ona rishta – xatlar edi. Axir, o‘shanda
oilalar bir lahzada uzoq muddatga, eh-
timol, umrbod ajralishardi. Otalardan
keladigan xat-xabarni barcha intiqlik
bilan kutardi.

Katta bo‘lgach, angladimki, pochta-
chining paydo bo‘lishini har bir
uyda kutishar va uning tashrifidan
qo‘rqishardi ham: xabarlar faqat yaxshi
emas, fojiali ham bo‘lishi mumkin edi.
Bizning oilada shunday bo‘ldiki, bir
necha vaqtdan so‘ng otamizdan xabar-
lar kelishi to‘xtab qoldi va bu mavhum-
lik ba’zan mutlaqo chidab bo‘lmas da-
rajaga yetardi. Ancha vaqtdan so‘ng
bizga otamizning bedarak yo‘qolganini
aytishdi. Biz, kichkina bolalar buning
nimaligini tushunmasdik, lekin juda
qayg‘uli va og‘ir edi.

Men kenja qiz edim, opalarim menga
qarashardi, chunki onam ertadan kech-

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

gacha ishda bo‘lardi. Biz tomi somon-
suvoq qilingan barakda juda qashshoq
yashardik, mebeldan faqat stol va ikkita
kursi bor edi. Xona g‘ishtdan qurilgan
pechkada isitilardi. Uning ustida ukam
va opalarim yotishardi.

Bir kuni onam Jambulga ketdi va uzoq
vaqt qaytib kelmadi. Biz uzzukun och
o‘tirdik. Unga nima bo‘lgani va qachon
uyga qaytishini bilmasdik. Shunda katta
opam uyning burchaklaridan allaqan-
day ushoqlarni terib olib, uni tovuq-
dan qolgan bo‘laklar bilan aralashtirdi
va kichik bir non pishirdi. O‘sha kecha
biz biroz tamaddi qildik, ammo oilamiz
oldida tag‘in ko‘plab ocharchilik kunla-
rini o‘tkazish qayg‘usi turardi...

Biz qo‘limizdan kelgancha tirik qo-
lishga harakat qildik. Ba’zida, asosiy-
si, chidab bo‘lmas darajaga yetadigan
ochlikni yengish edi. Yaxshi eslayman,
akam onamdan doim qachon to‘yib non
yeymiz deb so‘rardi. Katta bo‘lgach,
men onamning holatini tushundim. U
bizni to‘ydirishni qanchalar istagani,
biroq qo‘lidan kelmaganini hozir es-

177

URUSH BOLALARI

lasam, ko‘nglim o‘rtanib, iztirobdan qiladigan kichik shodliklar ham uch­
yuragim qonga to‘ladi. Biz, farzandlar rab turardi. Qo‘shni ayollardan biri­
non yeyishimiz uchun onam bechora ning eri ofitser edi. U rafiqasiga o‘sha
har qanday ishga o‘zini urardi… yillarda juda serhasham bo‘lgan mato
jo‘natgandi. Esimda, undan menga
Biz qo‘ziqorinlar terar, bug‘doy ham ko‘ylakcha tikishgan. Men esa
o‘sayotgan dalaga tez-tez borardik. Al- uni ko‘z-ko‘z qilib, 1-may bayramida
batta, dala qo‘riqlanardi, bizga faqat onam bilan parkka borganman. Gar-
traktorlardan so‘ng hosili yig‘ib olin- chi ­poyabzalim yo‘q va har doimgiday
gan dala bo‘ylab daydish, onda-sonda yalangoyoq bo‘lsam ham bu yangi li-
qolib ketgan boshoqlarni terish baxti bosda men baxtli edim.
nasib etardi. Biroq shu ham yegulik,
demakki, quvvat va hayot edi. 1946-yilda oilamizda kutilmagan xur-
sandchilik bo‘ldi: bedarak yo‘qoldi deb
Esimda, bir kuni bizning kulba tomi- hisoblangan otam uyga qaytib keldi.
da mushuk paydo bo‘ldi. U qayerdan- Ma’lum bo‘lishicha, og‘ir janglardan
dir bir bo‘lakcha dumba yog‘ keltir- birida uning qismi qurshovda qo-
gandi. Bu ishonib bo‘lmas baxt edi. lib, otamni fashistlar asirga olishibdi.
Shunday bo‘lsa-da, onam uning bir O‘sha yillarda bu sotqinlik hisobla-
qismini bizga qoldirib, qolgan qismini nardi. Tinchlik paytida ham otam an-
qo‘shnilarga chiqardi. U paytlar bir- chagina ko‘ngilsiz voqealarni boshdan
birimizga tez-tez ko‘maklashar, ehti- kechirgan, ammo bu alohida tarix.
mol, ana shunday yaxshi qo‘shnichilik
munosabatlari bizga o‘sha murakkab Bu orada hayot iziga tushdi: men
yillarda yashab qolishga imkon ber- vo­yaga yetdim, turmush qurdim,
gandir. biologiya fakultetini tugatdim. Erim bi-
lan hozirda tibbiyot hamshirasi bo‘lgan
Biz, bolalarda o‘zimizga xos bo‘lgan ikki qizni tarbiyaladik. Besh nevara
soddadillik va ko‘tarinkilik bilan qabul

