Urush Bolalari

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ustiga qo‘yib, to‘rtburchak bo‘laklarga unga akamning halok bo‘lgani haqida
uzoq bo‘lardi. Biz esa «Qani, tezroq bo‘la ma’lumotnoma berishibdi.
qoling!» — derdik. Bo‘lakchalar portfel
ichiga to‘kilardi. U bechora ham hami- Said ketgach, ota-onam unga posilka
sha och edi! jo‘natishgandi. Onam pechenye pishir-
di, temir qutichaga ozroq sariyog‘ soldi.
Oilamiz uchun eng qayg‘uli kun Uning o‘limidan so‘ng besh oy o‘tgach,
— akam Saidning halok bo‘lgani ha- posilka uyga qaytib keldi. Yog‘ achib
qida «qoraxat» kelgan kun edi. U ba- ketgan, pechenye mog‘orlagandi. Ota-
land bo‘yli, mushtlari yirik, oyog‘i 46 onam yig‘ladi: shuni boshqa askarlarga
o‘lchamli edi. Biz u bilan juda inoq berishsa ham bo‘lardi-ku...
edik. U meni hamisha himoya qilardi.
Frontga chaqirishganda u 17 yoshda Ota-onam ko‘p ishlardi. Otam-
edi. Unga harbiy libos berishdi, biroq ning qo‘lidan hamma ish kelardi.
oyog‘iga loyiq etik topilmadi. U o‘zining Tunlari ko‘pincha ayollar poyabzali
botinkasida ketdi. Tez orada unga loyiq uchun poshna yasardi. O‘sha vaqt-
etik topilibdi. Botinkani esa sotib, pulini larda Farg‘onaga Qrim tatarlari
uyga jo‘natdi. ko‘chirib keltirilgandi. Erkaklarining
ko‘pchiligi etikdo‘z bo‘lib, ular bizdan
Ularni ikki oy o‘qitib, so‘ng frontga ana shu poshnalarni sotib olardi. Bu
jo‘natishibdi. Qanday o‘qitganini bil- qo‘shimcha daromad edi. Onam bu
mayman, chunki u rus tilini umuman pulga sovun sotib olar, so‘ng 18 kilo-
bilmasdi. Biz Said yozgan xatni oldik. metr naridagi qishloqqa borib, sovun-
Xatda u ertaga ilk bor jangga kirishi- ni mosh va bug‘doyga almashtirib ke-
ni yozgandi. Aftidan, u o‘sha jangda lardi.
halok bo‘lgan ko‘rinadi. Uyda jimlik edi.
Biz hammamiz yig‘lardik. Otam har- U ko‘pincha meni va to‘qqiz oylik
biy komissariatga borib keldi. U yerda singlimni o‘zi bilan olib ketardi. Qishloq-
qa borishda uni onam ko‘tarardi, qay-

99

URUSH BOLALARI

tishda esa men. Poyabzal yo‘q edi,
chang va mayda toshlar oyoqqa yopi-
shardi. Singlimni ko‘tarish juda og‘ir
edi. Buning ustiga onam hadeb qistardi:
«Tezroq yur, hademay qorong‘i tushadi,
borimizni tortib olishadi...» Uyga yetib
kelgach, to‘shakka guppa yiqilardim.
Hatto hech narsa yemay, oyog‘imni
yuvmay, o‘likday qotardim.

Bir kuni otam bizni saharda uyg‘otib:
«G‘alaba! Urush tugadi, turinglar!»
— dedi. Biz esa hatto qimirlama-
dik ham — oldiniga hech narsani tu-
shunmadik. Ertalab barcha odamlar
Lenin ko‘chasida to‘plana boshladi.
Yig‘ladilar, kuldilar, qo‘shiq aytdilar,
raqsga tushdilar...

100

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

101

URUSH BOLALARI

To‘lqin Zokirov

1932-yilda Qo‘qonda tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlangan paytda to‘qqiz yoshda bo‘lgan. Butun
urush yillarini Namanganda o‘tkazgan.

— Urushning birinchi kunini yax- Urushning keyingi to‘rt yilida biz
shi eslayman. Biz butun oilamiz bi- oilamiz boshlig‘ini deyarli ko‘rmadik.
lan mehmonda edik. Bolalar xotirjam Otam erta saharda, hamma uxlab yot-
o‘ynar, kattalar stol atrofida suhbat- ganda o‘zi rahbarlik qiladigan zavodga
lashardi. Birdan eshik ochilib, xonaga ketar, uyga yarim tundan so‘ng qaytar-
qo‘shni kirib keldi. U o‘gay otamga ni- di.
madir dedi. U esa darhol jiddiylashib,
narsalarini yig‘ishtirdi va hech kimga O‘sha yillari hayot juda og‘ir edi.
hech narsa demay chiqib ketdi. Ham- Maktabda geografiya muallimi bo‘lib
ma tushundi: qo‘rqinchli nimadir ro‘y ishlagan o‘z otam 1937-yilda sil kasalli-
bergan. giga chalinib, vafot etdi. Onam ikkinchi
bor turmush qurdi va menda o‘gay ota

102

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

paydo bo‘ldi. Xalqning shunday gapi Mahallamizga urush qamrab olgan
bor: tug‘dirgan emas, yedirib-ichirgan hududlardan odamlar kela boshlagani,
va yaxshilikka o‘rgatgan chinakam ota- ular orasida juda ko‘p — baxtsiz, och,
dir. Shuning uchun menga nafaqat o‘z ota-onasiz qolgan va dahshatli larzalar-
familiyasini bergan, balki to‘rt bolaning ni boshdan kechirgan bolalar bo‘lganini
barchasini: onamning birinchi nikohi- yaxshi eslayman. Ular bolalar uyiga
dan tug‘ilgan ikki bolani, shuningdek, taqsimlandi, shuningdek, ularni far-
keyin tug‘ilgan ukam va singlimni tar- zand qilib olgan oilalar ham ko‘p edi.
biyalagan ikkinchi otamdan juda min- O‘zlari juda qashshoq yashaydigan, erta
natdorman.

O‘gay otam bolalar uyida tarbi-
yalangan. Bu unga mehnatda sezilar-
li yutuqlarga erishishi va rahbarlik
lavozimlarida ishlashiga xalaqit ber-
madi. U bizni ham doim to‘g‘ri bo‘lish,
mehnatsevarlik va adolatga o‘rgatdi.
Avvaliga u Qo‘qondagi yog‘ zavodi di-
rektorining o‘rinbosari bo‘lib ishladi.
1941-yilda esa uni Namangan yog‘ za-
vodi rahbarligiga tayinlashdi. Natijada
biz shu yerga ko‘chib keldik va urush
davridagi barcha bolalik xotiralarim bu
shahar, uning odamlari, shuningdek,
fashistlar Germaniyasi bosib olgan
hududlardan ko‘chib kelgan oilalar bi-
lan bog‘liq.

