38 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖ ๏ ชื่อโรค: อติสาร อาการ: อติสารให้ระส�่ำระสาย ให้เชื่อมมัว หอบ เพราะลงท้อง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ถ่ายเป็นเลือด ชื่อต�ำรับ: รัตนธาตุ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกจันทน์ทั้ง ๒ เบญกานี ๑ กฤษณา ๑ จันทน์ทั้ง ๒ สีเสียดทั้ง ๒ ก�ำยาน ๑ ชันตะเคียน ๑ พริก ๑ ขิง ๑ มาศเหลือง ๑ วิธีปรุงยา: บด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำฝาง วิธีใช้: ละลายน�้ำฝาง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกจันทน์ทั้งสอง -*ลูกจันทน์ -*ดอกจันทน์ *เมล็ด *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เบญกานี *เป็นปุ่มหูด (gall) ที่ได้จากต้น Quercus infectoria G. Olivier Fagaceae ๑ ส่วน ๓ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชันสีด�ำ และมีกลิ่นหอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ ส่วน ๔ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน Book-7.indd 38 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 39 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ สีเสียดทั้งสอง -*สีเสียดไทย -*สีเสียดเทศ *ยาง สิ่งสกัดจาก เปลือกและต้น (oleoresin) Acacia catechu (L.f.) Willd. Uncaria gambir (Hunter) Roxb. Fabaceae Rubiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๖ ก�ำยาน *ยาง จากต้นชาติ สมิงหรือต้นเกว้า Styrax tonkinensis Craib ex Hartwich Styracaceae ๑ ส่วน ๗ ชันตะเคียน *ตะเคียนทอง *ยาง Hopea odorata Roxb. Dipterocapaceae ๑ ส่วน ๘ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๙ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๐ มาศเหลือง *ก�ำมะถันเหลือง *ผงก�ำมะถัน Sulfur หรือ Sulphur ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗ ๏ ชื่อโรค: อติสาร อาการ: อติสารให้ระส�่ำระสาย ให้เชื่อมมัว หอบ เพราะลงท้อง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลงด้วยธาตุแปรเป็นริดสีดวง ชื่อต�ำรับ: ติสาร ส่วนประกอบของต�ำรับ: ผักกระเฉด ๑ กระเทียมกรอบ ๑ กรุงเขมา ๑ เปลือกมูกมัน ๑ เปลือกกระทุ่มนา ๑ เปลือกคางกราย ๑ ยางแต้ว ๑ ตานทั้ง ๕ กระเทียม ๑ อุตพิด ๑ ผลมะตูมอ่อน ๑ โกฐสอ ๑ ดีปลี ๑ จันทน์ทั้ง ๒ เอาเสมอภาค สังกรณี หนักเท่าตัวยา ทั้งหลาย วิธีปรุงยา: บด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: ฝิ่น Book-7.indd 39 2/11/20 15:58
40 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีใช้: แทรกด้วยฝิ่น กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ผักกระเฉด *ทั้งต้น Neptunia oleracea Lour. Fabaceae ๑ ส่วน ๒ กระเทียมกรอบ *หัวน�ำมาคั่ว ให้กรอบ Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๓ กรุงเขมา *หมาน้อย *ราก Cissampelos pareira L. Menispermaceae ๑ ส่วน ๔ เปลือกมูกมัน *โมกมัน เปลือกต้น Wrightia pubescens R. Br. Apocynaceae ๑ ส่วน ๕ เปลือกกระทุ่มนา เปลือกต้น Mitragyna diversifolia (Wall. ex G. Don) Havil. Rubiaceae ๑ ส่วน ๖ เปลือกคางกราย *หางกราย เปลือกต้น Terminalia nigrovenulosa Pierre Combretaceae ๑ ส่วน ๗ ยางแต้ว *ติ้วขาว *ยาง Cratoxylum formosum (Jacq.) Benth. & Hook. f. ex Dyer Hypericaceae ๑ ส่วน ๘ ตานทั้ง ๕ -*ตานโตนด -*ตาลด�ำ -*ตานหม่อน -*ตานเสี้ยน -*ตานขโมย *ราก Borassus flabellifer L. Diospyros montana Roxb. Vernonia elliptica DC. Filicium decipiens (Wight & Arn.) Thwaites Ilex umbellulata (Wall.) Loes. Arecaceae Ebenaceae Asteraceae (Compositae) Sapindaceae Aquifoliaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๙ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๑๐ อุตพิด *หัว Typhonium trilobatum (L.) Schott. Araceae ๑ ส่วน ๑๑ ผลมะตูมอ่อน ผลอ่อน Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๑๒ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน Book-7.indd 40 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 41 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๓ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๑๔ จันทน์ทั้ง ๒ -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๕ สังกรณี *ทั้งต้น Barleria strigosa Willd. Acanthaceae เท่าตัวยา ทั้งหลาย Book-7.indd 41 2/11/20 15:58
ชุดตำราภูมปญญาการแพทยแผนไทย ฉบบอนุรกษ 16 ภาพจารึกแผนที่ 6 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ อยากลอน ๒. ทังปวงทานใหเอาเบญ ๓. ขี้เหลก 1 มัดกาทังรากทังเปลือก 2 ๔. รากโคกกระสุน 2 1 รากผักเสี้ยน 1 รากผักเสี้ยนเรา 1 ๕. รากชาพลู 1 2 หกสิ่งนี้ตม ๓ เอาหนึ่ง เมื่อกินเอาพริกขิงดีปลี สิ่งละ 1 ๖. ปรุงลงกินแกสาระพะกรอน แกเจบหลังเจบทองขัดหัวเหนาครันเนื้อครั่นตัว ๗. เมื่อยขบหายแล ฯ แกกลอนเอน กำลังวัวเถลิง ๑ รากพังอาด ๑ ลูกฝายหีบ ๑ พริก 1 ขิง 1 ๘. ดีปลี 1 กะทกรกตม ๓ เอาหนึ่งกินแกกลอนเอน ฯ อยาแกกลอนหิน เอาขี่เหล็กทั้ง ๕ ตมแลว เอาลูกฝาย ๙. หีบแลวขั้วใหเกรียม หัวแหวหมูตากใหแหงตำเปนผงปรุงในน้ำขี้เหลกแลวเอาหัวอุตพิด ๑ ใบ คนทีสอตำเอาน้ำ ๑๐. ออก ๑ ใสน้ำขี้เหลกแลวอุนไฟใหรอน แลวจึ่งเอาการะบูน 1 ปรุงลงกวนใหสบกัน กิน แกกลอน ๑๑. แลพรรดึกขี้มิออก แลฯ อยาแกกลอนน้ำเอาลูกเขยตายทังรากทังเปลือก ๑ เบญคัดคาว ๑ ๑๒. หอมแดง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ เอาตรีกะตุกแตนอยกวาอยาทังหลายตม ๓ ๑๓. เอา ๑ เอาเกลือรำหัดนอยหนึ่ง กะทกรกปรุงลงกินหายแล ฯ อนึ่ง ๑๔. แกกลอนลม ลูกปะคำดีควาย 2 1 ขิงแหง 21 พริกเทา ๑๕. ทังหลาย ใบกะเมงเปนกระสายกินแกเจบ หลัง ทอง ๑๖. ขัดหัวเหนา แลเหมื่อยตีน ๑๗. มือก็หาย ๚ะ คำจารึกแผนที่ 6 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 42 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 43 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๖ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๖ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘ ๏ ชื่อโรค: กล่อน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนทุกชนิด กล่อนแก้เจ็บหลัง เจ็บท้อง ขัดหัวหน่าว ครั่นเนื้อครั่นตัว เมื่อยขบ ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจขี้เหล็ก ๑ บาท มะกา ทั้งรากทั้งเปลือก ๒ บาท รากโคกกระสุน ๒ บาท ๑ สลึง รากผักเสี้ยนผี ๑ บาท รากผักเสี้ยนเรา ๑ บาท รากช้าพลู ๑ บาท ๒ สลึง วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาน�้ำ วิธีใช้: ก่อนกินให้เอา พริก ขิง ดีปลี สิ่งละ ๑ เฟื้อง ปรุงลงกิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจขี้เหล็ก *ขี้เหล็กทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Fabaceae ๑ บาท ๒ มะกา *รากและ เปลือกต้น Bridelia ovata Decne. Phyllanthaceae ๒ บาท ๓ รากโคกกระสุน ราก Tribulus terrestris L. Zygophyllaceae ๒ บาท ๑ สลึง ๔ รากผักเสี้ยนผี ราก Cleome viscosa L. Cleomaceae ๑ บาท ๕ รากผักเสี้ยนเรา *ผักเสี้ยนไทย ราก Cleome gynandra L. Cleomaceae ๑ บาท ๖ รากช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๒ สลึง Book-7.indd 43 2/11/20 15:58