178

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

va besh chevaramiz bor. Farzand-u vushtirmay mehnat qiling, axir bugungi
nevaralarimga hamisha aytaman va to‘kinlik va farovonlik ajdodlarimizning
yosh avlodga ham qayta-qayta takror- og‘ir mehnatlari, jang maydonlaridagi
lashdan charchamayman: tinch kun- bahodirlik va qahramonliklari evaziga
larimizning qadriga yeting, qo‘l qo- qo‘lga kiritilgan.

179

URUSH BOLALARI

Vladimir Tixonov

1939-yilda Chirchiq shahrida tug‘ilgan.
Ulug‘ Vatan urushi yillarini shu yerda
o‘tkazgan. Fizik-elektronchi. «Foton» zavodi
konstruktorlik byurosida sex boshlig‘i va
muhandis bo‘lib ishlagan.

— Oilada uch farzand edik: men, ulgurdik. O‘shanda olov ichida qolgan
akam Vitaliy va fashistlar hamlasi- butun Rossiya bo‘ylab o‘n uch kun yur-
dan bir oygina oldin tug‘ilgan sing­ ganmiz. Bu kunlar menga o‘shanda
lim – Natasha. 1941-yilning yozida mangulikday tuyulgan.
biz Le­ningrad oblastidagi qarindosh-
larimiznikida yashardik. O‘sha payt- To‘rt yashar akam Vitaliy fa­shist
lar u yerda qanday to‘polonlar sodir bombalari portlashidan shu qadar
bo‘lganini yaxshi eslayman. Biz nemis qo‘rqqandiki, hatto qattiq duduqla-
aviatsiyasi bombardimoni ostida, jona- na boshladi va bu umrining oxi-
jon Chirchiqqa qaytish uchun shoshil- rigacha saqlanib qoldi. Men ham
gancha poyezdga o‘tirishga zo‘rg‘a ko‘rganlarimning dahshatidan ikki
yarim yoshgacha mutlaqo gapira­

180

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

olmaganman. Bu ota-onamni qat- cho‘ntagida ikkita surat — men va Vi-
tiq tashvishga solar, ular meni, Xudo taliyning fotosuratini olib yurgan. Se-
ko‘rsatmasin, bir umr soqov bo‘lib qo- vimli o‘g‘illarining surati uni jang may-
ladi deb qo‘rqishgan ekan. donlarida o‘limdan saqlab qolishiga
qattiq ishonardi.
Otam 1942-yilda frontga ketdi. U
Voronej frontida razvedka vzvodi ko- Buvim va onam otam frontda bo‘lgan
mandiri bo‘lib xizmat qilgan. Oder to‘rt yillik urush davrida otamga umr
bo‘ylaridagi jangda yaralangan. Bu- tilab, bizdan yashirincha ibodat qi­
tun urush davomida gimnastyorkasi lishar va Yaratganga va’da berishardi:

