238 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๑ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงพระสมุทร อาการ: มีอาการเมื่อยขบตามข้อกระดูก หนาวสะท้าน หอบ ร้อน กระหายน�้ำ เท้าเย็น จนถึงน่อง มีอาการเสียวทั่วทั้งตัว ปวดหัวมาก กินอาหารไม่ได้ ละอองมือเท้าเป็นสีขาว โทษเกิดจากเสมหะ สรรพคุณของต�ำรับ: ระบายพิษไข้เจลียง อันเกิดจากเสมหะ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบคนทีสอ ใบมะตูม ใบเสนียด ใบทองหลางใบมน กระเทียม ขิง ข่า ดีปลี ไพล ขมิ้นอ้อย ดินประสิวขาว สารส้ม เอาเสมอภาค ใบสลอดนึ่งเท่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด บดท�ำเเท่ง เมื่อจะกินให้ละลายน�้ำท่าหรือน�้ำข่าก็ได้ รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำท่า (น�้ำสะอาด) หรือน�้ำข่า วิธีใช้: กินตามก�ำลัง (ตามก�ำลังธาตุหนักเบา) รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบคนทีสอ ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๒ ใบมะตูม ใบ Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๓ ใบเสนียด ใบ Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๔ ใบทองหลางใบมน ใบ Erythrina suberosa Roxb. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๖ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๗ ข่า *เหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๘ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๙ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 238 3/9/20 15:42
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 239 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๐ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๑ ดินประสิวขาว *ผลึก ดินประสิว Potassium nitrate processed ๑ ส่วน ๑๒ สารส้ม *ผลึก สารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๑ ส่วน ๑๓ ใบสลอดนึ่ง ใบ Croton tiglium L. Euphorbiaceae เท่ายา ทั้งหลาย Book-7.indd 239 2/11/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 109 ภาพจารึกแผนที่ 37 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จกลาวกุมาระกุมารีทังหลายอัน ยอย ๓. จบังเกิดโรค คือ ตับ ทรุด นั้นใหแจงโดยสังเขป เรื้อย ๔. คือ กุมารผูใด ตองโอปกมิกาภาธิ ถึงซึ่งพิฆาตนักเหลือกำลัง ๕. คือ ลมลงก็ดี ตกอูตกเปลแลฟดฟาดกุมารโดยความรักษไครนักก็ดี ๖. แลเปนทรางแลหละ แลลออง แลลมมีพีศทังปวงเหลือกำลังนักก็ดีแลธาตุ สมุถารจึ่งวิปริต ๗. โดยพิฆาตอันนั้นถีบตับตกลงมิอาการตางตางสมมุติวา ดานตก ถาตับตกขางขวาซายระไบออน ชอนได ๘. ถาดานลมชายแขงชอนมิได ถาตกกลางดานเสมหะ ถาตกซายมาม อันนี้วาแตสังเขป วิถานอยู ในปถมจินดาพลพยุหะ ๙. เฉทๆ นั้นแลว ๚ ถาจะแกเอาสมอทังสาม มขามปอม ขี้กาแดงครึ่งลูก รากไฮเหนียว รากเลบมือนาง เปลือกไขเหนา เทิยรดำ ๑๐. เทียรขาว แหวหมู น้ำปสารทอง ลูกมตูมออน เกสรบัวหลวง เกสรบุนนาก ขมิ้นออย ๓ ชิ้น บรเพช ๓ องคุลี เลา ๑๑. ฝกราชพฤก ฝก ๑ ตมดวย ครึ้ง ใหกินแกทรางขึ้นหัวตับใหลง เปนโลหิตกอนแลวใหไอ น้ำ เปนกำลังตา ๑๒. เหลืองจับเปนเพลา ใหตับหยอนลงไปชายโครงขางซาย ยาอื่นแกมิฟง กินยานี้หาย ๚ะ ๑๓. ขนานหนึ่ง เอาหัวเตา ๓ หัว หัวเตาเกียด ลิ้นเสือทังตนทังราก ตา ๑๔. ไมไผปา เกสรษาระภี เกสรบุนนาก ปูนขาว ๓ หยิบ ๑๕. ตมใหกินแกตับยอยลงมา ทำใหจับ ๑๖. แลชักใหขึ้นนั้น ก็หายวิเสศ ๑๗. ประเสริฐนัก ๚ะ คำจารึกแผนที่ 37 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 240 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 241 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๓๗ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๓๗ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๒ ๏ ชื่อโรค: ตับย้อย ตับทรุด ตับเลื้อย อาการ: ตับย้อย ตับทรุด ตับเลื้อย สาเหตุเนื่องมาจาก เด็กหกล้ม ตกเปล ถูกฟัดเหวี่ยง อย่างแรง(ด้วยความรักใคร่) หรือเป็นซาง หละ ละอองและลมมีพิษทั้งปวง ท�ำให้ธาตุสมุฏฐาน วิปริตโดยพิฆาต ท�ำให้ตับทรุดลงมา ถ้าตับตก ข้างขวา ชายสไบ(ชายตับ)อ่อน เอามือช้อนได้ ถ้าเป็นดานลม ชายจะแข็ง เอามือช้อนไม่ได้ ถ้าตกกลางเป็นดานเสมหะ ถ้าตกซ้ายเป็นม้าม สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ซางขึ้นหัวตับ ให้ถ่ายเป็นเลือด ให้ไอเป็นก�ำลัง ตาเหลือง จับไข้ เป็นเวลา ให้ตับหย่อนลงชายโครง ส่วนประกอบของต�ำรับ: สมอทั้งสาม มะขามป้อม ขี้กาแดงครึ่งลูก รากอ้ายเหนียว รากเล็บมือนาง เปลือกไข่เน่า เทียนด�ำ เทียนขาว แห้วหมู น�้ำประสานทอง ลูกมะตูมอ่อน เกสรบัวหลวง เกสรบุนนาค ขมิ้นอ้อย ๓ ชิ้น บอระเพ็ด ๓ องคุลี ฝักราชพฤกษ์ฝัก ๑ วิธีปรุงยา: ต้มด้วยเหล้าครึ่งหนึ่งและน�้ำครึ่งหนึ่ง รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ มะขามป้อม *ผล Phyllanthus emblica L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๓ ผลขี้กาแดง ผล Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae ครึ่งผล Book-7.indd 241 2/11/20 15:59
242 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ รากอ้ายเหนียว ราก Desmodium gangeticum (L.) DC. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ รากเล็บมือนาง ราก Combretum indicum (L.) DeFilipps Combretaceae ๑ ส่วน ๖ เปลือกไข่เน่า เปลือกต้น Vitex glabrata R. Br. Lamiaceae ๑ ส่วน ๗ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ๘ เทียนขาว *เมล็ด Cuminum cyminum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๙ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๑๐ น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ๑๑ ลูกมะตูมอ่อน ผล Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๑๒ เกสรบัวหลวง เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๑๓ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๑๔ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๓ ชิ้น ๑๕ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๓ องคุลี ๑๖ ฝักราชพฤกษ์ *เนื้อในฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ฝัก ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๓ ๏ ชื่อโรค: ตับย้อย ตับทรุด ตับเลื้อย อาการ: ตับย้อย ตับทรุด ตับเลื้อย สาเหตุเนื่องมาจาก เด็กหกล้ม ตกเปล ถูกฟัดเหวี่ยง อย่างแรง(ด้วยความรักใคร่) หรือเป็นซาง หละ ละอองและลมมีพิษทั้งปวง ท�ำให้ธาตุสมุฏฐาน วิปริตโดยพิฆาต ท�ำให้ตับทรุดลงมา ถ้าตับตก ข้างขวา ชายสไบ(ชายตับ)อ่อน เอามือช้อนได้ ถ้าเป็นดานลม ชายจะแข็ง เอามือช้อนไม่ได้ ถ้าตกกลางเป็นดานเสมหะ ถ้าตกซ้ายเป็นม้าม Book-7.indd 242 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 243 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ตับย้อยลงมา ท�ำให้จับไข้ ชักตับให้ขึ้น ส่วนประกอบของต�ำรับ: หัวเต่า ๓ หัว หัวเต่าเกียด ลิ้นเสือทั้งต้นทั้งราก ตาไม้ไผ่ป่า เกสรสารภี เกสรบุนนาค ปูนขาว ๓ หยิบ วิธีปรุงยา: ต้ม รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หัวเต่า หัว Malayemys spp. (Lindholm, 1931) Bataguridae ๓ หัว ๒ หัวเต่าเกียด หัว Homalomena aromatica (Spreng.) Schott Araceae ๑ ส่วน ๓ ลิ้นเสือ *ย่างทราย ทั้งต้นทั้งราก Tetracera indica (Christm. & Panz.) Merr. Dilleniaceae ๑ ส่วน ๔ ตาไม้ไผ่ป่า *ไผ่ป่า ตาไม้ไผ่ Bambusa bambos (L.) Voss Poaceae ๑ ส่วน ๕ เกสรสารภี เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ ส่วน ๖ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๗ ปูนขาว *ธาตุวัตถุ *ปูนจากเปลือกหอย ๓ หยิบ Book-7.indd 243 2/11/20 15:59