103

URUSH BOLALARI

sahardan to kechgacha urushdagi oilalar yegulik topish, bolalarni o‘qitish
bizning g‘alabamiz uchun ishlaydigan va davolash, ularning salomatligini as-
bunday odamlar baxtsiz bolakaylar rash, ularni ruhan va jismonan sog‘lom
bilan nafaqat so‘nggi burda nonini qilib tarbiyalash uchun iloji bo‘lgan
bo‘lishishdi, balki ularning ko‘ngil barcha ishni qilishardi. Ko‘plab ko‘chib
yaralariga malham bo‘lishga ham hara- kelganlar, ayniqsa, Leningrad qamali-
kat qilishdi. dan chiqqanlar alohida g‘amxo‘rlikka
muhtoj edi va ularning bari bizning
Ko‘p millatli bo‘lib qolgan bunday

104

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Xudo yorlaqagan zaminimizda edi. SSRning bir necha bor chempioni, 1959-
Qayerdan kelgani va millatidan qat’i yili Toshkentda o‘tgan Osiyo mamlakatlari
nazar, har bir bola yordam olgani juda xalqaro turniri g‘olibi bo‘ldi. Mustaqillik
muhimdir. yillarida u mamlakatimiz Shaxmat fede-
ratsiyasi raisi bo‘ldi, kuchli grossmeyster-
Yegulik oz edi. Esimda, maktabdagi larni tarbiyaladi, jahon chempioni Rus-
tanaffus paytlarida har bir sinfga bir tam Qosimjonovning birinchi murab-
dona bo‘lka non ajratilardi. Muallim biysi bo‘ldi. Afsuski, o‘tgan yili Aleksandr
har birimizga bir burdadan berardi. Vasilyevich olamdan o‘tdi…
Garchi ko‘plab o‘quvchilar, ayniqsa,
to‘liq bo‘lmagan va qashshoq oilalar Biz, bolalar, rusmi, qozoqmi, belo-
farzandlari och bo‘lsa-da, barcha o‘z rusmi yoki tatar, umuman e’tibor ber-
navbatini kutar va uncha ko‘p bo‘lmasa masdik… Biz barchamiz bir maktabda
ham, harqalay, yegulik olardi. Hatto o‘qirdik, birga to‘p tepardik, sho‘xlik
shunday sharoitda ham maktablar qilardik. O‘shandayoq Gitler kimli-
muntazam ishlar va barcha to‘laqonli, gini bilardik. Ko‘pincha ruslar va frits-
yaxshi ta’lim olardi. lar guruhlariga bo‘linib, urush-urush
o‘ynardik. Nemis bo‘lib o‘ynashni hech
Men bilan bir sinfda namanganlik kim istamas, shuning uchun qur’a
Sasha Grushevskiy, shaxmat bo‘yicha tashlashga to‘g‘ri kelardi.
bo‘lajak O‘zbekiston chempioni o‘qirdi.
Esimda, sinfda u doim shaxmat tax- O‘sha og‘ir davrlarda bolalar katta-
tasi bilan yurar, hamisha kim bilandir lar bilan baravar front ortida mehnat
o‘ynardi. Urushdan so‘ng u Toshkent- qilishdi. Nafratga loyiq yov ustidan
ga jo‘nab ketdi. Biz tinchlik davrida g‘alabaga (fashistlarning tor-mor eti-
yana uchrashdik, bir-birimizni darhol lishiga hech kim shubha qilmasdi)
tanidik… faqatgina frontda emas, front ortida
ham erishildi. Faqat butun xalqning
Sovet davrida Grushevskiy O‘zbekiston

105

URUSH BOLALARI birlashgan qudrati bilan bosqinchiga
qaqshatqich zarba berish va mamlakat-
106 ni saqlab qolish mumkin edi.

Ikkinchi sinfdan keyinoq bizni dars-
dan so‘ng yuk mashinalariga o‘tqizib,
dalaga paxta terimiga olib chiqa bosh-
lashdi. Eng kichkina bolakaylar uchun
bu g‘oyat og‘ir edi, ammo barcha bun-
ga juda jiddiy yondashardi. O‘quvchilar
tushunardi: ana shu tariqa biz katta-
lar bilan baravar g‘alaba ishiga hissa
qo‘shamiz. Uyida ham hamma shu
manzarani ko‘rardi: kattalar ertadan
kechgacha ishlar, charchoq zo‘ridan
yiqilar, ammo kunma-kun, oyma-oy,
aksar vaqt dam olishsiz rejalarini mud-
datidan oldin bajarardi.

Sanoatlashtirish davrida qurilgan
ko‘plab sanoat korxonalari singari
Namangan yog‘ zavodi ham rivojlan-
gan infratuzilmaga ega edi. Ishchilar
uchun turar-joylar, klub, yozgi va qishki
kinoteatr, futbol maydoni qurildi.

Urush yillarida zavod mablag‘lari
hisobidan bolalar bog‘chasi tashkil
etildi. U yerda turli millatga mansub,

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

ota-onasiz qolgan, urush qamragan tu- pochtachi keltiradigan xabarnoma —
manlardan kelgan tarbiyalanuvchilar «qoraxat»ning ma’nosini tushunardim.
bor edi. O‘sha paytlarda har bir oilada Masalan, urushning birinchi oyidayoq
evakuatsiya qilinganlar yashardi. Ular qo‘shnimiz Kolya tog‘a halok bo‘ldi.
faqat bolalar emasdi. Bizning kvarti- Undan yetti farzand qoldi. Zavod ularga
ramizda Ukrainadan kelgan ayol ya- imkon qadar qarashib turdi. 1944-yilda
shardi. Urushdan so‘ng u jo‘nab ketdi, biz amakimning o‘limi haqidagi xabar-
keyin biz yozishib turdik. ni oldik. Qariyb har bir oilada ahvol
shunday edi.
Men garchi kichik bo‘lsam-da,

107

URUSH BOLALARI

Irina Pankova

1940-yilda tug‘ilgan. 1941-yildan to
1943-yilgacha qamaldagi Leningradda (Sankt-
Peterburg, Rossiya) bo‘lgan. Ulug‘ Vatan
urushi boshlangan paytda bir yoshdan sal
oshgandi.

— Bu urush boshlanganda men tom yoki butun bino yonib ketmasligi
go‘dak edim. Biroq onam menga uchun uni qumgami, suvgami tiqib
urushning ilk oylarida otam qanday o‘chirgan. Keyin o‘chgan bombani
qilib tanaffussiz ishlaganini aytib ber- shunchaki tomdan otib yuborgan.
gan. Ularni korxonadan chiqishga
qo‘yishmagan. Onamning o‘zi esa Nemis samolyotlari uchib ketishi bi-
urushning yarmini, biz evakuatsiya- lan u tomdan tushardi. Yangi hujum – u
gacha Leningradda yashaganimizda, tag‘in tomga yugurardi. Bu paytda men
tomma-tom yugurib, fugas bombala- kvartirada bir o‘zim qolardim. Guvilla-
rini o‘chirib o‘tkazgan. gan baland tovush va bombalar
yorilishi, ehtimol, meni qo‘rqitgan
Biz olti qavatli uyning beshinchi qa- bo‘lsa kerak. Keyinchalik yuragimda
vatida yashardik. Samolyotlar ovozi muammolar paydo bo‘lishiga shular
eshitilishi bilan onam temir qisqichni sabab bo‘lgan deb o‘ylayman. Bu dard
olib, tomga yugurardi. Bu qisqich bilan bolalarimga ham o‘tdi – ikkala o‘g‘lim
u tushayotgan bombani ushlab olib, ham shu xastalikdan vafot etdi.

108

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Yegulik, albatta, yetishmasdi: sut- Bir kuni onam ana shu devorlar ora-
kasiga 125 gramm non... va boshqa lab nonga chopib borayotib qarasa,
hech narsa. Menga, kichkina go‘dakka qor ostidan kimningdir qo‘li chiqib tur-
sut kerak edi. Odamlar ochlikdan yur- ganmish. Ayon bo‘lishicha, qanday-
gan yo‘llarida hushdan ketishardi. dir kishining nonini tortib olishib, o‘zini
Non keltirilganda o‘zi yuradigan qorli shunchaki qor ostiga tiqib qo‘ya qolish-
yo‘lakni onam tez-tez eslardi. Qamal- gan. U o‘sha yerda o‘lgan. U cho‘zilgan
ning birinchi qishida qor g‘oyat ko‘p, qo‘li bilan o‘sha qor uyumida ancha
ikki metrgacha yog‘di. Odamlar uni payt qolib ketdi. Onam undan rosa
teshib, lahm ochgandi. qo‘rqardi. Ayrim odamlarda u bechorani