44 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙ ๏ ชื่อโรค: กล่อนเอ็น สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนเอ็น ส่วนประกอบของต�ำรับ: ก�ำลังวัวเถลิง ๑ รากพังอาด ๑ ลูกฝ้ายหีบ ๑ พริก ๑ เฟื้อง ขิง ๑ เฟื้อง ดีปลี ๑ เฟื้อง กระทกรก วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ก�ำลังวัวเถลิง *แก่น/เนื้อไม้ Anaxagorea luzonensis A. Gray Annonaceae ๑ ส่วน ๒ รากพังอาด *กระพังอาด/ พญามือเหล็ก ราก Strychnos lucida R. Br. Strychnaceae ๑ ส่วน ๓ ลูกฝ้ายหีบ ผล Gossypium herbaceum L. Malvaceae ๑ ส่วน ๔ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ เฟื้อง ๕ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ เฟื้อง ๖ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ เฟื้อง ๗ กระทกรก *น�้ำใจใคร่ *แก่นหรือ ล�ำต้น Olax psittacorum (Lam.) Vahl Olacaceae *ใส่เล็กน้อย Book-7.indd 44 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 45 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐ ๏ ชื่อโรค: กล่อนหิน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนหิน กล่อนและพรรดึกขี้มิออก ส่วนประกอบของต�ำรับ: ขี้เหล็กทั้ง ๕ ลูกฝ้ายหีบคั่วเกรียม หัวแห้วหมูตากแห้ง หัวอุตพิด ๑ ใบคนทีสอ ๑ การบูร ๑ เฟื้อง วิธีปรุงยา: ๑. เอาขี้เหล็กทั้ง ๕ มาต้ม น�ำลูกฝ้ายหีบคั่วเกรียม แห้วหมูตากแห้งที่ต�ำเป็นผง ใส่ในน�้ำขี้เหล็ก ๒. จากนั้นเอาหัวอุตพิด ใบคนทีสอที่ต�ำเอาน�้ำออก ใส่ในน�้ำขี้เหล็ก ๓. อุ่นไฟให้ร้อนแล้วใส่การบูร กวนให้เข้ากัน วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ขี้เหล็กทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Fabaceae ๑ ส่วน ๒ ลูกฝ้ายหีบ *ผลคั่วให้เกรียม Gossypium herbaceum L. Malvaceae ๑ ส่วน ๓ หัวแห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๔ หัวอุตพิด หัว Typhonium trilobatum (L.) Schott. Araceae ๑ ส่วน ๕ ใบคนทีสอ ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๖ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้ และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ เฟื้อง Book-7.indd 45 2/11/20 15:58
46 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๑ ๏ ชื่อโรค: กล่อนน�้ำ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนน�้ำ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกเขยตาย ทั้งรากและเปลือก ๑ เบญจคัดเค้า ๑ หอมแดง ๑ พริก ๑ ขิง ๑ ดีปลี ๑ ตรีกฏก น้อยกว่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน ใส่เกลือ ๑ ร�ำหัด และกระทกรก รูปแบบยา: ยาน�้ำ กระสายยา: เกลือ น�้ำกระทกรก และน�้ำเกลือแทรกเล็กน้อย วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกเขยตาย *รากและ เปลือก Glycosmis pentaphylla (Retz.) DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๒ เบญจคัดเค้า *คัดเค้าทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Oxyceros bispinosus (Griff.) Tirveng. Rubiaceae ๑ ส่วน ๓ หอมแดง *ว่านหอมแดง *หัว Eleutherine bulbosa (Mill.) Urb. Iridaceae ๑ ส่วน ๔ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๕ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๗ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae *น้อยกว่า ๑ ส่วน Book-7.indd 46 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 47 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๒ ๏ ชื่อโรค: กล่อนลม สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนลม แก้เจ็บหลัง เจ็บท้อง ขัดหัวเหน่า และเมื่อยตีน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกประค�ำดีควาย ๒ บาท ๑ เฟื้อง ขิงแห้ง ๑ ต�ำลึง ๒ บาท พริก เท่าตัวยาทั้งหลาย กระสายยา: ใบกะเม็ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกประค�ำดีควาย ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๒ บาท ๑ เฟื้อง ๒ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ๓ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae เท่าตัวยา ทั้งหลาย Book-7.indd 47 3/10/20 14:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 19 ภาพจารึกแผนที่ 7 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ทานกลาวสันนิบาดทังหลาย ๓. ๗ ประการไวโปรดคนทังหลาย คือสันนิ ๔. บาดเพื่อเลือด ๑ เพื่อลม ๑ เพื่อสเลด ๑ แลดีพลุง ๑ ๕. เพื่อน้ำเหลือง ๑ เพื่ออำมพฤก ๑ แลสันนิบาดสแกเวียน ๑ ๖. สันนิบาดทัง ๗ ประการนี้ ถาจะแกใหเอาพริก ๑ ขิง ๑ หวานน้ำ ๑ โกดสอ ๑ ๗. โกดขะเหมา ๑ โกดหัวบัว ๑ ทังนีเอาเทากันบดใหละเอียดเอาภิมเสนรำหัดกินจำเภาะ สันนิ ๘. บาดตาเหลือง ๚ ยาตมภายในกินแกสันนิบาดตาเหลือง เอาฝกราชพฤก ๓ ฝก ใบปป ๑ ใบสะเดา ๑ ๙. บระเพช ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ จันทัง ๒ ขันทศกอน ๑ ตม ๓ เอา ๑ กินแกสินนิบาดตาเหลือง แล ๚ ถาแล ๑๐. ทานเอารากสะลอดน้ำ ๑ จันขาว ๑ กระวาน ๑ ขิง ๑ ฝนดวยชะโลมแกสะทานแล ถารอนนัก เอาผักเปด ๑ ๑๑. ใบสะเดา ๑ ใบสะหัศคุณ ๑ บระเพช ๑ เปลือกสะเดา ๑ ใบหมากผู ๑ ดินสอพอง ๑ ลายน้ำ ทราวเขา ๑๒. ชะโลมแกรอนแล ๏ ถาสะอึกเอาหางนกยูงเผา ๑ ตาไมไผปาเผา ๑ บดดวย น้ำลลาย ๑๓. กินแกสอึก ฯ ถาใหรากเอาผักเสี้ยนผีเผา ๑ เปลือกมะกรุดเผา ๑ พริก ๑ ๑๔. ขิง ๑ บดใหเลอียดเอาภิมเสนรำหัดลายน้ำซมซานกินแกราก ๑๕. ๏ ถานอนมิหลับเอาเปลือกมรุม ๑ รากสอม1 ๑ ส ๑๖. พรามอร ไพล ๑ ตม ๓ เอา ๑ ขมินออย ๑ ๑๗. กินนอนหลับ ๚ คำจารึกแผนที่ 7 1 นาจะเปน “สมอ” กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 48 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 49 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๗ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๗ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๓ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาต ๗ ประการ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ส่วนประกอบของต�ำรับ: พริก ๑ ขิง ๑ ว่านน�้ำ ๑ โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐหัวบัว ๑ ทั้งนี้เอาเท่ากัน วิธีปรุงยา: บดให้ละเอียด เอาพิมเสนเจือลงเล็กน้อย รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: พิมเสนเกล็ด วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๒ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๓ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ ส่วน ๔ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๕ โกฐเขมา *ราก Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๖ โกฐหัวบัว *ราก Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน Book-7.indd 49 2/11/20 15:58