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 112 ภาพจารึกแผนที่ 38 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ลักษณไขจะเลียงไพรนั้น ๓. กระทำอาการดุจปสาจ เขาสีงมักขึ้งโกรธ ๔. เมื่อจับนั้นใหสทานหนาวสั่นยิ่งนัก ใหรอนกระหายน้ำ ๕. นัก ใหปสาวะแดงเดีนมิไดสดวก ใหลอองตีนมือนั้นแดงโทษดีเปนกำ ๖. ลัง ๚ ถาจะแกเอาลูกกดอม ฝกราชพฤกษ มฃามเปยกหกฝก เปลือกสเดา เทียรทัง ๗. หา จันทังสอง สมอเทด สมอไท ลูกจัน ดอกจัน ขมิ้นออย สิ่งละ 2 อยาดำ 1 เงินผูกคอ หมอ 1 ตม ๓ ๘. เอาหนึ่ง ใหกินแกจับไขจเลี่ยงเพื่อดีนั้นหาย ๚ ขนานหนึ่ง เอาโกดทังหา เทียรทังหา ลูกจัน ดอกจัน กระวาน การ ๙. พลู จันทังสอง สมอทังสาม ฝกราชพฤกษ สิ่งลสวน ลูกกดอม ๒ สวน ตมดวยน้ำออยแดง ๒ สวน น้ำทาสวน ๑ ตมใหงวดใหคง ๑๐. แตน้ำออย ใหกินแกจับไขจะเลียง ทำพิศนัก ใหสทานหนาวเปนกำลัง แลแกรอน แกคลั่ง มเมอเพอภกนั้นหาย ๑๑. วิเสศนัก ๚ ขนานหนึ่ง เอาเบญราชพฤกษ เบญเหลก เบญมักกา รากกางปลาแดง รากผักเสี้ยนผี ๑๒. รากชาพลู แหวหมู แตงหนู ขาตาแดง จันแดง จันขาว ขมิ้นออย ไครหอม สมอ ๑๓. ทังสาม หอมแดง ลูกจัน ดอกจัน กระวาน การพลู ดีปลี ๑๔. เทียรทังหา เอาเสมอภาค ตมสามเอาหนึ่ง ใหกีน ๑๕. แกสรรพไขจเลียง ทังปวงแลแก ๑๖. คลั่งแกจับ เพื่อดี ๑๗. นั้นหาย ๚ คำจารึกแผนที่ 38 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 244 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 245 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๓๘ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๓๘ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๔ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงไพร อาการ: มีอาการเหมือนผีเข้า เมื่อจับไข้มีอาการ มักโกรธ หนาวสั่นสะท้าน ร้อน กระหายน�้ำมาก ปัสสาวะเป็นสีแดง ปัสสาวะขัด ละอองมือเท้าเป็นสีแดง โทษเกิดจากดี (ปิตตะ) สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จับไข้เจลียงเพื่อดี ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกกระดอม ฝักราชพฤกษ์ มะขามเปียก ๖ ฝัก เปลือกสะเดา เทียนทั้งห้า จันทน์ทั้งสอง สมอเทศ สมอไทย ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ ขมิ้นอ้อย สิ่งละ ๒ สลึง ยาด�ำ ๑ บาท วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน กิน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน พิธีกรรม: เงินผูกคอหม้อต้ม ๑ บาท รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกกระดอม *ผล Gymnopetalum chinense (Lour.) Merr. Cucurbitaceae ๒ สลึง ๒ ฝักราชพฤกษ์ *เนื้อในฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๒ สลึง ๓ มะขามเปียก *เนื้อในฝัก Tamarindus indica L. Fabaceae ๖ ฝัก ๔ เปลือกสะเดา เปลือกต้น Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๒ สลึง Book-7.indd 245 3/26/20 13:47
246 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๒ สลึง ๖ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๒ สลึง ๗ สมอเทศ *ผล Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae ๒ สลึง ๘ สมอไทย *ผล Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๒ สลึง ๙ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๒ สลึง ๑๐ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๒ สลึง ๑๑ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๒ สลึง ๑๒ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็น ก้อนจากใบ ว่านหางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloeaceae ๑ บาท ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๕ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงไพร อาการ: มีอาการเหมือนผีเข้า เมื่อจับไข้มีอาการ มักโกรธ หนาวสั่นสะท้าน ร้อน กระหายน�้ำมาก ปัสสาวะเป็นสีแดง ปัสสาวะขัด ละอองมือเท้าเป็นสีแดง โทษเกิดจากดี(ปิตตะ) สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้เจลียง ท�ำพิษให้หนาวสะท้าน แก้ร้อน แก้คลั่ง ละเมอเพ้อพก ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐทั้งห้า เทียนทั้งห้า ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู จันทน์ทั้งสอง สมอทั้งสาม ฝักราชพฤกษ์ สิ่งละส่วน ลูกกระดอม ๒ ส่วน วิธีปรุงยา: ต้มด้วยน�้ำอ้อยแดง ๒ ส่วน น�้ำท่า ๑ ส่วน ต้มให้งวด ให้เหลือแต่น�้ำอ้อย Book-7.indd 246 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 247 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รูปแบบยา: ยาต้ม กระสายยา: น�้ำอ้อยแดง และน�้ำท่า (น�้ำบริสุทธิ์) วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ ส่วน ๓ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๕ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 247 2/11/20 15:59
248 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๗ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๘ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๙ ฝักราชพฤกษ์ *เนื้อในฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๐ ลูกกระดอม *ผล Gymnopetalum chinense (Lour.) Merr. Cucurbitaceae ๒ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๖ ๏ ชื่อโรค: ไข้เจลียงไพร อาการ: เหมือนผีเข้า เมื่อจับไข้มีอาการ มักโกรธ หนาวสั่นสะท้าน ร้อน กระหายน�้ำมาก ปัสสาวะเป็นสีแดง ปัสสาวะขัด ละอองมือเท้าเป็นสีแดง โทษเกิดจากดี(ปิตตะ) สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สรรพไข้เจลียงทั้งปวง แก้ไข้จับเพื่อดี ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจราชพฤกษ์ เบญจเหล็ก เบญจมะกา รากก้างปลาแดง รากผักเสี้ยนผี รากช้าพลู แห้วหมู แตงหนู ข่าตาแดง จันทน์แดง จันทน์ขาว ขมิ้นอ้อย ไคร้หอม สมอทั้งสาม หอมแดง ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู ดีปลี เทียนทั้งห้า เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 248 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 249 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจราชพฤกษ์ *ราชพฤกษ์ทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ฝัก Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ส่วน ๒ เบญจเหล็ก -*ขี้เหล็ก -*พญามือเหล็ก -*ว่านสากเหล็ก -*เถาวัลย์เหล็ก -*สนิมเหล็ก *แก่น *แก่น *เหง้าและราก *เถา *ผงสนิม Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Strychnos lucida R. Br. Molineria latifolia (Dryand. ex W. T. Aiton) Herb. ex Kurz var. latifolia Ventilago malaccensis Ridl. Processed Ferric oxide Fabaceae Strychnaceae Hypoxidaceae Rhamnaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ เบญจมะกา *มะกาทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Bridelia ovate Decne Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๔ รากก้างปลาแดง ราก Phyllanthus pulcher Wall. ex Mull. Arg. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๕ ผักเสี้ยนผี ราก Cleome viscosa L. Cleomaceae ๑ ส่วน ๖ ช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๗ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๘ แตงหนู *ราก Mukia maderaspatana (L.) M. Roem. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๙ ข่าตาแดง *หัวใต้ดิน Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๐ จันทน์แดง *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๑ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๑๒ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๓ ไคร้หอม *ล�ำต้นเหนือ ดินที่ตัดใบออก แล้ว Sauropus thorelii Beille Phyllanthaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 249 3/26/20 19:03
