ทักษะนักข่าวในยุคดิจิทัล Journalists’ Survival Guide in Digital Age

Journalists’ Survival Guide in Digital Age

โครงการวิจัย
การพัฒนาศักยภาพกำลงั คนดานสอ่ื และภาควิชาการ

คJoมู urอืnaทlisกั tsษ’ Sะuนrviักvaขl Gา uวidใeนinยDุคigดitaิจl Aิทgลัe

กองทนุ พฒั นาสอื่ ปลอดภยั และสรา งสรรค สมาคมนกั ขาววิทยุและโทรทัศนไทย

สารบญั

บรรณาธิการท่ีปรกึ ษา
คณะกรรมการบรหิ ารสมาคมนักขาววิทยุและโทรทศั นไ ทย
พีระวฒั น โชติธรรมโม สุปน รักเชื้อ สมฤดี ยี่ทอง ชัยนนั ต สันติวาสะ อทิ ธิพนั ธ บัวทอง
โกศล สงเน�ยม อัญชนก แขง็ แรง จกั รพนั ธุ กมุทโยธนิ เชดิ ชาย มากบำรงุ จักรเพชร กนุ ทอง ศักดา จวิ ธยิ ากูล

บรรณาธกิ ารบรหิ าร
นริ มล ประสารสขุ

กองทุนพฒั นาส่อื ปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขา ววิทยแุ ละโทรทศั นไทย

บรรณาธกิ าร
วไิ ลวรรณ จงวไิ ลเกษม

กองบรรณาธกิ าร/ประสานงาน
กมลรัตน มลธรุ ัช
เฉลมิ ชยั กเรนทร ไชยรตั น

บทนำ

หนังสือคูมือ ทักษะนักขาวในยุคดิจิทัล Journalists’ Survival
Guide in Digital Age เลม น้� คณะกรรมการและคณะทำงานหลกั สตู รฯ
จากภาควชิ าการและภาควชิ าชพี สอ่ื ไดร ว มกนั ศกึ ษาคน ควา วจิ ยั วเิ คราะห
ขอ มลู กลน�ั กรองเรยี บเรียงเพือ่ มงุ พัฒนาบุคลากรดานส่ือ และภาควิชา
การใหม คี วามรใู นเชงิ บรู ณาการ และมที กั ษะทห่ี ลากหลาย (Multi-skills)
ทง้ั ท่เี ปน ทักษะดานความรคู วามเชยี่ วชาญ (Hard Skills) เกยี่ วกบั ส่อื
และการผลิตขาวหรอื เน้อ� หาและทกั ษะทางอารมณ และ ความสมั พันธ
ท่ีครอบคลมุ ถงึ ทกั ษะการคิดวิเคราะห (Soft Skills) และการมคี วามคดิ
สรางสรรคเพื่อใหสามารถประยุกตใชความรูและทักษะที่ไดจากการ
ฝก อบรมเพอ่ื สรา งและใชส อ่ื ไดอ ยา งมจี ติ สำนกึ ทางสงั คมและสรา งสรรค
รวมถงึ สามารถปรบั ตวั และเทาทนั ตอการเปลี่ยนแปลงของนิเวศส่ือ

สมาคมนักขาววิทยุและโทรทัศนไทย ในฐานะผูรับผิดชอบ
โครงการวิจัยการพัฒนาศักยภาพกำลังคนดานสื่อและภาควิชาการ
สนบั สนนุ โดย กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสรางสรรค มีความเชื่อ
มั�นวาผูเขารวมโครงการหลักสูตรการอบรมเพื่อพัฒนาศักยภาพกำลัง
คนดานสื่อปลอดภัยและสรางสรรค โครงการวจิ ยั การพฒั นาศกั ยภาพ
กำลังดานสื่อและภาควิชาการและภาคประชาสังคม รวมทั้งประชาชน
ทว�ั ไป จะไดร บั ประโยชนจ ากหนงั สอื คมู อื เลม นท�้ ั้งทางตรงและทางออม
อยางแนนอนในการเสริมศักยภาพบุคลากรดานสื่อทั้งในภาควิชาชีพ
และภาควชิ าการใหมคี วามรู ความเขา ใจ เทคนคิ กลยุทธ และ ทักษะท่ี
หลากหลายในการผลติ สอ่ื ปลอดภยั และสรา งสรรค อกี ทง้ั ไดแ ลกเปลย่ี น
ความคดิ เหน็ เกีย่ วกบั การผลิตสอ่ื ปลอดภัยและสรางสรรค รวมถงึ การ

สรา งเครอื ขา ยบคุ ลากรดา นสอ่ื และภาควชิ าการ และ เมอ่ื บคุ ลากรดา น
สอ่ื ภาควชิ าชพี และ วชิ าการ สามารถปรบั ตวั ใหเ ขา กบั สถานการณก าร
เปลย่ี นแปลงของนเิ วศส่ือในบริบทปจจุบนั ได “ยอมไปสกู ารผลิตส่อื ท่ี
ปลอดภัยและสรางสรรค”
สมาคมนกั ขา ววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย ขอขอบคณุ นกั วชิ าการ
ดในา ยนุคสดอ่ื ิจแิทละัลนกัJวoชิuาrnชaพี liสsอt่ื sส,าSรuมrวvลivชaนl ทGร่ี uว iมdกeนั iจnดั ทDำigคiมูtaอื l ทกั ษะนกั ขา ว
Age ซง�ึ เปน
ประโยชนต อ การพฒั นางานดา นวชิ าการและวชิ าชพี สอ่ื ใหม ปี ระสทิ ธภิ าพ
ยงิ� ข้นึ ตอ ไป

สมาคมนกั ขา ววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย

บทนำบรรณาธิการ

“ทักษะนักขาวในยคุ ดิจิทลั Journalists’ Survival Guide in
Digital Age” เปน หนงั สอื คมู อื “หลกั สตู รการอบรมเพอ่ื พฒั นาศกั ยภาพ
กำลังคนดานสื่อปลอดภัยและสรางสรรคโครงการวิจัยการพัฒนา
ศักยภาพกำลังคนดา นส่อื และภาควชิ าการ” ดำเนนิ การโดย สมาคม
นกั ขา ววิทยแุ ละโทรทัศนไ ทย ไดร บั การสนบั สนนุ โดย กองทนุ พฒั นาสอ่ื
ปลอดภยั และสรา งสรรค ทีม่ ุง หวังพฒั นาศกั ยภาพคนทำงานดานสอื่ ใน
ภาควชิ าชีพและภาควิชาการ ในการเพมิ� พูนความรู ความเขา ใจ ทักษะ
และมมุ มองความคดิ เพอ่ื นำไปสเู ปา หมายในการยกระดบั ความรู ความ
สามารถ ทักษะ ประสบการณ และมมุ มอง ความคิดใหเทา ทนั ภูมิทัศน
และระบบนิเวศส่ือทเี่ ปลีย่ นแปลงไปกับเทคโนโลยีในยุคดิจิทัล

“ทักษะนักขา วในยคุ ดิจทิ ัล Journalists’ Survival Guide in
Digital Age” เปนผลมาจากการพัฒนาและออกแบบรวมกันของ
บุคลากรดานสื่อทั้งในภาควิชาชีพและภาควิชาการเพื่อใหไดหลักสูตร
ท่มี ีประสิทธภิ าพและสอดคลองกับสถานการณสื่อในปจจุบัน รวมถงึ
เปนหลักสูตรที่บุคลากรดานสื่อสามารถทำการอบรมไดทั้งในแบบ
ออฟไลนและออนไลน โดยเน�้อหาของหลักสูตร จำแนกออกเปน 6
หมวดวชิ า ประกอบดว ย 1.การตรวจสอบขอเท็จจรงิ (Fact-Checking)
2.ขอ มลู (Data) 3.บรบิ ท (Context) 4.ผชู ม (Audience) 5.การเลา เรอ่ื ง
(Storytelling) 6.กลยุทธและการขาย (Strategy and Selling) และ
7.จริยธรรมใหมความรูสึกรวม และ ความรับผิดชอบตอสังคม (New
Ethics ,Empathy and Social Responsibility)

“ทักษะนกั ขา วในยุคดิจทิ ลั Journalists’ Survival Guide in
Digital Age” ประกอบดว ยเนอ้� หา 6 ดา น ดงั น้� ดา นแรก “Fake News -
Fact Checking - Fact Checkers” จะมงุ เนน แนวคดิ เรอ่ื งการตรวจสอบ

ขอ เท็จจริง โดย ผศ.ดร.วไิ ลวรรณ จงวไิ ลเกษม ไดน ำแนวความคิดการ
ตรวจสอบขอเทจ็ จรงิ มาตรวจสอบขา วปลอม ในบทบาทของนกั ตรวจ
สอบขอ เทจ็ จรงิ หรอื ทเ่ี รยี กกนั วา Fact Checker พรอ มกบั พาไปดูการ
ทำงานของ Fact Checker หอ งขาวตา งประเทศ กบั การตรวจสอบขาว
ปลอมและการโตกลับขาวปลอม วาเขามีกระบวนการทำงานอยางไร
ทา ยสุด กลบั มาดกู ารทำงานของ Fact Checker หอ งขา วโทรทศั นไทย
กับการตรวจสอบขา วปลอม

ดา นสอง “การสรา งสรรคค อนเทนตด ว ยขอ มลู ” โดย ผศ.ดร.จารวุ สั
หนทู อง พาผอู า นไปพบกบั การผลิตคอนเทนต เพื่อการสื่อสารในยุค
ปจ จบุ นั การใหค วามสำคัญกบั ขอ มลู เพือ่ สรา งเน�อ้ หาทีต่ รงตามความ
ตอ งการสว นบคุ คลทห่ี ลากหลายดว ยขอ มลู ทห่ี ลากหลาย สง ตรงถงึ ผรู บั
อยางรวดเร็ว แมนยำและวดั ผลได พรอ มช้ีใหเห็นวา น�คือ การเปล่ยี น
แปลงของการสรา งคอนเทนตในอนาคตท่ไี มเ หมอื นเดมิ อกี ตอ ไป ตง้ั แต
การระบาดของเชอ้ื ไวรสั โควดิ -19 ทว�ั โลก ทส่ี ง ผลใหพ ฤตกิ รรมการปรับ
ตวั ของคนในสงั คมปรบั เปลย่ี นไปอยา งรนุ แรง โดยเฉพาะรปู แบบการสอ่ื
สารและปฏสิ มั พนั ธข องคนในสังคม ไดเ ปลยี่ นผา นไปยงั ทางออนไลน
อยา งเตม็ รูปแบบ เมือ่ ชองทางในการสือ่ สารเปลีย่ นไป

ดานสาม “สื่อขาวอยางสรางสรรคเทาทันโลก” โดย อาจารย
ดร.เจษฎา ศาลาทอง จบั ประเดน็ ทเ่ี ปน ปรากฏการณร ว มสมยั คอื พลโลก
ทา มกลางการปะทะของ Globalization VS Deglobalization โดยชี้ให
เหน็ วาผรู ับสารทุกคน คอื พลโลก ตองการขา วสารท่ีมคี วามเชอ่ื มโยง
กับโลกดวยเหตุน�้นักขาวจึงตองมีความเขาใจทั้งเรื่องของพลโลกรวม
ถึงมีความเปนพลโลกในตัวเองจึงจะสามารถรายงานขาวที่อยูในมิติ
ของพลโลกออกไปไดอีกทั้งการรายงานขาวที่ไมทิ้งใครไวขางหลัง
โดยรายงานขาวที่เขาถึงคนทุกกลุมอยางเทาเทียมกันและรายงาน
ขาวความขัดแยงอยา งละเอยี ดออน (Conflict Sensitive Report) และ

คณุ ธนานชุ สงวนศักด์ิ กบั ประเดน็ “เพศสภาพกบั งานขาว” โดย
ชี้ใหเห็นถึงสื่อมวลชนมีบทบาทอยางมาก ในการประกอบสรางถาย
ทอดความหมาย ตอกย้ำ เรอื่ งเพศสภาพ (Gender) รวมไปถงึ คา นยิ ม
อคตทิ างเพศที่มตี อ ผูหญงิ

ดานส่ี “ผูร ับสาร : แนวทางการศกึ ษาและใชป ระโยชนสำหรบั
หองขา วยคุ ดจิ ิทลั ” โดย ผศ.ดร.นิษฐา หรนุ เกษม ชวนผูอ านใหเหน็ ถึง
ความสำคัญของผรู บั สาร โดยช้ีใหเ ห็นวา ผรู บั สารลวนเปน “Active
players” ในการแปลความหมายตอส�ิงที่ไดร ับมาจากสอ่ื นำไปสูการใช
ตำแหนงถอดรหสั ที่แตกตา งกันสามตำแหนง ท้ังคลอยตาม ตอรองตอ
ความหมายท่ไี ดร บั จากสอ่ื และเหน็ ตา งในทศิ ทางทต่ี รงกนั ขา มกนั พรอ ม
กับคลี่ใหเห็นถึงการประยุกตใชแนวทางการศึกษาผูรับสารในงานขาว
และช้ขี อคำถามอยา งนา สนใจวา “ผรู ับสาร” เปน สว นหนึ�งของสมการ
ส่ือทส่ี ำคญั นกั ขา ว/สอ่ื ตองรูวาผูร บั สารของตนเองเปน ใครและรูขอมลู
ของผรู บั สารใหม ากทส่ี ดุ ดังนั้น โจทยที่ยากและทาทายสำหรับสื่อคือ
สื่อจะเขาถึงผูรับสารไดและเขาถึงไดถูกกลุมไดอยางไร

