คำอธิบายจารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร

338  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๓ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๔ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ๑๕ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ ส่วน ๑๖ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๗ ขมิ้น *ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๘ รากมะตูม ราก Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๑๙ ชะมด (สัตว์ตระกูลอีเห็น) *ไขจาก ต่อมกลิ่น Viverricula indica (Desmarest, 1804) Viverridae ๑ ส่วน ๒๐ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๖ ๏ ชื่อโรค: มุตฆาต อาการ: ปัสสาวะบ่อยๆ เบาขาว เบาแดง เบาเหลือง เบาด�ำ แต่ไม่ได้เป็นทุราวสา สรรพคุณของต�ำรับ: แก้มุตฆาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากพันงูแดง รากมะตูม ขิงแห้ง ขี้กาแดง เกลือสินเธาว์ สมอห้าเหลี่ยม กานพลู โกฐสอ รากมะรุม วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ละลายน�้ำมะนาว Book-7.indd 338 3/10/20 15:04

การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  339 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมะนาว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากพันงูแดง ราก Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ ส่วน ๒ รากมะตูม ราก Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๓ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๔ ขี้กาแดง *ทั้งเถา Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๕ เกลือสินเธาว์ *ผลึกเกลือ Rock salt ๑ ส่วน ๖ สมอห้าเหลี่ยม *สมอมุตกี หรือ สมอไทย *ผล Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ ส่วน ๗ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๘ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๙ รากมะรุม ราก Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๗ ๏ ชื่อโรค: มุตฆาต อาการ: ปัสสาวะบ่อยๆ เบาขาว เบาแดง เบาเหลือง เบาด�ำ แต่ไม่ได้เป็นทุราวสา สรรพคุณของต�ำรับ: แก้มุตฆาต Book-7.indd 339 2/11/20 15:59

340  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐทั้งห้า พิมเสน ชะมด ดอกจันทน์ แห้วหมู ขิงแห้ง ขี้กาแดง การบูร รากขัดมอน สมอทั้งสาม เทียนด�ำ น�้ำประสารทอง วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ละลายน�้ำสมอหรือน�้ำผึ้งก็ได้ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำสมอหรือน�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๑ ส่วน ๒ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ๓ ชะมด (สัตว์ตระกูลอีเห็น) *ไขจากต่อมกลิ่น Viverricula indica (Desmarest, 1804) Viverridae ๑ ส่วน ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๕ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 340 3/26/20 13:55

การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  341 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๗ ขี้กาแดง *เถา Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๘ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๙ รากขัดมอน ราก Sida rhombifolia L. Malvaceae ๑ ส่วน ๑๐ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๑ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ๑๒ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๘ ๏ ชื่อโรค: มุตฆาต อาการ: ปัสสาวะบ่อยๆ เบาขาว เบาแดง เบาเหลือง เบาด�ำ แต่ไม่ได้เป็นทุราวสา สรรพคุณของต�ำรับ: แก้มุตฆาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐสอ อบเชย ประค�ำดีควาย เจตมูล บอระเพ็ด โมกมัน ลูกผักชี มหาหิงคุ์ โกฐก้านพร้าว จุกโรหินี กานพลู ดีปลี วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ละลายน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง Book-7.indd 341 2/11/20 15:59

342  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๒ อบเชย *อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ๓ ประค�ำดีควาย *ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๑ ส่วน ๔ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๕ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๖ โมกมัน *เปลือกต้น Wrightia pubescens R. Br. Apocynaceae ๑ ส่วน ๗ ลูกผักชี ผล Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๘ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๙ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๑ ส่วน ๑๐ จุกโรหินี *ราก Dischidia major (Vahl) Merr. Asclepiadaceae ๑ ส่วน ๑๑ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๑๒ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 342 3/25/20 22:19

ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 160 ภาพจารึกแผนที่ 54 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. อยาแกกลอนแหงซึ่ง ๓. กระทำใหจุกเสียดแลเปนพรดึก ๔. ใหเปนกอนในทอง ใหเจบทั่วสระพาง ใหมือกระดาง ๕. ใหเมื่อยขบขัด เขาแลนองคู ใหตามืดหูหนักใหเสียงแหบแหง ๖. ใหฃัดอก ใหทองขึ้นกินอาหารมิได เปนเหตุทังนี้เพราะเสมหะแหง บังเกิด ๗. แตบุรุษษตรีก็ดุจกัน ทานจึ่งประกอปอยานี้ไวใหแก เอาสคาน พัดแพวแดง ดองดึง ๘. มหาหิง วานน้ำ โกดสอ โกดจุลาลำภา โกดพุงปลา การชา ศีศะอุดพิต ชเอม ดีปลี แกนแสมทะเล ๙. ยาดำ เอาเสมอภาค พริกไทเทาอยาทังหลาย ทำเปนจุลลายน้ำผึ้งรวงกินหนัก 1 แกดั่งกลาว มาแตหลังวิเศศแล ๚ะ ๑๐. ๏ อยาแกสรรพกลอนทังปวง เอาใบมะตูม ๑ ใบสเดา ๑ ใบคนทีสอ ๑ หวานน้ำ ๑ บรเพช ๑ ขมิ้นออย ๑ ทังนี้เอาสิ่งละ 1 ๑๑. พริกเทาอยาทังหลายตำเปนผงลายน้ำผึ้งกินทีละ 1 แกลมกลอนจุกเสียดทังปวงเปนมหา วิเศศแล ๚ะ ๑๒. ๏ อยาแกลมกลอนสันดาน เอาหัศคุนหนัก 21 หิง 3 วานน้ำ 2 ดีปลี 1 2 กระเทียม 1 ๑๓. ใบมกรูด 2 1 แกนแสมชะเล 1 แกนขี้เหลก 1 แกนปูนที่เผาไม ๑๔. สุก 1 รากพญามือเหลก 1 หอยขม 1 หอย ๑๕. แครง 1 ดินประสิวขาว 2 สานสม 2 1 ตำ ๑๖. เปนผงลายน้ำมกรูดซมสากิน ๑๗. ผายสองหน ๚ะ คำจารึกแผนที่ 54 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 343 2/11/20 15:59

344  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๔ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๔ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๙ ๏ ชื่อโรค: กล่อนแห้ง อาการ: ให้จุกเสียด เป็นพรรดึก เป็นก้อนในท้อง เจ็บทั่วตัว มือกระด้างแข็ง เมื่อยขบ ขัดเข่า ตามืด หูอื้อ เสียงแหบแห้ง หายใจขัด ท้องขึ้น กินอาหารไม่ได้ เป็นได้ทั้งหญิง และชาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้กล่อนแห้ง ส่วนประกอบของต�ำรับ: สะค้าน ผักแพวแดง ดองดึง มหาหิงคุ์ ว่านน�้ำ โกฐสอ โกฐจุฬาลัมพา โกฐพุงปลา กัญชา หัวอุตพิด ชะเอม ดีปลี แก่นแสมทะเล ยาด�ำ เอาเสมอภาค พริกไทย เท่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: บดเป็นผงละเอียด ละลายกับน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กินครั้งละ ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๒ ผักแพวแดง *ราก Iresine herbstii Hook. Amaranthaceae ๑ ส่วน ๓ ดองดึง *หัว Gloriosa superba L. Colchicaceae ๑ ส่วน ๔ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและล�ำต้น ใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๕ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ ส่วน Book-7.indd 344 3/25/20 22:20

การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  345 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๗ โกฐจุฬาลัมพา *ส่วนเหนือดิน Artemisia annua L. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๘ โกฐพุงปลา ปุ่มหูด (gall) จาก ใบหรือกิ่งอ่อน Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ ส่วน ๙ กัญชา *ใบ, ช่อดอก Cannabis sativa L. Cannabaceae ๑ ส่วน ๑๐ อุตพิด *หัว Typhonium trilobatum (L.) Schott Araceae ๑ ส่วน ๑๑ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๒ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๑๓ แก่นแสมทะเล แก่น Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Acanthaceae ๑ ส่วน ๑๔ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็น ก้อนจากใบว่าน หางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloeaceae ๑ ส่วน ๑๕ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae เท่ายา ทั้งหลาย ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๐ ๏ ชื่อโรค: กล่อนแห้ง อาการ: ให้จุกเสียด เป็นพรรดึก เป็นก้อนในท้อง เจ็บทั่วตัว มือกระด้างแข็ง เมื่อยขบ ขัดเข่า ตามืด หูอื้อ เสียงแหบแห้ง หายใจขัด ท้องขึ้น กินอาหารไม่ได้ เป็นได้ทั้งหญิง และชาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมกล่อน แก้จุกเสียดทั้งปวง ชื่อต�ำรับ: แก้สรรพกล่อนทั้งปวง Book-7.indd 345 3/10/20 15:05

346  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบมะตูม ๑ ใบสะเดา ๑ ใบคนทีสอ ๑ ว่านน�้ำ ๑ บอระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ ทั้งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท พริกไทยเท่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: บดเป็นผง ละลายน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กินครั้งละ ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบมะตูม ใบ Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ บาท ๒ ใบสะเดา ใบ Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ บาท ๓ ใบคนทีสอ ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ บาท ๔ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ บาท ๕ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ บาท ๖ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ บาท ๗ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae เท่ายา ทั้งหลาย ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๑ ๏ ชื่อโรค: กล่อนแห้ง อาการ: ให้จุกเสียด เป็นพรรดึก เป็นก้อนในท้อง เจ็บทั่วตัว มือกระด้างแข็ง เมื่อยขบ ขัดเข่า ตามืด หูอื้อ เสียงแหบแห้ง หายใจขัด ท้องขึ้น กินอาหารไม่ได้ เป็นได้ทั้งหญิง และชาย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมกล่อนสันดาน ชื่อต�ำรับ: แก้ลมกล่อนสันดาน Book-7.indd 346 3/10/20 15:05

การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  347 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ส่วนประกอบของต�ำรับ: หัสคุณหนัก ๑ ต�ำลึง ๒ บาท หิงคุ์ ๓ บาท ว่านน�้ำ ๒ บาท ดีปลี ๒ บาท ๑ สลึง กระเทียม ๑ ต�ำลึง ใบมะกรูด ๑ บาท ๒ สลึง แก่นแสมทะเล ๑ บาท แก่นขี้เหล็ก ๑ บาท แก่นปูนที่เผาไม่สุก ๑ บาท รากพญามือเหล็ก ๑ บาท หอยขม ๑ บาท หอยแครง ๑ บาท ดินประสิวขาว ๒ บาท สารส้ม ๑ บาท ๒ สลึง วิธีปรุงยา: บดเป็นผง ละลายน�้ำมะกรูดหรือน�้ำส้มซ่า รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมะกรูด หรือน�้ำส้มซ่า วิธีใช้: กินครั้งละ ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หัสคุณ *หัสคุณไทย *หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ๒ หิงคุ์ ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๓ บาท ๓ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๒ บาท ๔ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๒ บาท ๑ สลึง ๕ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ต�ำลึง ๖ ใบมะกรูด ใบ Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ บาท ๒ สลึง ๗ แก่นแสมทะเล แก่น Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Acanthaceae ๑ บาท ๘ แก่นขี้เหล็ก แก่น Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Fabaceae ๑ บาท Book-7.indd 347 2/11/20 15:59