50 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๔ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ฝักราชพฤกษ์ ๓ ฝัก ใบปีบ ๑ ใบสะเดา ๑ บอระเพ็ด ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ จันทน์ทั้งสอง ขัณฑสกร ๑ วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ฝักราชพฤกษ์ *เนื้อในฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๓ ฝัก ๒ ใบปีบ ใบ Millingtonia hortensis L. f. Bignoniaceae ๑ ส่วน ๓ ใบสะเดา ใบ Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ส่วน ๔ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๕ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงขาว *ราก Plumbago zeylanica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๖ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๗ ขัณฑสกร *ผลึก Saccharin ๑ ส่วน Book-7.indd 50 3/26/20 13:27
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 51 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๕ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ที่มีอาการสะท้านร่วม ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากสลอดน�้ำ ๑ จันทน์ขาว ๑ กระวาน ๑ ขิง ๑ วิธีปรุงยา: ฝนด้วยน�้ำ รูปแบบยา: ยาฝนและชโลม วิธีใช้: ชโลม รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากสลอดน�้ำ ราก Ficus heterophylla L. f. Moraceae ๑ ส่วน ๒ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๓ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๔ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๖ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ที่มีอาการตัวร้อนร่วม ส่วนประกอบของต�ำรับ: ผักเป็ด ๑ ใบสะเดา ๑ ใบสหัสคุณ ๑ บอระเพ็ด ๑ เปลือกสะเดา ๑ ใบหมากผู้ ๑ ดินสอพอง ๑ วิธีปรุงยา: ละลายน�้ำซาวข้าว รูปแบบยา: ยาชโลม กระสายยา: น�้ำซาวข้าว วิธีใช้: ชโลม Book-7.indd 51 2/11/20 15:58
52 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ น�้ำใบผักเป็ด -*ผักเป็ดแดง -*ผักเป็ดขาว น�้ำจากใบ Alternanthera bettzickiana (Regel) G. Nicholson หรือ Alternanthera sessilis (L.) R. Br. ex DC. Amaranthaceae ๑ ส่วน ๒ ใบสะเดา ใบ Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ส่วน ๓ ใบสหัสคุณ *หัสคุณไทย *หัสคุณเทศ ใบ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. หรือ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ ส่วน ๔ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๕ เปลือกสะเดา เปลือกต้น Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ส่วน ๖ ใบหมากผู้ ใบ Cordyline fruticosa (L.) A. Chev. Asparagaceae ๑ ส่วน ๗ ดินสอพอง *ก้อนดินสอพอง Marl ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๗ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ที่มีอาการสะอึกร่วม ส่วนประกอบของต�ำรับ: หางนกยูงเผา ๑ ตาไม้ไผ่ป่าเผา ๑ วิธีปรุงยา: บด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำ (น�้ำสะอาด) วิธีใช้: ละลายน�้ำ กิน Book-7.indd 52 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 53 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หางนกยูง ขนหาง *สัตว์วัตถุ Pavo muticus (Linnaeus, 1766) Phasianidae ๑ ส่วน ๒ ตาไม้ไผ่ป่า *ไผ่ป่า ตาไม้ไผ่ Bambusa bambos (L.) Voss Poaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๘ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ที่มีอาการอาเจียนร่วม ส่วนประกอบของต�ำรับ: ผักเสี้ยนผีเผา ๑ เปลือกมะกรูดเผา ๑ พริก ๑ ขิง ๑ วิธีปรุงยา: บดเป็นผงละเอียด ใส่พิมเสนเล็กน้อย ละลายน�้ำส้มซ่า รูปแบบยา: ยาผง วิธีใช้: กิน กระสายยา: พิมเสนเกล็ด ส้มซ่า รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ผักเสี้ยนผีเผา *ทั้งต้น Cleome viscosa L. Cleomaceae ๑ ส่วน ๒ เปลือกมะกรูดเผา *เปลือกผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๓ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๔ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 53 2/11/20 15:58
54 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๙ ๏ ชื่อโรค: สันนิบาตตาเหลือง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตตาเหลือง ที่มีอาการนอนไม่หลับ ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกมะรุม ๑ รากสมอ ๑ สันพร้ามอญ ๑ ไพล ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกมะรุม เปลือกต้น Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๑ ส่วน ๒ รากสมอ *สมอไทย ราก Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ ส่วน ๓ สันพร้ามอญ *กระดูกไก่ด�ำ *ส่วนเหนือดิน Justicia gendarussa Burm. f. Acanthaceae ๑ ส่วน ๔ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Koenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 54 3/10/20 15:00
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 22 ภาพจารึกแผนที่ 8 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ถาแลกำลังลมกลานักใหตี ๓. ขึ้นไปไมสมประดีใหสลบตายไปลางทีให เทา ๔. ชัก ปากมิออกใหลิ้นกระดางคางแขงทำใหคนทัง มือ ๕. หลายกัลว อันวากำลังลมนี้กลากวากำลังเลือดทังหลายเปนไปตาง ๆ ๖. ดุจกลาวมาแลวนั้น ๆ ถาจะแกทานใหเอาไพล เปลือกกุมทังสอง ลำพันแดง รากละ ๗. หูงแดง ลูกกระวาร การพลู ขา ขมิ้นออย รากพานงูแดง รากอังกาบ ลูกสมอไท สมอพิเภก ลูกผักชี ๘. ทัง ๒ หัวตะใครหอม ลูกชาพลู ขิงแครง ขิงแหง รากเจตะมูล เปลือกราชพฤก รากพังโหมทังสอง ดีปลี สคาน เปลือกโล(ด) หัวบัว สอ ๙. วานเปราะเทียนทัง ๕ โกด โกด โกดพูปลา เครื่องสมูนไพร กะดูก เขมา สิ่งละ 1 เครื่องเทศสิ่งละ 2 ตำบดเปนแทง ๑๐. ไวลายเลาก็ได น้ำขิงขาก็ได แกสรรพลมใบปดสาวะมักนั้นฯ ยาตมชื่อเบญขันแกเลือดเนาอนกลด ทวาร สทอน ๑๑. ใหเอาเปลือกมยมตัวผู เปลือก รากตองแตกใบสมอทะเล เอาเสมอภาคตม ๓ เอา ๑ มไฟ ใหกินแต ๑๒. ภอกำลังแกสรรพเลือดเนาหาย ฯ ยาชื่อเบญขันแกเลือดตกหมกอยูเอาหัวหอม ๑๓. ขิงเจตมูลไพลในคนทีสอเทียรดำ ยาทังนี้ตำเอาน้ำสิ่งละจอกเลาเปนกะ ๑๔. สายตม ๓ เอา ๑ กินภอกำลังหาย ฯ ถาเลือดตีขึ้นเอาลำพัร ๑๕. กเทียม มหาหิง ตะใครหอม ยานี้เอาเทากันบด ลิ้นหด ๑๖. กะน้ำมนาวกินแก ทาคาง คางแขง ออน ๑๗. แขงให แล อาปากได คำจารึกแผนที่ 8 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 55 2/11/20 15:58
56 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๘ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๘ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๐ ๏ ชื่อโรค: แก้ก�ำลังลมกล้าตีขึ้น อาการ: หมดสติ ชัก ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สรรพลมในปัสสาวะมรรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ไพล เปลือกกุ่มทั้งสอง ล�ำพันแดง รากละหุ่งแดง ลูกกระวาน กานพลู ข่า ขมิ้นอ้อย รากพันงูแดง รากอังกาบ ลูกสมอไทย ลูกสมอพิเภก ลูกผักชี ทั้งสอง หัวตะไคร้หอม ลูกช้าพลู ขิงแครง ขิงแห้ง รากเจตมูล เปลือกราชพฤกษ์ รากกระพังโหมทั้งสอง ดีปลี สะค้าน เปลือกโลด ว่านเปราะ เทียนทั้งห้า โกฐหัวบัว โกฐกระดูก โกฐสอ โกฐเขมา โกฐพุงปลา เครื่องสมุนไพรสิ่งละ ๑ บาท เครื่องเทศ สิ่งละ ๒ สลึง วิธีปรุงยา: บด ปั้นเป็นแท่งไว้ รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: เหล้า น�้ำขิง และน�้ำข่า วิธีใช้: ละลายกับเหล้า หรือน�้ำขิง หรือน�้ำข่า กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Koenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ บาท ๒ เปลือกกุ่มทั้งสอง -*กุ่มน�้ำ -*กุ่มบก เปลือกต้น Crateva religiosa