181

URUSH BOLALARI

agar otam urushdan omon qaytib kelsa, unga qo‘shimcha yarimta bo‘lka non
ular bizni cherkovda cho‘qintirishadi. berilardi.
1945-yilning oxirida otam urushdan
qaytib kelgach, buvim so‘zining usti- Biz, kichkintoylar tonggi soat to‘rtda,
dan chiqdi va bizni Chirchiq yaqinida- hali kun yorishmasdan nonga navbat
gi Troitsk ibodatxonasida yashirincha olish uchun borardik. Kimning ortida
cho‘qintirdi. kim turishini adashtirmaslik uchun
qo‘llarimizga nomer yozishardi. Nonni
Urush yillarida hamisha ovqat kartochka bo‘yicha soat to‘qqizdan bera
yegimiz kelardi, ayniqsa, yozda biz boshlardi. Bu qimmatbaho kartochkani
«dala yemishi»ga o‘tardik. Uzumning yo‘qotib qo‘yishdan Xudo asrasin! Bu
yangi chiqqan bargi, «kulchacha» deb ochlikdan o‘lishni anglatardi. Bir sa-
ataladigan o‘tlar va dovuchcha yerdik. far ularni naq onamning sumkasidan
Onamiz oyiga bir marta donorlik pun­ o‘g‘irlab ketishdi va biz bir oy ochar-
ktida qon topshirar va buning evaziga chilikda yurdik.

O‘ZOB‘EZKBIESKTIOSNTLOINKLLIAKRLANRINIGNGURUURSUHSHDADVARVIRIDADHASHHSAHTATLLAARRIIHHAAQQIIDDAAGGII XXOOTTIIRALARI

Qishda uylar ko‘mirda isitilar, u Ammo bu ham oson emasdi. Buning
ham ko‘pincha topilmasdi. Shunda oqibatida yigitlar dahshatli jarohatlar
qo‘shni o‘spirinlar o‘tib ketayotgan olar, hatto oyoqlarini kesib tashlash-
poyezdlarning eshelonlaridan ko‘mir ga to‘g‘ri kelgan paytlar ham bo‘lgan!
o‘g‘irlash uchun ketishardi. Ular sekin Ko‘plari poyezd g‘ildiraklari ostida
borayotgan yuk poyezdiga sakrab halok bo‘lardi.
chiqishar va ko‘mirni belkurak bi-
lan to‘ppa-to‘g‘ri yerga irg‘itishardi. 1945-yilning 20-aprelida otam uyga
qaytib keldi. Biz uni vokzalda kutib

URUSH BOLALARI

olish uchun butun oilamiz bilan Chir­ — Dadamni qanday qilib taniyman?
chiqdan Toshkentga borishga ataylab — o‘ylardim men. — Axir uni umuman
tayyorgarlik ko‘rayotgandik. Vasiliy eslolmayman.
amaki bir yarim tonnalik yuk mashina
topib keldi va biz toshloq yo‘lda sil- Vasiliy amaki ayyorona ko‘z qisdi:
kingancha dabdaba bilan yo‘lga tush- «Qara, Vovka, vujuding ko‘zga aylansin!
dik. Vokzal perroni bizni olomon Ko‘kragidagi ordenlarni sana. Kimki
shovqini va orkestr tovushlari bilan beshta orden taqqan bo‘lsa, o‘sha se-
qarshi oldi. Bu urushdan qaytgan ota- ning otang bo‘ladi!»
lar, o‘g‘illar va ukalarning unutilmas
uchrashuvi edi. Men chalg‘imay, perronga yangi kirib
kelganlarning ko‘ksidagi orden va medal-
larni sanar, so‘ng qayta sanab chiqardim.
Nihoyat, bir zobit vagondan chiqdi: unda
ikkita — «Jasorati uchun!», ikkita — «Qizil
yulduz» ordeni va bitta — «1-darajali
Vatan urushi» medali bor edi. Barchasi
to‘g‘ri kelardi! Roppa-rosa beshta!

Ha, bu o‘sha edi, katta leytenant
Nikolay Tixonov, 30 yoshda, mening
suyukli va jonajon otam. O‘shanda u
barchamizni birvarakayiga bag‘riga
bosib, uzoq quchib turdi. Qaytishda
men unga qarab to‘ymasdim. U ha-
mon bizni quchoqlar, kular va qanchalik
ulg‘ayganimizdan hayratga tushardi.

Yana u mening nechog‘lik burro ga-
pirishimdan hayratlanardi. U frontga

184

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ketganda men soqov edim, endi esa zig‘irchayam tashvishlantirmasdi. U
bulbulday sayrardim. b­ izni ham shunday tarbiyaladi.