348  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๙ แก่นปูนที่เผาไม่สุก แก่น ยังไม่สามารถระบุได้ ๑ บาท ๑๐ รากพญามือเหล็ก ราก Strychnos lucida R. Br. Strychnaceae ๑ บาท ๑๑ หอยขม *เปลือกหอย Filopaludina spp. Viviparidae ๑ บาท ๑๒ หอยแครง *เปลือกหอย Tegillarca granosa (Linnaeus, 1758) Arcidae ๑ บาท ๑๓ ดินประสิวขาว *ผลึกดินประสิว Potassium nitrate processed ๒ บาท ๑๔ สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๑ บาท ๒ สลึง Book-7.indd 348 3/25/20 22:20

จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 163 ภาพจารึกแผนที่ 55 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. รัตตะปตตะโรคนั้น คือโลหิต ๓. รคนกับดวยดี แลวแผทรานไปในปรเทษทัง บน ๔. สองคือเบือง แหงสริรรกายพรอมกันดังนี้แลวทังเกิดเพื่อดิ ต่ำ ๕. กำเริบ มีศรีดำเหลืองแดงดั่งนีเปนอะลาทิยะ คือแพทยจะรักษาเปนอันยาก ๖. นัก ฯ ถาจะแกเอา แฝกหอม รากบัว รากสามสิบ กระวาน บรเพช เสมอภาคตม ๓ เอา ๑ ให ๗. กินแกรัตตปตตะเพื่อดีหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา จันขาว รากสามสิบ การบูน เปลือกกะทุมเหลือง รากชาพลู เกษร ๘. บัวขาว เกษรบัวแดง เกษรสัตบุต ชเอม ดอกมทราง ขัดมอน มกล่ำเครือ ชมด พิมเสน เอา เสมอภาค ๙. ทำเปนจุนบดลลายน้ำเขาขั้วกิน แกรัตตปดตะเพือดีหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา เมดชมดตน ลูกจัน เปลือกอบเชย ๑๐. ใบพิมเสน หัวกลวยตะนี แฝกหอม ชมด พิมเสน เอาเสมอภาค ทำเปนจุนบดลลายน้ำมวกเขากิน แก ๑๑. รัตตปดตะเพือดีหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา กฤษนา กลำภัก เกษรบุนนาก เกษรสาระภี ๑๒. กจับบก ดอกสัตตะบัน จันฃาว กระวาน โกฏกะดก หยาฝรัน ชะ ๑๓. มดเชียง พิมเสน เอาเสมอภาค ทำเปนจุน บดใหละ ๑๔. เอียด ลลายน้ำดอกไมก็ได น้ำมวกเขาก็ได ปน ๑๕. เปนลูกกอนกิน แกรัตตะปดตะกำ ๑๖. เริบเพื่อปตตสมุถานโรคนั้น ๑๗. หายดีแล ๚ะ คำจารึกแผนที่ 55 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 349 2/11/20 15:59

350  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๕ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๔ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๒ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดี แล้วกระจายไปทั่วร่างกายทั้งส่วนบนและส่วนล่าง เกิดเพื่อดีก�ำเริบ (เลือด) มีสีด�ำ เหลือง แดง เป็นโรคที่รักษายาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรคเพื่อดี ส่วนประกอบของต�ำรับ: แฝกหอม รากบัว รากสามสิบ กระวาน บอระเพ็ด เสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากแฝกหอม ราก Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Poaceae ๑ ส่วน ๒ รากบัว *บัวหลวง ราก Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๓ สามสิบ ราก Asparagus racemosus Willd. Asparagaceae ๑ ส่วน ๔ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 350 2/11/20 15:59

การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  351 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๓ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดี แล้วกระจายไปทั่วร่างกายทั้งส่วนบนและส่วนล่าง เกิดเพื่อดีก�ำเริบ (เลือด) มีสีด�ำ เหลือง แดง เป็นโรคที่รักษายาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรคเพื่อดี ส่วนประกอบของต�ำรับ: จันทน์ขาว รากสามสิบ การบูร เปลือกกระทุ่มเหลือง รากช้าพลู เกสรบัวขาว เกสรบัวแดง เกสรสัตตบุษย์ ชะเอม ดอกมะทราง ขัดมอน มะกล�่ำเครือ ชะมด พิมเสน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำข้าวคั่ว รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำข้าวคั่ว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๒ รากสามสิบ ราก Asparagus racemosus Willd. Asparagaceae ๑ ส่วน ๓ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๔ เปลือกกระทุ่ม เหลือง เปลือกต้น Breonia chinensis (Lam.) Capuron Rubiaceae ๑ ส่วน ๕ รากช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๖ เกสรบัวขาว *บัวสาย เกสร Nymphaea lotus L. Nymphaeaceae ๑ ส่วน ๗ เกสรบัวแดง *บัวสาย เกสร Nymphaea rubra Roxb. ex Andrews Nymphaeaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 351 2/11/20 15:59

352  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๘ เกสรสัตตบุษย์ เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๙ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๐ ดอกมะทราง *มะซาง ดอก Madhuca pierrei (F. N. Williams) H. J. Lam Sapotaceae ๑ ส่วน ๑๑ ขัดมอน *ราก Sida rhombifolia L. Malvaceae ๑ ส่วน ๑๒ มะกล�่ำเครือ *ราก Abrus precatorius L. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๓ ชะมด (สัตว์ตระกูลอีเห็น) *ไขจาก ต่อมกลิ่น Viverricula indica (Desmarest, 1804) Viverridae ๑ ส่วน ๑๔ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๔ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดี แล้วกระจายไปทั่วร่างกายทั้งส่วนบนและส่วนล่าง เกิดเพื่อดีก�ำเริบ (เลือด) มีสีด�ำ เหลือง แดง เป็นโรคที่รักษายาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเพื่อดี ส่วนประกอบของต�ำรับ: เม็ดชะมดต้น ลูกจันทน์ เปลือกอบเชย ใบพิมเสน หัวกล้วยตานี แฝกหอม ชะมด พิมเสน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำมวกข้าว รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมวกข้าว (น�้ำซาวข้าวที่ทิ้งไว้ ๑ - ๒ คืน) วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 352 3/10/20 15:06

การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  353 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เม็ดชะมดต้น เมล็ด Abelmoschus moschatus Medik. Malvaceae ๑ ส่วน ๒ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๓ เปลือกอบเชย *อบเชยเทศ เปลือก ชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ๔ ใบพิมเสน ใบ Pogostemon cablin (Blanco) Benth. Lamiaceae ๑ ส่วน ๕ หัวกล้วยตานี หัว Musa balbisiana Colla Musaceae ๑ ส่วน ๖ รากแฝกหอม ราก Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Poaceae ๑ ส่วน ๗ ชะมด (สัตว์ตระกูลอีเห็น) *ไขจาก ต่อมกลิ่น Viverricula indica (Desmarest, 1804) Viverridae ๑ ส่วน ๘ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๒๐๕ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดี แล้วกระจายไปทั่วร่างกายทั้งส่วนบนและส่วนล่าง เกิดเพื่อดีก�ำเริบ (เลือด) มีสีด�ำ เหลือง แดง เป็นโรคที่รักษายาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะก�ำเริบ เพื่อปิตตะสมุฏฐานโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: กฤษณา กะล�ำพัก เกสรบุนนาค เกสรสารภี กระจับบก ดอก สัตตบรรณ จันทน์ขาว กระวาน โกฐกระดูก หญ้าฝรั่น ชะมดเชียง พิมเสน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำดอกไม้ หรือน�้ำมวกข้าว ปั้นเป็นลูกกลอน รูปแบบยา: ยาลูกกลอน กระสายยา: น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา หรือน�้ำมวกข้าว Book-7.indd 353 3/25/20 22:21