250 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๔ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๕ หอมแดง *ว่านหอมแดง *หัว Eleutherine bulbosa (Mill.) Urb. Iridaceae ๑ ส่วน ๑๖ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๑๗ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๑๘ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๙ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๒๐ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๒๑ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ ส่วน Book-7.indd 250 2/11/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 115 ภาพจารึกแผนที่ 39 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. บุทคลผูใดบังเกิดลมขบ ๓. ในขอกะดูกทังปวงใหเมื่อยขบ แลเปน ขอด ๔. เหนบไปทังตัว แลเสน แลเสน กดางใหขัดขอมือ ตึง ๕. ขอเทานั้น ๚ ถาจะแกเอา หัวเลาเขม น้ำขิง น้ำขา น้ำขมิ้นออย ๖. น้ำใบผักเปด น้ำมะนาว น้ำใบรักขาว สิ่งละทนาน น้ำบระเพด ๔ ทนาน น้ำ ๗. มันงา ๓ ทนาน ตวงดวยทนาน ๘๐๐ หุงใหคงแตน้ำมัน แลวจึ่งเอาลูกจัน ดอกจัน เทียร ๘. ดำ เทียรขาว เทียรสัตบุด ดีปลี พริกหอม สิ่งละ 1 กะเทียมทอก ๗ หัว ทำเปนจุณแลวปรุงลง ๙. ในน้ำมันทาแกลมตีนตายมือตายลมเสียบแทงเมื่อยขบทั้งปวง แลเขดฝเอน ฝคันทมา ฝปะคำรอย ฝลูกหนู ใชไดทุก ๑๐. ประการวิเสศนัก ฯ ขนานหนึ่งเอา น้ำไฟเดือนหา น้ำไบผักเปด น้ำยาไตใบ น้ำหอมแดง น้ำกเทียม น้ำ ๑๑. มันงา สิ่งละทนาน หุงใหคงแตน้ำมันแลวจึ่งเอา ลูกจัน ดอกจัน กระวาน การพลู โกดสอ ๑๒. โกดเขมา เทียนทังหา สิ่งละ 1 ทำเปนจุณปรุงลงในน้ำมันนั้น ใหทาแกลมตีน ๑๓. ตายมือตายแลเสนเอนหดหอเสนเหนบชาเมื่อยขบทุกขอทุกกดุกกินก็ได ๑๔. ทาก็ไดยอนหูก็ได แกหูหนวกหูตึงแลหูดังอยูฮึงฮึง ๑๕. เปนนิจแกน้ำหนวกไหลเปนอัตรานั้นก็หาย ๑๖. แกเสนขอดตึงกดางแขงอยูก็ ๑๗. หายวิเสศนัก ๚ คำจารึกแผนที่ 39 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 251 2/11/20 15:59
252 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๓๙ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๓๙ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๗ ๏ ชื่อโรค: ลมขบในข้อกระดูก อาการ: ปวดเมื่อยเนื้อตัว เป็นเหน็บทั้งตัว เส้นขอด เส้นตึง เส้นกระด้าง ท�ำให้ขัดข้อมือ และข้อเท้า สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมตีนตายมือตาย ลมเสียบแทง เมื่อยขบ ทาฝีเอ็น ฝีคัณฑมาลา ฝีประค�ำร้อย ฝีลูกหนู ส่วนประกอบของต�ำรับ: หัวเหล้าเข้ม น�้ำขิง น�้ำข่า น�้ำขมิ้นอ้อย น�้ำใบผักเป็ด น�้ำมะนาว น�้ำใบรักขาว สิ่งละทะนาน น�้ำบอระเพ็ด ๔ ทะนาน น�้ำมันงา ๓ ทะนาน ตวงด้วยทะนาน ๘๐๐ หุงให้คงแต่น�้ำมัน แล้วจึงเอาลูกจันทน์ ดอกจันทน์ เทียนด�ำ เทียนขาว เทียนสัตตบุษย์ ดีปลี พริกหอม สิ่งละ ๑ บาท กระเทียมทอก ๗ หัว วิธีปรุงยา: ท�ำให้เป็นผงละเอียด แล้วน�ำไปผสมกับน�้ำมันที่หุงไว้แล้ว รูปแบบยา: ยาผงปรุงในน�้ำมัน วิธีใช้: ทา รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หัวเหล้าเข้ม หัวเหล้า *หัวเชื้อ *เหล้าที่กลั่นครั้งแรก ๑ ทะนาน ๒ น�้ำขิง น�้ำจากเหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๑ ทะนาน ๓ น�้ำข่า น�้ำจากเหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ ทะนาน ๔ น�้ำขมิ้นอ้อย น�้ำจากเหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ทะนาน Book-7.indd 252 3/26/20 13:48
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 253 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ น�้ำใบผักเป็ด -*ผักเป็ดแดง -*ผักเป็ดขาว น�้ำจากใบ Alternanthera bettzickiana (Regel) G. Nicholson หรือ Alternanthera sessilis (L.) R. Br. ex DC. Amaranthaceae ๑ ทะนาน ๖ น�้ำมะนาว น�้ำจากผล Citrus aurantiifolia (Christm.) Swingle Rutaceae ๑ ทะนาน ๗ น�้ำใบรักขาว *รักดอกขาว น�้ำจากใบ Calotropis gigantea (L.) Dryand. Apocynaceae ๑ ทะนาน ๘ น�้ำบอระเพ็ด น�้ำจากเถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๔ ทะนาน ๙ น�้ำมันงา *น�้ำมันที่ได้ จากเมล็ดงา Sesamum indicum L. Pedaliaceae ๓ ทะนาน ๑๐ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๑๑ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๑๒ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ บาท ๑๓ เทียนขาว *เมล็ด Cuminum cyminum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๔ เทียนสัตตบุษย์ *เมล็ด Pimpinella anisum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ บาท ๑๖ พริกหอม *เมล็ด Zanthoxylum Bungeanum Maxim. Rutaceae ๑ บาท ๑๗ กระเทียมทอก *กระเทียมโทน *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๗ หัว Book-7.indd 253 2/11/20 15:59
254 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๘ ๏ ชื่อโรค: ลมขบในข้อกระดูก อาการ: มีอาการปวดเมื่อยเนื้อตัว เป็นเหน็บทั้งตัว เส้นขอด เส้นตึง เส้นกระด้าง ท�ำให้ขัด ข้อมือและข้อเท้า สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมตีนตายมือตาย เส้นเอ็นหด เส้นขอดตึงแข็งกระด้าง เป็นเหน็บชา เมื่อยขบทุกข้อทุกกระดูก แก้หูหนวก หูตึง หูอื้อ หูน�้ำหนวก ส่วนประกอบของต�ำรับ: น�้ำไฟเดือนห้า น�้ำใบผักเป็ด น�้ำหญ้าใต้ใบ น�้ำหอมแดง น�้ำกระเทียม น�้ำมันงา สิ่งละทะนาน หุงให้คงแต่น�้ำมันแล้วจึงเอาลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู โกฐสอ โกฐเขมา เทียนทั้งห้า สิ่งละ ๑ บาท วิธีปรุงยา: ท�ำให้เป็นผงละเอียด แล้วน�ำไปผสมกับน�้ำมันที่หุงไว้แล้ว รูปแบบยา: ยาผงปรุงในน�้ำมัน วิธีใช้: ใช้ทา ใช้กิน หรือหยอดหูก็ได้ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ น�้ำไฟเดือนห้า น�้ำจากทั้งต้น Erycibe elliptilimba Merr. & Chun Convolvulaceae ๑ ทะนาน ๒ น�้ำใบผักเป็ด -*ผักเป็ดแดง -*ผักเป็ดขาว น�้ำจากใบ Alternanthera bettzickiana (Regel) G. Nicholson หรือ Alternanthera sessilis (L.) R. Br. ex DC. Amaranthaceae ๑ ทะนาน ๓ น�้ำหญ้าใต้ใบ น�้ำจากทั้งต้น Phyllanthus urinaria L. Phyllanthaceae ๑ ทะนาน ๔ น�้ำหอมแดง *ว่านหอมแดง น�้ำจากหัว Eleutherine bulbosa (Mill.) Urb. Iridaceae ๑ ทะนาน ๕ น�้ำกระเทียม น�้ำจากหัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ทะนาน ๖ น�้ำมันงา *น�้ำมันที่ได้ จากเมล็ดงา Sesamum indicum L. Pedaliaceae ๑ ทะนาน Book-7.indd 254 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 255 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๗ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๘ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๙ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ บาท ๑๐ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ บาท ๑๑ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๒ โกฐเขมา *ราก Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Asteraceae (Compositae) ๑ บาท ๑๓ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ บาท Book-7.indd 255 2/11/20 15:59
