88 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๗ กระดาดทั้งสอง -*กระดาดแดง -*กระดาดขาว *หัว Alocasia macrorrhizos (L.) G. Don Araceae อย่างละ ๑ ส่วน ๘ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๔๙ ๏ ชื่อโรค: หืด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้หืด ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกแมงดาเผาครึ่งเปลือก ผักแพวแดง ๓ สลึง พริกไทย หัวยั้ง สิ่งละ ๑ ต�ำลึง ยาข้าวเย็น ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ยาสูบดี ๒ ต�ำลึง วิธีปรุงยา: ดองด้วยสุรา ๓ วัน รูปแบบยา: ยาดอง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกแมงดาทะเล *แมงดาจาน เปลือกกระดอง Tachypleus gigas (Müller, 1785) Limulidae ครึ่งเปลือก ๒ ผักแพวแดง *ราก Iresine herbstii Hook. Amaranthaceae ๓ สลึง ๓ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ต�ำลึง ๔ หัวยั้ง หัว Smilax ovalifolia Roxb. ex D. Don Smilacaceae ๑ ต�ำลึง ๕ ยาข้าวเย็น *ข้าวเย็นเหนือ *ข้าวเย็นใต้ *หัวใต้ดิน Smilax corbularia Kunth หรือ Smilax glabra Roxb. Smilacaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ๖ ยาสูบดี *ใบ Nicotiana tabacum L. Solanaceae ๒ ต�ำลึง Book-7.indd 88 3/25/20 19:44
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 89 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๐ ๏ ชื่อโรค: แก้หืด สรรพคุณของต�ำรับ: ช่วยขับเสมหะ ส่วนประกอบของต�ำรับ: พริกไทย เกลือสมุทร สิ่งละ ๗ เม็ด ขิงสด บวบขมสด สิ่งละ ๗ แว่น กระเทียม ๗ กลีบ วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผง บดด้วยสุรา รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: กินแต่ฝาหอย ๑ (กินครั้งละ ๑๕ มิลลิลิตร) เพิ่มปริมาณขึ้นในแต่ละวันตามก�ำลัง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๗ เม็ด ๒ เกลือสมุทร ผงเกลือ Sea salt ๗ เม็ด ๓ ขิงสด *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๗ แว่น ๔ บวบขมสด *บวบหอม *ผล Trichosanthes cucumerina L. Cucurbitaceae ๗ แว่น ๕ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๗ กลีบ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๑ ๏ ชื่อโรค: หืด หอบ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้หืด แก้หอบ ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากสลอดกินลง รากเล็บเหยี่ยว รากมะกรูด รากมะดูก รากมะขามป้อม รากไข่เน่า รากข่อยหยอง รากก้างปลาแดง รากเท้ายายม่อม รากกะดังบาย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ดอง หรือต้ม Book-7.indd 89 2/11/20 15:58
90 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป รูปแบบยา: ยาดองหรือยาต้ม วิธีใช้: กินจอกชา ๑ (กินครั้ง ๑ ถ้วยชา หรือ ๓๐ มิลลิลิตร) รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากสลอดกินลง *สลอด ราก Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๒ รากเล็บเหยี่ยว ราก Ziziphus oenopolia (L.) Mill. Rhamnaceae ๑ ส่วน ๓ รากมะกรูด ราก Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๔ รากมะดูก ราก Siphonodon celastrineus Griff Celastraceae ๑ ส่วน ๕ รากมะขามป้อม ราก Phyllanthus emblica L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๖ รากไข่เน่า ราก Vitex glabrata R. Br. Lamiaceae ๑ ส่วน ๗ รากข่อยหยอง ราก Streblus taxoides (Roth) Kurz Moraceae ๑ ส่วน ๘ รากก้างปลาแดง ราก Phyllanthus pulcher Wall. ex Mull. Arg. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๙ รากเท้ายายม่อม ราก Clerodendrum indicum (L.) Kuntze Lamiaceae ๑ ส่วน ๑๐ รากกะตังบาย ราก Leea rubra Blume ex Spreng. Vitaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๒ ๏ ชื่อโรค: หอบเสมหะ สรรพคุณของต�ำรับ: ยาแก้หอบเสมหะหืดทั้งปวง ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากส้มกุ้งทั้งสอง รากนมแมวทั้งสอง ขอบชะนางทั้งสอง หญ้าหนวดแมว พันงูแดง น�้ำนมเสือ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ดองด้วยสุรา ๓ วัน รูปแบบยา: ยาดอง กระสายยา: สุรา Book-7.indd 90 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 91 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากส้มกุ้งทั้งสอง -*ส้มกุ้งใหญ่ -*ส้มกุ้งน้อย ราก Ardisia amherstiana A. DC. var. amherstiana Embelia ribes Burm. f. Myrsinaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ รากนมแมวทั้งสอง -*นมแมวบ้าน -*นมแมวป่า ราก Rauwenhoffia siamensis Scheff. Ellipeia cherrevensis Pierre ex Finet & Gagnep. Annonaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ ขอบชะนางทั้งสอง -*ขอบชะนางแดง -*ขอบชะนางขาว *ทั้งต้น Gonostegia pentandra (Roxb.) Miq. Pouzolzia zeylanica (L.) Benn. Urticaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๔ หญ้าหนวดแมว *ทั้งต้น Orthosiphon aristatus (Blume) Miq. Lamiaceae ๑ ส่วน ๕ พันงูแดง *ราก Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ ส่วน ๖ น�้ำนมเสือ *เสือโคร่ง *น�้ำนม Panthera tigris (Linnaeus, 1758) Felidae ๑ ส่วน Book-7.indd 91 2/11/20 15:58
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 37 ภาพจารึกแผนที่ 13 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จะกลาวสรเภทโรค คือ ไอ เสียง ๓. แหบแหง บังเกิดเพื่อลมนั้น ใหเสมหะ ๔. ออกมามีศรีดำ ใหระคายลำฅอ ถาจะแกเอา สฆาน ๕. เจตมูลเพลิง การพลู กระวาร ตรีกะตุก เยื่อมะฃามเปยก กะเพราะแดง ๖. สะมอไท เอาเสมอภาค ทำเปนจุณแทรกน้ำมะนาวใหกินแกไอเสียงแหบแหง ๗. เพื่อลม แกกินอาหารมิไดไมมีรศ แกเสมหะแกฤษดวงก็หาย ๚ ขนานหนึ่งเอาตรีกะ ๘. ตุก รากพรมมิ รากแมงลัก วานน้ำ ชเอม เอาเสมอภาค ทำเปนจุณบดละลายน้ำผึ้งก็ได น้ำตาน กรวดก็ได ๙. ใหกินแกไอแหงเสียงดังกะสาบ เกิดเพือลมนั้นหาย ๚ ขนานหนึ่งเอากะเทียม ตรีกะตุก บรเพด เพชสังฆาฎ ไบราช ๑๐. พฤกษ เจตมูลเพลิง เอาเสมอภาคทำเปนจุณบดลายน้ำผึ้ง ใหกินแกไอเพื่อลมเสียงแหบหาย ๚ ๑๑. ๏ ขนานหนึ่งเอา ขา กะเทียม สฆาน เจตมูลเพลิง รากชาพลู ตรีกะตุก เกลือ ๑๒. สินเทา เกลือสุวษา เกลือเยาวกาษา มฃามปอม ลูกพิลังกาษา สมอ ๑๓. ไท วานน้ำ เอาเสมอภาค ทำเปนจุณ บดลายน้ำตาน ๑๔. กรวดก็ได น้ำชเอมตมก็ได น้ำรากมะกล่ำเครือ ๑๕. ก็ได ใหกินแกไอเสียงสูญไป แล ๑๖. ไอมิออก เพื่อวาโยสมุ ๑๗. ถานหาย ๚ คำจารึกแผนที่ 13 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 92 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 93 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๓ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๓ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๓ ๏ ชื่อโรค: ไอเสียงแหบแห้ง อาการ: ไอเสียงแหบแห้ง บังเกิดเพื่อลมนั้น ให้เสมหะออกมา มีสีด�ำ ให้ระคายล�ำคอ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไอเสียงแหบแห้ง เกิดจากธาตุลม แก้กินอาหารไม่รู้รส ขับเสมหะ และรักษาริดสีดวงจมูก ส่วนประกอบของต�ำรับ: สะค้าน เจตมูลเพลิง กานพลู กระวาน ตรีกฏุก เยื่อมะขามเปียก กะเพราแดง สมอไทย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมะนาว วิธีใช้: แทรกน�้ำมะนาว กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand.-Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๒ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๓ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๔ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 93 2/11/20 15:58