354  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมีกลิ่น หอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ ส่วน ๒ กะล�ำพัก *สลัดได *ตาตุ่มทะเล *เนื้อไม้ ที่มีราลง Euphorbia antiquorum L. Excoecaria agallocha L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๓ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๔ เกสรสารภี เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ ส่วน ๕ กระจับบก *เถา Euonymus cochinchinensis Pierre Celastraceae ๑ ส่วน ๖ ดอกสัตตบรรณ *ดอกบัวสาย ดอก Nymphaea lotus L. Nymphaeaceae ๑ ส่วน ๗ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๘ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๙ โกฐกระดูก *ราก Saussurea lappa Decne Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๑๐ หญ้าฝรั่น *เกสร Crocus sativus L. Iridaceae ๑ ส่วน ๑๑ ชะมดเชียง (สัตว์ตระกูลกวาง) *ไขมันในต่อม กลิ่นของชะมด มีเฉพาะในตัวผู้ Moschus moschiferus (Linnaeus, 1758) Moschidae ๑ ส่วน ๑๒ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 354 3/25/20 22:22

เอกสารอ้างอิง  355 ๑. กลุ่มงานวิชาการและคลังความรู้ กองวิชาการและแผนงาน กรมการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข. ค�ำอธิบายต�ำราพระโอสถ ครั้งรัชกาลที่ ๒ บืมโรงอัฐศก พ.ศ. ๒๔๕๙. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนจ�ำกัด สินทวีกิจ พริ้นติ้ง, ๒๕๖๒. ๓๒๘ หน้า. ๒. กลุ่มงานวิชาการและคลังความรู้ กองวิชาการและแผนงาน กรมการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข. ค�ำอธิบายต�ำรายาพระองค์เจ้าสายสนิทวงษ์ บืมโรงอัฐศก พ.ศ. ๒๔๕๙. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนจ�ำกัด สินทวีกิจ พริ้นติ้ง, ๒๕๖๒. ๒๑๖ หน้า. ๓. คณะอนุกรรมการจัดท�ำต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพร ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริม ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. ต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม ๑. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จ�ำกัด, ๒๕๕๒. ๓๒๖ หน้า. ๔. คณะอนุกรรมการจัดท�ำต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพร ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริม ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. ต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม ๒. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จ�ำกัด, ๒๕๕๘. ๓๖๐ หน้า. ๕. คณะอนุกรรมการจัดท�ำต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพร ในคณะกรรมการคุ้มครองและส่งเสริม ภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย. ต�ำราอ้างอิงยาสมุนไพรไทย เล่ม ๓. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๖๐. ๔๐๘ หน้า. ๖. นันทวัน บุณยะประภัศร, อรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน ๑. กรุงเทพฯ: บริษัทประชาชน จ�ำกัด, ๒๕๓๙. ๘๙๕ หน้า. ๗. นันทวัน บุณยะประภัศร, อรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน ๒. กรุงเทพฯ: บริษัทประชาชน จ�ำกัด, ๒๕๓๙. ๖๔๐ หน้า. ๘. นันทวัน บุณยะประภัศร, อรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน ๓. กรุงเทพฯ: บริษัทประชาชน จ�ำกัด, ๒๕๓๙. ๘๒๓ หน้า. ๙. นันทวัน บุณยะประภัศร, อรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน ๔. กรุงเทพฯ: บริษัทประชาชน จ�ำกัด, ๒๕๔๓. ๗๔๐ หน้า. เอกสารอ้างอิง Book-7.indd 355 2/11/20 15:59