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 118 ภาพจารึกแผนที่ 40 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒ แพทผูใด จะรักษาษัตรีภาบ ๓. ไปเมื่อหนาถาแลหยิงจำพวกใดก็ไมมี ๔. ระดูมาก็ดี ลางทีมีระดูมาแลวกลับแหงไปก็ดี ถาแพทผู ๕. ใดจะแก ทานใหแตงยาบำรุงธาตุเสียกอน ใหธาตุทังสี่บริบูรณจึ่งแตงยาบำ ๖. รุงเลือด ใหเลือดนั้นชุมออกแลว จึ่งแตงยาขับตอไปเถีด บำรุงธาตุนั้น ทานใหเอาเบญกูน ๗. สิ่งละ 1 ลูกผักชี วานน้ำ หัวแหวหมู ลูกภิลังกาสา บระเพช ผิวมะกรูด ยาหกสิ่งนี้เอาสิ่งละ 1 ตำเปนผง ๘. ลายน้ำซมซาบำรุงไฟธาตุ ใหบริบูรณแลวจึ่งแตงยาบำรุงเลือดตอไปนั้น ทานใหเอาเบญกูนหนัก สิ่งละ 1 โกด ๙. ทัง ๕ เทียนทัง ๕ สิ่งละ 2 ลูกจัน 1 ดอกจัน 1 กระวาน 1 การพลู 1 เลือดแรด 1 ดอกคำไท 1 ฝางเสน 2 เกษร ๑๐. ดอกพิกุน ดอกบุนนาก ดอกสาระภี บัวหลวง ดอกมะลิ ดอกจำปา ดอกกระดังงา กริศนา กะลำพัก ชะลูด ขอนดอก อบเชย ๑๑. ชะเอมเทด จันทัง ๒ ขมีนเครือ ยาทังนี้ เอาเสมอภาคตมใหกิน เลือดนั้นสุกงามดีอยาสนเทเลย ๚ ๑๒. ภาคหนึ่งเอาลูกชาพลู ๑ รากชาพลู ๑ รากเจตะมูนเพลิง ๑ วานน้ำ ๑ ฝกซมปอย ๑ ๑๓. ลูกสะลอด ๑ หัสคุนเทด ยานี้เอาสิ่งละ 1 เปลานอย 12 พริกลอน 3 ผึ้ง ๑๔. กะเทียม 2 หัวดองดึง 1 ตำเปนผงละลายน้ำ ซมซา ก็ได ถาจแช เลา เหนา ๑๕. สุราฝงเขาเปลือกไวกินแกสาระพเลือด ทัง ราย ๑๖. ปวงแกลมเสมหะ ริศดวงผอม ๑๗. เหลืองก็ได ๚ะ คำจารึกแผนที่ 40 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 256 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 257 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๐ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๐ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๔๙ ๏ ชื่อโรค: ระดูผิดปกติ อาการ: ระดูไม่มีมา ระดูมาแล้วกลับแห้งไป สรรพคุณของต�ำรับ: บ�ำรุงไฟธาตุ ให้บริบูรณ์ ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจกูล สิ่งละ ๑ บาท ลูกผักชี ว่านน�้ำ หัวแห้วหมู ลูกพิลังกาสา บอระเพ็ด ผิวมะกรูด ยาหกสิ่งนี้เอาสิ่งละ ๑ บาท วิธีปรุงยา: ต�ำให้เป็นผง ละลายน�้ำส้มซ่า รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำส้มซ่า วิธีใช้: กิน สาระอื่นๆ: ให้แต่งยาบ�ำรุงธาตุก่อน ให้ธาตุทั้งสี่สมบูรณ์ แล้วจึงแต่งยาบ�ำรุงเลือด ให้เลือดนั้น ชุ่มออกมา แล้วจึงให้ยาขับเลือด ตามล�ำดับ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ บาท ๒ ลูกผักชี *ผล Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๓ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ บาท Book-7.indd 257 2/11/20 15:59
258 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ หัวแห้วหมู หัว Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ บาท ๕ ลูกพิลังกาสา ผล Ardisia polycephala Wall. ex A. DC. Primulaceae ๑ บาท ๖ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ บาท ๗ ผิวมะกรูด *ผิวผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ บาท ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๐ ๏ ชื่อโรค: ระดูผิดปกติ อาการ: ระดูไม่มีมา ระดูมาแล้วกลับแห้งไป สรรพคุณของต�ำรับ: ท�ำให้เลือดสุกงามดี (เลือดมีสีสด และมีปริมาณมาก) เป็นยาบ�ำรุงเลือด ส่วนประกอบของต�ำรับ: เบญจกูลหนักสิ่งละ ๑ บาท โกฐทั้งห้า เทียนทั้งห้า สิ่งละ ๒ สลึง ลูกจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง กระวาน ๑ สลึง กานพลู ๑ สลึง เลือดแรด ๑ บาท ดอกค�ำไทย ๑ ต�ำลึง ฝางเสน ๒ บาท เกสรดอกพิกุล ดอกบุนนาค ดอกสารภี บัวหลวง ดอกมะลิ ดอกจ�ำปา ดอกกระดังงา กฤษณา กระล�ำพัก ชะลูด ขอนดอก อบเชย ชะเอมเทศ จันทน์ทั้งสอง ขมิ้นเครือ ยาทั้งนี้เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้ม รูปแบบยา: ยาต้ม กระสายยา: น�้ำส้มซ่า วิธีใช้: กิน สาระอื่นๆ: ให้แต่งยาบ�ำรุงธาตุก่อน ให้ธาตุทั้งสี่สมบูรณ์ แล้วจึงแต่งยาบ�ำรุงเลือด ให้เลือดนั้น ชุ่มออกมา แล้วจึงให้ยาขับเลือด ตามล�ำดับ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 258 3/26/20 13:49
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 259 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ บาท ๒ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๒ สลึง ๓ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๒ สลึง ๔ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๕ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๖ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ สลึง ๗ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ สลึง Book-7.indd 259 2/11/20 15:59
260 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๘ เลือดแรด *แรดด�ำ *แรดขาว *แรดสุมาตรา เลือดจาก แรด Diceros bicornis (Linnaeus, 1758) หรือ Ceratotherium simum (Burchell, 1817) หรือ Dicerorhinus sumatrensis (Fischer, 1814) Rhinocerotidae ๑ บาท ๙ ดอกค�ำไทย ดอก Bixa orellana L. Bixaceae ๑ ต�ำลึง ๑๐ ฝางเสน *แก่น Caesalpinia sappan L. Fabaceae ๒ บาท ๑๑ เกสรดอกพิกุล *ดอก Mimusops elengi L. Sapotaceae ๑ ส่วน ๑๒ ดอกบุนนาค ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๑๓ ดอกสารภี ดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ ส่วน ๑๔ บัวหลวง *เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๑๕ ดอกมะลิ ดอก Jasminum sambac (L.) Aiton Oleaceae ๑ ส่วน ๑๖ ดอกจ�ำปา ดอก Magnolia champaca (L.) Baill. ex Pierre Magnoliaceae ๑ ส่วน ๑๗ ดอกกระดังงา ดอก Cananga odorata (Lam.) Hook. f. & Thomson Annonaceae ๑ ส่วน ๑๘ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมี กลิ่นหอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ ส่วน ๑๙ กะล�ำพัก *สลัดได *ตาตุ่มทะเล *เนื้อไม้ ที่มีราลง Euphorbia antiquorum L. หรือ Excoecaria agallocha L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๒๐ ชะลูด *เปลือกเถา ชั้นใน Alyxia reinwadtii Blume Apocynaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 260 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 261 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๑ ขอนดอก *ต้นพิกุล *ต้นตะแบก เนื้อไม้แห้ง ที่มีราลง Mimusops elengi L. หรือ Lagerstroemia calyculata Kurz Sapotaceae Lythraceae ๑ ส่วน ๒๒ อบเชย *อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ๒๓ ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๒๔ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒๕ ขมิ้นเครือ *เถา Arcangelisia flava (L.) Merr. Menispermaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๑ ๏ ชื่อโรค: ระดูผิดปกติ อาการ: ระดูไม่มีมา ระดูมาแล้วกลับแห้งไป สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สารพัดเลือดเน่าร้าย แก้ลม เสมหะ ริดสีดวงผอมเหลือง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกช้าพลู ๑ รากช้าพลู ๑ รากเจตมูลเพลิง ๑ ว่านน�้ำ ๑ ฝักส้มป่อย ๑ ลูกสลอด ๑ หัสคุณเทศ ยานี้เอาสิ่งละ ๑ บาท เปล้าน้อย ๒ ต�ำลึง ๑ บาท พริกล่อน ๓ ต�ำลึง กระเทียม ๒ ต�ำลึง หัวดองดึง ๑ บาท วิธีปรุงยา: ต�ำให้เป็นผง ละลายน�้ำผึ้งหรือน�้ำส้มซ่าหรือน�้ำเหล้าก็ได้ ถ้าดองให้ดองกับเหล้า ฝังไว้ในข้าวเปลือก รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้งหรือน�้ำส้มซ่า หรือน�้ำเหล้าก็ได้ วิธีใช้: กิน Book-7.indd 261 2/11/20 15:59