Dadam juda dadil, olmosday toza in- Qiyinchiliklardan qo‘rqmaslik uning
son edi. Kursk yoyidagi jasorati uchun shiori edi. O‘zingga to‘g‘ri bo‘l va man-
unga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini faat uchun haqiqatni qurbon qilma,
bermoqchi bo‘lishgan, ammo uning qoidasiga amal qilardi. Buning uchun
tanqidiy fikrlashi va dangalchiligi rah- men undan benihoya bir umr minnat-
bariyatga yoqmagan. Biroq bu otamni dorman.

185

URUSH BOLALARI

Faina Sheronova

1934-yilda Ivanovo oblastining Vyushkovo
qishlog‘ida (Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlanganda yetti yoshda bo‘lgan. Mehnat veterani.
Butun umr, asosan, to‘qimachilik sanoatida
ishlagan.

— Otam 1941-yil avgustda frontga to‘lg‘oq boshlangan va oy-kuni yetmay
ketdi. U hammamizni o‘pgancha eshik­ singlim tug‘ilgan.
dan chiqdi. Kichik singlimga homila-
dor onam ortidan kuzatishga oshiqdi. Kichik singlim muddatidan oldin raxit
Erkaklarni frontga butun qishloq ku- kasalligi bilan juda nimjon tug‘ildi. Eng
zatgan. O‘shanda ayollarning qanday ajablanarlisi, shunga qaramay, o‘sha
yig‘laganini hech qachon unutmayman. og‘ir davrda singlim yashab qoldi. Le-
Transport yo‘q, qishlog‘imizdan sha- kin 1943-yilda onam vafot etdi: bar-
hargacha qariyb 20 kilometr edi. Onam chasiga ochlik, holsizlik sabab bo‘ldi.
otam bilan Volga daryosigacha birga Qattiq asabiylashishlar oqibatida
borgan, undan sira ajralgisi kelmagan. o­ namning ko‘kragiga sut kelmay qoldi.
Otam tushgan kema jo‘nab ketgach, Holbuki, hali chaqaloq bo‘lgan sing­
hayajonning zo‘ridan muddatidan oldin limni emizishi, qolgan olti bolani ham
boqishi kerak edi.

186

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Qo‘shni qishloqda bo‘sh do‘koncha Bizga yana kombikorm berilardi. U
bo‘lardi. O‘sha yerga non olib kelinar bilan hozir cho‘chqalarni boqishadi.
va butun qishloqqa tarqatilardi. Biz­ Bayram­da esa bir kilogramm qora un
ning sakkiz kishilik oilaga bitta qora berilardi. Onam yung yigirar, paypoqlar
bo‘lka non berilardi. Onam o‘ziga te- to‘qib, frontga jo‘natardi. Kunlarning biri-
gishli non bo‘lagini yuqori tokchaga da shamollab, zaiflik va holsizlikdan yotib
berkitar, keyin suvda ivitib, dokaga qoldi. Esimda, singlim o‘rmondan onam
o‘rab, singlimning beshigi ustiga ilib uchun malina terib keldi, biroq bu paytda
qo‘yardi va vaqti-vaqti bilan singlimga onam o‘lib bo‘lgandi. Onamning vafoti­
so‘rishga berardi. dan keyin biz nonni ko‘rmadik.