109

URUSH BOLALARI

o‘sha yerdan tortib chiqarishga kuch shosha-pisha narsalarni yig‘ishtirib,
yo‘q bo‘lsa, boshqalariga baribir vokzalga chopishdi. Minus 44 da-
edi. Insoniy birodarlik u paytlar yo‘q, raja sovuqda meni yupqagina paxta
har kim o‘zi uchun yashardi. Odam- yopinchiqqa o‘rab, poyezdga chiqib
lar nonga ana shunday chopishardi: olish uchun muzlagan yerda chanada
cho‘zilgan qo‘lni sekin aylanib o‘tib, sudrab borishgan.
yana har kim o‘z ishi bilan ketadi...
Ular bobomni kvartirada qoldi-
1943-yilda, men ikkiga kirganimda rishga majbur bo‘lishgan. U hali pod-
evakuatsiya e’lon qilindi. Ota-onam sho armiyasidayoq podpolkovnik,

110

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

dengizchi, o‘z kemasiga ega bo‘lgan. Ozmi-ko‘pmi sog‘lom bo‘lganlar
Uni poyezdga olmasliklari aniq edi. bir amallab vagonga ilinishardi.
Chunki u yerda talab qattiq edi: agar O‘layotganni kim ham vagonga chiqa-
odamning ahvoli og‘ir bo‘lsa, uni dar- rardi? Mana, buvimni poyezdga chiqa-
hol bilishardi. Ularga qariyb murdani rishga harakat qilishdi, ammo u boshi-
olib ketishning sira keragi yo‘q edi. ni zinapoyaga qattiq urib oldi va o‘sha
Bundaylar yo‘lda baribir o‘ladi va kim- yerda jon berdi. Uni ham perronda
nidir qutqarishi mumkin bo‘lgan joyni qoldirib ketishga to‘g‘ri keldi. Onam-
band qiladi. ning qarindoshlari uni olib ketib, dafn

111

URUSH BOLALARI

qo‘yilgandi. Uy yonida «Kafanchik»

bog‘i bor edi [Kaufman xiyoboni, hozir-

gi Amir Temur xiyoboni]. Bu bino hozir

ham bor.

Otamni o‘sha, 1943-yildayoq

vrachlikka o‘qitish uchun Xarkovga

jo‘natishdi. Urushning oxirigacha va

undan keyin ham bizning askarla-

rimizni davoladi, tibbiyot xizmati

mayori bo‘ldi. Germaniyadan faqat

1947-yildagina qaytib keldi. U vrach-

likni tashladi — urush unga yetib ort-

gandi. Ilich nomidagi remont-mexani-

ka zavodiga ishga joylashdi.

Urushdan qaytganlar qo‘rqinchli

voqealar haqida hikoya qilishar, ko‘p

va chiroyli so‘zlashardi, otam esa su-

etishdi. Lekin bobomning qayerga dafn kut saqlardi. U bo‘lib o‘tgan voqealar
etilganini biz shu tariqa bilolmadik.
to‘g‘risida gapirishni uncha xushla-
Avvaliga bizni Shimoliy Kavkazga
olib kelishdi. U yerdan esa – Toshkent- masdi. Qolaversa, Toshkent — butun-
ga. Esimda, bizni uch qavatli g‘ishtin
uyga joylashtirishdi. Butun urush lay boshqacha, quvnoq va non shahri.
davrida o‘sha yerda yashadik. Xonada
bitta fikus o‘simligi, ikki yog‘ochdan Bu yerda biz urush haqida hadeb gapi-
iborat karavot bo‘lib, ustiga mato tortib
ravermasdik.

1945-yilning 9-mayini yaxshi eslay-

man. O‘shanda men besh yoshga kir-

gandim. Atrofda qichqiriqlar, shovqin

112

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

hukm surardi. Odamlar shunaqangi
sakrashar, baqirishar, o‘pishishar, bir-
birlarini tabriklashardiki... Katta bir
oiladay barcha bir-birini quchoqlardi.

Urushdan so‘ng ota-onam bilan
yurtimizga bordik, biroq Leningrad-
dagi kvartiramizni narsalarimiz bilan
qo‘shib bombardimonda boshpana-
sini yo‘qotgan begona odamlar egallab
olishibdi. Otam va onam uyga qarab
turib, yoshligini eslashdi, men quloq
soldim.

Bizning uyimiz ko‘hna, lekin chiroyli
edi. Neva bo‘yida haliyam turibdi. Ota-
onam o‘limidan so‘ng ham men u yer-
ga tez-tez borib turardim, keyin bormay
qo‘ydim. Bu yerda, Toshkentda otam
va onam dafn etilgan. Leningradlik qa-
rindoshlarim esa mening borishimdan
unchalik xursand bo‘lishmaydi, ular-
ning taqdirlari unchalik o‘xshamagan.
Onamning turmush o‘rtog‘i urushdan
qaytdi, singlisining esa omadi chop-
madi. Xullas, bu dahshatli urush ham-
masini aralash-quralash qilib yubordi.

113

URUSH BOLALARI

Fauziya Yusupova

1928-yilda Mustafo qishlog‘ida (Boshqirdiston)
tug‘ilgan. Urush boshlangan paytda 12 yoshda
bo‘lgan. Urush yillarini Magnitogorskda
(Rossiya) o‘tkazgan. 1946-yildan beri
O‘zbekistonda yashaydi. Mehnat faxriysi.

— Ota-onam urushdan ancha oldin boshlashdi. Ular baraklarga joyla-
olamdan o‘tishgan. Besh yoshimda shishdi. Yirik ishlab chiqarish quv-
g‘irt yetim bo‘lib qoldim. Oilada to‘rt vatlarini bizga ko‘chirib keltirishdi.
farzand edik. Katta opalarim meni nav- Har kecha sirena yangrar, biz esa
bati bilan o‘z bag‘riga olib tarbiyalash- yorug‘lik tushmasligi uchun deraza-
gan. Urush boshlanganda, ulardan larni parda bilan yopishga shoshilar-
birinikida, Magnitogorskda yashardim. dik. Bordi-yu, birdan dushman samo-
lyoti uchib kelsa, shaharni himoya
Fashistlar hujumining ilk kun- qilish uchun shunday qilinardi.
laridayoq akamni frontga olishdi.
O‘shanda shaharga evakuatsiya qi- Opam harbiy zavodda ishlardi. Bu
lingan polyaklar va yahudiylar kela yerda ishlab chiqarish g‘oyat zararli

114

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

edi – mashhur «Katyusha»lar uchun 1942-yilda kartochka tizimi joriy etil-
snaryadlar ishlab chiqarilardi. Opam di. Menga 300 gramm noni bo‘lgan
kecha-yu kunduz zavodda bo‘lar, bolalar payogi uchun shaxsiy kar-
maxfiylik rejimi bois ularni ishxona- tochka rasmiylashtirishdi. Ishlaydigan
dan deyarli chiqarishmasdi. Uning eri odamlarga 400–600 gramm non beri-
urushda jang qilar, ikki farzandini bola- lardi. Nonga navbatni tunda band qilib
lar uyiga joylashtirgandi, chunki ularga qo‘yishga to‘g‘ri kelardi. Oyda bir marta
qaraydigan odam yo‘q edi. opam kelar va o‘zining zavoddagi pay-
ogidan menga biror narsa keltirardi.
Magazinlar asta-sekin bo‘shab qol-
ganini eslayman. Odamlardagi za-
xiralar ham tugab bitgandi. O‘g‘il va
qiz bolalar dalalarda izg‘ishar, tuproq
orasida qolib ketgan bug‘doy va arpa
boshoqlarini izlashardi. Uyda ularni
quritib, qo‘l tegirmonida yanchishardi.
Shuningdek, ko‘pchilik o‘rmonga qat-
nab, tishga bosgudek nima bo‘lsa, ba-
rini yig‘ishardi: mevalar, qo‘ziqorinlar,
allaqanday o‘tlar...

Nonning har bir ushog‘i oltinga teng
edi. Ko‘plab bolalar o‘sha paytlarda
urushdan so‘ng butun boshli bir bo‘lka
non yeyishni orzu qilardi. Bir safar
nonga navbatda turgan och olomon
orasida yanchilib ketishimga sal qol-
gan. Shunday qiyin paytlar edi...