262 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป สาระอื่น ๆ: ให้แต่งยาบ�ำรุงธาตุก่อน ให้ธาตุทั้งสี่สมบูรณ์ แล้วจึงแต่งยาบ�ำรุงเลือด ให้เลือดนั้น ชุ่มออกมา แล้วจึงให้ยาขับเลือด ตามล�ำดับ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกช้าพลู *ช่อผล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๒ รากช้าพลู รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๓ รากเจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ บาท ๔ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ บาท ๕ ฝักส้มป่อย ฝัก Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๑ บาท ๖ ลูกสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๑ บาท ๗ หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ บาท ๘ เปล้าน้อย *ใบ Croton stellatopilosus H. Ohba Euphorbiaceae ๒ ต�ำลึง ๑ บาท ๙ พริกล่อน *พริกไทยขาว *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๓ ต�ำลึง ๑๐ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๒ ต�ำลึง ๑๑ หัวดองดึง หัว Gloriosa superba L. Colchicaceae ๑ บาท Book-7.indd 262 3/26/20 13:50
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 121 ภาพจารึกแผนที่ 41 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. รัตตะปตตะโรคนั้น คือ โลหิต ๓. รคนกับดวยวาตะเสมหะดี พรอมกันทัง ๔. สามดังนี้แลว คือ กำเริบเพื่อสรรนีบาตดั่งนี้ เปนอติไสย ๕. วาโรคนั้นหนก แพทยอยาพึงรักษาเลยเปนอาการตัด ใหแกดู ๖. ตามบุญ ๚ ถาจะแกเอารากสามสิบ รากมทราง รากมฟอ รากคา จันทัง ๒ ๗. ขิงแหง ดีปลี เบญจะเสนียด ลูกจัน การพลู พิมเสน เอาเสมอภาค ทำเปนจุล เอาน้ำเปลือกฃอย ๘. เปนกระสายบดทำแทงไวลายน้ำ โกดหัวบัว ตมกินแกรัตตะปตตะ เพือสรรนิบาดหาย ฯ ขนานหนึ่งเอาแฝกหอม ๙. ใครหอม ใครน้ำ ใครบก กระวาร บรเพช การบูน แกนกันเตรา สุรามฤท เจตมูลเพลิง เอาเสมอภาค ทำเปนจุน ๑๐. เอาน้ำขิง เปนกระสายบดทำแทงไวลายน้ำเทพธาโร ตมกินแกรัตตะปตตะ เพือสัรรนิบาตนั้นหาย มหาวิเศศนัก ๑๑. ๏ ขนานหนึ่งเอาเปลือกโลด เปลือกกันเดรา การพลู ขิงแหง หญามือเหลก เอาเสมอ ๑๒. ภาค ตม ๓ เอา ๑ กินแกรตตะปตตะโรค เพิอสันนิบาตหาย ๚ ขนานหนึง ๑๓. เอาบระเพด เจดพงดี เปลานอย กระวาร การพลู ๑๔. ขิงแหง เอาเสมอภาคย ตมสาม เอาหนึง ๑๕. กีนแกรัตตะปตตะ แลแกซึ่งโรคบังเกีด ๑๖. เพือสรรนิบาตนั้นหาย ๑๗. ดีนัก ๚๛ คำจารึกแผนที่ 41 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 263 2/11/20 15:59
264 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๑ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๑ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๒ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับวาตะ เสมหะ ดี พร้อมกัน เกิดเพื่อสันนิบาต โรคหนัก รักษาไม่ได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรค เพื่อสันนิบาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากสามสิบ รากมะทราง รากมะฝ่อ รากคา จันทน์ทั้งสอง ขิงแห้ง ดีปลี เบญจเสนียด ลูกจันทน์ กานพลู พิมเสน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด เอาน�้ำเปลือกข่อยเป็นกระสาย ท�ำเป็นแท่งไว้ รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำเปลือกข่อย น�้ำโกฐหัวบัวต้ม วิธีใช้: ละลายด้วยน�้ำโกฐหัวบัวต้มกิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากสามสิบ ราก Asparagus racemosus Willd. Asparagaceae ๑ ส่วน ๒ รากมะทราง ราก Madhuca pierrei (F. N. Williams) H. J. Lam Sapotaceae ๑ ส่วน ๓ รากมะฝ่อ ราก Mallotus Nudiflorus (L.) Kulju Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๔ รากหญ้าคา ราก Imperata cylindrica (L.) Poaceae ๑ ส่วน ๕ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๖ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 264 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 265 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๗ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๘ เบญจเสนียด *เสนียดทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ผล Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๙ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๑๐ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๑๑ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๓ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับวาตะ เสมหะ ดี พร้อมกัน เกิดเพื่อสันนิบาต โรคหนัก รักษาไม่ได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรค เพื่อสันนิบาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: แฝกหอม ไคร้หอม ไคร้น�้ำ ไคร้บก กระวาน บอระเพ็ด การบูร แก่นกันเกรา สุรามฤต เจตมูลเพลิง วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง เอาน�้ำขิงเป็นกระสายท�ำแท่งไว้ ละลายน�้ำเทพทาโรต้ม รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำขิง น�้ำเทพทาโร วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 265 2/11/20 15:59
266 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ แฝกหอม *ราก Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Poaceae ๑ ส่วน ๒ ไคร้หอม *ล�ำต้นเหนือ ดินที่ตัดใบออก แล้ว Sauropus thorelii Beille Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๓ ไคร้น�้ำ *ทั้งต้น Elaeocarpus hainanensis Oliv. Elaeocarpaceae ๑ ส่วน ๔ ไคร้บก *ล�ำต้น และ ราก *Buddleja asiatica Lour. *Scrophulariaceae ๑ ส่วน ๕ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๗ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๘ เปลือกกันเกรา เปลือกต้น Fagraea fragrans Roxb. Gentianaceae ๑ ส่วน ๙ สุรามฤต *เนื้อไม้ Cinnamomum subavenium Miq. Lauraceae ๑ ส่วน ๑๐ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 266 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 267 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๔ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับวาตะ เสมหะ ดี พร้อมกัน เกิดเพื่อสันนิบาต โรคหนัก รักษาไม่ได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรค เพื่อสันนิบาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกโลด เปลือกกันเกรา กานพลู ขิงแห้ง พญามือเหล็ก เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกโลด *โลดแดง *โลดขาว เปลือกต้น Trigonostemon reidioides (Kurz) Craib Trigonostemon albiflorus Airy Shaw Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๒ เปลือกกันเกรา เปลือกต้น Fagraea fragrans Roxb. Gentianaceae ๑ ส่วน ๓ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๔ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ พญามือเหล็ก *แก่น Strychnos lucida R. Br. Strychnaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 267 2/11/20 15:59
268 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๕ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับวาตะ เสมหะ ดี พร้อมกัน เกิดเพื่อสันนิบาต โรคหนัก รักษาไม่ได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะโรค เพื่อสันนิบาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: บอระเพ็ด เจตพังคี เปล้าน้อย กระวาน กานพลู ขิงแห้ง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๒ เจตพังคี *ราก Cladogynos orientalis Zipp. ex Span. หรือ Croton crassifolius Geiseler Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๓ เปล้าน้อย *ล�ำต้น Croton stellatopilosus H.Ohba Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๔ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๖ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 268 3/25/20 22:07