187

URUSH BOLALARI

188

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

O‘shanda katta akam Fyodor o‘n olti­ qolgan. Urush haqidagi dahshatli vo-
ga ham to‘lmagandi, men esa to‘qqiz qealarni eshitganim uchun o‘shanda
yosh edim. Onamning vafotidan keyin fashistlardan juda qo‘rqardim. Qola­
negadir kolxozdan bizga hech narsa versa, akam ham uydan uzoqqa ketishi-
bermay qo‘yishdi. Nega bunday qilish- mizga ruxsat bermasdi.
ganini bilmayman. Buvim kelib turar,
biroq u ham hech qanday yordam bera Butun urush yillarida och-nahor yur-
olmasdi, chunki uning qaramog‘ida ganmiz. Eng dahshatlisi ochlik edi. Qor
ham to‘qqiz bola bor edi. Buvim keli- eriganda muzlab qolgan kartoshkalar-
shi bilan onamning sandig‘i tomon ni kavlab olardik va deyarli xomligicha
o­shiqar, onamdan qolganlarni tash- yeganmiz. Katta akam samovarga o‘t
malab ketardi. yoqib, tovoqchaga ozgina un solib suv
bilan aralashtirar, tuz va yog‘siz, toki
Biz hech vaqosiz qoldik, o‘z holimiz- quyilguncha qaynatardi. Natijada de-
cha yashardik, birorta odam yordam vorga gulqog‘ozlarni yopishtiradigan
qo‘lini cho‘zmadi. Elektr chirog‘i ham, allaqanday yelimsimon bo‘tqa hosil
radio ham, gugurt ham yo‘q, aka-uka- bo‘lardi.
larim toshni toshga urib, uchquni bilan
o‘t yoqardi. Biz uning sovushini ham kutmasdan
yeyishni boshlardik. Juda issiq bo‘lgani
Qishlog‘imiz ustidan har doim uchun og‘zimizning kuyganiga ham
samolyotlar uchib o‘tardi, biroq bom- e’tibor bermasdik. Bu ovqat o‘shanda biz-
bardimon qilishmasdi. Men nemislarni ga juda mazali tuyulardi. O‘sha paytda,
faqat uzoqdan ko‘rganman. Bu asir olin- haqiqatan ham, eng yaxshi ovqat shu edi.
gan fashistlar edi. Bizning askarlarimiz Keyin Fyodor akamni urushga olib ketish-
itlar hamrohligida fashizm ramzi tushi­ di. Bolgariya va Ruminiyadan u yozgan
rilgan shapkalarni kiyib olgan asir- xatlar keldi. Urushdan keyin Kiyevda qol-
larni ko‘chalardan olib o‘tgani esimda di va butun umr o‘sha shaharda yashadi.

189

URUSH BOLALARI

G‘alaba e’lon qilingan kuni, aslida, Otamning akasi frontdan qaytmadi,
nima ro‘y berganini darhol angla- bedarak yo‘qoldi. Eng yomoni – bizning
maganman, chunki o‘shanda atigi o‘n qishlog‘imizdan ikki yoki uch odamni
bir yashar edim. Otam urushdan an- aytmaganda, boshqa hech kim urush-
cha oldin – 1944-yilda qaytib kelgan- dan qaytmadi. Bu odamlar ham G‘alaba
di. Og‘ir yarador va kontuziya bo‘lgani bayramini deyarli ovoza qilmay nishon-
uchun uni harbiy xizmatdan ozod lashdi. Ular hatto ortiqcha biror gap ay-
qilishg­ an. Frontdan keyin darhol Tosh- tishga ham qo‘rqardi. Esimda qolgani
kentdagi gospitallardan birida davo­ shuki, otam uyimiz tomiga qizil mato ilib
langan, keyin Rossiyaga qaytib kelgan. qo‘ydi. Katta akam unga «G‘alaba kuni»
Otam O‘zbekiston haqida gapirganda, deb yozgandi.
bu yerdagi odamlarning qanchalar
bag‘rikeng, mehmondo‘st va g‘amxo‘r Keyin to‘qimachilik bilim yurtini tugat-
ekanini har gal minnatdorchilik bilan dim, turmushga chiqdim va u bilan birga
esga olardi. Toshkentga keldim. Otam: «Toshkentga
borsang, odamlar sutni uyingga olib kelib
beradi, juda shirin nonlarni yeysan», —
degan edi. Rostdan ham shunday bo‘ldi.
Oltmish besh yildan buyon Toshkentda
yashayman va shu davr mobaynida hech
kim hech qachon meni ranjitgani yo‘q.
Turmush o‘rtog‘im bilan qiz farzandli
bo‘ldik. Hozir esa nabiralarim va evara-
larim bor. O‘ttiz sakkiz yil to‘qimachilik
kombinatida ishladim.

190

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

URUSH BOLALARI

Ilyas Burnashev

Ryazan oblastining Yermishinsk rayoni Azeyevo
qishlog‘ida (Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi yillarini shu yerda o‘tkazgan.
1963-yilda O‘zbekistonga ko‘chib kelgan.

— Urush boshlanganda o‘n yoshda shi uchun Toshkentga jo‘natishgan.
edim. Oilada ota-onam, yetti aka-uka, Yana bir akam – Muhammad ­urushda
ikki opa-singil edik. Men eng kenjasi to‘la qatnashgan: Murmanskni hi-
edim. Katta akalarim, albatta, darhol moya qilgan, Norvegiyani ozod q­ ilish
urushga ketdi. Ulardan biri – Abdulla janglarida ishtirok etgan. Urush
– Andijondan frontga chaqirildi. U yet- tugagach, bir yildan keyin uyga qay-
tinchi sinfni tugatgach, shu shaharga tib keldi.
ketgandi. Abdulla akam urushning ilk
kunlarida halok bo‘ldi... Yana bir akam tank qo‘shinlariga
chaqirildi. U darhol frontga yo‘l olma-
Katta akam Abdurahmon esa Vo- di, balki Moskva yaqinida xizmat qildi.
ronej yaqinida minaga duch kelib, ikki U­ning diviziyasi urush davrida Qizil
oyoqsiz qolgan. Uni oldin Uraldagi maydonda bo‘lgan bir necha paradlar-
shifoxonaga, keyin esa to‘la davolani- da qatnashdi. 1943-yilda Xarkovni ozod