115

URUSH BOLALARI

U o‘zining non kartochkasini ham tomorqada yetishtirgan kartoshka va
menga berdi. Unga 600 gramm non karamdan berib turishardi.
ajratilgandi.
Urushni Magnitogorskda qarshila-
Yonginamda dugonam yashar, uning ganim mening omadim edi. Bu strate-
oilasi katta edi. Bir kuni ular kartochka- gik shahar bo‘lib, oziq-ovqat bilan
larini yo‘qotib qo‘yishdi. Shundan keyin ta’minlab turishardi. Bu yerda biroz-
ularning ahvoli og‘irlashdi. Men ularga gina makaron, shakar va yorma beri-
nondan qarashardim. Ular esa o‘zlari ladigan oziq-ovqat kartochkalari amal
qilardi. So‘ng Amerikadan yordam kel-
di — quruq sut, tuxum poroshogi, sho-
kolad — u ko‘proq kesib sotiladigan
yog‘ bo‘lagiga o‘xshardi, uni bo‘laklab
kesishardi.

Ishchi kuchi yetishmasdi va 1942-yil-
ning martida dugonam ikkimizni «Bol-
shevik» arteliga ishga olishdi. Men
o‘shanda qariyb 14 yoshga kirgan-
dim. Bizni frontdagi jangchilar uchun
telogreyka tikiladigan paxta sexiga
joylashtirishdi.

Butun shaharga eshitiladigan gudok-
ka qarab ishga borardik. Kechikmaslik
uchun kallai saharlab oyoqni qo‘lga
olib chopardik. Hatto o‘n daqiqalik ke-
chikish ham turmadan darak berardi.
U paytda sening yoshing katta yoki

116

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bola ekaningga birov qarab o‘tirmasdi. Biz hamkasb qizlar bilan xor
Jarimaga tushgan erkaklarni frontga to‘garagiga qatnardik. Ko‘p kutilgan
jo‘natishardi. g‘alabadan so‘ng bizga parashut-
dan uzun ko‘ylaklar tikishdi va may-
Bizning seximiz juda katta, tikuv donga olib kelishdi. Biz «Katyusha»,
mashinalari ikki qator bo‘lib turardi. «Smuglyanka», «Bulbullar» va boshqa
Bu konveyer usulidagi ishlab chiqa- ko‘plab qo‘shiqlarni kuyladik. Chi-
rish edi. Kimdir yengni tikar, boshqasi qishlarimizni radio orqali frontga ham
– cho‘ntaklar, uchinchi kishi – paxta uzatishdi.
yotqizardi. Dugonam bilan bizga telo-
greykalar, ya’ni paxtaliklarni yopishib
qolgan paxtalardan tozalash topshiril-
di. Oldiniga butun smenada shu tariqa
tozaladik. Paxtaliklar tog‘dek uyilib yo-
tardi. So‘ng tajribamiz oshdi va biz ham
tika boshladik.

Uyimizdan olib kelgan non bilan
tushlik qilardik. Esimda, o‘zlari bilan
birga sut va tuxum olib kelgan qishloq
qizlariga harislik bilan tikilardik. Qi-
yin edi, biroq biz qayg‘urmasdik, bor
kuchimiz bilan harakat qilardik va
g‘alabani sabr bilan kutardik. G‘alaba
haqida reproduktordan e’lon qilishgan-
da, barcha qorishiq bir tuyg‘uda edi:
odamlar bu kun uchun shodlanishar va
yo‘qotganlari dardida yig‘lashardi.

117

URUSH BOLALARI

«Bolshevik» artelida 1946-yilgacha
ishladim. Keyin opamning eri urush-
dan qaytdi va ular farzandlarini bolalar
uyidan olishdi. Ularning bir xona-
li uyi tiqilinch bo‘lib qoldi. Shuning
uchun pasport olgach, Qashqadaryo-
ga jo‘nadim. Urushdan so‘ng akam
o‘sha yerda yashab qolgandi. Rus tili-
dan dars berish uchun meni maktabga
ishga olishdi. U paytda menda hatto
diplom ham yo‘q edi. Pedagogika bilim
yurtini keyinroq yo‘llanma bilan o‘qib
tugatdim.

Urush va mehnat fronti faxriyla-
rini unutmagan barchaga minnat-
dorchilik bildiraman. Axir, biz birga-
likda g‘alabaga erishdik: front ortisiz
bu Ulug‘ G‘alaba imkonsiz bo‘lardi.
Odamlar o‘zlari och bo‘la turib, yegulik
to‘la vagonlarni frontga jo‘natishdi. Biz
tikkan paxtaliklar tufayli askarlarimiz
sovuq qishdan omon chiqishdi, opam
yasagan snaryadlar esa yovga qiron
keltirdi. Ilohim, urushga o‘xshagan
bunday dahshatlar hayotimizda endi
qaytarilmasin.

118

O‘ZBEВKIОSСTПOОNМLИIНKАLAНRИNЯINУGЗБURЕUКSИHСТDАAНVRЦIЕВDAОHБSHУATЖLАAСRАIХ HВAQОIЕDНAНGОIГОXOTВIРRЕAМLЕAНRИI

119

URUSH BOLALARI

Gelman Knyazev

1935-yilda Irkutsk oblastida (Rossiya) tug‘ilgan.
Ulug‘ Vatan urushi boshlangan paytda olti yoshda
bo‘lgan. Urush yillarining asosiy qismini nemis
konslagerlari hamda Germaniya va Avstriyadagi
majburiy ishlarda o‘tkazgan.

— Men 1935-yilda Irkutsk oblastida bo‘lib shafqatsiz artilleriya otishmasiga
tug‘ilganman. Ikki yildan so‘ng otamni duch keldi. Bombardimonlardan birida
yolg‘on chaquv asosida hibsga olib, bizning barcha hujjatlarimiz yonib ket-
Ust-Ilim qamoqxonasiga jo‘natishdi. di. Shundan so‘ng shaharga fashistlar
Baxtimizga otam turmada qaddini eg- bostirib kirdi. Esimda, ko‘chalar va may-
madi. Uzoq tekshiruvlardan so‘ng, bir donlarda darhol dorlar paydo bo‘ldi.
necha yil o‘tib uni ozod qilishdi. Bu ora- Dushmanlar qo‘rquv muhitini yara-
da urush boshlandi. U frontga ketdi va tishga urinib, bolalar, keksalar, ayollar
qahramonlarcha halok bo‘ldi. va erkaklarni so‘rab-surishtirmay otib
tashlar va dorga osardi.
1941-yilda nemislar bizga hamla qil-
gan paytda Pskovda, onamning yurtida Ko‘plarni shunchaki ko‘chada ushlab
yashardik. Bu shahar birinchilardan olib, og‘ir ishlarga jo‘natishardi. Oddiy

120

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

mezon asosida odamlarni tabaqalarga ortidagi dunyo bizning odatiy hayo-
bo‘lishardi: baquvvat va yoshlar — og‘ir timizga aylandi. Keyin bizni tankchilar
ishlarga yaroqli, keksalar va go‘daklar harbiy shaharchasi joylashgan Kuners-
esa yo‘q qilinardi. dorfga jo‘natishdi. Zo‘rg‘a yurayotgan
yarim och bu odamlarning qo‘rqinchli
Onam bilan men torf tayyorlanadi- marshini eslayman. Biz bir qishloq-
gan «Dulag-376» konslageriga tushdik. dan o‘tib borardik. Bir payt allaqanday
Botqoqning sassiq bug‘i va tikanli sim