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 124 ภาพจารึกแผนที่ 42 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จกลาวดวยกุมาระกุมารีอันมี ๓. อายุลวงพนกำหนดทรางเจาเรือนแลทรางจร ๕ ๔. นนั้แลวคือมีอายุแลว ขวบขึ้นไป แลวเปนลักษณแหง ๖ ๕. ตานโจรนั้น ดวยบริโภคอาหารอันเปนอชิรณะ คือ สำแลง ที่มิไดเคยบริ ๖. โภคมาแตกอน จึ่งใหบังเกิดซึ่งโรคตางตาง โดยจัตุธาตุแลตรีสมุถานใหวิปริตแลวก็ ๗. บังเกิดกิมิชาติ ๘๐ จำภวก อันจะใหเบียดเบียนทุกตัวสัตวมิไดเวน ซึ่งกลาวมานี้ เปนแตสังเขป แจงวิ ๘. ถานอยูในคำภีรปถมจินดาผูก ๕ นั้นเสรฐแลว ๚ ถาจะแกเอาขา กชาย กทือ ไพล หอม เปลือกสนุน เปลือกไขเหนา ๙. ลูกขี้กา มกุรด รากเลบมือนาง ไครหอม พริก ๗ ขิง ๗ กเทียม ๗ ดีปลิ ๗ ขมิ้นออย ๗ เลา บรเพช ๗ ครึ่ง ตม ๓ เอา ๑ ใหกิน น้ำ ๑๐. แกสรรพตานโจรหาย ๚ ขนานหนึ่งเอา ลูกขี้กาแดงเทาอายุกุมารเอาเลดออกเสีย มกุรด ๒ ลูก ผาลูกละ ๔ ซีกทิ้ง ๑๑. เสียซีก ๑ เอาแต ๗ ซีก ไพล ขมิ้นออย รากเลบมือนาง เปลือกไขเหนา สิ่งละภอควรบรเพช ๗ ๑๒. องคุลี ตม ๓ เอา ๑ ใหกิน ขับโทษรายตานโจรตกสิ้นเชิง แกตานโจรตกเสมหะโลหิต ๑๓. ก็หาย ๚ ขนานหนึ่งเอา บรเพช ๓ คานิวมือ ขมิ้นออย ๗ ชิ้น ๑๔. ใบกพังโหมกำมือหนึ่ง เปลือกลั่นทม ๓ คืบคนไข ๑๕. ตมสามเอาหนึ่ง ใหกินแกตานโจรใหลงแล ๑๖. ตกเสมหะโลหิต ก็หายวิเสศประ ๑๗. เสริฐดีนัก ๚ะ๛ คำจารึกแผนที่ 42 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 269 2/11/20 15:59
270 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๒ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๒ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๖ ๏ ชื่อโรค: ตานโจร อาการ: เป็นในเด็กทั้งหญิงและชายที่มีอายุตั้งแต่ ๕-๖ ขวบขึ้นไป พ้นก�ำหนดซางเจ้าเรือน และซางจรแล้ว เข้าสู่ช่วงตานโจร เกิดจากการบริโภคอาหารส�ำแลงที่ไม่เคยบริโภค อาจก่อให้ เกิดโรคหนอนพยาธิ(กิมิชาติ) ๘๐ จ�ำพวก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สรรพตานโจร ส่วนประกอบของต�ำรับ: ข่า กระชาย กระทือ ไพล หอม เปลือกสนุ่น เปลือกไข่เน่า ลูกขี้กา มะกรูด รากเล็บมือนาง ไคร้หอม พริก ๗ ขิง ๗ กระเทียม ๗ ดีปลี ๗ ขมิ้นอ้อย ๗ บอระเพ็ด ๗ วิธีปรุงยา: ใช้เหล้าครึ่งหนึ่ง น�้ำครึ่งหนึ่ง ต้ม ๓ เอา ๑ รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ข่า *เหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๒ กระชาย *เหง้า Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๓ กระทือ *กะทือ *เหง้า Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๔ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ หอม *หัว Allium ascalonicum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๖ เปลือกสนุ่น เปลือกต้น Salix tetrasperma Roxb. Salicaceae ๑ ส่วน ๗ เปลือกไข่เน่า เปลือกต้น Vitex glabrata R. Br. Lamiaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 270 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 271 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๘ ลูกขี้กา ผล Gymnopetalum scabrum (Lour.) W. J. de Wilde & Duyfjes Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๙ มะกรูด *ผิวผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๑๐ รากเล็บมือนาง ราก Combretum indicum (L.) DeFilipps Combretaceae ๑ ส่วน ๑๑ ไคร้หอม *ล�ำต้นเหนือ ดินที่ตัดใบ ออกแล้ว Sauropus thorelii Beille Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๑๒ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๗ ส่วน ๑๓ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๗ ส่วน ๑๔ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๗ ส่วน ๑๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๗ ส่วน ๑๖ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๗ ส่วน ๑๗ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๗ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๗ ๏ ชื่อโรค: ตานโจร อาการ: เป็นในเด็กทั้งหญิงและชายที่มีอายุตั้งแต่ ๕-๖ ขวบขึ้นไป พ้นก�ำหนดซางเจ้าเรือน และซางจรแล้ว เข้าสู่ช่วงตานโจร เกิดจากการบริโภคอาหารส�ำแลงที่ไม่เคยบริโภค อาจก่อให้เกิดโรคหนอนพยาธิ(กิมิชาติ) ๘๐ จ�ำพวก สรรพคุณของต�ำรับ: ขับโทษตานโจรให้ตก แก้ถ่ายเป็นเสมหะและโลหิตในโรคตานโจร ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกขี้กาแดงเท่าอายุกุมาร เอาเมล็ดออกเสีย มะกรูด ๒ ลูก ผ่าลูกละ ๔ ซีก ทิ้งเสียซีก ๑ เอาแต่ ๗ ซีก ไพล ขมิ้นอ้อย รากเล็บมือนาง เปลือกไข่เน่า สิ่งละพอควร บอระเพ็ด ๗ องคุลี Book-7.indd 271 2/11/20 15:59
272 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกขี้กาแดง ผล Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae เท่าอายุกุมาร เอาเมล็ดออก ๒ มะกรูด *ผิวผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๒ ลูก ผ่าลูกละ ๔ ซีก ทิ้ง ๑ ซีก เอาแต่ ๗ ซีก ๓ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae พอควร ๔ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae พอควร ๕ รากเล็บมือนาง ราก Combretum indicum (L.) DeFilipps Combretaceae พอควร ๖ เปลือกไข่เน่า เปลือกต้น Vitex glabrata R. Br. Lamiaceae พอควร ๗ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๗ องคุลี Book-7.indd 272 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 273 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๘ ๏ ชื่อโรค: ตานโจร อาการ: เป็นในเด็กทั้งหญิงและชายที่มีอายุตั้งแต่ ๕-๖ ขวบขึ้นไป พ้นก�ำหนดซางเจ้าเรือน และซางจรแล้ว เข้าสู่ช่วงตานโจร เกิดจากการบริโภคอาหารส�ำแลงที่ไม่เคยบริโภค อาจก่อ ให้เกิดโรคหนอนพยาธิ(กิมิชาติ) ๘๐ จ�ำพวก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ตานโจร ให้ถ่ายเป็นเสมหะและโลหิต ส่วนประกอบของต�ำรับ: บอระเพ็ด ๓ ข้อนิ้วมือ ขมิ้นอ้อย ๗ ชิ้น ใบกระพังโหมก�ำมือหนึ่ง เปลือกลั่นทม ๓ คืบคนไข้ (กรณีราชบัณฑิตหมายถึงระยะห่างระหว่างนิ้วหัวแม่มือกับนิ้วก้อย คือ ๑ คืบนิ้วมือของคนไข้เด็ก แต่หมอแผนโบราณจะหมายถึงคืบระหว่างนิ้วหัวแม่มือกับ นิ้วชี้) วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๓ ข้อนิ้วมือ ๒ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๗ ชิ้น ๓ ใบกระพังโหม ใบ Paederia linearis Hook. f. Rubiaceae ๑ ก�ำมือ ๔ เปลือกลั่นทม เปลือกต้น Plumeria rubra L. Apocynaceae ๓ คืบของคนไข้ Book-7.indd 273 2/11/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 127 ภาพจารึกแผนที่ 43 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ ลมหมูหนึ่งชือ ๒. อัตพังคีวาโย มันยอมใหเจบกระ ๓. หมอม เจบหัวษารภางศีศะ ขึ้นแตฝาทาว ๔. ตะลอดถึงกะหมอม ถาเกีดผูใด ผูนั้นอายุไมยืนเลย ๕. ถาจแก เอาหอมแดง ๑ คนทีสอ ๑ คาเสือ ๑ พริกลอน ๑ กานชา ๑ ปบ ๑ ๖. ทำผงน้ำษาชู เปนกะสาย ปนลูกกอนกินทุกวันหาย ๏ ลมอนึ่งชื่อ ภาหุรวาโยขึ้นมาแต ๗. ชองทวารจนหัวเหนามันกลับลงมาจับเอาหลังทาว แลวจับเอาหลังมือแลนขึ้นมากะบานศีศะ และใหเสมหะมูก ๘. ตกน้ำตาตก ถาเกีดแกผูใดถึงหาเดือนจะลูกขึ้นมิไดเลย เอาขิง 3 น้ำสมผอูม 2 ขี้วัว 1 น้ำมูดมา 11 น้ำดองดึง 1 ๙. น้ำใบพุด 2 น้ำเปลือกมวงคัน 2 น้ำผักไห 2 น้ำกะเทียมทอก 1 น้ำไฟเดือนหา 1 ลูกจัน 2 พิมเสน 2 ลิ้นเทล 2 ๑๐. การบูร 1 ทังนีคุลีกานเขาดวยกัน น้ำผึ้งเปนกระสายดองไวพลีจงดีกินทุกวันหาย ฯ ลมชือพิรุศวาโย ๑๑. มันจับแกใครจะเบือนตัวมิไดเลย หยากแตของหวาน ถาเกีดแกผูใดยายากนักถาจะแกเอาไพล ๑๒. 