ดานหา “การเลาเร่อื ง STORYTELLING” โดย อาจารย
ดร.ปรัชญา เปย มการณุ พาผูอานไปรูจกั การเลาเร่อื ง โดยชวี้ า ผเู ขียน
เปรียบเปนยานพาหนะที่จะพาผูอานทุกคนไปทำความรูจัก และสราง
ความเขา ใจในเครื่องมือท่เี รยี กวา การเลาเรอ่ื ง (Storytelling) ในแบบ
ฉบบั รวบรดั เขา ใจงา ย พรอ มหยบิ จบั นำไปใชง านตอ ไดใ นมติ ติ า ง ๆ ของ
การทำสื่อ การสื่อสาร การตลาด ดวยการเลาเรื่องผาน Storytelling
Framework ทถ่ี กู ออกแบบมาเพอ่ื ใหเ หน็ ภาพกวา งของแนวทางในการ
เลา เรอ่ื ง เปนการผสมผสานมาจากหลักการแนวคิดและกรณศ� ึกษาจริง
เพอ่ื ที่ใครกต็ ามสามารถหยิบจบั ไปปรบั ประยกุ ตใชในการสรางเรอ่ื งเลา
ทจ่ี ะนำไปสกู ารเลา เรอ่ื งในแบบฉบบั ของตวั เอง และเกดิ ประสทิ ธผิ ลมาก
ทส่ี ดุ โดยใน Framework น้� ตง้ั จากคำถาม 3 ขอ คอื Why- How- What

ดานหก “กลยทุ ธเชงิ เน้�อหาเพ่อื การปรบั ตัวของกองบรรณาธิการ
ขา ว” โดย ผศ.ดร.สกลุ ศรี ศรสี ารคาม ชวนองคก รสอ่ื ดา นขาวมาทำ
ความรจู ักกับกลยทุ ธเ น�อ้ หา สรา งคุณคา ความแตกตางและโอกาสการ
อยูรอดขององคกรโดยเจาะลึกไปที่ “กลยุทธเชิงเน�้อหา” เพื่อหาจุด
Positioning ของกองบรรณาธิการที่แตกตาง และ ทำงานกับคนใน
สังคมใหใกลช ดิ มากขึน้ โดยการกำหนดน�้ มีผลจากการกำหนดทศิ ทาง
ของกองบรรณาธกิ าร นโยบายการบริหาร การปรับวธิ คี ดิ ดึงจุดแข็งใน
องคก ร ทำงานกบั กลุมผูรับสารเฉพาะกลุม หรือ แบงกลุมยอ ย ๆ เปน
segment ทช่ี ดั เจน พรอ มกบั พาไปรจู กั การออกแบบและจดั การเนอ้� หา
ขามส่ือ (Transmedia Content Strategy) เปน กระบวนการสอื่ สารที่ใช
การเลา เรอ่ื ง การใชส อ่ื และการสรา งประสบการณใหก บั ผรู บั สารเพอ่ื ให
เกิดการเดินทางไปยังเน�้อหาจำนวนมากที่สรางขึ้นอยางมีแกนเรื่อง
เชือ่ มโยงกัน

ดา นเจด็ “จรยิ ธรรมใหมค วามรูสึกรวม และความรับผดิ ชอบตอ
สังคม” โดย อาจารย ดร. สิขเรศ ศริ ากานต ทบทวนแนวคิดจรยิ ธรรม
ใหมแ หง วารสารศาสตรด จิ ทิ ลั ทา มกลางความพลกิ ผนั ของภมู ทิ ศั น และ
นวัตกรรมสื่อใหมพรอมกับชวนไปดูแนวทางการปฏิรูปจรรยาบรรณ
วิชาชีพและการพัฒนาแนวปฏิบัติของบรรษัทแพรภาพกระจายเสียง
องั กฤษ-บีบซี ี จบท่ีความทาทาย “จรยิ ธรรมใหม” ยคุ นวัตกรรมสื่อสาร
ปญ ญาประดิษฐ

หวังเปนอยางยิ�งวา หนังสือ “ทักษะนักขาวในยุคดิจิทัล
Journalists’ Survival Guide in Digital Age” จะเปนประโยชนต อ คน
ทำงานดานสอ่ื ในภาควิชาชพี และภาควิชาการ นักนเิ ทศศาสตร และ
ผูสนใจทั�วไปที่จะนำแนวคิดและการประยุกตใชจากเน�้อหาแตละดาน
ไปเสรมิ ศกั ยภาพใหมคี วามรู ความเขา ใจ เทคนิค กลยุทธแ ละทักษะท่ี
หลากหลายในการผลิตสื่อปลอดภัยและสรางสรรคและสามารถปรับตัว
ใหเขา กบั สถานการณก ารเปล่ียนแปลงของนิเวศสอื่ ในบรบิ ทปจจุบนั ได

ทา ยน้� ขอขอบพระคณุ กองทนุ พฒั นาสอ่ื ปลอดภยั และสรา งสรรค
ในฐานะผใู หก ารสนบั สนนุ ผทู รงคณุ วฒุ นิ กั วชิ าการดา นสอ่ื รศ.ดร.กลุ ทพิ ย
ศาสตระรุจ,ิ ดร.มานะ ตรีรยาภวิ ฒั น, ผศ.ดร.เสริมศิริ นิลดำ
ผศ.ดร.วลักษณกมล จางกมล และ ผศ.ดร.พรชยั ฉนั ตว เิ ศษลกั ษณ
ผูทรงคุณวุฒินักวิชาชีพดานสื่อ ดร.สุดารัตน ดิษยวรรธนะ จันทรา
วัฒนากลุ , คณุ พรี พล อนุตรโสตถิ, คณุ สุกรี มะดากะกุล, คณุ พุทธฉิ ตั ร
จินดาวงศ, คุณชลธิชา รอดกันภัย, คุณวีระยุทธ วิริยะสัจจะจิตร,
คุณทศพล ชัยสัมฤทธ์ผิ ล และ คณุ ชยั วฒั น จนั ทิมา รวมวพิ ากษแ ละ
เสนอแนะรางหลักสตู ร “โครงการวิจยั การพฒั นาศักยภาพกำลังคนดา น
สอื่ และภาควชิ าการ” คุณพีระวัฒน โชติธรรมโม นายกสมาคมนกั ขา ว
วิทยุและโทรทัศนไทย คุณธนานุช สงวนศักดิ์ และ คุณนันทสิทธิ์
นิตยเมธา เปนแรงผลักดันในการทำงานโครงการน�้ คุณนิรมล
ประสารสุข ผปู ระสานงานและขับเคล่ือนทีส่ ำคญั จนงานลลุ ว ง ทา ยสดุ
ผศ.ดร.วไิ ลวรรณ จงวไิ ลเกษม, ผศ.ดร.จารวุ สั หนทู อง, อาจารย ดร.เจษฎา
ศาลาทอง, ผศ.ดร.นษิ ฐา หรนุ เกษม, อาจารย ดร.ปรชั ญา เปย มการณุ
ผศ.ดร.สกลุ ศรี ศรสี ารคาม และ คณุ พภิ พ พานชิ ภกั ด์ิ รว มรา งหลกั สูตร
ตง้ั แตต น จนออกมาเปน หนงั สอื “ทกั ษะนกั ขา วในยคุ ดจิ ทิ ลั Journalists’
Survival Guide in Digital Age”

วิไลวรรณ จงวิไลเกษม
กรงุ เทพมหานคร มนี าคม 2564

Fake News Fact Checking Fact Checkers

วไิ ลวรรณ จงวิไลเกษม

Fake News – Fact Checking – Fact Checkers

ทามกลางสงครามขอมูลขาวสารที่โหมกระหน่ำบนโลกโซเชียล
มีเดยี ตลอดป 2563 ทีเ่ กดิ ปรากฏการณ Infodemic การแพรระบาด
ของขอ มลู เท็จในวกิ ฤตโควดิ -19 ในขณะทีเ่ ชื้อโคโรนาไวรัส 2019 หรอื
โรคโควิด-19 กำลังแพรระบาดใน 180 ประเทศทั�วโลก (ปริตตา
หวังเกียรติ,2563) รัฐบาลตองประสบกับการแพรกระจายของขาวลวง
(Fake news) และขาวลือ (Rumor) ที่สรางความตระหนก และความ
สับสน รวมทัง้ เปนอปุ สรรคตอ การทำงานของเจา หนาทส่ี าธารณสุข

ปรากฏการณน�้เรียกกันวา “การแพรระบาดของขอมูล” หรือ
“Infodemic” ซึ�งพบทั้งขอมูลเท็จ ที่ปลอยมาอยางตั้งใจหรือไมตั้งใจ
(Misinformation) ไดแ ก ขา วลอื และขา วเลน ตลก ซง�ึ ผปู ลอ ยไมม เี จตนา
สรา งความเสยี หายและขา วบดิ เบอื นทป่ี ลอ ยอยา งตง้ั ใจ (Disinformation)
เชน ขอมูลใหรา ย โฆษณาชวนเชือ่ หรอื ขาวลวงที่ตงั้ ใจกอ ใหเกดิ ความ
เสียหาย ไมวา จะเปนใน Facebook, Instagram, Youtube, Whatsapp
ไปจนถงึ Line ตา งพบวา ขอ มลู เทจ็ ในหลายโพสตม ยี อดเอน็ เกจเมนทส งู
กวา ขอมลู ถกู ตอ งทม่ี าจากผูเช่ียวชาญทางการแพทยแ ละภาครัฐเสียอีก

15

กองทนุ พัฒนาสื่อปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนกั ขาววิทยแุ ละโทรทศั นไทย

สว นสาม สว นแรก
สวนส่ี สวนสอง

สว นหา

ขา วปลอมคืออะไร

รายงานวารสารวิชาการ กสทช. ประจำป 2561 เร่อื ง “ขาว
ลวง : ปญหาและความทาทาย” ไดก ลา ววา ปจจุบนั ยงั ไมมีการนยิ าม
ความหมายของ “ขาวปลอม” “Fake News” หรอื “ขา วลวง” อยา ง
แนชดั แตเปนที่ยอมรบั โดยท�วั กนั ดงั น�้

พจนานกุ รมออกซฟอรด (Oxford dictionaries) ใหน ิยามความ
หมายของ “Fake” หมายถึง ปลอม / หลอกลวง (Spurious) เทียม /
ปลอมแปลง (Counterfeit) หรอื เลียนแบบ / หลอก (Sham)

คณะกรรมมาธกิ ารยโุ รป (European Commission) ใหน ยิ าม
ขา วลวง หมายถงึ ขอ มลู ชดุ หนง�ึ ทท่ี ำขน้ึ มาโดยมเี จตนาจะบดิ เบอื นและ
โจมตีบคุ คล กลมุ คน หรอื องคก ร และในบางครัง้ ขา วปลอมยังมคี วาม
หมายรวมถงึ การเขยี นขา วในเชงิ ลบ การโฆษณาชวนเชอ่ื (Propaganda)

16

ทักษะนกั ขาวในยคุ ดิจทิ ัล

ทางการเมือง และ รูปแบบโฆษณาที่ชวนใหเ ขาใจผดิ จากทัศนคตขิ อง
ผรู บั สาร รวมไปถงึ การรายงานในรปู แบบเสยี ดสแี ละมกี ารใสข อ มลู ทผ่ี ดิ
โดยเจตนาโจมตีทางไซเบอร เม่อื นยิ ามอยา งแคบน้ัน ขาวปลอมหรือ
ขา วลวงเปนขา วทถี่ กู สรางขึ้นในการรายงานขา ว ซ�งึ รวมถึงสำนกั ขาว
นักการเมือง และ บรษิ ทั ผูผลติ แพลตฟอรม (European Commission,
2017)

ภายหลงั 4 - 5 ป ทผ่ี านมาน�้ หลายคนไดใหค วามสำคัญกับเรอื่ ง
ของขา วปลอมหลงั จากเหตกุ ารณก ารเลอื กตง้ั ประธานาธบิ ดขี องประเทศ
สหรฐั อเมรกิ าเมอ่ื ป ค.ศ. 2016 ทำใหส อ่ื หลายแหง และประชาชนตน่ื ตัว
ตระหนักและระมัดระวังในเรื่องของขาวปลอมมากขึ้น กลาวโดยสรปุ
ไดว า ขาวปลอม หมายถงึ ขาวที่มีเน�อ้ หาอันเปนเทจ็ หลอกลวง หรือ
ขาวสรางสถานการณ รวมถึงการเขียนขาวที่ไดรับการสนับสนุนอยาง
ปดบังหรือแอบแฝง ซึ�งนำเสนอในสื่อสังคมและแพลตฟอรมออนไลน
อ่นื ๆ (Lazer et al., 2018)