G. Forst. Crateva adansonii DC. Capparaceae อย่างละ ๑ บาท ๓ ล�ำพันแดง *เหง้า Enhalus acoroides (L. f.) Royle Hydrocharitaceae ๑ บาท Book-7.indd 56 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 57 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ รากละหุ่งแดง ราก Ricinus communis L. Euphorbiaceae ๑ บาท ๕ ลูกกระวาน ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๒ สลึง ๖ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๒ สลึง ๗ ข่า *เหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ บาท ๘ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ บาท ๙ รากพันงูแดง ราก Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ บาท ๑๐ รากอังกาบ ราก Barleria Cristata L. Acanthaceae ๑ บาท ๑๑ ลูกสมอไทย ผล Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ บาท ๑๒ สมอพิเภก *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Combretaceae ๑ บาท ๑๓ ลูกผักชีทั้ง ๒ -*ผักชีล้อม -*ผักชีลา ผล Oenanthe javanica (Blume) DC. Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ บาท ๑๔ หัวตะไคร้หอม *เหง้า Cymbopogon nardus (L.) Rendle Poaceae ๑ บาท ๑๕ ลูกช้าพลู *ช่อผล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๑๖ ขิงแครง *เหง้า Zingiber acuminatum Valeton Zingiberaceae ๑ บาท ๑๗ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ บาท ๑๘ รากเจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ บาท ๑๙ เปลือกราชพฤกษ์ เปลือกต้น Cassia fistula L. Fabaceae ๑ บาท Book-7.indd 57 3/10/20 15:01
58 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๐ กระพังโหมทั้ง ๒ -*กระพังโหมใหญ่ *ตดหมู -*กระพังโหมน้อย *ตดหมา *ราก Paederia linearis Hook. f. Paederia foetida L. Rubiaceae อย่างละ ๑ บาท ๒๑ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ บาท ๒๒ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Piperaceae ๑ บาท ๒๓ เปลือกโลด *โลดแดง *โลดขาว เปลือกต้น Trigonostemon reidioides (Kurz) Craib หรือ Trigonostemon albiflorus Airy Shaw Euphorbiaceae ๑ บาท ๒๔ ว่านเปราะ *ว่านเปราะหอม *หัว Kaempferia galanga L. Zingiberaceae ๑ บาท ๒๕ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๒ สลึง ๒๖ โกฐกระดูก *ราก Saussurea lappa Decne Asteraceae (Compositae) ๒ สลึง ๒๗ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๒ สลึง ๒๘ โกฐเขมา *ราก Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Asteraceae (Compositae) ๒ สลึง Book-7.indd 58 3/10/20 15:01
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 59 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๙ โกฐพุงปลา *ปุ่มหูด (gall) จากใบหรือ กิ่งอ่อน Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๒ สลึง ๓๐ เครื่องสมุนไพร ยังไม่สามารถระบุได้ อย่างละ ๑ บาท ๓๑ เครื่องเทศ ยังไม่สามารถระบุได้ อย่างละ ๒ สลึง ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๑ ๏ ชื่อโรค: แก้ก�ำลังลมกล้าตีขึ้น อาการ: ให้ชักเท้า ชักมือ อ้าปากมิออก ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้เลือดเน่าอันกลัดทวาร หรือเลือดเสีย ชื่อต�ำรับ: เบญจขัน ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกมะยมตัวผู้ เปลือกสะท้อน เปลือกมะไฟ รากตองแตก ใบสมอทะเล วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กินจนกว่าจะหาย รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 59 3/25/20 19:39
60 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกมะยมตัวผู้ เปลือกต้น Phyllanthus acidus (L.) Skeels Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๒ เปลือกสะท้อน *กระท้อน เปลือกต้น Sandoricum koetjape (Burm. f.) Merr. Meliaceae ๑ ส่วน ๓ เปลือกมะไฟ เปลือกต้น Baccaurea ramiflora Lour. Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๔ รากตองแตก ราก Baliospermum solanifolium (Burm.) Suresh Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๕ ใบสมอทะเล ใบ *นึ่งและน�ำมา ผึ่งแดดให้แห้ง Shirakiopsis Indica (Willd.) Esser Euphorbiaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๒ ๏ ชื่อโรค: แก้ก�ำลังลมกล้าตีขึ้น อาการ: ให้ชักเท้า ชักมือ อ้าปากมิออก ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้เลือดตก คั่งอยู่ในร่างกาย ชื่อต�ำรับ: เบญจขัน ส่วนประกอบของต�ำรับ: หัวหอม ขิง เจตมูล ไพล ใบคนทีสอ เทียนด�ำ วิธีปรุงยา: ต�ำเอาแต่น�้ำ สิ่งละจอก ผสมเหล้า ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม กระสายยา: เหล้า วิธีใช้: กินจนกว่าจะหาย รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 60 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 61 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หัวหอม หัว Allium ascalonicum L. Amaryllidaceae ๑ จอก ๒ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ จอก ๓ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L Plumbaginaceae ๑ จอก ๔ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J.Koenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ จอก ๕ ใบคนทีสอ ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ จอก ๖ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ จอก ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๓ ๏ ชื่อโรค: แก้ก�ำลังลมกล้าตีขึ้น อาการ: ให้ชักเท้า ชักมือ อ้าปากมิออก ให้ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลิ้นหด แก้คางแข็ง ทาคางแข็งให้อ่อน ให้อ้าปากได้ ชื่อต�ำรับ: แก้เลือดตีขึ้น ส่วนประกอบของต�ำรับ: ล�ำพัน กระเทียม มหาหิงคุ์ ตะไคร้หอม เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บด กับน�้ำมะนาว รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: มะนาว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 61 2/11/20 15:58
62 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ล�ำพัน *ล�ำพันแดง *เหง้า Enhalus acoroides (L.f.) Royle Hydrocharitaceae ๑ ส่วน ๒ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๓ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและล�ำต้น ใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๔ ตะไคร้หอม *ล�ำต้นเหนือดินที่ ตัดใบออกแล้ว Cymbopogon nardus (L.) Rendle Poaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 62 2/11/20 15:58