121

URUSH BOLALARI

cherkovning yaltirayotgan gumbaziga mandan sadaqa olgandan ko‘ra ochdan
mahliyo bo‘lib qoqilib yiqildim. Ne- o‘lgan yaxshi.
mis soqchisi meni qo‘pol so‘zlar bilan
so‘kib tepdi. Shu payt mening vazmin Biz u yerda yil bo‘yi zovurlar kovladik,
va tinchgina onam birdan mushtini tu- keyinroq Volfsburgda esa yo‘l qurdik
gib, unga tashlandi va uning gazanda, va boshqa qora ishlarni bajardik.
cho‘chqa ekanligini nemischalab aytib, Onam qanchalar tez o‘zgarib, qarib
qichqira boshladi. qolganini eslash menga og‘ir. Otamdan
xavotirlanish va mening hayotim
Ajabki, soqchilar uni qo‘pollik qil- uchun qo‘rquv uning sochlarini butkul
may tinchlantirishdi. Boyagi zolim oqartirib, chehrasini ajinlarga to‘ldirdi.
esa hatto qo‘limga konfet tutqazishga
urindi, ammo men olmadim. U paytlar Volfsburg lageridan tunda, dam olish
biz shunday tarbiyalangandik – dush- payti qochishga muvaffaq bo‘ldik. Yaqin
orada joylashgan qishloqdagi antifashist­
lar bizni bir necha vaqt yashirib turishdi.
Ammo bizning qayerga yashiringanimiz­
ni posyolka ma’muriyatiga yetkazadigan
sotqin topildi. Shundan keyin bizni
Avstriya shaharlaridan birida joylashgan
boshqa bir o‘lim lageriga jo‘natishdi.
Qochoq ruslarga boshpana bergan
odamlar qismati nima bo‘lgani haliyam
menga qorong‘i. Yangi joyda biz lahm
qazirdik. Men tosh tashirdim, onam suv
tarqatar edi.

Yangi lagerda odamlar kuniga
o‘ntalab o‘lardi. Ba’zan menga, sakkiz

122

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

yashar bolakayga jasadlarni tashish va ham ketishga majbur bo‘ldik, chunki
ularni chuqurga tashlashga to‘g‘ri ke- konslagerdan qochgan qochoqlar haqi-
lardi. Marhumlar ochiq osmon ostida dagi mish-mishlar nemis rahbariyatiga
bir necha kunlab yotar, ularni tashigan ham yetib borgandi. Bizni topish uchun
paytimda qo‘l va oyoqlari uzilib ketardi. ular haqiqiy bosqin uyushtirdilar. Biz
Bu qanchalik dahshatli ko‘rinmasin, bo- qishloqdan aravaga ortilgan qalin so-
ra-bora bunga ko‘nikdim va shunchaki mon va shox-shabbalar uyumi ostida
e’tibor bermay qo‘ydim. Atrofda hami- chiqib ketib, mo‘jiza tufayligina qo‘lga
sha ajal kezardi. tushmay qoldik.

Bu paytga kelib, mening ham butun- Biz yana yeguliksiz qoldik va yaqin
lay sillam qurib, asta-sekin so‘nib bo- oradagi shaharga qaytib, tilanchilik
rardim. Shunday lahzalar yetib keldiki, qilishga majbur bo‘ldik. Baxtimizga
men boshqa qimirlay olmasligim, hade-
may anovi chuqurdagi murdalar qatori-
dan joy olishimni tushundim. O‘shanda
ishchilar onam bilan menga tunda qo-
chishni maslahat berishdi. Oldinda
baribir o‘lim kutayotgani, qochsak, bal-
ki omad kulib boqishini aytishdi.

Bilmadim, buni qanday uddaladik,
lekin biz qochdik. Yaqindagi qishloq
odamlari qornimizni to‘yg‘izib, ustimiz-
ga kiyimlar berishdi. U yerda biz hozir-
gacha hadsiz dardlarning dahshatli
dengizida baxt zarralariday tuyulgan
bir yarim yilni yashadik. Biroq u yerdan

123

URUSH BOLALARI

onam nemis tilini bilardi. Biroq bizni qaytish befoyda ekanligi, u yerda bizni
yana qo‘lga tushirishdi va og‘ir mehnat otuv hukmi kutayotganini bir necha bor
kutayotgan konslagerga jo‘natishdi. eshitdik. Germaniyada esa garchi qul
Yarim yildan so‘ng, u yerga yuqori maqomida bo‘lsak-da, madaniyat va
martabali nemis generalining otasi, farovonlikda yashayotgan ekanmiz.
qullarga ehtiyoji bo‘lgan Tomas degan
kishi keldi. 1945-yilning avgustida biz Vatanga
qaytishga muvaffaq bo‘ldik. Besh yil-
U biz va yana 20 kishini qandaydir mol dan so‘ng esa salomatligimiz tufayli ya-
kabi sotib oldi. Unikida biz urush oxi- shash uchun Toshkentga, issiq va me-
rigacha uy xizmatchisi sifatida yasha- valar makoniga ko‘chib keldik. Qiziqki,
dik. O‘shanda biz nemislardan SSSRga urushdan so‘ng birinchi bor Toshkent-

124

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

da hujjatlarimni tiklashdi, biroq negadir di. Onam allaqachon olamdan o‘tgandi.
to‘rt yilni yo‘qotishibdi. O‘shanda beril- Keyinroq ayolimni ham yo‘qotdim va
gan pasportga ko‘ra, men 1939-yilda o‘g‘lim bilan yolg‘iz qoldim. Bugun u
tug‘ilganman. Nega bunday bo‘lganini dunyodagi eng yaqin insonim. Isho-
bilmayman, ammo bular xotirada avay- ning, boshimdan nimalar o‘tganini so‘z
lab saqlaydigan yillar emasdi. To‘g‘ri, bilan tasvirlash oson emas. Va judayam
qancha chiranma, o‘tmish xotiraga mah- umidvormanki, bunday yovuzliklar ortiq
kam yopishadi va har kecha tushga kira- takrorlanmaydi.

125

URUSH BOLALARI

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

URUSH BOLALARI

Temur Boyqulov

1938-yilda Qashqadaryo viloyatining Chambil
qishlog‘ida tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushini
uch yoshida qarshilagan. Huquq-tartibot
idoralarida o‘ttiz besh yil ishlab,
polkovnik unvonida nafaqaga chiqqan.

— Urush boshlanganda otamni dar- yana turmushga chiqdi va biz qo‘shni
hol frontga olishdi, ammo u frontga qishloqdagi o‘gay otamning uyiga
yetib borolmay, yo‘lda halok bo‘lgan. ko‘chib keldik. Uning to‘rt farzandi —
Ehtimol, u borayotgan poyezdni nemis- uch o‘g‘il va bir qizi bor edi. Biz shu
lar bombardimon qilgandir. Biroq aniq tariqa katta va ahil oila bo‘lib yashay
tafsilotlarni hozir ham bilmayman. boshladik. Ota-onamiz kolxozda ish-
Onam bu haqida bizga hech narsa ayt- lar, biz uyda qolib, ro‘zg‘orga qarardik.
magan, unga bu to‘g‘rida so‘zlash og‘ir Ota-onamiz bizga bir kun uchun 200
bo‘lgan. grammdan qora non qoldirardi.

Oilada ikki farzand edik — men Esimda, bahorda arpa yetilganda, bo-
va akam. Bizni boqish uchun onam lalarni uni terish uchun jo‘natishardi.

128

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Biz donni uyga olib kelardik. Onam jo‘natishdi. Bolalar uni terishga yordam
uni yanchib, un qilar va non yopardi. berishdi. Biz olmalarni qutilarga orasta-
Go‘shtni deyarli ko‘rmasdik. Haftada gina qilib terib chiqardik. Uni mashi-
bir bor — yakshanba kunlari o‘gay otam nada Yakkabog‘ stansiyasiga olib borib,
qishlog‘imizdan 20 kilometr naridagi vagonlarga ortishardi. U paytlar yoshim
bozorga jo‘nar va go‘sht qoldiqlari — hech qancha emasdi, lekin hamisha
suyaklar va oyoqlarni sotib olib kelar,
onam undan sho‘rva pishirardi. Bu biz
uchun haqiqiy bayram edi.