192

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

qilish janglarida ishtirok etdi. Urushdan ramay, G‘alabaga o‘z hissasini qo‘shdi.
keyin esa Uzoq Sharqda harbiy xizmatni O‘sha davrda erkaklar yetishmasdi,
davom ettirdi. shuning uchun tegirmonga ishga kirdi.
Urush yillarida bolalar tez ulg‘ayardi.
Barcha aka-ukalardan faqat Idris bilan Biz kattalar bilan tong sahardan to
men uyda qoldik. U mendan ikki yosh k­echga qadar dalada ishlardik — yer-
katta edi. Qohiradagi Al-Azhar mad­ larga borona solib yumshatardik.
rasasini tugatgan otamni frontga olish-
madi, chunki urush boshlanganda, u Nemislarni ko‘rmaganman. Fashist
keksayib qolgandi. Otam, shunga qa- qo‘shinlari Ryazan oblastiga bostirib

193

URUSH BOLALARI kirib, Mixaylov shahrini olgandan ke-
yin aholi orasida vahima boshlandi.
194 Nemislar samolyotdan hudud bo‘ylab
varaqalar tashlardi. Qishlog‘imiz
nemislar hujumini qaytarishga tayyor-
lana boshlashdi. Tepalikda dzot qur-
dik. Buning uchun mutaxassislar jalb
qilindi, zarur materiallar va asbob-
uskunalar keltirildi. Okoplar qazidik.
Butun qishloq atrofi okoplar bilan o‘rab
olindi. Keyin esa nemislar chekingani
ma’lum bo‘ldi.

Maktabda deyarli darslar bo‘lmasdi.
Ikki soat dars bo‘lgach, muallima bi-
lan kartoshka qazigani borardik. Erta-
siga ham ikki soat o‘qiymiz-da, keyin
don yanchadigan mashinaga bug‘doy
bog‘lamlarini tashlab turish uchun ot-
lanamiz. Ko‘pincha o‘t o‘rimida ishlar-
dik: ishchilar brigadasi o‘tni o‘rar, biz
o‘quvchilar esa ularni to‘dalar edik.

Haftalab chaylada yashaganmiz. Ot-
larni ham, barcha transport vositalarini
ham frontga olib ketishgandi. Shuning
uchun xashakni sigirlar va ho‘kizlarda
tashirdik.

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Biz, yosh bolalarning kuchi bu qay-
sar jonivorlarga har doim ham ye-
tavermasdi. Ular bizga itoat qilmas,
ustiga ortilgan yukni o‘rmon tomon-
ga olib qochib ketardi. So‘ng ularni
to‘xtatishga, jilovlashga urinardik,
oqibatda bilaklarimiz va tizzalarimiz
qon chiqadigan darajada shilinib
ketardi. Ularning ortidan chopib,
o‘rmonga borib qolardik. Oqibatda
o‘sha yerda biror soat qolib ketardik.
Yig‘lay-yig‘lay o‘zimiz taskin topib,
yana qishloqqa qaytib kelardik.

Onam uyda xo‘jalik ishlari bilan band
bo‘lardi. Bizning tomorqamiz, bog‘imiz,
sigirlarimiz, qo‘ylarimiz, tovuq va kurka-
larimiz bor edi. Ular uchun frontga soliq
to‘lardik. Katta opamni darhol boshqa
yosh xotin-qizlar bilan Perm o‘lkasining
Berezniki shahriga kimyo kombinati qu-
rilishiga, mehnat frontiga olib ketishdi.
Bu qurilish tugagandan keyin ularni
o‘sha zahoti Qozog‘istonga, Qarag‘anda
metallurgiya kombinatini qurishga jalb
qilishdi. Juda og‘ir davr edi. Ularni
o‘sha yerdan hech qayerga chiqarish-

195

URUSH BOLALARI

magan, ta’til ham, otgul, ya’ni dam ­olish Opam kelgandan keyin akam uni qay-
kunlari ham berilmagan. Faqat ish va
uyqu bo‘lgan, xolos. ta yubormadi.