2 ดานน้ำ 2 มวงคัน 2 ตานหมอน 2 ซมกุง 2 พรรถัน 2 แทงทวย 2 ทราก 2 ๑๓. ปบ 2 กันชา 1 2 ผักแวน 1 ตีนเปด 1 ขอบชนางแดง 1 ชาพลู 1 ๑๔. โปรงฟา 1 ตานดำ 1 ถั่วแระ 2 ใบสเดา 1 คนทิสอ 1 ลูกจัน 1 ๑๕. พานงู 1 ลูกผักกาษ 1 ดีปลี 1 ดอกจัน 1 ๑๖. ขีงแหง 1 ตำผงลายน้ำผึ้ง ๑๗. กินทุกวันหาย ๚ คำจารึกแผนที่ 43 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 274 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 275 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๓ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๓ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๕๙ ๏ ชื่อโรค: อัตพังคีวาโย อาการ: เจ็บบริเวณกระหม่อม เจ็บทั่วสรรพางค์กาย เจ็บตั้งแต่ฝ่าเท้าถึงกระหม่อม ถ้าเป็นแล้วอายุจะไม่ยืน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้อัตพังคีวาโย ส่วนประกอบของต�ำรับ: หอมแดง ๑ คนทีสอ ๑ ตาเสือ ๑ พริกล่อน ๑ กัญชา ๑ ปีบ ๑ วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง เอาน�้ำส้มสายชูเป็นน�้ำกระสาย ปั้นเป็นลูกกลอน รูปแบบยา: ยาลูกกลอน กระสายยา: น�้ำส้มสายชู วิธีใช้: กินทุกวัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หอมแดง *ว่านหอมแดง *หัว Eleutherine bulbosa (Mill.) Urb. Iridaceae ๑ ส่วน ๒ คนทีสอ *ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๓ ตาเสือ *เปลือกต้น Aphanamixis polystachya (Wall.) R. Parker Meliaceae ๑ ส่วน ๔ พริกล่อน *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๕ กัญชา *ใบ, ช่อดอก Cannabis sativa L. Cannabaceae ๑ ส่วน ๖ ปีบ *ดอก Millingtonia hortensis L. f. Bignoniaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 275 2/11/20 15:59
276 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๐ ๏ ชื่อโรค: ภาหุรวาโย อาการ: เป็นลมที่ขึ้นมาจากช่องทวาร ขึ้นมาจนถึงหัวหน่าว แล้วกลับมาจับที่หลังเท้า หลังมือ และแล่นขึ้นศีรษะ มีเสมหะ น�้ำมูก น�้ำตาไหล ถ้าปล่อยให้เป็นถึง ๕ เดือน จะลุกขึ้นไม่ได้เลย สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ภาหุรวาโย ส่วนประกอบของต�ำรับ: ขิง ๓ บาท น�้ำส้มผอูน ๒ บาท ขี้วัว ๑ ต�ำลึง น�้ำมูตรม้า ๑ ต�ำลึง ๑ บาท น�้ำดองดึง ๑ บาท น�้ำใบพุด ๒ บาท น�้ำเปลือกม่วงคัน ๒ บาท น�้ำผักไห่ ๒ บาท น�้ำกระเทียมทอก ๑ ต�ำลึง น�้ำไฟเดือนห้า ๑ ต�ำลึง ลูกจันทน์ ๒ บาท พิมเสน ๒ บาท ลิ้นทะเล ๒ สลึง การบูร ๑ บาท วิธีปรุงยา: ผสมให้เข้ากัน น�ำมาดองกับน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาดอง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กินทุกวัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๓ บาท ๒ น�้ำส้มผอูน น�้ำ การผลิตน�้ำส้มสายชูทั่วไป ๒ บาท ๓ ขี้วัว *มูล Bos primigenius (Bojanus, 1827) Bovidae ๑ ต�ำลึง ๔ น�้ำมูตรม้า น�้ำปัสสาวะ Equus ferus caballus (Linnaeus, 1758) Equidae ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ๕ น�้ำดองดึง น�้ำจากหัว Gloriosa superba L. Colchicaceae ๑ บาท ๖ น�้ำใบพุด น�้ำคั้นจากใบ Gardenia jasminoides J. Ellis Rubiaceae ๒ บาท ๗ น�้ำเปลือกม่วงคัน น�้ำเปลือกต้น ยังไม่สามารถระบุได้ ๒ บาท Book-7.indd 276 3/25/20 22:09
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 277 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๘ น�้ำผักไห่ *มะระขี้นก น�้ำจากเถา Momordica charantia L. Cucurbitaceae ๒ บาท ๙ น�้ำกระเทียมทอก *กระเทียมโทน น�้ำจากหัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ต�ำลึง ๑๐ น�้ำไฟเดือนห้า น�้ำจากทั้งต้น Erycibe elliptilimba Merr. & Chun Convolvulaceae ๑ ต�ำลึง ๑๑ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๒ บาท ๑๒ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๒ บาท ๑๓ ลิ้นทะเล *กระดองของ ปลาหมึก กระดอง Sepia spp. Sepiidae ๒ สลึง ๑๔ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ บาท ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๑ ๏ ชื่อโรค: พิรุศวาโย อาการ: บิดตัวไม่ได้ อยากกินแต่ของหวาน รักษายาก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิรุศวาโย ส่วนประกอบของต�ำรับ: ไพล ๒ บาท ตาลน�้ำ ๒ บาท ม่วงคัน ๒ บาท ตาลหม่อน ๒ บาท ส้มกุ้ง ๒ บาท พรรถัน ๒ บาท แทงทวย ๒ บาท ทราก ๒ บาท ปีบ ๒ บาท กัญชา ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ผักแว่น ๑ ต�ำลึง ตีนเป็ด ๑ ต�ำลึง ขอบชะนางแดง ๑ ต�ำลึง ช้าพลู ๑ บาท โปร่งฟ้า ๑ ต�ำลึง ตาลด�ำ ๑ ต�ำลึง ถั่วแระ ๒ บาท ใบสะเดา ๑ ต�ำลึง คนทีสอ ๑ ต�ำลึง พันงู ๑ ต�ำลึง ลูกผักกาด ๑ ต�ำลึง ลูกจันทน์ ๑ บาท ดอกจันทน์ ๑ บาท ดีปลี ๑ บาท ขิงแห้ง ๑ บาท วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง ผสมกับน�้ำผึ้ง Book-7.indd 277 2/11/20 15:59
278 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กินทุกวัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๒ บาท ๒ ตาลน�้ำ # *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๒ บาท ๓ มะม่วงคัน *เปลือกต้น Mangifera pentandra Hook. f. Anacardiaceae ๒ บาท ๔ ตาลหม่อน *เถา Vernonia elliptica DC. Asteraceae (Compositae) ๒ บาท ๕ ส้มกุ้ง *ราก Embelia ribes Burm. f. Primulaceae ๒ บาท ๖ สุพรรณถัน *ก�ำมะถันเหลือง *ผงก�ำมะถัน Sulfur หรือ Sulphur ๒ บาท ๗ แทงทวย *มะกายคัด *เปลือกต้น Mallotus philippensis (Lam.) Müll. Arg. Euphorbiaceae ๒ บาท ๘ ทราก *ซาก *ถ่าน Erythrophleum succirubrum Gagnep. Fabaceae ๒ บาท ๙ ปีบ *ดอก Millingtonia hortensis L. f. Bignoniaceae ๒ บาท ๑๐ กัญชา *ใบ, ช่อดอก Cannabis sativa L. Cannabaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ๑๑ ผักแว่น *ทั้งต้น Marsilea crenata C. Presl Marsileaceae ๑ ต�ำลึง ๑๒ ตีนเป็ด *เนื้อไม้ Alstonia scholaris (L.) R. Br. Apocynaceae ๑ ต�ำลึง ๑๓ ขอบชะนางแดง *ทั้งต้น Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq. Urticaceae ๑ ต�ำลึง ๑๔ ช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๑๕ โปร่งฟ้า *ราก Murraya siamensis Craib Rutaceae ๑ ต�ำลึง ๑๖ ตาลด�ำ *ราก Diospyros montana Roxb. Ebenaceae ๑ ต�ำลึง Book-7.indd 278 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 279 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๗ ใบถั่วแระ ใบ Cajanus cajan (L.) Millsp. Fabaceae ๒ บาท ๑๘ ใบสะเดา ใบ Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ต�ำลึง ๑๙ คนทีสอ *ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ ต�ำลึง ๒๐ พันงู *พันงูแดง *ทั้งต้น Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ ต�ำลึง ๒๑ ลูกผักกาด ผล Brassica juncea (L.) Czern. Brassicaceae ๑ ต�ำลึง ๒๒ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๒๓ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๒๔ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ บาท ๒๕ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ บาท # ตาลน�้ำ ต�ำรายาศิลาจารึกในวัดโพธิ์ ระบุว่า ว่านน�้ำ Book-7.indd 279 2/11/20 15:59