ประเภทของขา วปลอม

ขา วปลอม ในปจ จบุ นั มมี ากมายหลายประเภท บางประเภทผสม
ผสานกนั ไปและหลากหลายรปู แบบ โดย Tambini (2017) ไดแบงขา ว
ปลอมออกเปน 6 ประเภท ผานปรากฏการณท ีแ่ ตกตาง ไดแก

ทม่ี า : Tambini, D. (2017). Fake News : Public Policy Responses. Media Policy Brief 20.
17

กองทุนพฒั นาสือ่ ปลอดภยั และสรา งสรรค สมาคมนักขาววทิ ยุและโทรทศั นไทย

1.การจงใจทจ่ี ะแพรก ระจายขอ มลู ทผ่ี ดิ โดยยกตวั อยา ง กรณอ� ดตี
ประธานาธบิ ดสี หรฐั โดนลั ด ทรมั ป มขี า วปลอมโดยถกู กลา วหาวา มกี าร
แทรกแซงจากตา งประเทศ ในการเลอื กตง้ั ภายในประเทศสหรฐั อเมรกิ า

2.โฆษณาเกินเลยความจรงิ การตรวจสอบจำนวนมากยนื ยันวา
รปู แบบโฆษณาแบบใหม ๆ เปดโอกาสในการสรางรายไดจากการขาย
ขาวปลอม

3.ลอ เลยี นและเสยี ดสี ความแปลกใหมอ ยา งหนง�ึ ของขา วโซเชยี ล
มเี ดยี คอื ความเฟอ งฟคู รง้ั ใหมข องขา วการเมอื งลอ เลยี นและเสยี ดสี และ
มากไปกวา นน้ั ผคู นจำนวนมากเชอ่ื วา การลอ เลยี นเหลา นเ้� ปน เรอ่ื งจรงิ

4.สอ่ื สารมวลชนไมด ี โดยTambini ใชค ำวา Bad journalism ทม่ี ี
การสรา งขา วปลอม พรอ มเลา วา ในประวตั ศิ าสตรข องการสอ่ื สารมวลชน
มีกรณ�ที่นาอับอายของนักขาวมากมายที่สรางขาวปลอมขึ้นมา
โดยเฉพาะอยา งยง�ิ ในเรอ่ื งซบุ ซบิ ดารา นกั ขา วมกั สนใจเรอ่ื งการสมคบคดิ
กับเรื่องเลาที่หิวโหยในการเผยแพร เพื่อตอบสนองความหิวโหยของ
สาธารณชนสำหรบั เรอ่ื งราวทม่ี นี อ ย โดยไมค ำนงึ ถงึ ความจรงิ เปน หนา ท่ี
ส่ือมวลชนตองดูแลอยาเผยแพรเ รือ่ งท่ีไมถ กู ตองและทำใหเขา ใจผดิ

5.ขา วทไ่ี มต รงกบั อดุ มการณ ยกตวั อยา ง การนำเสนอขา ว โดนลั ด
ทรมั ป ใน “สอื่ กระแสหลกั ” อยาง New York Times และ CNN ใน
การแถลงขาวในชวงเดือนแรกของการดำรงตำแหนงประธานาธิบดี
โดยใหเ วลาสว นใหญเ พือ่ "เรียกรอ ง" สงิ� ท่ี โดนลั ด ทรมั ป อธบิ ายวา
เปนขาวปลอม

6.ขา วทท่ี า ทายอำนาจดง้ั เดมิ Tambini อธบิ ายวา ความพยายาม
ในการนำเสนอขอเท็จจริงและเหตุการณจากมุมมองที่ไมไดตั้งอยูบน
สมมติฐานท่ีใชรวมกัน อาจถกู มองวา เปนของปลอม

ขณะเดยี วกนั จากรายงาน “คมู ือภาคปฏบิ ตั ินกั ตรวจสอบขอเท็จ
จรงิ ” โดย นายพรี พล อนตุ รโสตถ์ิ (2562) หวั หนา ทมี ศนู ยช วั รก อ นแชร

18

ทักษะนักขาวในยุคดจิ ทิ ัล

สำนกั ขา วไทย อสมท รว มกบั ดร.เจษฎา ศาลาทอง อาจารยป ระจำภาค
วิชาการส่ือสารมวลชน คณะนิเทศศาสตร จฬุ าฯ ไดกลาวเกย่ี วกับการ
แยกประเภทของ “ขอ มลู เทจ็ ” ออกไวท ง้ั หมด 7 ประเภทดว ยกนั ไดแ ก

1.ขาวปลอม หมายถึง การกเุ ร่อื งมัว� ทั้งหมด มงุ หลอกลวงหรอื
หวังราย

2.ชีน้ ำ หมายถงึ จดั ฉากขอ มลู เพอ่ื ชน้ี ำ มงุ จดุ ประเดน็ หรอื ใสร า ย
3.โยงมัว� หมายถงึ ไมส มั พนั ธก นั ระหวา ง ภาพ คลปิ หรอื
คำบรรยายประกอบ อาจทำใหค วามหมายของการส่ือสารผิดไป
4.ผิดบริบท หมายถงึ เปนขอมูลจรงิ แตน ำมาใชผ ิดบริบท
5.ลอ เลียน หมายถงึ เนอ้� หาเสยี ดสีใหเ กดิ ความตลกขบขนั ไมม งุ
ใหเกิดอันตรายแตอาจทำใหบางคนเช่อื วาเปนความจรงิ เพราะเน�้อหา
ทลี่ อเลียนอาจจะมคี วามจริงในบางสว น เชน การลอเลียนหรอื เสยี ดสี
ทางการเมือง อาจทำใหป ระชาชนเกดิ ความสับสนได
6.สวมรอย หมายถงึ ปลอมตวั สวมรอยใหขอ มลู เพือ่ หลอกลวง
หรือหวงั ราย โดยขอ มูลเทจ็ น�อ้ าจทำใหผไู มหวังดีกออาชญากรรมทาง
ออนไลนไดอ ยา งงายมากขึน้
7.หลอกลวง หมายถึง สรางขอมูลเพ่อื หลอกลวงโดยเฉพาะ
ขา วปลอมแตล ะประเภทเหลา น้� สรา งความทา ทายใหก บั คนทำขา ว
ในระดับพน้ื ฐานทีเ่ ปนส�งิ สำคัญคือ จะสรางสมดุลระหวางผลประโยชน
สาธารณะในการไหลเวยี นของขาวสารอยา งเสรี และผลประโยชนข อง
องคกรสอ่ื ภายใตจ ริยธรรมและความรับผิดชอบตอ สังคมอยางไร

19

กองทุนพฒั นาสอื่ ปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนกั ขาววทิ ยุและโทรทัศนไทย

ทำไม..เราตอ งหกั ลา งขา วปลอม

FACTS MYTHS

“ความจรงิ ทเ่ี ท่ยี งตรงมคี วามสำคัญนอ ยกวา ความคนุ เคยเรามีแนวโนมทจี่ ะเชื่อ
ความเท็จเมื่อความเท็จถูกกลา วถึงซ้ำๆ บอยๆ ” (Lewandowsky, 2020)

1

1ในคมู อื ฉบบั น�้ The Debunking Handbook 2020 ทีมผเู ขยี นจะไมใชคาวา Fake News แตจ ะใชค ำวา Misinformation
ดงั น้ัน ในสว นน้�จะใชแทนวา ขอ มลู เทจ็ แทนคำวา ขา วปลอม อานเพมิ� เติมการหกั ลางขาวปลอม ไดท ี่ บรรณนิทัศน บท
สะทอน : The Debunking Handbook 2020 ปท่ี 14 ฉบบั ท่ี 1 (2021) : มกราคม - เมษายน ฉบบั : “ปอป หวีด สยอง”
https://so06.tci-thaijo.org/index.php/jcmag/article/view/246672

20

ทักษะนกั ขา วในยุคดิจทิ ัล

ขอ มลู เทจ็ สรา งความเสยี หาย (Misinformation cando damage)
ขอ มลู เทจ็ เปน ขอ มลู ทผ่ี ดิ ทถ่ี กู แพรก ระจาย ไมว า จะโดยเขา ใจผดิ
หรอื ตง้ั ใจทจ่ี ะนำไปสคู วามเขา ใจผดิ ขอ มลู เทจ็ มศี กั ยภาพถงึ ขน้ั ทำรา ย
ปจ เจกบคุ คลและสงั คม ดงั นน้ั จงึ จำเปน อยา งยง�ิ ตอ งปกปอ งหรอื ชว ยกนั
สนบั สนนุ คนทต่ี อ ตา นขอ มลู เทจ็ เรอ่ื งน้� บา นเรามศี นู ยช วั รก อ นแชร ชอ ง
9 อสมท. ทน่ี ำเสนอขอ มลู ทเ่ี ปน เทจ็ ทแ่ี พรก ระจายในสอ่ื สงั คมออนไลน
และในสวนของภาคประชาสังคมมีการรวมตัวทำงานทั้งนักวิชาการ
นักวชิ าชพี และ นักขับเคลือ่ นสงั คมในนาม Cofact
คูม ือฉบบั น�้ ระบุตัง้ แตประโยคน้เ� ม่อื เขาสูเน�อ้ หาวา “ขอมลู เทจ็
ทำลายสังคมในหลายทาง” พรอ มกับอธบิ ายวา มันเปน การงา ยมากท่ี
เราจะเขา ใจผดิ เพราะความรสู กึ ของความคนุ เคยกบั ความจรงิ มนั เชอ่ื ม
โยงกันบอย ๆ พวกเราดูเหมอื นท่ีจะเช่อื สิง� ที่ไดย นิ มากอนแลวหลาย ๆ
คร้งั มากกวาขอมลู ใหม พรอมกบั เนน ยำ้ ท่ีประโยคน�ว้ า
“ความจริงทีเ่ ท่ียงตรง มคี วามสำคญั นอ ยกวา ความคนุ เคย เรามี
แนวโนม ทจ่ี ะเชือ่ ความเทจ็ เมอ่ื ความเทจ็ ถูกกลาวถงึ ซำ้ ๆ บอย ๆ”
โดยเรียกปรากฏการณน�้วา “ผลกระทบความจริงที่ลวงตา”
(illusory truth effect) พรอ มกบั สรปุ วา ยง�ิ คนเผชญิ กบั ขอ มลู เทจ็ มากเทา
ไหร ขอ มลู เทจ็ เหลา นน้ั ดเู หมอื นเปน ความจรงิ และยง�ิ ตดิ หนบึ ในตวั เรา
ทง้ั ๆ ทมี่ แี หลง ท่มี าช้ชี ดั วา ไมน า เช่อื ถือ และขอ มูลเท็จมักมากับภาษา
ที่เราอารมณ และ ถกู ออกแบบมาเพื่อดึงดดู ความสนใจ พรอ มกบั แพร
กระจายในขาวสารปจ จุบันบนออนไลน
ขอมลู เท็จติดเหน�ยวทนทาน (Misinformation can be sticky)
การตรวจสอบขอ เทจ็ จรงิ (Fact Checking) สามารถลดความเชือ่
ของประชาชนในขอ มูลที่ผิด อยางไรกต็ าม ขอ มูลเทจ็ ยงั คงมอี ิทธิพล
ตอความคิดของประชาชน แมวา หลังจากน้ันจะไดรับทราบขอ มูลท่ถี ูก
ตองแลวก็ตาม โดยผเู ขยี นคมู ือฉบับนเ้� รยี กอาการวา “ผลกระทบอทิ ธิ
พลตอเน�อง” (continued influence effect)

21

กองทนุ พัฒนาสื่อปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนักขา ววิทยแุ ละโทรทศั นไทย

“ถึงแมวาการแกไขขอเท็จจริงนั้นดูเหมือนจะมีประสิทธิภาพ
บอ ยครง้ั ทค่ี นมกั จะเชอ่ื กบั ขอ มลู เทจ็ ในบรบิ ทอน่ื ๆ” เปน อาการประหนง�ึ
ขอ มลู เทจ็ นต้� ดิ หนบึ ในตวั เรา กลายเปน ความเชอ่ื (belief) อยา งไรกต็ าม
ผเู ขยี นบอกวา แมว าขอมลู เทจ็ เหลา น้จ� ะตดิ ในตวั เรา พวกเรามโี อกาส
ที่จะตอบโตได พวกเราสามารถปองกันขอมูลเท็จ จากการถอนราก
ตัง้ แตครัง้ แรก