356  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร ๑๐. นันทวัน บุณยะประภัศร, อรนุช โชคชัยเจริญพร. สมุนไพรไม้พื้นบ้าน ๕. กรุงเทพฯ: บริษัทประชาชน จ�ำกัด, ๒๕๓๙. ๕๐๘ หน้า. ๑๑. ภาควิชาเภสัชพฤกศาสตร์ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. สมุนไพรและ เครื่องยาไทยในยาสามัญประจ�ำบ้าน. พิมพ์ครั้งที่ ๑. กรุงเทพฯ: หจก.สามลดา, ๒๕๕๗. ๓๖๙ หน้า. ๑๒. พระครูสังฆรักษ์ อนุรักษ์ โสตฺถิโก. วัดราชโอรสาราม ราชวรวิหาร. นครปฐม: รุ่งศิลป์ การพิมพ์ (๑๙๗๗) จ�ำกัด. ๙๐ หน้า. ๑๓. ส�ำนักงานข้อมูลและคลังความรู้ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข. การจัดหมวดหมู่และรหัสมาตรฐานภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย เล่ม ๑ (Thai Traditional Knowledge Classification, Volume 1). กรุงเทพฯ: บริษัท โอ-วิทย์; ๒๕๕๙. ๑๖๔ หน้า. ๑๔. ส�ำนักคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการ แพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข. ชุดต�ำราภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยฉบับ อนุรักษ์ จารึกต�ำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร. กรุงเทพฯ: องค์การสงเคราะห์ ทหารผ่านศึก; ๒๕๕๘. ๓๑๐ หน้า. ๑๕. ส�ำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช. ความหลากหลายทางชีวภาพพืชสมุนไพรในประเทศไทย เล่ม ๑. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ: ห้างส่วนจ�ำกัด งานพิมพ์, ๒๕๕๙. ๓๒๔ หน้า. ๑๖. รัชนี จันทร์เกษ, อุษา กลิ่นหอม, ยงศักดิ์ ตันติปิฏก, ปารณัฐ สุขสุทธิ, ศรัณยา จันษร และวนิดา ค�ำหงษา. การพัฒนาการจัดหมวดหมู่และรหัสมาตรฐานภูมิปัญญาการแพทย์ แผนไทยของประเทศไทย. วารสารการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. ๒๕๖๐;๑๕(๒): ๑๗๕-๑๙๑. Book-7.indd 356 2/11/20 15:59

๑. ดัชนีพิกัดสมุนไพร ๒. ค�ำสั่งกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกที่ ๑๔๙๒/๒๕๖๑ เรื่อง แต่งตั้งคณะท�ำงานวิเคราะห์องค์ประกอบต�ำรับยาสมุนไพร ในต�ำราการแพทย์แผนไทยของชาติและต�ำรับยาแผนไทยแห่งชาติ ๓. หนังสือกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ที่ สธ ๐๕๐๘/๕๒๖๑ ลงวันที่ ๒๘ ตุลาคม ๒๕๖๒ เรื่อง ขอความอนุเคราะห์ใช้เอกสาร “หนังสือประวัติวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร” เพื่อการอ้างอิงประกอบการจัดท�ำ “หนังสือค�ำอธิบายจารึกวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร” ภาคผนวก Book-7.indd 357 2/11/20 15:59