Oilada eng kichigi bo‘lganim bois
hamma ortiqcha bir burda non yoki
tag‘in nimalar bilandir meni erkalash-
ga urinar, onam esa boshqa bolalarga
bildirmay cho‘ntagimga bir bo‘lak qand
solib qo‘yardi. Men u paytlar sharoitning
butun og‘irligini tushunmas, bolalarga
xos beg‘uborlik bilan qandim borligini
aytib maqtanardim. Lekin katta bolalar-
dan hech biri uni mendan tortib olmasdi.

O‘ylaymanki, O‘zbekiston ahliga
urush yillarida o‘lkamizning serquyosh­
ligi, yerimizning hosildorligi, yozda
meva hamda sabzavotlarning serobligi
ham yordam bergan.

Esimda, bizning Stalin nom-
li kolxozimizdan frontga olmalar

129

URUSH BOLALARI

ota-onamga ko‘maklashish, g‘alabaga ham kolxozchilardan biri edi. Shuncha-
o‘z hissamni qo‘shishga intilardim. ki oliy ma’lumotli bo‘lgani uchun ham
O‘shanda barcha bolalar hatto olma uni maktabga ishga qo‘yishgandi. U
terib ham fashistlar bilan kurashga yor- bizga barcha fanlardan dars berardi.
dam berayotganini tushunishardi. Bu maktabda men yetti sinfni tugatdim.
So‘ng o‘gay otamning katta o‘g‘li meni
Urushning oxiriga kelib, yetti yoshga Shahrisabzdagi qishloq xo‘jalik texni-
to‘ldim va maktabga bordim. O‘zim bilan kumiga yubordi.
faqat bitta qalam va 12 varaqli daftar ol-
gandim. Kitoblar yo‘q, aslida, o‘qituvchi O‘shanda ulkan jasoratlar vaq-
ti edi. Texnikumdan so‘ng, kom-
somol yo‘llanmasi bilan yangi yer-
larni o‘zlashtirish uchun Ochcho‘l
(Mirzacho‘l)ga yo‘l oldim. U paytlar bu
juda muhim loyiha edi. Biroq, albatta,
bu oson bo‘lmadi. Bir yil o‘tgach, meni
armiyaga, tank qo‘shinlariga chaqi­
rishdi. Bizning otryad Belorussiyaning
kichik Orsh shahrida joylashgandi.

Harbiy xizmatdan so‘ng meni kom-
munistik partiya safiga, keyin esa mi­
litsiyaga ishga qabul qilishdi. O‘sha
yillarda o‘qish juda urf bo‘lgandi. Shu­
ning uchun bir yil ishlagach, univer-
sitetning huquqshunoslik fakultetiga
kirish uchun Toshkentga keldim. Ammo
o‘qishga birdaniga kirish nasib qilmadi,

130

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

manmanligim pand berdi. Rus tilini zo‘r
bilaman deb o‘ylab yurardim. Shu bois
insho yozishga qaror qildim va «ikki»
baho oldim.

Keyingi yil yana urinib ko‘rdim va
talabalikka qabul qilindim. O‘qishni
bitirgach, meni taqsimot bo‘yicha mi­
litsiyaga ishga yuborishdi. U yerda
oddiy militsionerlikdan boshlab post-
patrul xizmati polki komandirligigacha
bo‘lgan turli lavozimlarda o‘ttiz besh yil
ishladim.

Bugun biz kabi – o‘sha qo‘rqinchli
urush qatnashchilari va uning barcha
chig‘iriqlaridan o‘tgan bolalar kam
qoldi. Minglab xotiralar hali hikoya
qilingani yo‘q... Ammo, eng asosiysi,
veteranlar ham, biz — urushning jaj­
ji guvohlari ham farzand-u nevaralari­
mizga faqat bir narsani vasiyat qilamiz
— bundan buyon hech qachon urushga
yo‘l qo‘ymang. Biz boshdan kechirgan
ko‘rguliklarni kelgusi avlod hech qa-
chon ko‘rmasin.

131

URUSH BOLALARI

Tamara Sokolova

1935-yilda Leningradda (Sankt-Peterburg, Rossiya)
tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi boshlangan paytda
olti yoshda bo‘lgan. Stavropol o‘lkasidan
Toshkentga 1944-yilda evakuatsiya qilingan.

— Stavropol o‘lkasidagi Sergiyevsk qolmagan va biz boshqa mashinada
qishlog‘iga onam va opam bilan yo‘lga chiqqanmiz.
1942-yilda, bizni qamaldagi Lenin-
graddan olib chiqishgandan so‘ng Karvon qo‘zg‘alishi bilan eng
kelib qoldim. Barcha hujjatlarimiz o­ ldindagi yuk mashinasi odamlar va
ota uyimizdan evakuatsiya qilingani- bizning yuklarimiz bilan birga muz
mizda yo‘qolib qolgan. Gap shundaki, ostiga cho‘kib ketdi. Biz o‘sha mashi-
bizni Ladoga ko‘li orqali Leningrad- naga chiqmaganimiz uchun ham tirik
dan olib chiqishayotganda, onam qoldik.
barcha yuk va hujjatlarni eng oldingi
mashinaga ortgan. Biroq u yerda joy Stavropol o‘lkasida biz okkupatsi-
yaga tushib qoldik. Esimda, oldimizga
avtomatli nemislar kelib, «Yahudiylar

132

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

bormi?» — deb so‘rashardi. Biz ham- 1942-yilning yozi: murakkab, ochlik
mamiz juda qo‘rqardik, lekin oramiz- vaqti edi. Yaxshiyamki, yonginamizda
da sotqinlar yo‘q edi. O‘shanda biz, ko‘l va o‘rmon bor edi. Bolalar u yer-
Leningraddan evakuatsiya qilinganlar dan chiqishmas, giyohlar yeyishar, kun
keng og‘ilxonada yashaganmiz. O‘tin bo‘yi izg‘ishib, turli ildizlar va mevalar
taxlamlari kabi hovlida yotardik. Bu uzishardi.

133

URUSH BOLALARI

134

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

O‘sha yil burilish yili bo‘ldi. Bu,
hatto, fashistlarning o‘zini tutishi-
dan ham sezilardi. O‘shanda bizning
qo‘shinlarimiz Moskva ostonalarida
fashistlarni yanchishgan va bu barcha-
ga kuch bag‘ishlagandi.

Urush yillarida nimalar yeganimni tu-
zukroq eslolmayman ham. O‘ylaymanki,
qo‘limga ilingan barcha narsa – giyoh-
lar, barglar, ba’zan hatto po‘stloqlarni
ham yegan bo‘lsam kerak. Juda oriq va
kasalmand bo‘lganim uchun onamga
mening uzoq yashamasligimni aytish-
gan ekan. Biroq biz tirik qoldik, bilma­
dim, o‘shanda bizga nima ko‘mak berdi...

Bizning askarlarimiz kirib kelishgach,
barchamizni zudlik bilan Toshkentga
evakuatsiya qilishdi. Biz yuk vagonlari-
da yo‘l bo‘yi polda sirpanib kelganmiz.
Yo‘lda men ochlikdan pellagra bilan
og‘rib qoldim, kamiga dahshatli ich-
burug‘ ham bo‘ldim. Yo‘l bo‘yi qornim
ustiga yotib keldim, hech narsa yeb-
icholmadim.

Onam ham xastalanib qoldi. U
bezgakka chalingandi. Toshkentga

135

URUSH BOLALARI

kelishimiz bilan bizni darhol shifo­ masdim, hatto suv ichishga quvvatim
xonalarga yuborishdi. Onam va meni yetmasdi.
boshqa-boshqa shifoxonalarga, opam-
ni esa karantinga taqsimlovchi markaz­- Shifoxonadan chiqqandan so‘ng meni
ga yuborishdi. Shifoxonada qariyb ikki bolalar uyiga yuborishdi. Onam bizni
yil davolandim. Shifokorlarga ming yo‘qotib qo‘ydi, axir barchamiz hujjat-
rahmat, ular meni naq ajal qo‘lidan siz edik. Anchadan keyin, bir necha yil-
yulib olishdi. Uzoq muddatli holsizlik dan so‘ng onam opam ikkimizni bolalar
natijasida qoshiqni qo‘limda ushlay ol- ­uyidan topibdi.