การปอ งกนั การติดเหนย� วจากขอมูลเทจ็
(Prevent misinformation from sticking if you can)
การปอ งกันขอ มูลเทจ็ ทจี่ ะมาติดหนบึ ในตัวเรา ดวยวิธีการปอ ง
กนั ดวยตวั เราเองเหมือนการฉด� วัคซีนเขาไปตวั เรา ดวยการมคี วามรู
ทเ่ี ทา ทนั เทคนคิ ตา ง ๆ ของขอ มลู เทจ็ และปอ งกนั การไมเ ปน ผเู ผยแพร
ขอมลู เท็จเอง ซงึ� ในคูมือฉบับน�้ใชค ำวา “inoculation”
พรอ มกบั เตือนวา “บางครง้ั สอ่ื ไมไ ดเ ชค็ ขอ เทจ็ จรงิ กอ นตพี มิ พ
เผยแพรท ำใหข อ มลู ทน่ี ำเสนอกลายเปน ขอ มลู เทจ็ ”
โดยผูเขียนนำเสนอวิธีการงา ย ๆ ที่จะนำไปสูการรูเทาทันสื่อที่
ยิ�งใหญ คือ 1.ประเมินขอมูลที่ไดรับอยางมีเหตุมีผล ชวยลดการรับ
ขอมลู เทจ็ 2.ใหค วามรแู กค นอา นเกย่ี วกบั กลยทุ ธเ ฉพาะทจ่ี ะชว ยในการ
ประเมินอยา งมีเหตุมผี ล ซึ�งผเู ขียนบอกวา วิธกี ารนช�้ ว ยพฒั นานสิ ยั ที่
สำคญั เชน กลยทุ ธในการระวงั การซอ้ื การใชค ำในการโฆษณาและกอ น
แชรขอมลู อะไร ใหเช็คแหลงทม่ี าหลายที่ เพอ่ื ประเมนิ ความนาเชื่อถือ
ของเวบไซต โดยผเู ขยี นเตอื นวา ถา ทกุ คนทำเชน นผ้� ลกระทบของขอ มลู
เทจ็ จากแหลง ขอมูลท่ีมีความนาเชื่อถือนอ ยสามารถถกู ทำใหนอยลง
หักลา งขอ มลู เท็จอยางเหมาะสมและเสมอๆ (Debunk often
and properly)
ในคูม อื แนะนำวา หลังจากทเ่ี รามีภูมิคมุ กนั ขอ มลู เทจ็ แลว เรา
ตอ งมคี วามพรอ มปฏบิ ตั กิ ารหกั ลา งขอ มลู เทจ็ เหลา นบ้� อ ยๆ และเพอ่ื ให

22

ทักษะนักขา วในยคุ ดิจิทลั

การหกั ลา งมปี ระสทิ ธิภาพ เราตองใหข อมูลรายละเอยี ดในการหกั ลาง
ขอมูลเทจ็ นั้น โดยการอธบิ ายที่ชัดเจนวา ขอมูลน้ันเทจ็ อยางไร และที่
ถกู ตอ งเปน อยา งไร ทำใหข อ มลู เทจ็ เหลา นน้ั ไมส ามารถตดิ หนบึ ในผทู ่ี
รับขอ มูลเทจ็ น้ันได แตถา เราไมสามารถหกั ลางรายละเอียดได ขอ มูล
เทจ็ นัน้ ยงั คงตดิ อยูในผรู ับท้งั ๆ ทม่ี คี วามพยายามทีจ่ ะแกไขใหถูกตอง

ในหนงั สือ The Debunking Handbook 2020 ไดน ำเสนอ
กระบวนการหักลา งขอมูลเท็จ ประกอบดว ย 4 องคป ระกอบ ดงั น้�

FACT นำดวยขอ เท็จจริงทช่ี ดั เจน แหลมคมและหนกั แนนดว ย
ประโยคทีง่ าย ๆ มน�ั คงและเปนไปได ทีส่ ำคัญคือ ตองเขา กบั เนอ้� เร่อื ง

WARN ABOUT THE MYTH เตอื นกอนลวงหนาท่ีขอ มลู เทจ็
(ภาพลวงตา) จะถกู กลา วถงึ ในทนั ทที นั ใด หลกี เลย่ี งการกลา วซำ้ ขอ มลู
เท็จเพราะการทำซ้ำ ๆ ทำใหขอมลู กลายเปนจริง

EXPLAIN FALLACY อธบิ ายวา ขอ มลู เท็จน�น้ ำไปสคู วามเขา ใจ
ผิดอยางไร ชี้ใหเห็นวาทำไมขอมูลเท็จจึงถูกเชื่อวาเปนจริงครั้งแรก
ช้ีใหเ หน็ วา เปนเทจ็ อยางไร และ ถกู ตองอยางไร

FACT จบดว ยการเสรมิ ขอ เทจ็ จรงิ หลายๆ ครง้ั ทเ่ี ปน ไปได แนใจ
วาใหการอธบิ ายท่ีเปนทางเลือกอยา งงา ย ๆ ไมตองซ้ำซอ นและใชก าร
อธบิ ายทส่ี ัมพนั ธเดยี วกนั กบั ขอมลู เท็จเดมิ

23

กองทนุ พัฒนาส่อื ปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขาววทิ ยุและโทรทัศนไทย

ท่มี า: The Debunking Handbook 2020

24

ทักษะนกั ขาวในยคุ ดจิ ทิ ลั

Fact Checker กับการตรวจสอบขา วปลอม2

เมือ่ สงั คมไทยกา วเขาสูยคุ ดิจิทลั นอกจากการสอื่ สารรวดเรว็
ฉับไว ไรพ รมแดน จะขบั เคลอ่ื นเปด ทางใหเ กดิ โอกาสตอ ยอดทางธรุ กจิ
สังคมและการศึกษาเรียนรูอยางกวางขวางใหแกประชาชนทุกกลุม
แลวในทางตรงกันขาม เทคโนโลยีเหลานั้น ยังเปดชองใหกับการ
จุดประเด็นปญหาใหมในสังคมไทยรวมถึงสังคมโลก นั�นคือ การแพร
กระจายอยางรวดเร็วของขอ มูลเทจ็ ซ�งึ มีกรณ�เชงิ ประจกั ษม ากมายท่ี
สะทอ นวา “ขอมูลเท็จ” เหลานน้ั กอใหเกดิ ปญหาตัง้ แตระดบั สว นรวม
ถงึ ระดบั ปจ เจก สงผลเสียหายตอ ประเทศและประชาชนในดานความรู
ความคดิ ความมั�นคง ไปจนถึงชือ่ เสยี ง และอาจถงึ แกชวี ิต และยงั เปน
สิ�งสะทอนที่ชัดเจนถึงความจำเปนที่ประชาชนจะตองมีความรูเทาทัน
ส่ือในดา นตาง ๆ มากย�งิ ขน้ึ ไมว าจะเปน การรเู ทาทนั ส่ือดา นสุขภาพ
ส่ือดานเศรษฐกิจ สอ่ื ดานสังคม หรือแมกระทัง� สอื่ ดา นการเมือง

ขอ มลู เท็จหรือขา วปลอม (Fake news) เปนประเภทของการ
สอ่ื สารมวลชน หรือ การโฆษณาชวนเช่ือ ซ�ึงประกอบดวยขอ มลู ท่ีไม
ใชขาวจรงิ หรอื เปน ขอมูลที่หลอกลวง แพรกระจายผา นการพิมพแบบ
ดง้ั เดมิ และเผยแพรข า วหรอื สอ่ื ออนไลนท างสงั คมออนไลน Fake news
เขียนขึ้นโดยมีเจตนาที่จะหลอกลวงเพื่อสรางความเสียหายแกสังคม
แกหนว ยงานหรือหวงั ผลทางการเมอื ง รวมทัง้ การสราง Fake news
เพื่อเปนการโฆษณาสินคาและบริการแฝงไปกับขาว เพือ่ เพิ�มจำนวน
ผอู า นหรอื การแชรอ อนไลน และรายไดจ ากการคลกิ ผา นอนิ เทอรเ น็ตซึ�ง
เปนโฆษณาที่สรางขึ้นจากกิจกรรมโดยไมคำนึงถึงความจริงของ
เรือ่ งทต่ี พี ิมพ แมว กิ ฤติ Fake news จะทำลายความถกู ตอ งแทจ รงิ ของ
เนอ�้ ขาว แตส ่อื มวลชนบางประเภทกย็ งั อาศัย Fake news บางลกั ษณะ
ในการหารายไดเพื่อประคับประคองสถานะของสื่อสารมวลชนในยุคที่
เกดิ การแขง ขนั ของสื่อใหม

2อานเพมิ� เติมหวั ขอน้�ไดท่ี หนังสือ Fake News Fighter

25

กองทุนพัฒนาส่ือปลอดภยั และสรา งสรรค สมาคมนกั ขาววิทยุและโทรทัศนไทย

ในการตอสูกบั สถานการณการแพรกระจายของขอ มลู เทจ็ หรอื
ทีห่ ลายคนมกั เรยี กแทนดว ยคำวา “ขา วปลอม” นน้ั โจมตีสรา งความ
เสียหายโดยตรงตอความเชอื่ ถอื ไววางใจได (Trust) อนั เปน หวั ใจสำคญั
ของวชิ าชีพส่ือสารมวลชน ดงั นน้ั หน�ึงในภาคสวนสำคัญทเี่ ก่ยี วขอ ง
โดยตรง คอื บุคลากรในวงการสอ่ื สารมวลชนซ�งึ เปรยี บเสมือน นกั รบ
แถวหนา ที่จะตองเผชิญและตอสูกับภัยขาวปลอมดวยทักษะในการ
ตรวจสอบขอ เทจ็ จรงิ (FACT-CHECKING) โดย “นกั รบ” เหลา นจ้� ะทำ
หนาทตี่ ั้งแตก ารจับตาเฝาระวัง ปอ งกนั กำจัด และตอสูกับขอมลู เท็จ
ตาง ๆ ซึ�งมีแนวโนมเพิ�มปริมาณขึ้น และสรางความเสียหายมากขึ้น
เร่อื ย ๆ
Fact Checker หอ งขาวตางประเทศกับการตรวจสอบขา วปลอม

แตละประเทศ มีการตั้งคำถามตอขาวปลอมที่แตกตางกัน
นอกจากนน้ั ในแตล ะประเทศ ยงั มกี ารรบั มอื กบั ปญ หาขา วลอื ขา วปลอม
ที่แตกตา งกันอกี ดวย เชน ในประเทศเยอรมัน ยุคนาซี ที่มีการจัดตั้ง
หนวยงานในการเผยแพรขา วลอื โดยเฉพาะ (กระทรวงโฆษณาการ) แต
ในปจจบุ ันการเผยแพรข า วปลอมขา วลอื มวี ิธกี ารแยบยลมากกวา เดมิ
ไมไ ดท ำแบบโจง แจง แบบแตก อ น ทง้ั น้� การเขา มาของสอ่ื สงั คมออนไลน
ไดท ำใหท กุ คนสามารถเขา ถงึ ขอ มลู ขา วสารได สามารถลงขา วตพี ิมพ
ขอมลู ของตนเองได สง�ิ เหลา นถ้� ือเปน สง�ิ ใหม ดังน้ันผูมีสว นไดส ว นเสีย
ในระบบนเิ วศสื่อ จึงตองหากลไกในการตอสูก บั ขาวปลอม โดยเฉพาะ
คนทำสอื่ ท่ีมหี นา ที่ในการกระจายขอ มลู ขาวสารในรูปแบบ “ขา ว” ท่ี
ขายความนาเชือ่ ถือ ดงั นน้ั คนขา วมกี ารรบั มอื หรอื มาตรการเชงิ รบั กบั
ขา วปลอมอยางไร

26

ทักษะนกั ขาวในยคุ ดิจทิ ลั

กรณ�ศึกษา : Lucille S Sodipe : VERA Files, the Philippines3
ฟล ปิ ปน สไดท ำการเก็บขอมลู จากระบบออนไลน เมอื่ ป 2018

โดยทำการตรวจสอบความจริงของขอมูลที่ปรากฏในระบบออนไลน
จำนวนราว 200 เคส จากการสำรวจ พบวา ขอ มลู สว นใหญเปนเร่อื ง
เกย่ี วกบั การเมอื งมากทส่ี ดุ รองลงมาเปน เรอ่ื งสขุ ภาพและเกมออนไลน
โดยทนี่ กั การเมืองมกั จะโดนปลอมแปลงขอ มลู อยเู สมอ โดยฝายท่ถี ูก
ปลอมแปลงขอ มลู สว นใหญจ ะอยใู นพรรคฝา ยคา นหรอื วฒุ สิ ภา มเี พยี ง
บางสวนเทา น้นั ที่เปน ฝายรฐั บาล โดยมีนกั การเมอื งหลายคน ตกเปน
เหย่อื จากกระบวนการสรางขาวเท็จ แมก ระทงั� ประธานาธิบดกี ็ตกเปน
ผเู สียหาย โดยผูสรางขาวเท็จจะดูแมกระทั�งพฤติกรรมเล็ก ๆ นอย ๆ
ของผูเสียหายเพื่อใชในการโจมตีและสรางขอมูลเท็จ ตัวอยาง เชน
Bam Aquino นกั การเมอื งชาวฟล ปิ ปน ส มักจะโดนขาวโจมตีวาเขา
อา งความดีของคนอื่นมาเปนของตน ฉกฉวยความดีของคนอื่นใหมา
เปนของตัวเอง

อยางไรก็ตาม ถึงแมวาจะปรากฏขอมูลเท็จ หรือขาวปลอม
จำนวนมากหากไปอานคอมเมนตจะเห็นไดวาชาวฟลิปปนสเชื่อ
ขา วลวง รวมถงึ ชาวฟล ปิ ปน สท อ่ี ยตู า งประเทศกเ็ ชอ่ื แบบนน้ั เชน เดยี วกนั
Facebook เปนสื่อที่สามารถนำเสนอเน�้อหาเหลาน�้ โดยสามารถนำ
เสนอไดหลายมมุ มอง ทำใหเห็นวาการสื่อสารทั้งหมดน�้เปนการแบง
ขั้วทางการเมือง โดยตองการแบงแยกออกเปนสองฝายอยางชัดเจน