358  คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร ดัชนีพิกัดสมุนไพร กระดาดทั้งสอง ๘๗ ๘๘ ๓๑๕ ๓๑๖ ๓๑๘ ๓๑๙ กระพังโหมทั้งสอง ๕๖ ก้างปลาทั้งสอง ๑๒๐ ก�ำมะถันทั้งสอง ๑๘๐ กุ่มทั้งสอง ๕๖ ๑๑๔ ๑๑๖ ๓๑๘ ๓๒๑ ๓๓๓ ๓๓๔ เกลือทั้งห้า ๑๓๕ โกฐทั้งเก้า ๑๑๔ ๑๑๖ โกฐทั้งห้า ๗๖ ๗๗ ๒๐๔ ๒๔๖ ๒๔๗ ๒๕๘ ๒๕๙ ๓๒๓ ๒๒๔ ๓๓๖ ๓๓๗ ๓๔๐ ขมิ้นทั้งสอง ๑๗๖ ขอบชะนางทั้งสอง ๙๐ ๙๑ ๒๑๐ จันทน์ทั้งสอง ๓๘ ๕๐ ๗๑ ๗๒ ๗๖ ๗๗ ๒๐๑ ๒๔๕ ๒๔๖ ๒๔๘ ๒๕๘ ๒๖๑ ๒๖๔ ๓๒๓ ๓๒๔ จิงจ้อทั้งสาม ๒๙ ชบาทั้งสอง ๓๗ ชะเอมทั้งสอง ๑๑๔ ๑๑๗ ๑๗๐ ๑๗๑ ชิงชี่ทั้งสอง ๓๗ ตรีกฏุก ๔๖ ๗๓ ๗๕ ๗๖ ๙๓ ๙๔ ๙๕ ๙๖ ๙๗ ๑๐๒ ๑๑๐ ๑๑๑ ๑๒๙ ๑๓๐ ๑๖๔ ๒๑๓ ๒๑๔ ๒๘๑ ๒๘๒ ๒๘๓ ๒๘๔ ๒๘๕ ๓๓๖ ๓๓๘ ตรีผลา ๗๐ ๗๑ ๗๒ ๗๖ ๗๘ ๙๘ ๑๐๒ ๑๓๓ ๑๓๔ ๑๓๕ ๑๖๗ ๑๖๘ ๒๒๘ ๒๓๐ ๓๒๒ ๓๒๓ ๓๒๔ ตับเต่าทั้งสอง ๒๒๓ ๒๒๔ ต�ำลึงทั้งสอง ๓๗ ตุมกาทั้งสอง ๒๒๓ ๒๒๔ เทียนทั้งเจ็ด ๗๖ ๗๗ ๑๑๔ ๑๑๗ เทียนทั้งห้า ๒๓ ๒๙ ๕๖ ๕๘ ๖๔ ๖๕ ๑๒๗ ๑๒๘ ๒๐๔ ๒๐๕ ๒๑๖ ๒๔๕ ๒๔๖ ๒๔๗ ๒๔๘ ๒๕๐ ๒๕๔ ๒๕๕ ๒๕๘ ๒๕๙ ๓๑๘ ๓๒๓ ๓๒๔ ๓๓๖ นมแมวทั้งสอง ๙๐ ๙๑ Book-7.indd 358 2/11/20 15:59

ภาคผนวก  359 เบญจกูล ๗๐ ๗๑ ๗๒ ๗๖ ๗๘ ๒๕๗ ๒๕๘ ๒๕๙ ๒๘๑ ๒๘๒ ๒๘๔ ๒๘๕ เปล้าทั้งสอง ๓๑๘ ๓๒๐ ผักชีทั้งสอง ๕๖ ๒๑๒ ๓๑๘ ยาข้าวเย็นทั้งสอง ๓๑ ๑๘๐ ๑๘๑ ลูกจันทน์ทั้งสอง ๓๘ ส้มกุ้งทั้งสอง ๓๑ ๓๒ ๙๐ ๙๑ ๑๑๔ ๑๑๗ สมอทั้งสาม ๑๒๗ ๑๒๘ ๑๓๕ ๑๓๖ ๑๗๐ ๑๗๑ ๒๓๖ ๒๓๗ ๒๔๑ ๒๔๖ ๒๔๘ ๒๕๐ ๓๔๐ ๓๔๑ สีเสียดทั้งสอง ๑๗ ๒๐ ๒๑ ๒๒ ๓๙ ๑๙๑ แสมทั้งสอง ๓๑ ๓๒ ๑๑๕ ๑๑๘ ๑๒๙ ๑๓๐ ๒๑๖ ๒๑๗ ๓๑๘ ๓๒๐ หัศคุณทั้งสอง ๑๒๙ ๑๓๐ อบเชยทั้งสอง ๑๗๐ ๑๗๑ Book-7.indd 359 2/11/20 15:59

Book-7.indd 360 2/11/20 15:59

Book-7.indd 361 2/11/20 15:59

Book-7.indd 362 2/11/20 15:59

Book-7.indd 363 2/11/20 15:59

Book-7.indd 364 2/11/20 15:59