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 130 ภาพจารึกแผนที่ 44 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จกลาวลมบาหมูนั้น บังเกิด ๓. มาแตหทัยโรคกระทำใหน้ำจิตรนั้นดุจวา ๔. นร เมื่อจับใหชักปากเฟดน้ำลายฟดหาสติมิไดลมลง ๕. แหงใดดิ้นไปดุจตีปลา ฯ ถาจะแกเอาตรีกระตุก เบญกูล เขาขา โกด ๖. กานพราว ดอกจัน เกษรบุญนาก เอาเสมอภาคทำเปนจุณ บดลายน้ำสลัดใดก็ได ๗. น้ำคนทีสอก็ไดกินแกลมบาหมูแลลมใหหลังโกงก็ดี ลมขบใหปวดทองก็ดี ลมใหตายไปขาง ๘. หนึ่งก็ดี ลมพุพองก็ดี แกสรรพลมทังปวงหาย ฯ ขนานหนึ่งเอากะเทียม หัศคุณ คนทีเขมา สรรพพิศ ๙. เปราะหอม ตรีกะตุก จันเทษ เกษรบุนนาก โกดกานพราว โกดกักกรา อบเชย เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดลายน้ำมงั่ว ๑๐. ใหกิน 1 แกลมบาหมูแลลมใหหลังโกง แลลมปตฆาฎใหตายจำหระขางหนึ่งก็ดี ลมสรรนิบาต อันกลาก็ดี ๑๑. บำบัดหายประเสริฐแทจริง ฯ ขนานหนึ่งเอาใบคนทีสอ เกลือสินเทา มะหาหิง ตรีกะตุก ๑๒. เบญกูล เบญไฟเดือนหา กะเทียม เอาเสมอภาคทำเปนจุณนัดแกลมบาหมู ๑๓. แลใหศีศะสั่น ใหปวดศีศะ ใหหูตึง และมองครอก็ดี ะ ๑๔. บำบัดไดทุกประการหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา เขา ๑๕. สารขางครก ลอองบวบขม ผงลานแกสิ่งละ 2 ๑๖. พริกไท ๗ เมด นัดแกลมบา ๑๗. หมูประเสริฐดี ๚ คำจารึกแผนที่ 44 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 280 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 281 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๔ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๔ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๒ ๏ ชื่อโรค: ลมบ้าหมู อาการ: เกิดมาแต่หทัยโรค ท�ำให้จิตฟุ้งซ่าน ชัก น�้ำลายฟูมปาก หมดสติ ล้มลงดิ้นเหมือน ปลาถูกทุบหัว สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบ้าหมู ลมให้หลังโกง ลมขบให้ปวดท้อง ลมให้ตายไปข้างหนึ่ง ลมพุพอง แก้สรรพลมทั้งปวง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ตรีกฏุก เบญจกูล ข้าวค่า โกฐก้านพร้าว ดอกจันทน์ เกสรบุนนาค เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำสลัดไดหรือน�้ำคนทีสอก็ได้ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำสลัดได หรือน�้ำคนทีสอ ก็ได้ วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 281 2/11/20 15:59
282 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ เข้าค่า *หัว Euphorbia sessiliflora Roxb. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๔ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๑ ส่วน ๕ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๖ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๓ ๏ ชื่อโรค: ลมบ้าหมู อาการ: เกิดมาแต่หทัยโรค ท�ำให้จิตฟุ้งซ่าน ชัก น�้ำลายฟูมปาก หมดสติ ล้มลงดิ้นเหมือน ปลาถูกทุบหัว สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบ้าหมู ลมให้หลังโกง ลมปัตคาดให้ตายไปข้างหนึ่ง ลมสันนิบาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: กระเทียม หัศคุณ คนทีเขมา สรรพพิษ เปราะหอม ตรีกฏุก จันทน์เทศ เกสรบุนนาค โกฐก้านพร้าว หัสคุณ โกฐกักกรา อบเชย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำมะงั่ว Book-7.indd 282 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 283 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมะงั่ว วิธีใช้: กิน ครั้งละ ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๒ หัศคุณ *หัสคุณไทย *หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ ส่วน ๓ คนทีเขมา *ใบ Vitex negundo L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๔ สรรพพิษ *สารพัดพิษ *ผล Sophora tomentosa L. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ เปราะหอม *หัว Kaempferia galanga L. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๗ จันทน์เทศ *แก่น Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๘ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๙ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 283 2/11/20 15:59
284 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๐ หัสคุณ *หัสคุณไทย *หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ ส่วน ๑๑ โกฐกักกรา *ราก Pistacia chinensis subsp. Integerrima (J. L. Stewart ex Brandis) Rech. f. Anacardiaceae ๑ ส่วน ๑๒ อบเชย *อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๔ ๏ ชื่อโรค: ลมบ้าหมู อาการ: เกิดมาแต่หทัยโรค ท�ำให้จิตฟุ้งซ่าน ชัก น�้ำลายฟูมปาก หมดสติ ล้มลงดิ้นเหมือน ปลาถูกทุบหัว สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบ้าหมู ให้ศีรษะสั่น ปวดศีรษะ หูตึง มองคร่อ (ไอเรื้อรัง) ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบคนทีสอ เกลือสินเธาว์ มหาหิงคุ์ ตรีกฏุก เบญจกูล เบญจไฟ เดือนห้า กระเทียม เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง วิธีใช้: ใช้นัตถุ์ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 284 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 285 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบคนทีสอ ใบ Vitex trifolia L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๒ เกลือสินเธาว์ *ผลึกเกลือ Rock salt ๑ ส่วน ๓ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๔ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๕ เบญจกูล -*ดีปลี -*ช้าพลู -*สะค้าน -*เจตมูลเพลิงแดง -*ขิง *ช่อผล *รากและไหล *เถา *ราก *เหง้า Piper retrofractum Vahl Piper sarmentosum Roxb. Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Plumbago indica L. Zingiber officinale Roscoe Piperaceae Plumbaginaceae Zingiberaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๖ เบญจไฟเดือนห้า *ราก ต้น ใบ ดอก ผล Excoecaria oppositifolia Griff. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๗ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๕ ๏ ชื่อโรค: ลมบ้าหมู อาการ: เกิดมาแต่หทัยโรค ท�ำให้จิตฟุ้งซ่าน ชัก น�้ำลายฟูมปาก หมดสติ ล้มลงดิ้นเหมือน ปลาถูกทุบหัว สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมบ้าหมู Book-7.indd 285 2/11/20 15:59
286 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ส่วนประกอบของต�ำรับ: ข้าวสารข้างครก ละอองบวบขม ผงลานแก่ สิ่งละ ๒ สลึง พริกไทย ๗ เม็ด วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง รูปแบบยา: ยาผง วิธีใช้: ใช้นัตถุ์ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ข้าวสารข้างครก *เมล็ดข้าวที่ต�ำแล้ว กระเด็นออกมานอก ครก Oryza sativa L. Poaceae ๒ สลึง ๒ ละอองบวบขม *รังบวบ (ใยจากผล ของบวบ) Trichosanthes cucumerina L. Cucurbitaceae ๒ สลึง ๓ ผงลานแก่ *ใบลานแก่ที่น�ำมา บดให้เป็นผง Corypha lecomtei Becc. ex Lecomte Arecaceae ๒ สลึง ๔ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๗ เม็ด Book-7.indd 286 2/11/20 15:59
คำจารึกแผนที่ 45 ๏ แผนปลิงคว่ำ ๚ ะ ฯ แกปตฆาฎแขนตาย ฯ แกภาหุนะวาดทืสุด ฯ แกลมใหปากเบี้ยว ฯ แกสลักที่คาง ฯ แกกะใสตาน ฯ แกปตฆาฎ ฯ แกโรหินีขึ้นตนขา ฯ แกราก ฯ แปดแสนแกกลอน ฯ แกรอนเหนบตะโภก ๚๛ ฯ แกตะคริวทั้งสองหนาแขง๖ ฯ แกโรหินีขึ้นถึงฅอ ฯ แกปตฆาฎ ฯ บอกใหรูทีตาย ฯ แกรากเสลด ฯ แกลมเสียดคาง ฯ แกปวดศีศะ ฯ แกปวดศีระศะปกัง กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย จารกตำรายาวดราชโอรสารามราชวรวหาร 133 ภาพจารึกแผนที่ 45 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 287 2/11/20 15:59