3ขอ มูลสว นน้จ� ากการเกบ็ ขอ มูลในงาน International Conference on Fake News เม่อื วันที่ 17 มถิ นุ ายน 2562
ทผี่ เู ขียนเปน ผดู ำเนินรายการ

27

กองทุนพฒั นาส่ือปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขาววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย

สว นใหญแลว การเกิดขา วลวง เกิดขนึ้ จาก 3 เทคนิค ประกอบ
ดวย 1.เทคนิคการแตง เรื่องขึ้นมาใหมท ้ังหมด 2.เทคนคิ การใหขอ มูลที่
บิดเบือน และ 3.เทคนิคการใชเ หตุการณท เี่ กิดขนึ้ จริง สถานการณจ รงิ
แตใหข อมลู ใชห วั ขอ หรอื ภาพที่ไมตรงกบั เหตุการณน ั้น ๆ มขี าวลวง
จำนวนมากเกิดขึ้นในลักษณะของคลิปวีดีโอที่เผยแพรผานชองทาง
YouTube และแพรก ระจายตอ ๆ กนั หรอื แชรต อ กนั ใน Facebook โดยมี
ทง้ั ขา วลวงทส่ี รา งขน้ึ มาใหม หรอื การใชฟ ตุ เทจหรอื เหตกุ ารณท เ่ี กดิ ขน้ึ
จรงิ นำมาเปลย่ี นแปลงหวั ขอ ตดั แตง ใหผ ดิ เพย้ี นไปจากความจรงิ

จากการทำการศึกษาพบวา 80% ของขาวลวงเกิดขึ้นมาจาก
เวบ็ ไซตเดียวกนั และถกู เผยแพรต อไปยังอีก 60 เว็บไซต แสดงใหเหน็
วาขา วลวงสวนใหญม าจากในแหลง เดียวกนั ซึ�งขอ มูลน�้ สามารถตรวจ
สอบไดจ ากรหสั ผใู ช (code) ทเ่ี ปน ผเู ผยแพรข า วนน้ั ทง้ั น้� ขอ สงั เกตจาก
ป 2018 มผี ลลัพธที่ไมตา งจากป 2017

28

ทักษะนกั ขาวในยคุ ดจิ ทิ ัล

Lucille S Sodipe ไดแ นะแนวทางสำหรบั การทำการตรวจสอบ
ขอ มลู โดยมีลักษณะการทำงานคลายกับการทำงานของวคั ซนี คอื การ
ฉด� วคั ซนี จะทำใหส ามารถสรา งภมู คิ มุ กนั ได เชน เดยี วกนั กบั การมคี วาม
รใู นเรอ่ื งของ Fake News เมอ่ื ผรู บั สารมคี วามรใู นเรอ่ื งของ Fake News
แลว ไดร บั ขา วปลอมกจ็ ะมภี มู คิ มุ กนั ในตวั เอง ไมต กเปน เหยอ่ื ในการรบั
ขอ มลู ขาวสาร

การโตตอบขาวลวงของ VERA Files

การโตต อบขา วลวงของ VERA Files คอื ใหข อมูลที่ถูกตองให
ชดั เจน เชน ในสว นเฮดไลน (Headline) ตอ งระบวุ า เกดิ Fake News
ในเรื่องน้� ในสวนของเน�้อหาใหตอกย้ำวาขอมูลที่แชรกันนั้นเปนเท็จ
อยา งไร โดยใสขอเท็จจริงและใสแหลงอางอิง รูปภาพ หรือขอความ
ตางๆ เชน อางองิ รปู ภาพแตล ะรปู วาเกิดปใด มาจากแหลงภาพใด
ภาพใดเปน ภาพจรงิ ภาพใดเปน ภาพเทจ็ หากภาพใดท่ีไมป รากฏในสอ่ื
สังคมออนไลนแลวก็ตองแจงใหผูอานทราบ การทำเชนน�้ทำใหผูอาน

29

กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขาววิทยุและโทรทศั นไทย

ไดเห็นภาพเปรยี บเทยี บภาพจริง และ ภาพลวง ไดอ ยางชัดเจน ท้งั น้�
อาจจะทำการชี้แจงขอเท็จจริงโดยการทำอินโฟกราฟกเพื่ออธิบาย
เทียบเคียงภาพลวงกบั ภาพจริง เปนการอธิบาย “ความจริง” ใหเปน
“ภาพ” (Visualize facts) และ อาจใหข อ มลู ดวยวา เหตุใดขอ มลู เท็จน�้
จึงถูกโพสต

ชว ยกนั ผูส ือ่ ขาว ผูส ่ือขา ว ทมี ชวยกนั บรรณาธกิ าร
มอรน ิเตอร สบิ คน ขอมูล ตรวจสอบ ตรวจสอบ อาวโุ ส3คน
และเขยี น ตรวจสอบ
ขาว

กระบวนการตรวจสอบขอ มลู ของ VERA Files เปน ดังน้� 1.ทีม
งานชวยกันมอนิเตอรขาว 2.ผูส่ือขาวสืบคนขอมลู 3.ผสู อื่ ขา วตรวจ
สอบและเขียน 4.เพอื่ นรวมงานในทมี ชวยกนั ตรวจสอบขอมลู (fact
checking) และเรยี บเรียงขา ว (first editing) โดยใหเ พ่ือนรวมงานชว ย
กนั วิพากษวจิ ารณ ซึ�งขั้นตอนน�้ชวยลดการผิดพลาดลงไดมาก และ
5.การตรวจสอบครง้ั สดุ ทา ย (finalise) โดย บรรณาธกิ ารอาวโุ ส 3 ทาน
จากนนั้ จึงเผยแพร

อยางไรกต็ าม กระบวนการตรวจสอบขอ มลู หลายขนั้ ตอน เปน
สว นหนง�ึ ทท่ี ำใหก ารทำงานลา ชา แตเ มอ่ื ทำงานไปเรอ่ื ยๆ กส็ ามารถทำ
ใหเ รว็ ขน้ึ ไดโ ดยมไิ ดล ดกระบวนการทำงานลง โดยใชเ วลาเพยี ง 1 วนั
(จากเดมิ ใชเวลา 3 วนั ) สวนการเขาถงึ แหลง ขอ มลู โดยเฉพาะขอมูล
ของภาครฐั จะใชเ วลานานมาก ไมใชเพราะวารัฐบาลไมอยากใหขอมูล
แตอ าจเปน เพราะระบบฐานขอมลู ของรัฐบาลยงั ไมดีมากพอ

30

ทกั ษะนักขาวในยคุ ดจิ ิทลั

อีกประเด็นหนง�ึ ทีต่ อ งระมดั ระวัง คอื การเขาถึงเวบ็ ไซตต าง ๆ ทเี่ ปน
แหลง ของ Fake News ซึง� มกั จะมีไวรัส หรอื malware ดงั นั้น การ
เขาถึงขอมูลเหลาน�้ จำเปนตองใชคอมพิวเตอรเครื่องอื่นเพื่อปองกัน
ไวรสั ที่จะเขา ถึงขอมลู ของเรา

นอกจากน้� Lucille S Sodipe ยงั ไดเสริมวาการทำการตรวจสอบ
ความจรงิ (Fact Checking) จะตอ งเขา ถึงตน ตอ หรือ Primary source
ใหไ ด ซ�ึงอาจจะทำใหก ารทำงานชา แตจ ำเปน อยางยงิ� ทีจ่ ะตองทำ
กรณ�ศกึ ษา: Nur-Azna Sanusi : Thomson Reuters4

4 ขอมูลสว นน�้จากการเกบ็ ขอมลู ในงาน International Conference on Fake News เมอ่ื วันที่ 17 มิถนุ ายน 2562
ท่ีผูเขียนเปน ผดู ำเนินรายการ

31

กองทนุ พัฒนาสอื่ ปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนกั ขา ววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย

ในการตรวจสอบความถกู ตอ งของขอมลู น้นั ผูต รวจสอบจะตอง
จดั ระเบียบข้นั ตอนการวเิ คราะห คาดการณเ วลาเกิดเหตกุ ารณ และจะ
ตอ งพยายามหาตน ตอวา ใครเปน คนแรกทถ่ี า ยภาพนน้ั ออกมา ถา ยออก
มาจากมมุ ใด จะทำใหเราสามารถเทียบเคยี งภาพอ่ืน ๆ ในบริเวณนนั้
หรือเวลาน้ันได

การที่เราสามารถหาตัวผูถายภาพได จะเปนประจักษพยานท่ี
ชัดเจนและมีความสำคัญมากที่สุดนาเชื่อถือไดมากกวาขอมูลจากผูที่
ไมไ ดอ ยูในเหตกุ ารณ โดยปกตธิ รรมชาตขิ องมนษุ ย เมอ่ื เราเอารปู ภาพ
ลงสอ่ื สงั คมออนไลนจะไมไ ดใ หขอมลู ท่มี ีท้งั หมด เมอื่ ตองการทราบ
ขอมลู ท่แี ทจรงิ จึงตองนำภาพและขอ มลู จากแหลง ตา ง ๆ มาเปรยี บ
เทียบและประกอบเขาดวยกัน

Thomson Reuters ใชข อ มูลจาก UGC (Users Generate
Content) 2 รูปแบบ คอื 1. ติดตอบุคคลผา นเครอื ขายของ Thomson
Reuters เอง และ 2.ผา นโซเชยี ลมเี ดยี ทม่ี คี นโพสตไว ซง�ึ ตอ งไดร บั การ
ตรวจสอบอยา งถี่ถว นเสียกอ น

สอื่ สงั คมออนไลนประเภทตา ง ๆ เปน ประโยชนต อ การหาตน ตอ
ของแหลง ขา ว โดยส่อื สังคมออนไลนแตล ะประเภทกม็ ขี อดีและขอ เสยี
ทแ่ี ตกตา งกนั ออกไป เชน Twitter เปน สอ่ื ท่ใี ชง านไดง า ยสามารถคน หา
ขอ มูลไดด วยการใส keyword และ สามารถใสตวั เชือ่ มหรือคำเช่ือมได
นอกจากน�้ Twitter ยังเรียงขอมูลกอน - หลังใหดวย Facebook เปน
สื่อที่คอนขางยากในการหาตนตอของขอมูล แตสามารถตรวจสอบ
location ได ปจจบุ ันมกี าร live ซ�งึ วธิ กี ารน�้คอ นขางมคี วามนา เชือ่ ถอื
อยา งไรกต็ าม กอ็ าจมกี ารนำ live ของคนอน่ื มาเผยแพรเ ปน ของตนเอง
เชน กัน Instagram เปน สอ่ื ท่ไี ดร บั ความนยิ มในหมวู ยั รนุ เปน ชอ งทาง
การสื่อสารที่ดีเยี่ยมสำหรับการตรวจสอบขอมูลจากสถานที่ตางๆ
ทัว� โลก โดยสามารถคน หาไดจ าก hashtag หรอื location ซ�ึงจะทำให

32

ทกั ษะนกั ขาวในยคุ ดจิ ิทลั

เราสามารถเห็นเรือ่ งราวตา งๆ ท่เี กดิ ขึ้นทกุ มุมโลกได SnapMap เปน
รูปแบบของสื่อสังคมออนไลนที่เปนที่นิยมในหมูวัยรุนฝงประเทศ
ตะวันออกกลาง โดยมคี วามคลา ยคลึงกบั Story ของ Instagram แต
เราสามารถคนหาขอมูลไดจากทางภมู ิศาสตร โดย SnapMap เปน
แอพที่ผสมผสานการคนหาทางภูมิศาสตรเขากับสิ�งที่กำลังฮอตในโลก
ใบน�้ (Heat map) Heat ในทน่ี �้ หมายถงึ มีวดิ ีโอที่มีคนโพสตมาก ๆ อยู
ตรงไหนของแผนที่โลก ซึ�งเมื่อคลกิ เขาไป ก็จะเหน็ ภาพวา มีอะไรเกิด
ข้ึนในพน้ื ท่ีน้ัน Geosearch เปนสอื่ ที่ใชซ อฟตแวร SAM ในการตรวจ
สอบความถกู ตอ งของภาพ ทำใหท ราบวา ตน ตอของภาพนน้ั มาจากท่ใี ด
สามารถคน หาโพสตท ม่ี กี ารแทก็ สถานทอ่ี ยา งเฉพาะเจาะจง (a specific
location) ท่ีโพสตในโซเชียลมีเดียตางๆ

Thomson Reuters ตรวจสอบขอมูลความถูกตอ งโดยใชวธิ ี
เปรยี บเทยี บภาพจากสอ่ื สงั คมออนไลนต า งๆ เชน เปรยี บเทยี บ IG และ
IG Story กบั ภาพที่ไดจ าก Twitter และ Facebook เชน ดูภาพถา ย
จากหลายมุมหลายทม่ี า วาตึกเหมือนกันไหม ตนไม ใบไม อยูในฤดู
เดยี วกันไหม เวลาทเ่ี กดิ เหตเุ ปน เวลาเดยี วกนั ไหม คนทป่ี รากฏในภาพ
เหมอื นกันไหม เปน ตน และตรวจสอบอกี คร้งั ดว ยซอฟทแวร SAM
การโตต อบขา วลวงของ Thomson Reuters