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 25 ภาพจารึกแผนที่ 9 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ฤษดวงอนึ่งชื่อรุกฃชิวหาเกิด ๓. แตกองปถวิธาตุ มักตั้งบนลิ้นกระทำพิศ ๔. ใหปวดแสบเปนกำลังใหลิ้นเลือก คอเลือกใหบริโภก ๕. อาหารมิไดใหผิวเนื้อชาสากไปดุจหนามบัวฯ ถาจะแกเอาเจตมูล ๒ ๖. ฃิงแหง ๓ การะบูน ๔ กะดาดแดง ๕ รากจิ่งจอเหลี่ยม ลูกจัน ดอกจัน กระวาร การพลู ะ ๗. เทียรทังหา สมูลแวง สิ่งละ ๘ สวน พริกไท ๗๘ สวน ทำเปนจุนบดลายน้ำผึ้งกินแกฤษดวงรุกข ๘. ชิวหาแกเนื้อชาสากนั้นหาย ฯ ขนานหนึ่งเอามหาหิง 1 ลำพัน 2 ดีปลี 3 ฃิงแหง 1 เทียรเยาวะภานี 1 1 หัศคุณ ๙. เทษ 2 1 พัดแพวแดง 3 1 โกดสอ 2 พริกไท 3 2 ทำเปนจุลบดลายน้ำผึ้ง กินหนัก 1 แกฤษดวงทังปวงแล รุคขชิวหาฤษดวงแล มือ ๑๐. แกปวม แลบวมทังตัวหายฯ ขนานหนึ่งเอาการะบูน อยาดำ พิมเสน ดอกจัน การพลู ตีน เจตมูล พริกไทเสมอภาก ๑๑. ทำเปนจุนบํดลายน้ำผึ้งกินหนัก 1 แกฤษดวงผอมเหลือง แกลมจุกเสียดแลมองครอ หืดไอ แกฤษ ๑๒. ดวงรุคชิวหานั้นหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา รากขอย รากคาง รากสมปอย รากเจตมูล ๑๓. รากไมสีสุก รังปลวกไตดิน เอาเสมอภากตม ๓ เอา ๑ ใหกินวัน ๑๔. ละ ๓ เพลา แกฤษดวงอันเกิดแตกองปถวีนั้นหาย ๑๕. แกฤษดวงใหไอ เปนโลหิตนั้นก็หาย : ๑๖. แกหืดนั้นก็หายมามาก ๑๗. วิเสศนัก ๚ ๛ คำจารึกแผนที่ 9 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 63 2/11/20 15:58
64 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๙ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๙ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๔ ๏ ชื่อโรค: รุกขชิวหา อาการ: เกิดแต่กองปัถวีธาตุ มักตั้งบนลิ้น (เกิดที่ลิ้น) กระท�ำพิษให้ปวดแสบเป็นก�ำลัง ลิ้นเลือก (เป็นเมือก) คอเลือก ให้บริโภคอาหารมิได้ ให้ผิวเนื้อชา สาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ริดสีดวงรุกขชิวหา แก้เนื้อชาสาก ส่วนประกอบของต�ำรับ: เจตมูล ๒ ขิงแห้ง ๓ การบูร ๔ กระดาดแดง ๕ รากจิงจ้อเหลี่ยม ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู เทียนทั้งห้า สมุลแว้ง สิ่งละ ๘ ส่วน พริกไทย ๗๘ ส่วน วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๒ ส่วน ๒ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๓ ส่วน ๓ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๔ ส่วน ๔ กระดาดแดง *หัว Alocasia macrorrhizos (L.) G. Don Araceae ๕ ส่วน Book-7.indd 64 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 65 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ รากจิงจ้อเหลี่ยม ราก Operculina turpethum (L.) Silva Manso Convolvulaceae ๘ ส่วน ๖ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๘ ส่วน ๗ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๘ ส่วน ๘ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๘ ส่วน ๙ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๘ ส่วน ๑๐ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๘ ส่วน ๑๑ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buc-Ham) Sweet Lauraceae ๘ ส่วน ๑๒ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๗๘ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๕ ๏ ชื่อโรค: รุกขชิวหา อาการ: เกิดแต่กองปัถวีธาตุ มักตั้งบนลิ้น (เกิดที่ลิ้น) กระท�ำพิษให้ปวดแสบเป็นก�ำลัง ลิ้นเลือก (เป็นเมือก) คอเลือก ให้บริโภคอาหารมิได้ ให้ผิวเนื้อชา สาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ริดสีดวงทั้งปวงและรุกขชิวหา และแก้มือและเท้าบวม หรือบวม ทั้งตัว ส่วนประกอบของต�ำรับ: มหาหิงคุ์ ๑ เฟื้อง ล�ำพัน ๒ สลึง ดีปลี ๓ สลึง ขิงแห้ง ๑ บาท เทียนเยาวพาณี ๑ บาท ๑ สลึง หัสคุณเทศ ๑ บาท ๒ สลึง ผักแพวแดง ๑ บาท ๓ สลึง โกฐสอ ๒ บาท พริกไทย ๓ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 65 2/11/20 15:58
66 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและล�ำต้น ใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ เฟื้อง ๒ ล�ำพัน *ล�ำพันแดง *เหง้า Enhalus acoroides (L. f.) Royle Hydrocharitaceae ๒ สลึง ๓ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๓ สลึง ๔ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ บาท ๕ เทียนเยาวพาณี *เมล็ด Trachyspermum ammi (L.) Sprague Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑ สลึง ๖ หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ บาท ๒ สลึง ๗ ผักแพวแดง *ราก Iresine herbstii Hook. Amaranthaceae ๑ บาท ๓ สลึง ๘ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๒ บาท ๙ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๓ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 66 3/25/20 19:39
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 67 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๖ ๏ ชื่อโรค: รุกขชิวหา อาการ: เกิดแต่กองปัถวีธาตุ มักตั้งบนลิ้น (เกิดที่ลิ้น) กระท�ำพิษให้ปวดแสบเป็นก�ำลัง ลิ้นเลือก (เป็นเมือก) คอเลือก ให้บริโภคอาหารมิได้ ให้ผิวเนื้อชา สาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ริดสีดวงรุกขชิวหา ที่มีอาการผอมเหลือง ลมจุกเสียด มองคร่อ หืด ไอ ส่วนประกอบของต�ำรับ: การบูร ยาด�ำ พิมเสน ดอกจันทน์ กานพลู เจตมูล พริกไทย เสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง กินหนัก ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๒ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็น ก้อนจากใบ ว่านหางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloaceae ๑ ส่วน ๓ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๕ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 67 2/11/20 15:58
68 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๗ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๗ ๏ ชื่อโรค: รุกขชิวหา อาการ: เกิดแต่กองปัถวีธาตุ มักตั้งบนลิ้น (เกิดที่ลิ้น) กระท�ำพิษให้ปวดแสบเป็นก�ำลัง ลิ้นเลือก (เป็นเมือก) คอเลือก ให้บริโภคอาหารมิได้ ให้ผิวเนื้อชา สาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รุกขชิวหา ที่มีอาการไอเป็นเลือด แก้หืด ชื่อต�ำรับ: แก้รุกขชิวหา ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากข่อย รากคาง รากส้มป่อย รากเจตมูล รากไม้สีสุก รังปลวกใต้ดิน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน วันละ ๓ เวลา รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากข่อย ราก Streblus asper Lour. Moraceae ๑ ส่วน ๒ รากคาง ราก Albizia lebbekoides (DC.) Benth. Fabaceae ๑ ส่วน ๓ รากส้มป่อย ราก Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๑ ส่วน ๔ รากเจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 68 3/10/20 15:01
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 69 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ รากไม้สีสุก *ไผ่สีสุก ราก Bambusa blumeana Schult. f. Gramineae ๑ ส่วน ๖ รังปลวกใต้ดิน# รัง Coptotermes spp., Globitermes spp., Microcerotermes spp., Macrotermes spp., Nasutitermes spp., Schedorhinotermes spp., Termes spp., Odontotermes spp. Termitidae ๑ ส่วน # ดินปลวกขาว เป็นดินละเอียด ที่ตัวปลวกช่วยกันหามาท�ำรัง เมื่อนานเข้าดินจืดก็จะทิ้งรังไปหาที่อยู่ใหม่ ดินปลวกนี้น�ำมาใช้เป็นยาได้[๑] ดินปลวกด�ำ เป็นรังปลวกที่พบตามโคนกอไผ่ ดินที่น�ำมาท�ำรังส่วนใหญ่เป็นดินสีด�ำแข็ง แกร่ง ไม่อมน�้ำ [๑] สรรพคุณ เย็น จืด ใช้พอกดับพิษและถอนพิษฟกบวม ละลายน�้ำรับประทานแก้กระหายน�้ำ แก้ร้อนใน[๑] Book-7.indd 69 2/11/20 15:58