Oldiniga men Toshkentdagi 2-sonli
bolalar uyiga tushib qoldim. Esimda,
komissiya mening yoshimni aniq-
lagach, tibbiy ko‘rikdan o‘tkazdi.
Boshimdan o‘tkazgan og‘ir kasallik tu-
fayli hech narsani eslay olmasdim. Bi-
roz vaqtdan so‘ng meni 13-sonli bolalar
uyiga keltirishdi. Ko‘p o‘tmay opam to-
pildi. Biz birga yashay boshladik. Umu-
miy hisobda men bolalar uylarida yetti
yilni o‘tkazdim. 1947-yilda, 12 yoshga
to‘lganimda birinchi sinfga bordim.

1947-yilda kartochka bekor qilingun-
ga qadar biz Toshkentda ancha qiynalib
yashadik. Non tanqis edi, uni bizga juda
yupqa qilib kesib berardi. Qaynatilgan
suvga ba’zida uch dona konfet yoki ikki
bo‘lak oq qand qo‘shib ichardik.

136

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Maktabdan so‘ng, Toshkentdagi Hi- damchisi bo‘lib ishga joylashdim. Ko‘p
sob-kredit texnikumiga o‘qishga kirdim. yillar mehnat qilgach, tajriba-konstruk-
Bu yerdagi o‘qishni tamomlagach, mu- torlik byurosiga o‘lchov va qadoqlash
taxassisligim bo‘yicha ish topolmay, bo‘yicha ishga o‘tdim.
«Tashximselmash» zavodiga tokar yor-

137

URUSH BOLALARI

Mariya Komarova

1938-yilda Leningradda (Sankt-Peterburg,
Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘ Vatan urushi
boshlangan paytda uch yoshda bo‘lgan.
Toshkentga 1957-yilda ko‘chib kelgan. Butun
umr o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. 19 yoshidan
she’rlar yozadi.

— Urush – bu qo‘rqinchli davr, men babli ko‘chada uzoq vaqt hech kim
esa ota-onasini yo‘qotgan kichkina qiza- ko‘rinmasdi. Atrof to‘la murdalar edi.
loq edim. Esimda, bizni muttasil bom- Yoshgina bolaga bu dahshatli manzara
bardimon qilishgani tufayli Leningrad- nega ham kerak? Havo trevogasi e’lon
dagi barcha uylarning derazalariga qilinganida radioda metronom ishlay
qora parda tutib qo‘yilardi. Hatto ozgina boshlardi: tiq-tiq, tiq-tiq. Ana shu tovush
yorug‘lik ham nemislarning diqqatini tor- sekinlashishi bilan biz ham dushman
tar, unda butun uy vayron bo‘lardi. vaqtincha uchib ketganini tushunib, bi-
roz xotirjam tortardik.
Men har doim uyda o‘tirardim. Meni
hech qayerga qo‘yishmasdi. Doimiy Avvaliga otam, so‘ng onam vafot etdi.
bombalar yog‘ilishi va otishmalar sa- Urush boshlanganda opam – 18, akam –

138

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Mariya Komarova (o‘rtada) akasi va opasi bilan (fotosurat – oilaviy arxivdan).

12, otam – 48, onam esa – 38 yoshda edi. hamisha yordam berdi. Ota-onamiz
Yo‘qolib qolmasligimiz uchun ota-onam o‘limidan so‘ng akam ikkimizni bo-
1941-yilda hammamizni birga suratga lalar uyiga topshirishdi. Opam esa
tushirgandi. Bu surat menda hozirgacha balog‘atga yetgani uchun sanitarka
saqlanadi. bo‘lib ishlay boshladi.

Keyinchalik hayot meni qayerga Leningraddagi bolalar uyimizni Ol-
eltmasin, opam bilan akam menga toy o‘lkasiga evakuatsiya qilishganini

139

URUSH BOLALARI

eslayman. O‘shanda vahimali ho- direktori bizni ajratolmasligini aytdi va
lat yuzaga kelgandi. Bizni «Svetoch» barchamizni qaytarib tushirdi. Qayiq ko‘z
fabrikasi ishchilari bilan birga olib oldimizda yo‘lga tushdi va zum o‘tmay
ketishayotgandi. Bolalarni Ladoga cho‘kib ketdi. U yerda bombami, minami
ko‘liga olib kelishdi. Kema kapitani bor ekan. Agar bizni qaytarib tushirma-
esa oyog‘ini tirab turib oldi: «Boshqa ganida, barchamiz halok bo‘lardik…
joy yo‘q, ularning barchasini birdan
ololmaymiz». Bu — evakuatsiya paytidagi yagona
hodisa emasdi. Nihoyat, bizni shahardan
Tasavvur qiling, u yerda juda kichik bo- chiqarib, poyezdga o‘tqazganlarida, yana
lakaylar ham, maktab yoshidagilari ham bir voqea sodir bo‘ldi. Poyezd tunda bor
bor edi. Dahshatli tanlov — ularning qay- kuchi bilan ilgarilayotib, birdaniga keskin
silari yashab qolishi kerak? Bolalar uyi to‘xtadi. Men jonsarakroq edim, barcha
narsani ko‘rish uchun yuqori o‘rindiqqa
chiqib yotgandim. Poyezd tez tormoz
berishi oqibatida pastga yiqildim, boshim
yorilib, oyog‘im sindi. O‘sha yiqilishning
oqibatlari keyinroq o‘z so‘zini aytdi: yet-
tinchi sinfda ko‘rish qobiliyatim birdan
yomonlashib, o‘ng qulog‘im eshitmay
qoldi.

Urushdan so‘ng biz Leningradga qaytib
keldik, ammo u yerda ahvol juda qiyin edi:
ochlik, faqat xarobalar. Shuning uchun
men 1957-yilda yashash va o‘qituvchi
bo‘lib ishlash uchun O‘zbekistonga
ko‘chib keldim. Nazarimda, urush

140

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

haqidagi bolalik xotiralarimni Toshkent- Mariya Komarovaning bolalik payti
da yozgan she’rlarim ifodalaydi. (fotosurat – oilaviy arxivdan).

Urush… 141
Juda og‘ir davr, qo‘rqinchli kunlar,
So‘ngsizday bunchalar cho‘zildi ular.
Bizning boshimizga bombalar yog‘di,
Zambaraklar bot-bot otar edilar.

Otalar, onalar ishlashdi tun-kun,
Suyukli shaharga ko‘mak beray deb.
O‘zlari yemasdan – bizga berishdi,
Bolalarim ochdan o‘lishmasin deb.

Valya katta opam edi-ku mening,
Matros, askarlarni u davoladi.
Akam – uni Seryoja atashardi –
Har tun tomda navbatchilik qiladi.
Bor-yo‘g‘i o‘n ikki yoshda edi u…

Tuni bilan fashistlar chor-atrofga,
Yonar bomba – zajigalka tashlashar.
Har bir uyni yoqay derdilar ular,
Bolalar ushlashib, qumga tiqishar.
Yo eplay olgancha suv bilan o‘chirar.

URUSH BOLALARI

Mana, dekabr ham keldi, nihoyat, Enagalar, farrosh, oshpazlar,
Sovuqdan, ochlikdan hamda dahshat- Qorovul-u kir yuvuvchi, doktorlar.
dan, Mehrlari bilan bizni isitib,
Otamiz bechora o‘ldi, biz bilan –
Yolg‘izgina munis onamiz qoldi. Ko‘ngil jarohatin davoladilar.
Biroq qattol urush dahshatlarini Menga qanday yoqar Oltoyda yashash,
Ko‘tara olmadi, rosti, onam ham! O‘rmon, o‘tloq, olisda baland tog‘lar.
May oyida omonatin topshirdi, Samolyotlar uchmas,
Bolalar uyiga olishdi bizni. Hech kim otmasdi.