Nur-Azna Sanusi ชี้ใหเห็นวา ในการตรวจสอบ (Verification)
จะตอ งตรวจสอบทง้ั แหลง ทม่ี า (Source) และ ตรวจสอบเนอ้� หา (Content)
ดว ย ท้งั น้� Thomson Reuters มีเพ่อื นรว มงาน และเครอื ขา ยอยู
ทั�วโลก ทำใหสามารถตรวจสอบความถูกตองของขอมูลได กอนที่จะ
เผยแพรขา ว จะตอ งผานการตรวจสอบอยางถ่ถี วนแลววาเปน ขอมลู ท่ี
ถกู ตองเชอื่ ถือได

33

กองทนุ พฒั นาส่ือปลอดภัยและสรา งสรรค สมาคมนักขาววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย

Nur-Azna Sanusi ยกตวั อยางเวิรคโฟลวข องการตรวจสอบ
ขอ เท็จจริง (Verification Workflow) ของ Fergus Bell จาก
Twitter@fergb ดังน�้

Fact Checker หองขา วโทรทศั นไทยกับการตรวจสอบขาวปลอม
งานวจิ ยั Newsroom Alert : การตรวจสอบขาวปลอมของ

หองขาวไทย (วไิ ลวรรณ จงวไิ ลเกษม, 2564) ไดทำการสำรวจ “กอง
บรรณาธกิ ารขา วไทยมกี ลไกในการตรวจสอบขา วท่ีไดม าวา ขา วนน้ั เปน
ขาวจริงหรือขาวปลอมหรือไมแ ละอยา งไร” และ “ในกองบรรณาธกิ าร
มตี ำแหนง Fact Checker หรอื ไม ทที่ ำหนาที่ตรวจสอบขา วปลอม”
พบวา กองบรรณาธกิ ารขาวของท้งั 7 สถาน�โทรทัศน ไมม ตี ำแหนง
Fact Checker สำหรบั คอยตรวจสอบวาเปน ขา วจริงหรอื ขา วปลอม
แตละสถาน�มีกระบวนการตรวจสอบขาวปลอมแตกตางกันออกไป
ดังน�้

34

ทกั ษะนักขา วในยุคดจิ ทิ ัล

สถาน�โทรทัศน Fact Checker Fact Checking

X กระบวนการตรวจสอบขา วปลอมจะ
ใชวิธกี ารโทรศพั ทสอบถามจากผูที่
เกย่ี วขอ งผทู ม่ี ีความรคู วามเช่ยี ว
ชาญในเรือ่ งนัน้ ๆ

X ไมม ตี ำแหนง Fact Checker
โดยเฉพาะ แตในการผลติ รายการขาว
ทั้ง 3 รายการ ผทู จี่ ะตอ งตรวจสอบ
ขาวเปน อนั ดับแรก กค็ อื ตวั นักขาว

X นักขาวตองมีทักษะของการตรวจสอบ
ที่มาของขอมูล
ทักษะการตรวจสอบขอมลู

XPPTV
ไมมตี ำแหนง Fact Checker
แตม ีรายการ “ชัดกอ นแชร”

X ขา วหน�ึงช้ินที่ไดมาจากโซเชียลมีเดยี
จะผานการกลัน� กรองจากบรรณาธกิ าร
หัวหนา ขาว จนถึงรีไรทเตอร

XONE ทกุ คนในกองบรรณาธิการมีหนาท่ี
ตรวจสอบขอเท็จจริงกอ นนำเสนอ
ทุกครัง้
X สิ�งแรกคอื ตรวจสอบไปที่ตน ทาง
ของตวั เหตุ

35

กองทนุ พฒั นาส่ือปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนักขาววิทยุและโทรทศั นไทย

กระบวนการตรวจสอบขาวปลอม ของ สถานโ� ทรทัศนช อง 3
ทุกคนในกองบรรณาธิการ ชวยกนั ตรวจสอบขา วปลอม
บรรณาธิการขา วสถาน�โทรทัศนช อง 3 เลา วา สำหรับตำแหนง

Fact checker นน้ั ทางชอ ง 3 ยงั ไมม ตี ำแหนง น้โ� ดยเฉพาะ แตผ ทู อ่ี ยูใน
กองบรรณาธกิ ารทกุ คน ตง้ั แตบ รรณาธกิ ารจนถงึ นกั ขา วมหี นา ทช่ี ว ยกนั
ตรวจสอบขา วปลอม ทต่ี รงกบั สายงานของตวั เอง

“ไมมตี ำแหนง Fact checker ผทู อ่ี ยูในกองบรรณาธกิ ารทกุ คน
มหี นาท่ีชวยกันตรวจสอบขา วปลอม”

นางเฉลมิ ศรี ปรงี าม

บรรณาธิการขา วสถานโ� ทรทัศนชอง 3

กระบวนการตรวจสอบขา วปลอมของ สถาน�โทรทศั นช อง 7

นักขา วตรวจสอบขอ เท็จจรงิ รีไรเตอรต รวจสอบ บรรณาธกิ ารยืนยัน

รองผูจ ัดการฝา ยขา ว 2 ทวี ีชอง 7 เลา ถึง กระบวนการตรวจสอบ
ขา วปลอมของสถานโ� ทรทศั นช อ ง 7 วา Fake news จากสังคมออนไลน
ทมี่ มี ากมาย สื่อโทรทศั นในปจ จบุ ันมกั จะนำขาวเหลาน�้มาตอ ยอดและ
ทำใหเปนประเด็นใหญโดยไมตรวจสอบใหดีกอนวาเปนขาวปลอม
หรอื ไม สว นใหญแ ลว มกั จะเปน ในรปู แบบของคลปิ วดิ โี อ หรอื ขอ มลู ท่ี
สง ตอ ๆ กนั มา เพราะฉะนน้ั นกั ขา วของชอ ง 7 จะตอ งตรวจสอบกอ นวา
ขา วนน้ั มีขอเทจ็ จรงิ มากนอ ยแคไหน และตอ มาจึงจะเปน หนาท่ขี อง
รไี รทเ ตอร เมอ่ื ตรวจสอบแลว จะตอ งสง ขา วไปยงั บรรณาธกิ ารเพอ่ื ยนื ยนั
อีกคร้งั วา ขาวใดเปนขาวจรงิ ขา วใดเปนขา วปลอม

“ชอ ง 7 นน้ั ไมม ตี ำแหนง Fact Checker โดยเฉพาะ แตว า ในการ
ผลิตรายการขา วทัง้ 3 รายการน้� ผูท ่ีจะตองตรวจสอบขา วเปน อันดับ
แรกก็คือตัวนักขาวเอง”

จุติวดี ทองนาค

รองผูจดั การฝายขา ว 2
สถาน�โทรทัศนช อ ง 7

36

ทกั ษะนักขาวในยคุ ดจิ ทิ ลั

กระบวนการตรวจสอบขาวปลอมของสถานโ� ทรทัศนไทยพีบีเอส

ทกุ ตำแหนงในกองบรรณาธิการมีหนา ที่ในการ เรื่องเทคนิคสง ให
ตรวจสอบขาวปลอม ผูเ ชย่ี วชาญตรวจสอบ

บรรณาธิการกลมุ ขา วสืบสวน ไทยพบี ีเอส มองวา หนา ที่ในการ
ตรวจสอบขา วปลอมเปนหนา ที่ปกตขิ องผสู ่อื ขาว และ เปน หนา ทป่ี กติ
ของผผู ลติ ขา ว ผผู ลติ หมายถงึ ทกุ ตำแหนง ในกองบรรณาธกิ ารขา วหรอื
ผทู ่มี ีสวนเก่ียวของในการผลิตขา ว จะตองทำหนาที่ในการตรวจสอบ
ขาวปลอม หากมเี รอ่ื งเทคนคิ เขา มาเกย่ี วขอ ง เชน คลปิ วดิ โี อ หรอื
ภาพตดั ตอ จะตอ งใหผ เู ชย่ี วชาญดา นวดิ โี อหรอื ผเู ชย่ี วชาญในดา นนน้ั ๆ
ชว ยตรวจสอบ

“หนา ที่ในการตรวจสอบขา วปลอมเปน หนาทป่ี กติของผูสอื่ ขาว”
นายคณิศ บณุ ยพานิช

บรรณาธิการกลมุ ขาวสบื สวนไทยพบี เี อส

กระบวนการตรวจสอบขาวปลอมของสถานโ� ทรทัศน PPTV

หนา ที่ทุกคน ตรวจสอบ บรรณาธิการ ขอ มลู กลายเปน
ตรวจสอบ ขอมลู เบอ้ื งตน ตรวจดูเนอ้� หา ฐานขอ มลู ของ
ขาวปลอม เช่ือมโยงขอมูล ทัง้ หมดนำขอมูล กองบรรณาธิการ
กับบรรณาธิการ ตรวจสอบกบั
แหลง ขา วตา งๆ เก่ยี วกบั
สวนอนื่ ๆ ขา วปลอม

บรรณาธกิ ารบรหิ ารสถานโ� ทรทศั น PPTV กลา ววา หนา ท่ีในการ
ตรวจสอบขาวปลอมนั้นจะเปนหนาทขี่ องกองบรรณาธิการทกุ คน ซง�ึ
วธิ กี ารทำงานของกองบรรณาธกิ ารทเ่ี กย่ี วกบั ขา วปลอม คอื 1.ตรวจสอบ
ขอ มลู เบอ้ื งตน 2.เชอ่ื มโยงขอ มลู กบั บรรณาธกิ ารสว นอน่ื ๆ บรรณาธกิ าร
จะมหี นา ทต่ี รวจดเู นอ้� หาขา วทง้ั หมด รวมถงึ ขา วปลอมและนำขอ มลู ไป
ตรวจสอบกับแหลง ขา วตา ง ๆ เมื่อระดมขอ มูลทง้ั หมดครบถว นแลวจึง
ผลติ เปนหนง�ึ รายการขึ้นมา ขอมลู เหลาน้�ก็จะกลายเปนฐานขอมลู ของ
กองบรรณาธิการวามขี า วใดบางทีเ่ ปนขาวปลอม

37

กองทนุ พัฒนาสอ่ื ปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขาววทิ ยแุ ละโทรทศั นไทย

นอกจากน�้ จะมีการตั้งกองขึ้นมา เพื่อทำหนาที่ตรวจสอบขาว
ปลอมและผลติ รายการโดยเฉพาะ ทั้งโปรดวิ เซอร บรรณาธกิ าร และ
พิธีกรเองกต็ องตรวจสอบแหลงท่มี าของขอมลู วามาจากที่ใด เชน ขาว
ท่บี อกวา ใหห ายใจถีๆ่ ลกึ ๆ หากหายใจไดค ลอ ง แสดงวา ไมไ ดตดิ ไวรัส
ก็ตองตรวจสอบโดยการโทรศัพทหาแหลงที่มาซึ�งเปนตนตอของ
ขอมูลเหลาน�้ นอกจากน�้ทางรายการยังมีการติดตอกับแอดมินเพจ
เฟซบุคตา งๆ เชน หมอแลบ็ แพนดา เปน ตน เพราะวา เขาจะมเี ครอื ขา ย
ท่ีเปน ผูเชีย่ วชาญดา นตาง ๆ และมกี ารแลกเปลย่ี นขอ มูลกนั พจิ ารณา
รว มกบั แหลง ขา วของ PPTV เชน บรรณาธกิ ารดา นสาธารณสขุ เปน ตน

“PPTV ไมม ตี ำแหนง Fact Checker แตม รี ายการ“ชดั กอ นแชร”
เสถยี ร วริ ิยะพรรณพงศา

บรรณาธิการบรหิ าร
สถาน�โทรทศั น PPTV

กระบวนการตรวจสอบขา วปลอมของ สถานโ� ทรทศั นไทยรัฐทวี ี

ขาวโซเชียลมีเดยี แผนกโซเชยี ลตรวจสอบ
ผานการกลน�ั กรองเนอ้� หา เร่อื งเทคนคิ คนรนุ ใหม

จากบรรณาธกิ าร
หัวหนา ขา ว รไี รเตอร

บรรณาธกิ ารขาว หนา 1 สถาน�โทรทศั นไทยรัฐทีวี เลา วา สถาน�
โทรทศั นไทยรฐั ทวี ี ไมม ตี ำแหนง ผตู รวจสอบขอ เทจ็ จรงิ ของขา วโดยตรง
แตในกองบรรณาธิการจะมีตำแหนง บรรณาธกิ าร รไี รทเตอร ผสู ื่อขา ว
หวั หนาขา ว ตามปกติของโครงสรางแบบแผนของสำนักขาวทั�วไป
ของไทยทีเ่ คยเปน มาตั้งแตอ ดตี จนถงึ ปจจุบนั ขาวหน�ึงชนิ้ ที่ไดม าจาก
โซเชยี ลมเี ดยี จะผา นการกลน�ั กรองจากบรรณาธกิ าร หวั หนา ขา ว จนถงึ
รไี รทเ ตอร ดังนนั้ ขาวหนึ�งชิ้นจะประกอบไปดวยหลายสว นที่ทำ เชน