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 28 ภาพจารึกแผนที่ 10 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย 1. ๏ สิทธิการิยะ 2. ลักษณไขเจลี่ยงอากาศนั้น 3. ใหจับสะทานใหเทาเยนใหรอนในอก 4. เปนกำลัง ใหกระหายน้ำนักใหขัดอุจาระปะสาวะใหละ 5. อองตีนมือนั้นเฃียวใหตาฃลัวน้ำตาแหง โทษสรรนิบาทเปนกำลัง ฯ ถาจะ 6. แกเอาเบญจเหลก วันเปรียง แกนสน แกนสัก แกนสักขี แกนขนุน กำลังโคเถลิง 7. พญามือเหลก จันทังสอง ตรีผลา เบญกูล พริกไท เอาเสมอภาคตม ๓ เอา ๑ ใหกินแกจับสทานแล 8. ๏ ขนานหนึ่งเอากำแพงเจดชั้น แกนกันเตรา ฃาตัน เทพธาโร สฆาน ชาพลู ตรีกะตุก เอา เสมอภาค วันเปรียงเทา 9. ยาทังหลายตม ๓ เอา ๑ ใหกินแกจับหายดีแล ๚ ขนานหนึ่งเอารากไมไผ รากปบ รากมะกล่ำ เครือ เอาเสมอภาค ตม ๓ เอา ๑ กินแกจับ 10. ดีนัก ๚ ขนานหนึ่งเอาเบญจชาพลู เบญจเตาราง เบญจกะเพรา สะฆาน ดีปลี ฃิง เจดตะมูลเพลิง เสมอภาค ตม ๓ เอา ๑ 11. ใหกินแกจับสทานนักนั้นหาย ฯ ขนานหนึ่งเอาเบญจขี้เหลก ตรีกะตุก เปลือกมะพูด บระเพช ชาพลู เอาเสมอ ลูกจัน 12. ภาคตม ๓ เอา ๑ ใหกินแกจับหาย ฯ ขนานหนึ่ง เอาโกดทังหา เทียรทังเจด กระวาร ดอกจัน กฤษนา 13. การพลู จันทังสอง ชะลูด แฝกหอม กะดอม บระเพช ไครหอม ตรี กรลำภัก 14. ผลา เบญจกูล ฝกัราชพฤก เอาเสมอภาคตมกินแกจับจำ 15. เริญธาตุ ใหจำเริญอาหาร ถาจทุเลายาดำแทรก 2 16. ดีเกลือ 3 2 ดินประสิวขาว 1 ประจุ 17. พิศลงสะดวกดีแล ฯ คำจารึกแผนที่ 10 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 70 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 71 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๐ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๐ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๘ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลังให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้เจลียงอากาศ ที่มีอาการจับไข้จนหนาวสั่นสะท้าน ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจเหล็ก เถาวัลย์เปรียง แก่นสน แก่นสัก แก่นสักขี แก่นขนุน ก�ำลังโคเถลิง พญามือเหล็ก จันทน์ทั้งสอง ตรีผลา เบญจกูล พริกไทย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจเหล็ก -*ขี้เหล็ก -*พญามือเหล็ก -*ว่านสากเหล็ก -*เถาวัลย์เหล็ก -*สนิมเหล็ก *แก่น *แก่น *เหง้าและราก *เถา *ผงสนิม Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Strychnos lucida R. Br. Molineria latifolia (Dryand. ex W. T. Aiton) Herb. ex Kurz var. latifolia Ventilago malaccensis Ridl. Processed Ferric oxide Fabaceae Strychnaceae Hypoxidaceae Rhamnaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เถาวัลย์เปรียง *เถา Solori scandens (Roxb.) Sirich & Adema Fabaceae ๑ ส่วน ๓ แก่นสน *สนสามใบ แก่น Pinus kesiya Royle ex Gordon Pinaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 71 3/26/20 19:03
72 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ แก่นสัก แก่น Tectona grandis L. f. Lamiaceae ๑ ส่วน ๕ แก่นสักขี แก่น Dalbergia candenatensis (Dennst.) Prain Fabaceae ๑ ส่วน ๖ แก่นขนุน แก่น Artocarpus heterophyllus Lam. Moraceae ๑ ส่วน ๗ ก�ำลังโคเถลิง *แก่น Anaxagorea luzonensis A. Gray Annonaceae ๑ ส่วน ๘ พญามือเหล็ก *แก่น Strychnos lucida R. Br. Strychnaceae ๑ ส่วน ๙ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์ขาว -*จันทน์แดง *แก่น Santalum album L. Pterocarpus santalinus L. f. Santalaceae Fabaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๐ ตรีผลา -*สมอพิเภก -*สมอไทย -*มะขามป้อม *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia chebula Retz. Phyllanthus emblica L. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๑ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๒ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 72 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 73 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๓๙ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลังให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้เจลียงอากาศ แก้จับสะท้าน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ก�ำแพงเจ็ดชั้น แก่นกันเกรา ข่าต้น เทพทาโร สะค้าน ช้าพลู ตรีกฏุก เอาเสมอภาค เถาวัลย์เปรียง เท่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ก�ำแพงเจ็ดชั้น *เถา Salacia chinensis L. Celastraceae ๑ ส่วน ๒ แก่นกันเกรา แก่น Fagraea fragrans Roxb. Gentianaceae ๑ ส่วน ๓ ข่าต้น *เนื้อไม้ Cinnamomum illicioides A. Chev. Lauraceae ๑ ส่วน ๔ เทพทาโร *เปลือกต้น หรือ เนื้อไม้ Cinnamomum Porrectum (Roxb.) Kosterm Lauraceae ๑ ส่วน ๕ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๖ ช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๗ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๘ เถาวัลย์เปรียง *เถา Solori scandens (Roxb.) Sirich & Adema Fabaceae เท่าตัวยา ทั้งหลาย Book-7.indd 73 2/11/20 15:58
74 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๐ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลัง ให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จับไข้ ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากไม้ไผ่ รากปีบ รากมะกล�่ำเครือ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากไม้ไผ่ *ไผ่ป่า ราก Bambusa bambos (L.) Voss Poaceae ๑ ส่วน ๒ รากปีบ ราก Millingtonia hortensis L. f. Bignoniaceae ๑ ส่วน ๓ รากมะกล�่ำเครือ ราก Abrus precatorius L. Papilionaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๑ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลัง ให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จับสะท้าน ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจช้าพลู เบญจเต่าร้าง เบญจกะเพรา สะค้าน ดีปลี ขิง เจตมูลเพลิง เสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน Book-7.indd 74 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 75 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจช้าพลู *ช้าพลูทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๒ เบญจเต่าร้าง *เต่าร้างทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Caryota urens L. Arecaceae ๑ ส่วน ๓ เบญจกะเพรา *กะเพราทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Ocimum tenuiflorum L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๔ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand.- Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๖ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๗ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงขาว *ราก Plumbago zeylanica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๒ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลัง ให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จับไข้ ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจขี้เหล็ก ตรีกฏุก เปลือกมะพูด บอระเพ็ด ช้าพลู เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน Book-7.indd 75 2/11/20 15:58