U yerda bizlarni yuvib-tarashdi, To‘rt yil o‘tdi...
Imkoni boricha taom berishdi. Mana, G‘alaba keldi!
Sovet yurtining yaxshi odamlari. Uy sari chog‘landik – vaqt yetgandi,
Uylarda harorat, mehr berishdi, Tag‘in uyga, Leningradga qaytdik.
Ularning nechtasi duch keldi yo‘lda?
Sanog‘iga yetib bo‘lmaydi! Bizni kutib oldi aziz opamiz,
Bizni olib ketdi uyiga birga.
Mashinada – shofyor. Ota-ona bo‘ldi akamga, menga
Kemada – matros. Va aziz opamiz bo‘ldi bir umr!
Poyezdda – mashinist.

So‘ng butun mamlakat bo‘ylab
Olis Oltoy tomonlarga jo‘nadik.
Tog‘li o‘lkada –
Yaxshilar unda ham qarshi olishdi.

142

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

143

URUSH BOLALARI

Lidiya Valiyeva

1938-yilda Novorossiyskda (Rossiya) tug‘ilgan. Ulug‘
Vatan urushi boshlangan paytda uch yoshda bo‘lgan.
Toshkentga 1956-yilda ko‘chib kelgan. 20 yildan ortiq
temiryo‘l sohasida ishlagan.

— Otamni urush boshlangan zahoti- lar fashistlar bilan bo‘lgan janglarning
yoq olib ketishdi, afsuski, u qaytib kel- muhim nuqtalari sanalgan. Birinchi
madi. O‘sha yillarning butun dahsha- zavod 1942-yilda nemislar tomonidan
tini akam va opam bilan birga tortdim. bosib olindi, ikkinchisi Qizil armiya
Bizning tug‘ilgan shahrimizga fashist- uchun tayanch punkti bo‘lib qoldi. Bu
lar 1941-yilning avgustida bostirib ke- – butun shahar bo‘ylab o‘tgan o‘ziga
lishdi. O‘shandan boshlab har bir qarich xos ko‘rinmas chegara edi.
yer uchun doimiy janglar boshlandi.
Biz nemislar bosib olgan narigi tomon-
Ota-onam urushgacha shahardagi da yashardik. Ular uyimizga bostirib
ikki yirik sement zavodining birida kirishdi, barchani quvib chiqarishdi,
mehnat qilishgan. Aynan shu zavod- barcha qimmatbaho narsalarni olishdi.

144

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

Bizni esa yashash uchun yerto‘lalarga, ko‘rar, ko‘zi tushishi bilan kaltaklardi.
yer ostidagi qandaydir kavaklarga Biz har doim och edik. Yashab qolish
jo‘natishdi. Har bir oilaga shunday ka-
vaklardan bittasi to‘g‘ri kelardi. uchun o‘n yoshli akam o‘qlar yomg‘iri
ostida meva tergani yugurardi. Yoshroq
Esimda, Kurt degan bir nemis zobiti bolalar – biz bu kavakda o‘n kishi edik
har doim meni kamsitar, «Shpa-aaa-t!» – temir tovoqchalarini olib, nemislar
— deb qichqirardi. U paytlar barchamiz ovqatlanadigan oshxonaga borishardi.
iflos va yuvuqsiz edik. Suv yo‘q, yashash U yerda biz bir guruh bo‘lib, nemislar-
uchun sharoitlar qo‘rqinchli, chor-atrof dan qoladigan sarqitlarni olish uchun
sovuq yer va balchiq. Kurt meni yomon kutib turardik.

145

URUSH BOLALARI

Yaxshiroq brigada ishlaganda, biz- Hayotimiz doimiy janglar hamrohligi-
ga ham tamaddi qilish uchun nima- da kechar, biznikilar sement zavodini
lardir qoldirishardi. Ammo qolgan qaytarib olishga urinar, nemislar ham
ovqatlarni jarga irg‘itadiganlar ham shunday qilardi. Bizga tez-tez yara-
navbatchilik qilishardi. Bu tog‘li joy dor, chala o‘lik sovet askarlari duch
edi. Osilib turadigan qoyalar bo‘lardi, kelar, ayollar ularni parvarish qilishga,
lekin biz xavfga qaramasdan baribir ko‘rgan yerida o‘ylab o‘tirmay otib tash-
o‘sha yerga tushardik, topganimizni laydigan fashistlardan qutqarishga ha-
yig‘ib, tepaga olib chiqardik. Barcha rakat qilardi.
yaxshi tushunardiki, busiz biz yashab
qololmaymiz. 1943-yilda nemis askarlari barcha
ayollarni okop qazish uchun tog‘ga

146

O‘ZBEKISTONLIKLARNING URUSH DAVRI DAHSHATLARI HAQIDAGI XOTIRALARI

jo‘nata boshladi. Ayollar har kuni tizi­
lishib o‘sha yoqqa ketishar, qaytishda
ko‘pchiligi ochlikdan yiqilar va jon tas-
lim qilardi. Bu faqat bir tomonga el-
tuvchi qo‘rqinchli ajal safari edi. Nega
bunday bo‘layotganini biz keyinroq
a­ ngladik – bizning qo‘shinlarimiz Nov-
orossiyskni qaytarib olishga tayyorla-
nayotgan ekan.

Nemislar bir lahzada barcha yosh
ayollar va bolalarni maydonga
to‘plashdi. Ular bizga omad kulib
­boqqani, Germaniyaga jo‘nashimizni
e’lon qilishdi. Bizni qullik qismati ku-
tayotgandi. 1943-yilning sentabr oyi edi.
Qo‘shinlarimiz hujumga o‘tayotgandi.
Butun shahar vayronalar ichra yotar,
ko‘priklar va yo‘llar bombalangan,
hududning bir qismi sovet qo‘shinlari
tomonidan qaytarib olingandi.

Shuning uchun nemislar asirlarni
sollar yasashga majbur qilib, unga
odamlarni itarib kirgizishdi va su-
zib ketishdi. Shu payt dahshatli bom-
bardimon boshlandi. Ko‘plab sol-
lar cho‘kib ketdi. O‘sha kuni yuzlab

147

URUSH BOLALARI

odamlar halok bo‘ldi. Baxtimizga biz qo‘riqchi avtomobillarini doim yakson
o‘limdan omon qoldik, lekin nemis- qiladigan partizanlar joylashgan edi.
lardan qutulolmadik. Tirik qolganlar-
ni Ukrainaga olib kelishdi va kichik- O‘sha yillar juda qo‘rqinchli edi. Bir
roq lagerga aylantirilgan allaqanday kuni nemislar bizning lagerimiz yaqi-
qishloqchaga joylashtirishdi. Nemis- nida sovet askarlarining kichikroq gu-
lar asirlar bu yerda ikki kun turib, ruhiga duch kelib qolishdi. Ular, go‘yo
so‘ng Germaniyaga jo‘natiladi deb avvalgi mag‘lubiyatlari uchun o‘ch
o‘ylashgan, biroq ularning rejalari olganday, barchani shafqatsizlarcha
amalga oshishi taqdirda yozilmagan o‘ldirishdi. Biz o‘z askarlarimizning
ekan. Yaqin joyda nemis poyezdlari va azob chekib o‘lganini ko‘rdik, ular­
ning qo‘l-oyoqlari uzilgan, tanalari
burdalangan edi.

Qishloq ahlini nemislar har kuni og‘ir
ishlarga jalb qilardi. Kunduzi lagerda
asirlardan faqat kichik yoshdagi bo-
lalar va ularga qaraydigan bir nechta
ayollar qolishardi. Bir kuni partizanlar
qishloqda qancha nemis askari borligi-
ni aniqlash uchun yashirincha kelishdi.
Qaysidir yo‘l bilan fashistlar bu tashrif-
dan xabar topib, boshqalarni qo‘rqitish
uchun qishloqda bir necha kishini otib
tashlashdi.

Partizanlar buni bilib qolishdi va
shundan so‘ng nemislarni halovat tark
etdi: biznikilar ularni hamma joyda

148