38

ทักษะนักขา วในยุคดจิ ทิ ัล

ผสู อ่ื ขา วลงพน้ื ท่ี แลว สง ขา วมาใหร ไี รทเ ตอรต รวจสอบรอบแรก จากนน้ั
สง ตอ ไปทบ่ี รรณาธกิ าร เชน เดยี วกบั การทำงานของหนงั สอื พมิ พ ตา งกนั
ตรงทขี่ าวทีวีจะรวดเร็วกวา โดยรวมแลวทกุ ตำแหนงตอ งชวยกนั ตรวจ
สอบจะผดิ พลาดไมไ ด มันหมายถงึ ความนาเชอ่ื ถอื ของผชู ม

ปจ จบุ นั สอ่ื ยคุ ใหมม แี ผนกโซเชยี ลมเี ดยี เชอ่ื มโยงกบั การทำงาน
ขา วออนไลน แตด า นเนอ้� หายงั ตอ งทำงานเชอ่ื มโยงกนั เชน ไดข า วจาก
โซเชียลมีเดียมาหนึ�งชิ้น บรรณาธิการยังไมสามารถตรวจสอบไดวา
จรงิ หรอื ไม ก็จะสงตอ ใหแ ผนกโซเชียลมีเดียชว ยตรวจสอบซงึ� แผนก
น�้จะเปนคนรุนใหม อายุระหวา ง 20-30 ป เพราะตองยอมรบั วาคนรนุ
ใหมจ ะรเู ทา ทนั ตอเรื่องโซเชียลมีเดีย ซง�ึ เปนเรอ่ื งในเชงิ เทคนคิ มาก
กวา นักขา วรนุ เกา กลา วคอื เสริมจุดแข็งจุดออนซ�งึ กนั และกัน เพราะ
นักขาวรนุ เกา อาจเชี่ยวชาญเร่อื งเน้�อหาประเดน็ ขาวมากกวา เพราะมี
ประสบการณม ากกวา แตเรอ่ื งเทคนิคในเรอ่ื งโซเชียลมเี ดีย คนรุนใหม
หรอื นกั ขา วรุนใหมจะเชยี่ วชาญกวา ขาวปลอมท่ีใชเทคนิคขน้ั สูง สวน
มากเปนขาวในทวิตเตอรที่เปนแรงกระแสตอเรื่องใดเรื่องหนึ�งของคน
จำนวนมากเทานัน้ ยังพอแยกแยะออกวาเปน ขา วปลอมหรอื ขา วจริง

“ขาวหนงึ� ชิน้ ที่ไดม าจากโซเชียลมเี ดยี จะผานการกลั�นกรองจาก
บรรณาธิการ หวั หนาขาว จนถึงรไี รทเตอร”

นายวรวรรธน ขนุ ทอง

บรรณาธกิ ารขาว หนา 1
สถาน�โทรทัศนไทยรัฐทวี ี

39

กองทุนพฒั นาสือ่ ปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนักขาววิทยแุ ละโทรทศั นไทย

กระบวนการตรวจสอบขา วปลอมของ สถาน�โทรทศั นชอ งวนั 31

ทกุ คนในกองบรรณาธกิ าร ทกุ คนในกองบรรณาธิการ ถาขา วใดตรวจสอบแลว
มอนเิ ตอรข า วผาน ตรวจสอบขอเท็จจรงิ หาที่มาที่ไปไมเจอ
โซเชียลมเี ดีย กอนนำเสนอทกุ ครั้ง จะไมถกู นำเสนอ

บรรณาธกิ ารบรหิ ารขา วชองวนั 31 เลา วา ทุกคนท่ีอยูในกอง
บรรณาธิการขาวมีหนา ทม่ี อนเิ ตอรข า วทกุ ชนิ้ อยแู ลว หมายความวา
ระหวางที่กำลังจะทำขาว เราจะมอนิเตอรผานชองทางโซเชียลมีเดีย
ตางๆ ทุกคนจะเขาไปมอนเิ ตอรข า ว หากพบขา วทีน่ า สนใจกจ็ ะสงเขา
มาที่กองบรรณาธกิ าร จากนน้ั กองบรรณาธิการจะมหี นาท่ีในการคัด
เลอื กวา ขาวน้�ควรจะนำเสนอแบบไหน หรือไมควรนำเสนอ หรอื ตอง
การมากกวาสิ�งที่ปรากฏในโซเชียลมีเดีย กจ็ ะสง นักขา วลงพน้ื ที่เพือ่
หาขอมูลเพิ�ม

ในเรื่องการตรวจสอบขอเท็จจริงเชิงเทคนิค เชน ภาพหรือคลปิ
วิดีโอที่ผานการตัดตอแตงเติมถึงขั้นตองใชผูเชี่ยวชาญทางเทคนิคมา
ตรวจสอบยงั ไมมี เพราะสิง� ท่ีปรากฏในโซเชียลมเี ดยี เชน คลิปวดิ ีโอ
จะเปนภาพจริงที่เกิดขึ้นและเปนขอเท็จจริงที่เกิดขึ้นในตัวเองอยูแลว
ทางสำนักขาวจะเลือกขาวหรือคลิปที่มีขอเท็จจริงบงชัดอยูในตนเอง
ชัดเจน

อยา งขาวไอโอ เราจะตรวจสอบวาสงิ� ท่ีเขาพดู ถงึ มคี นแชรก ัน
เยอะแคไ หน กรณท� เ่ี ปน ไอโอ สว นใหญจ ะเจอในชอ งทางทวติ เตอรเ ราจะ
เขา ไปดวู าคลปิ ดังกลาวเปนอยางไร แลวพยายามหาตน คลิปใหเจอหา
เจา ของคลปิ ใหไ ด ถา ขา วใดตรวจสอบแลว หาทม่ี าท่ีไปไมเ จอ ขา วนน้ั
จะไมถ ูกนำเสนอ เพราะวา ขาวชน้ิ หนึ�งกวาจะถกู นำเสนอไดต อ งผาน
กระบวนการตรวจสอบหลายฝายหลายขั้นตอนกอนออกอากาศตอง
ผานการประชุมกองบรรณาธิการขาววา ขาวชิ้นน�้ในโลกออนไลนมี
ตน ตอมาจากใคร มที ่มี าอยางไรเปน ตน กลา วคอื การตรวจสอบมีความ
เขม ขนสูงสำหรับขา วที่จะนำเสนอในแตละวนั

40

ทกั ษะนกั ขา วในยคุ ดิจิทัล

“อันดับแรก คอื ติดตอ กลบั ไปยังเจา ของโพสตว าคลปิ หรอื ขอมลู
ดังกลา วเปนจริงหรอื ไม สามารถเปดเผยไดห รอื ไม ถาเปดเผยไดก ็ขอ
อนญุ าตบันทึกเสยี งมาออกอากาศ ถา เปนไปไดหรืออยูใกลเ ราก็สง
นกั ขา วลงไปสัมภาษณเ พม�ิ เติมไปเก็บขอมลู ในทเ่ี กดิ เหตุ โดยสรุปกค็ ือ
ขา วชอ งวัน 31 ไมม ตี ำแหนง ผูตรวจสอบขอเทจ็ จรงิ ของขาวโดยตรง
แตทุกคนในกองบรรณาธิการมีหนาที่ตรวจสอบขอเท็จจริงกอนนำ
เสนอทกุ ครัง้ ”

บัญชา แขง็ ขัน

บรรณาธกิ ารบรหิ ารขาวชอ งวนั 31

กระบวนการตรวจสอบขา วปลอมของ สถาน�โทรทศั นอ มรนิ ทรทีวี

หวั หนา ขา วและกองบรรณาธกิ าร ถาไมม ที ่มี าแนชดั ไมนำเสนอ
ตรวจสอบความถกู ตอ งและทีม่ าที่ไป โดยเฉพาะขาวโซเชียล

รองผูอ ำนวยการฝา ยขา ว สถานโ� ทรทศั นอ มรินทรท ีวี เลาวา
สำนักขาวอมรินทรทีวีไมมีตำแหนงผูตรวจสอบความถูกตองของขาว
โดยตรง ดงั น้นั วธิ กี ารตรวจสอบคอื ยอนกลบั ไปที่ตนตอของขา วน้นั
เชน กรณข� า วในโซเชยี ลมเี ดยี ตอ งตรวจสอบไปยงั ผโู พสตเ รอ่ื งราวหรอื
เจา ของโพสตด งั กลา ว เพอ่ื คน หาทม่ี าของเหตทุ เ่ี กดิ ขน้ึ หรอื ขา วนน้ั ๆ วา
มคี วามเปน มาอยา งไร เกดิ ขน้ึ ทไ่ี หน ใครเปน ผเู ผยแพร เปน ตน หากเปน
เรื่องเกี่ยวของกับคดีความก็จะตรวจสอบไปยังเจาหนาที่ตำรวจที่เกี่ยว
ขอ งหรอื เจา ของพน้ื ท่ี แตห ากเปน เรอ่ื งเกย่ี วกบั ภาพนง�ิ หรอื วดิ โี อ จะให
ผูเชี่ยวชาญดา นเทคนคิ ชว ยตรวจสอบ

“สำนกั ขา วอมรินทรทีวี ไมม ีตำแหนงผูตรวจสอบความถูกตอง
ของขา วโดยตรง ดงั นน้ั วธิ ีการตรวจสอบ คือ ยอ นกลบั ไปท่ตี นตอของ
ขาวนนั้ ” สัมพนั ธ ชะเอม

รองผอู ำนวยการฝา ยขาว
สถานโ� ทรทศั นอ มรินทรทวี ี

41

กองทุนพฒั นาสอื่ ปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนักขาววิทยุและโทรทศั นไทย

บทสงทาย : หลกั วารสารศาสตร
“ขา วปลอมเปน สง�ิ ท่ีดที ีส่ ุดในรอบหลายสิบปทผี่ านมา เพราะมนั
เปดโอกาสใหวงการขาวกระแสหลักที่มีคุณภาพไดแสดงใหเห็นวา
คุณคาของการทำขา วน้ัน มาจากความเชยี่ วชาญจรยิ ธรรมหนา ที่ และ
ประสบการณ เปนการปลกุ ใหสอื่ ทำงานดวยความโปรง ใสตรงประเดน็
มากย�งิ ขึ้น และ เพิม� คุณคา ใหก ับชวี ติ ของประชาชน สือ่ อาจจะพัฒนา
ตนแบบทางธุรกจิ ขึน้ มาใหมเพอ่ื ตรวจสอบขอเทจ็ จริงสยบขา วลอื และ
สรา งตัวเองใหเ ปน ทางเลอื กทดี่ กี วา ขา วทีถ่ กู ปลอมแปลงข้นึ มา”
(Beckett,C.,2017)
คำกลาวขา งตน เปนของ ศาสตราจารย ชาลี เบกเกตต จาก
วทิ ยาลยั เศรษฐศาสตร และรฐั ศาสตรแ หงลอนดอน ถึงสิ�งที่นาจะถือได
วา เปนขอ ดขี องวกิ ฤต “ขา วปลอม” สำหรบั วงการขาว
ชาลี เบกเกตต ไดอ ธบิ ายถงึ ขา วปลอมวา ขาวปลอมคือนกขมิน้
ในเหมอื งถานหนิ ดจิ ิทลั เปนอาการของความทา ทายเชงิ ระบบทกี่ วา ง
ขึ้นเกี่ยวกับคุณคาและความนาเชื่อถือของขอมูลและวิธีที่เราทั้งทาง
สังคมการเมืองเศรษฐกจิ กำลังจดั การกับภยั คกุ คาม และ โอกาสของ
เทคโนโลยกี ารสอื่ สารใหม ๆ พรอมกบั ระบุวา นกั ขาวควรมคี ณุ สมบัติ
ตอ ขา วปลอม ดังน้� :
เชือ่ มตอ - สามารถเขา ถงึ และนำเสนอไดบ นทกุ แพลตฟอรม
ดแู ลจดั การ - ชว ยใหผใู ชเขาถึงเน้อ� หาทด่ี ไี ดทกุ ท่ี
มีความเก่ยี วขอ ง - ใชภาษาของผูใชและ "ฟง" อยา งสรางสรรค
กับขอ มลู
เปนผเู ชย่ี วชาญ - เพิ�มคณุ คา ความเขาใจประสบการณบ ริบท
มคี วามจรงิ - การตรวจสอบขอ เทจ็ จรงิ ความสมดลุ ความถกู ตอง
เปน มนษุ ย - แสดงความเห็นอกเห็นใจความหลากหลายสราง
สรรค
ความโปรงใส – แสดงแหลง ทมี่ ามีความรบั ผดิ ชอบอนญุ าตให
วิจารณ

42

ทกั ษะนกั ขา วในยคุ ดจิ ทิ ลั

ในหนังสือ “การเสนอขา ว ขา วลวง และขอ มลู บดิ เบอื น” (Ireton,
Cherilyn, Posetti, Julie, 2020) ระบุถึงหลกั วารสารศาสตร 7 ประการ
ไวดงั น้�

1.ความถกู ตอ ง นกั ขา วไมส ามารถรบั ประกนั ‘ความจรงิ ’ ได
เสมอไป แตการใหขอมูลที่ถูกตองแมนยำ ยังคงเปนหลักการที่สำคัญ
ท่สี ุดของวารสารศาสตร