76 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจขี้เหล็ก *ขี้เหล็กทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Fabaceae ๑ ส่วน ๒ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ เปลือกมะพูด เปลือกต้น Garcinia dulcis (Roxb.) Kurz Cluciaceae ๑ ส่วน ๔ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๕ ช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๓ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลัง ให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จับไข้ เจริญธาตุ และเจริญอาหาร ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐทั้งห้า เทียนทั้งเจ็ด ดอกจันทน์ ลูกจันทน์ กระวาน กานพลู จันทน์ทั้งสอง กฤษณา กระล�ำพัก ชะลูด แฝกหอม กระดอม บอระเพ็ด ไคร้หอม ตรีผลา เบญจกูล ฝักราชพฤกษ์ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 76 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 77 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เทียนทั้งเจ็ด -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน -*เทียนสัตตบุษย์ -*เทียนเยาวพาณี *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Pimpinella anisum L. Trachyspermum ammi (L.) Sprague Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ ส่วน ๓ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๕ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๗ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์ขาว -*จันทน์แดง *แก่น Santalum album L. Pterocarpus santalinus L. f. Santalaceae Fabaceae อย่างละ ๑ ส่วน Book-7.indd 77 2/11/20 15:58
78 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๘ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมีกลิ่น หอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ ส่วน ๙ กะล�ำพัก *สลัดได *ตาตุ่มทะเล *เนื้อไม้ ที่มีราลง Euphorbia antiquorum L. หรือ Excoecaria agallocha L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๑๐ ชะลูด *เปลือกเถา ชั้นใน Alyxia reinwadtii Blume Apocynaceae ๑ ส่วน ๑๑ แฝกหอม *ราก Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Poaceae ๑ ส่วน ๑๒ กระดอม *ผล Gymnopetalum chinense (Lour.) Merr. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๑๓ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๑๔ ไคร้หอม *ล�ำต้นเหนือ ดินที่ตัดใบออก แล้ว Sauropus thorelii Beille Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๑๕ ตรีผลา -*สมอพิเภก -*สมอไทย -*มะขามป้อม *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia chebula Retz. Phyllanthus emblica L. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๖ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๗ ฝักราชพฤกษ์ *เนื้อในฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 78 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 79 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๔ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงอากาศ อาการ: ให้จับสะท้าน ให้เท้าเย็น ให้ร้อนในอกเป็นก�ำลัง ให้กระหายน�้ำ ให้ขัดอุจจาระปัสสาวะ ให้ละอองตีนมือนั้นเขียว ให้ตาขลัว (ตามัว) น�้ำตาแห้ง โทษสันนิบาตเป็นก�ำลัง สรรพคุณของต�ำรับ: ประจุพิษลงสะดวก ส่วนประกอบของต�ำรับ: ยาด�ำ ๒ สลึง ดีเกลือ ๒ บาท ๓ สลึง ดินประสิวขาว ๑ สลึง วิธีใช้: เมื่ออาการทุเลา ใช้ต�ำรับนี้แทรกต�ำรับที่ ๔๓ เพื่อระบายพิษ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็นก้อน จากใบว่านหางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloaceae ๒ สลึง ๒ ดีเกลือ *ผลึกเกลือ Sodium sulfate ๒ บาท ๓ สลึง ๓ ดินประสิวขาว *ผลึกดินประสิว Potassium nitrate processed ๑ สลึง Book-7.indd 79 3/25/20 19:41
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 31 ภาพจารึกแผนที่ 11 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. อันวาลมบาทยักนั้นทำเพศดุจ ๓. สรรนิบาต ใหชักทาวกำมือลิ้นกระดางคางแขง ๔. พูดมิได ใหรอนระส่ำระสายขบฟนตาเหลือก ใหชักเขมนไปทัง ๕. กาย ทานกำหนดใหแกแตใน ๑๑ วัน พนนั้นเปนอาการตัด ๚ ถาจะแกเอาโกด ๖. สอ โกดเขมา เทียรดำ ลูกโหระภา ลูกผักชี น้ำปะสารทอง ใบพิมเสน ใบสรรพรามอน ใบผัก ๗. หวาน รากทองหลาง รากสะลอดน้ำ เมดในมะนาว หวายตะคา ลูกสรรพพิศ ใครเครือ ดอกพิกุน ดอก ๘. บุญนาก ดอกสาระภี คางปลาชอนขางลางเผา กระดูกงูเหลือมเผา กระดูกงูทับทาเผา งาชางเผา กรามแรดเผา ๙. เอาเสมอภากทำเปนจุณ บทดวยน้ำดอกไม ทำแทงไวใหกิน แกลมบาทยักใหชักทาวกำมือ ลิ้นกะดางคางแฃงนั้นหายวิ ๑๐. เสศนัก ๚ ขนานหนึ่งเอา เพศนาฎ ระยอม ใครเครือ ลูกปะคำดีควายขั้ว กะดูกงูเหลือมเผา เอาเสมอภากทำ ๑๑. เปนจุณ บททำแทงไวละลายน้ำดอกไมกินแกรอน แกลิ้นกระดางคางแฃงชักทาวกำมือ แลแก ๑๒. ชักเขมนไปทังตัวนั้นหายดีนัก ๚ ขนานหนึ่งเอา มหาสะดำ เนียระภูษี ใครเครือ วาน ๑๓. กีบแรต วานรอนทอง หวายดะคา หวายตะมอย ลูกราชดัด ลูกปะคำ ๑๔. ดีควายเผา ญาดำ เขากวางเผา งาชางเผา เอาเสมอภากทำ ๑๕. เปนจุนบททำแทงไวลลายน้ำทราวเขาใหกินแกลม ๑๖. บาทยักซึ่งชักเขมนไปทังตัวนั้น ๑๗. หายดีนัก ๚ะ คำจารึกแผนที่ 11 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 80 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 81 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๑ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๑ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๕ ๏ ชื่อโรค: ลมบาดทะยัก อาการ: ให้ชักเท้าก�ำ มือ (ก�ำ) ลิ้นกระด้างคางแข็ง พูดมิได้ ให้ร้อนระส�่ำระสาย ขบฟัน ตาเหลือก ให้ชักเขม่นไปทั้งกาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบาดทะยัก ชักเท้าก�ำ มือ (ก�ำ) ลิ้นกระด้างคางแข็ง ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐสอ โกฐเขมา เทียนด�ำ ลูกโหระพา ลูกผักชี น�้ำประสารทอง ใบพิมเสน ใบสันพร้ามอญ ใบผักหวาน รากทองหลาง รากสลอดน�้ำ เม็ดในมะนาว หวายตะค้า ลูกสรรพพิษ ไคร้เครือ ดอกพิกุล ดอกบุนนาค ดอกสารภี คางปลาช่อน ข้างล่างเผา กระดูกงูเหลือมเผา กระดูกงูทับทางเผา งาช้างเผา กรามแรดเผา เอาเสอมภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ผสมน�้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๒ โกฐเขมา *ราก Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๓ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ๔ ลูกโหระพา ผล Ocimum basilicum L. Lamiaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 81 2/11/20 15:58