Otam 1941-yilda suvchechak toshib G‘alabani yaxshi eslayman.
vafot etdi. Opam buni eshitmagan,
biz unga xabar bera olmaganmiz. Qishlog‘imizdan yigirma kilometr
Abdurahmon akam oyog‘idan ayrilib
urushdan qaytib kelgach, bir amal- masofadagi rayon markazidan oldiniga
lab unga mehnat ta’tili olib bergan.
telefon aloqachilari qishlog‘imizdagi

pochta bo‘limiga telefon qilib, quvonch­

li xabar aytgan. Keyin pochtachimiz

telefonchi ayol bilan birga ko‘chaga

196

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

chiqib: «Urush tugadi! Urush tugadi!» — bo‘lishsin, katta avlodni e’zozlasin,
deb qichqira boshlagan. Bu quvonchli xotirasini avaylab-asrasin, fashizm us-
xabarni boshqalar bir-biriga yetkazgan. tidan umumiy g‘alabaga sarflangan
Biz, bolalar esa urush tugaganini ovo- mardonavor mehnat hamda buning
za qilgancha uyma-uy yugurganmiz. uchun berilgan behisob qurbonlarni
Hamma yoqdan odamlarning quvon- qadrlasin. Buyuk G‘alaba kuni mubo-
chli xitoblari, ayollarning esa yig‘lagani rak bo‘lsin!
eshitilardi...

Qishlog‘imiz katta bo‘lib, beshta mas-
jid va o‘ttizdan ortiq ikki qavatli savdo-
garlarning uylari bor edi. Qishlog‘imizda
uch mingdan ortiq aholi bo‘lib, har bir
oilada yetti-to‘qqizta odam yashardi.
Frontga ketganlarning ko‘pchiligi qay-
tib kelmadi. Shuning uchun urush-
ni eslaydigan odam yo‘q hisobi edi.
Frontdan qaytib kelgan akalarim esa
urush haqida gapirmasdi. Ular qan-
day dahshatlarni boshdan kechirgani-
ni bilganimiz bois biz ham hech narsa
so‘ramasdik.

9-may — biz uchun katta oilaviy
bayram. Biz bu bayramni har yili ni­
shonlaymiz. Bayram kuni o‘ttiztagacha
odam to‘planadi. Yoshlarga demoqchi-
manki, ular bir-biri bilan yaqin do‘st

197

URUSH BOLALARI

Ivan Grishkov

1933-yilda Krasnodar o‘lkasida (Rossiya)
tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushining dastlabki
yilida sakkiz yoshga to‘lgan.

— Bizning Krasnodar o‘lkasidagi Yaxshi eslayman, o‘nlab aravalar va
Kurchanskaya stanitsamizga fashist- odamlar oqimi nemislar ta’qibi ostida
lar 1942-yilning kuzida bostirib kelgan. ketib borardi. Bular, asosan, qariya-
Otam allaqachon urushga ketgandi. lar, ayollar va bolalar edi. Samolyotlar
Yosh­gina men va singlim Marusya onam doim hujum qilayotganiga qaramay, biz
bilan qolgandik. Nemislar bizlarni av- ilgarilab borardik. Samolyotlar hujum
tomatlarning qo‘ndoqlari bilan niqtab, qilganda, bomba hujumlaridan barcha
kolxoz omborxonasiga qamadi. Ombor­ duch kelgan chuqurlikka berkinardi.
xona odam bilan tirband bo‘ldi. Gitler- Keyin yana oyoqqa turib, noma’lum
chilar istalgan daqiqada omborga o‘t manzil tomon yo‘l olardik.
qo‘yishidan hamma qo‘rqardi. Mana shu
ahvolda ikki oyni o‘tkazdik. Keyin stanit- Qandaydir qishloqchada barchamiz-
sadagi barcha odamlarni shoshilinch ni kemaga o‘tqazishdi va Kerch ko‘rfazi
okkupatsiya lageriga jo‘natishdi. yaqinidagi g‘orlarga olib kirishdi. Biz
bu yerda bir necha oy bo‘ldik. Bu davr

198