2.ความเปนอิสระ นกั ขา วตอ งเปน เสยี งท่เี ปน อิสระ หมาย
ความวาตองไมเปนตวั แทนของผลประโยชน ไมวาจะเปนทางการ หรือ
ไมเปนทางการ และ ไมกลาวสิ�งใดที่อาจกอใหเกิดการขัดกันของผล
ประโยชนเพ่อื ความโปรง ใส

3.ความยุติธรรม การรายงานขอ มลู เหตุการณ แหลง ขา ว
และคำใหการของแหลง ขา วดวยความยตุ ธิ รรม ประกอบดวยการกล�นั
กรองการชั�งนำ้ หนกั และการประเมินคา ของขอมูลดว ยการเปด ใจกวาง
และไตรต รองดว ยสตปิ ญ ญา การใหบ รบิ ททม่ี าท่ีไปและนำเสนอมมุ มอง
ทีแ่ ตกตางเปน ส�งิ ท่ชี วยสรางความเช่ือถือ และ ความมั�นใจใหกับการ
รายงาน

4.การรักษาความลับ หลกั การพน้ื ฐานประการหนง�ึ ของการ
ทำขา วเชงิ สบื สวน คอื การปกปอ งแหลง ขา ว (ดว ยขอ ยกเวน ทน่ี อ ยทส่ี ดุ )
ซึง� มีความสำคญั ตอ การรกั ษาความไวใจของแหลงขาว รวมถงึ ผทู ี่นำ
ขอมูลลับที่เกี่ยวกับการกระทำมิชอบขององคกรเผยแพรสูสาธารณะ
และในบางกรณก� ็เปนการรกั ษาความปลอดภัยของแหลงขา วดวย

5.มนุษยธรรม ส�ิงทีน่ ักขาวเผยแพร หรือ ออกอากาศนั้น
สรางความเจ็บปวดได (เชน ความอบั อายทน่ี กั การเมอื งทจุ รติ ตอ งเผชญิ
เมอ่ื ถกู เปด โปงจากการทำขา วเชงิ สบื สวน) ทวา ก็ตองคำนงึ ถึงผลของ
การเสนอขา วทเ่ี กิดขนึ้ กบั ชีวิตของผอู ่นื อกี มากมายดว ยเชน กัน ซึง� ใน
กรณ�น�้สามารถนำหลักการเพื่อประโยชนของสวนรวมมาใชเปนแนว
ทางได นอกจากน้� มนษุ ยธรรมยงั หมายถงึ การพจิ ารณาปญ หาของกลมุ

43

กองทนุ พฒั นาส่ือปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนักขาววทิ ยุและโทรทศั นไทย

ท่เี ปนฝา ยเสยี เปรียบดวย แมว า อาจไมจำเปน ตองถงึ ขนาดใชการทำ
ขาวทเี่ นน ความเปนธรรมทางสงั คมเพียงอยา งเดียว

6.การแสดงความรับผดิ ชอบ คือ สญั ญาณของความเปน
มืออาชีพและจริยธรรมวารสารศาสตร ไดแก การแกไ ขขอผดิ พลาด
อยางทันทว งที ชัดเจน และ ดวยความจริงใจ การรับฟง และตอบสนอง
ตอความวติ กกังวลของผูรับขาวสาร การปฏบิ ัตเิ ชน น�้ อาจกำหนดไวใน
บันทึกแนวทางปฏิบัติขององคกรขาวและหนวยงานกำกับดูแลตนเอง
ที่ใหแสดงความรับผิดชอบดวยการปฏิบัติตามจรรยาบรรณวิชาชีพ
โดยสมัครใจ

7.ความโปรงใส ในทางปฏบิ ตั เิ ปนการสนบั สนุนการแสดง
ความรับผดิ ชอบและชว ยในการพัฒนา และดแู ลรกั ษาความเชอื่ ถือใน
วงการขาว

44

ทักษะนักขา วในยุคดจิ ทิ ัล

รายการอา งองิ

ปรติ ตา หวังเกยี รต.ิ (2563). Infodemic : การแพรระบาด ของขอ มลู เทจ็ ในวิกฤติ '
โควดิ -19' สืบคน จาก: https://www.hfocus.org/content/2020/04/19075
เขา ถึงเมอื่ วนั ที่ 28 ตลุ าคม 2563

วิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม. (2563). บทสะทอ น: The Debunking Handbook 2020.
วารสารวารสารศาสตร ปท ี่ 14 ฉบับท่ี 1 (2021): มกราคม – เมษายน
ฉบับ : “ปอป หวีด สยอง.

วิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม. (2564). News Room Alert : การตรวจสอบขาวปลอม
ของหอ งขาวไทย. กรุงเทพฯ

วิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม. (2564). Fake News Fighter. กรงุ เทพฯ. กองทนุ พัฒนาสอ่ื
ปลอดภัยและสรางสรรค.

Beckets.. (2017). Fake News: The best thing that’s pahhened to Journalism at
Polis. Retrieved from : https://blogs.lse.ac.uk/polis/2017/03/11/fake-
news-the-best-thing-thats-happened-to-journalism/ (28 November
2020)

Doerr, B., Fouz, M., & Friedrich, T. (2012). Why Rumors Spread Fast in Social
Networks. Retrived from : https://geopoliticalfutures.com/history-fake
-news/ (28 November 2020)

European Commission. (2017). Background Note for the Attention of The
Cabinet of The President of The European Commission Jean-Claude
Juncker ‘Fake news’. Retrieved from : https://www.asktheeu.org/en/re
quest/3724/response/13625/attach/5/Annex%201.pdf
(28 November 2020)

Forde, S.(2018, June 7). Our new recipe for talking about “public trust”
in media.Retrieved from : The Membership Puzzle Project
https://membershippuzzle.org/articles-overview/our-new-recipe
(10 December 2020) International Conference on Fake News
เมอื่ วนั ท่ี 17 มิถนุ ายน 2562

Ireton, Cherilyn, Posetti, Julie. (2018). Journalism, fake news &
disinformation : handbook for journalism education and training.
UNESCO

45

กองทุนพฒั นาสื่อปลอดภยั และสรางสรรค สมาคมนกั ขา ววทิ ยุและโทรทัศนไทย

Lazer, D. M. J., Buam, M. A., Benkler, Y., Berinsky, A. J., Greenhill, K. M.,
Menczer,F.,Zittrian, J. L. (2018, March 9). The Science of Fake News.
Science Magazine, 359(6380)

Lewandowsky, S., Cook, J., Ecker, U. K. H., Albarracín, D., Amazeen, M. A.,
Kendeou, P., Lombardi, D.,Newman, E. J., Pennycook, G., Porter,
E.Rand, D. G., Rapp, D. N., Reifler, J., Roozenbeek, J., Schmid,
P.,Seifert, C. M., Sinatra, G. M., Swire-Thompson, B., van der Linden,
S.,Vraga, E. K., Wood, T.J., Zaragoza,M. S. (2020). The Debunking
Handbook 2020. Available at https://sks.to/db2020.
DOI:10.17910/b7.1182

Marwick, A. & Lewis, R. 2017. Media Manipulation and Disinformation Online.
Data & Society Research Institute.
Retrieved from : https://datasociety.net/wpcontent/uploads/2017/05/
DataAndSociety_Media ManipulationAnd DisinformationOnline-1.pdf
(30 April 2020).

Tambini, D.(2017). Fake News: Public Policy Responses. Media Policy Brief
20.London: Media Policy Project, London School of
Economics and Political Science. Retrieved
from:http://eprints.lse.ac.uk/73015/1/LSE%20MPP%20Policy%20Brief%
2020%20-%20Fake%20news_final.pdf (30 April 2020)

46

กองทนุ พฒั นาสื่อปลอดภยั และสรา งสรรค สมาคมนกั ขา ววทิ ยุและโทรทศั นไทย

ประวัติผูเ ขียน

ผชู ว ยศาสตราจารย ดร.วไิ ลวรรณ จงวิไลเกษม
หวั หนากลมุ สาขาวิชาวิทยแุ ละโทรทศั น
คณะวารสารศาสตรและสอ่ื สารมวลชน มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร
คณะอนกุ รรมการฝา ยวชิ าการ สภาการสอ่ื มวลชนแหง ชาติ สมยั ท่ี 1
ผูผานการฝก อบรมโครงการ “วทิ ยากรหลักสูตรการพัฒนานกั วจิ ยั ”
(Training for the trainers) (แมไ ก) สำนกั งานการวจิ ยั แหง ชาต(ิ วช.)

ผลงานทางวิชาการ
วิไลวรรณ จงวิไลเกษม. News Room Alert : การตรวจสอบขา วปลอม

ของหองขา วไทย. กรงุ เทพมหานคร : ทุนคณะวารสารศาสตรและ
สื่อสารมวลชน มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร, 2564
วไิ ลวรรณ จงวไิ ลเกษม. สอื่ กบั การขับเคลอื่ นทางสังคมเพือ่ สันตภิ าพ :
การลดทอนอคตแิ ละความเกลยี ดชังตอพืน้ ท่แี ละผคู นในชายแดนใต
กรุงเทพมหานคร:กองทุนพฒั นาสื่อปลอดภยั และสรา งสรรค,2563.
วิไลวรรณ จงวิไลเกษม และ พัทธธ ีรา นาคอุไรรัตน. สือ่ ชายแดนใตใ น
กระบวนการสันติภาพ : การลดทอนอคตแิ ละความเกลยี ดชงั ตอพ้นื
ที่และผคู นในชายแดนใต. กรุงเทพมหานคร : สำนกั งานการวจิ ยั
แหง ชาติ และ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2562.
กลุ ทพิ ย ศาสตรรจุ ิและวิไลวรรณ จงวิไลเกษม. การจดั การขอ มูลขาวสาร
เชงิ ประเดน็ สสู าธารณะในโครงการการเตม็ ใจจายเพือ่ พ้ืนทป่ี า ไม
ของชาวกรงุ เทพฯ. กรงุ เทพมหานคร : สำนกั งานกองทนุ สนับสนุน
การวิจัย, 2560.
ศรณั ยธร ศศธิ นากรแกว และวิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม. นสิ ิตติดดนิ คิด
เขยี นสรรสรางเพอ่ื สอ่ื ชุมชน. กรุงเทพมหานคร : สำนกั งานกองทนุ
สนับสนนุ การวจิ ยั , 2560.
วิไลวรรณ จงวิไลเกษม. การเมืองของความทรงจำในสถานการณค วาม
รุนแรงในพืน้ ทส่ี ามจังหวดั ภาคใต. กรงุ เทพมหานคร :
มหาวทิ ยาลยั เกษตรศาสตร, 2558.

47

กองทนุ พฒั นาสื่อปลอดภยั และสรา งสรรค สมาคมนักขา ววทิ ยุและโทรทศั นไทย

ยบุ ล เบ็ญจรงคกจิ , ศรัณยธ ร ศศธิ นากรแกว และวิไลวรรณ จงวิไลเกษม.
รายงานผลการวิจยั เรือ่ งแนวทางการปฏริ ูปสอื่ ในความคดิ เห็น
ของผปู ระกอบวิชาชพี ส่ือมวลชนท่ีมตี อสอื่ มวลชนไทย.
กรุงเทพมหานคร: คณะนเิ ทศศาสตร จุฬาลงกรณม หาวทิ ยาลยั .
ทุนสำนกั นายกรัฐมนตร,ี 2554

วิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม. จิตสำนกึ สาธารณะ : อำนาจแหง เรอื่ งเลา
บา นทรายขาว กรงุ เทพมหานคร: มหาวทิ ยาลยั ธรุ กจิ บณั ฑติ ย, 2551.

วิไลวรรณ จงวไิ ลเกษม.อิทธพิ ลพาดหวั ขา วการเมืองตอ เสถยี รภาพ
รัฐบาล.กรงุ เทพมหานคร: มหาวิทยาลัยธุรกิจบัณฑติ ย, 2549.

วไิ ลวรรณ จงวิไลเกษม.วถิ ชี ีวติ และเครือขายการสื่อสารเพ่ือชุมชนเขมแข็ง
ของชาวเกาะเกรด็ และชาวนวนคร ในชวงวกิ ฤต และ ชว งปจจบุ นั .
กรงุ เทพมหานคร : มหาวทิ ยาลัยธุรกิจบณั ฑิตย, 2546.

ความเชี่ยวชาญ
ภมู ทิ ศั นแ ละนิเวศสอ่ื ดา นขา วสอื่ กบั การขบั เคลอื่ นทางสังคมเพอ่ื

ลดทอนอคตแิ ละความเกลยี ดชังในพนื้ ท่สี ามจงั หวัดชายแดนใต การตรวจ
สอบขอเท็จจริงในงานขาว (Fact-Checking)

48

โครงการวจิ ยั
การพฒั นาศักยภาพกำลงั คนดานสื่อและภาควชิ าการ

Journทalักisษts’ะSนuักrvขivาalวGในuidยeุคinดDจิ iทิgitัลal Age

กองทุนพัฒนาสอื่ ปลอดภัยและสรางสรรค สมาคมนกั ขา ววทิ ยุและโทรทศั นไทย

การสรา งสรรคค อนเทนตด ว ยขอ มลู

จารวุ ัส หนทู อง