82 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ ลูกผักชี ผล Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๖ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ๗ ใบพิมเสน ใบ Pogostemon cablin (Blanco) Benth. Lamiaceae ๑ ส่วน ๘ ใบสันพร้ามอญ *กระดูกไก่ด�ำ ใบ Justicia gendarussa Burm. f. Acanthaceae ๑ ส่วน ๙ ใบผักหวาน ใบ Sauropus androgynus (L.) Merr. Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๑๐ รากทองหลาง *ทองหลางใบมน *ทองหลางลาย *ทองหลางน�้ำ (ทองโหลงหรือ ทองหลางหนาม) ราก Erythrina suberosa Roxb. หรือ Erythrina variegata L. หรือ Erythrina fusca Lour. Fabaceae (Leguminosae) ๑ ส่วน ๑๑ รากสลอดน�้ำ ราก Ficus heterophylla L. f. Moraceae ๑ ส่วน ๑๒ เม็ดในมะนาว *เม็ดใน Citrus aurantiifolia (Christm.) Swingle Rutaceae ๑ ส่วน ๑๓ หวายตะค้า *เถา Calamus caesius BL. Arecaceae ๑ ส่วน ๑๔ ลูกสรรพพิษ *สารพัดพิษ ผล Sophora tomentosa L. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๕ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๑๖ ดอกพิกุล ดอก Mimusops elengi L. Sapotaceae ๑ ส่วน ๑๗ ดอกบุนนาค ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๑๘ ดอกสารภี ดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ ส่วน ๑๙ คางปลาช่อน *กรามส่วน ล่างเผา Channa striata (Bloch, 1793) Channidae ๑ ส่วน Book-7.indd 82 3/25/20 19:42
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 83 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๐ กระดูกงูเหลือม กระดูกเผา Python reticulatus (Schneider, 1801) Pythonidae ๑ ส่วน ๒๑ กระดูกงูทับทาง *งูสามเหลี่ยม กระดูกเผา Bungarus andamanensis (Daudin, 1803) Elapidae ๑ ส่วน ๒๒ งาช้าง งาเผา Elephas maximus (Linnaeus, 1758) Elephantidae ๑ ส่วน ๒๓ กรามแรด กรามเผา Rhinoceros sondaicus (Desmarest, 1822) Rhinocerotidae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๖ ๏ ชื่อโรค: ลมบาดทะยัก อาการ: ให้ชักเท้าก�ำ มือ (ก�ำ) ลิ้นกระด้างคางแข็ง พูดมิได้ ให้ร้อนระส�่ำระสาย ขบฟัน ตาเหลือก ให้ชักเขม่นไปทั้งกาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ร้อน แก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง ชักเท้าก�ำ มือ (ก�ำ) และแก้ชักเขม่น ทั้งตัว ส่วนประกอบของต�ำรับ: พิษนาศน์ ระย่อม ไคร้เครือ ลูกประค�ำดีควายคั่ว กระดูก งูเหลือมเผา เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ผสมน�้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 83 2/11/20 15:58
84 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ พิษนาศน์ *ราก Sophora exigua Craib Fabaceae ๑ ส่วน ๒ ระย่อม *ราก Rauvolfia serpentina L. Benth. Ex Kurz Apocynaceae ๑ ส่วน ๓ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๔ ลูกประค�ำดีควายคั่ว ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๑ ส่วน ๕ กระดูกงูเหลือม กระดูกเผา Python reticulatus (Schneider, 1801) Pythonidae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๗ ๏ ชื่อโรค: ลมบาดทะยัก อาการ: ให้ให้ชักเท้าก�ำ มือ (ก�ำ) ลิ้นกระด้างคางแข็ง พูดมิได้ ให้ร้อนระส�่ำระสาย ขบฟัน ตาเหลือก ให้ชักเขม่นไปทั้งกาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบาดทะยัก ส่วนประกอบของต�ำรับ: มหาสด�ำ เนระพูสี ไคร้เครือ ว่านกีบแรด ว่านร่อนทอง หวายตะค้า หวายตะมอย ลูกราชดัด ลูกประค�ำดีควายเผา ยาด�ำ เขากวางเผา งาช้างเผา วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำซาวข้าว วิธีใช้: ละลายน�้ำซาวน�้ำ กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 84 3/25/20 19:43
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 85 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ มหาสด�ำ *เนื้อไม้ Cyathea latebrosa (Wall. ex Hook.) Copel. Cyatheaceae ๑ ส่วน ๒ เนระพูสี *เนระพูสีเทศ *เหง้า Pteridrys syrmatica (Willd.) C. Chr. & Ching Tectariaceae ๑ ส่วน ๓ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๔ ว่านกีบแรด *เหง้า Angiopteris evecta (G. Forst.) Hoffm. Marattiaceae ๑ ส่วน ๕ ว่านร่อนทอง *เหง้า Boesenbergia longiflora (Wall.) Kuntze Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ หวายตะค้า *เถา Calamus caesius BL. Arecaceae ๑ ส่วน ๗ หวายตะมอย *เถา Pothos scandens L. Araceae ๑ ส่วน ๘ ลูกราชดัด ผล Brucea javanica (L.) Merr. Simaroubaceae ๑ ส่วน ๙ ลูกประค�ำดีควาย ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๑ ส่วน ๑๐ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็น ก้อนจากใบ ว่านหางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloaceae ๑ ส่วน ๑๑ เขากวาง เขาเผา Rusa unicolor (Kerr, 1792) Cervidae ๑ ส่วน ๑๒ งาช้าง งาเผา Elephas maximus (Linnaeus, 1758) Elephantidae ๑ ส่วน Book-7.indd 85 3/10/20 15:02
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 34 ภาพจารึกแผนที่ 12 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏สิทธิการิยะ ๒. อยาแกหืดเอา เปลือกประ ๓. ยงปา กุมเพลิง เจตมูลเพลิง เขา ๔. ขา บุกรอ กลอย กระดาษทังสอง พริกไท เอา ๕. เสมอภาก ดองดวยสุรา ฝงเขาเปลือกไว ๓ วัน เงินผูกฅอ ๖. หมอ 1 กินตามกำลัง ใหสำรอกเสมหะหืดใหตกสิ้น แกหอบหืดก็หายดีนัก ๚ ๗. ๏ อนึ่งเอาเปลือกแมงดาเผาครึ่งเปลือก พัดแพวแดง 3 พริกไท หัวยางสิ่งละ 1 อยาเขา ๘. เยน 1 2 อยาสูบดี 2 ดองสุราไว ๓ วัน จึ่งพลีกินแกหืดหายฯ อนึ่งเอาพริกไท เกลือ สมุทสิ่ง ๙. ละ ๗ เมด ขิงสด บวบขมสด สิ่งละ ๗ แวน กะเทียม ๗ กลีบ บดดวยสุรากินแตฝาหอย ๑ แตภอกำลัง จึ่งกิน ๑๐. ทวีขึ้นไปทุกวัน รุสรรพเสมหะหืดทังปวงหาย ฯ อนึ่งเอารากสลอดกินลง รากเลบเยียว รากมะกรูด ราก ๑๑. มะดูก รากมะขามปอม รากไขเนา รากขอยหยอง รากกางปลาแดง รากเทายายมอม รากกะดังบาย ๑๒. เอาเสมอภาค ดองก็ไดตมก็ได กินจอกชา ๑ แกจับหืด แกหอบก็หายดีนัก ฯ ๑๓. ๏ อนึ่งเอารากสมกุงทังสอง รากนมแมวทังสอง ขอบชนาง ๑๔. ทังสอง ญาหนวดแมว พันงูแดง น้ำนมเสือ ๑๕. เอาเสมอภาค ดองดวยสุรา ๓ วัน จึ่งใหกิน ๑๖. แกหอบเสมหะหืดทังปวง แก ๑๗. จับก็หายดีนัก ฯะ๛ คำจารึกแผนที่ 12 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 86 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 87 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๒ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๒ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๘ ๏ ชื่อโรค: หอบหืด สรรพคุณของต�ำรับ: ช่วยขับเสมหะ แก้หอบหืด ชื่อต�ำรับ: ยาแก้หืด ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกประยงค์ป่า กุ่มเพลิง เจตมูลเพลิง ข้าวข้า บุกรอ กลอย กระดาดทั้งสอง พริกไทย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ดองด้วยสุรา รูปแบบยา: ยาน�้ำ กระสายยา: สุรา วิธีใช้: กิน พิธีกรรม: น�ำหม้อยาดอง ฝังไว้ในข้าวเปลือก ๓ วัน น�ำเงินผูกที่คอหม้อยา ๑ บาท รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกประยงค์ป่า เปลือกต้น Aglaia odoratissima Blume Meliaceae ๑ ส่วน ๒ กุ่มเพลิง *กุ่มน�้ำ *เปลือกต้น Crateva religiosa G. Forst. Capparaceae ๑ ส่วน ๓ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๔ ข้าวข้า *เข้าค่า *หัว Euphorbia sessiliflora Roxb. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๕ บุกรอ *หัว Amorphophallus saraburiensis Gagnep. Araceae ๑ ส่วน ๖ กลอย *หัว Dioscorea hispida Dennst. Dioscoreaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 87 3/10/20 15:02