94 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๖ เยื่อมะขามเปียก *เนื้อผล Tamarindus indica L. Fabaceae ๑ ส่วน ๗ กะเพราแดง *ใบ Ocimum tenuiflorum L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๘ สมอไทย *ผล Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๔ ๏ ชื่อโรค: ไอเสียงแหบแห้ง อาการ: ไอเสียงแหบแห้ง บังเกิดเพื่อลม ให้เสมหะออกมามีสีด�ำคล�้ำ ระคายคอ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไอเสียงแหบแห้ง เกิดจากธาตุลม ส่วนประกอบของต�ำรับ: ตรีกฏุก รากพรมมิ รากแมงลัก ว่านน�้ำ ชะเอม เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง หรือ น�้ำตาลกรวด วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง หรือน�้ำตาลกรวด กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 94 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 95 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ รากพรมมิ ราก Bacopa monnieri (L.) Wettst. Plantaginaceae ๑ ส่วน ๓ รากแมงลัก ราก Ocimum africanum Lour. Lamiaceae ๑ ส่วน ๔ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ ส่วน ๕ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๕ ๏ ชื่อโรค: ไอเสียงแหบแห้ง อาการ: ไอเสียงแหบแห้ง บังเกิดเพื่อลม ให้เสมหะออกมามีสีด�ำคล�้ำ ระคายคอ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไอเพื่อลม เสียงแหบแห้ง ส่วนประกอบของต�ำรับ: กระเทียม ตรีกฏุก บอระเพ็ด เพชรสังฆาต ใบราชพฤกษ์ เจตมูลเพลิง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 95 2/11/20 15:58
96 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๒ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๔ เพชรสังฆาต *เถา Cissus quadrangularis L. Vitaceae ๑ ส่วน ๕ ใบราชพฤกษ์ ใบ Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๖ ๏ ชื่อโรค: ไอเสียงแหบแห้ง อาการ: ไอ เสียงแหบแห้ง บังเกิดเพื่อลม ให้เสมหะออกมามีสีด�ำคล�้ำ ระคายคอ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไอ ไม่มีเสียง ไอไม่ออก เพื่อวาโยสมุฏฐาน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ข่า กระเทียม สะค้าน เจตมูลเพลิง รากช้าพลู ตรีกฏุก เกลือสินเธาว์ เกลือสุวษา เกลือเยาวกาษา มะขามป้อม ลูกพิลังกาสา สมอไทย ว่านน�้ำ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำตาลกรวด น�้ำชะเอมเทศต้ม น�้ำรากมะกล�่ำเครือ วิธีใช้: ละลายน�้ำตาลกรวด หรือน�้ำชะเอมต้ม หรือน�้ำรากมะกล�่ำเครือ กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 96 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 97 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ข่า *เหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๒ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๓ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๔ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน ๕ รากช้าพลู ราก Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๖ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๗ เกลือสินเธาว์ *ผลึกเกลือ Rock salt ๑ ส่วน ๘ เกลือสุวษา ผงเกลือ Suwasa salt ๑ ส่วน ๙ เกลือเยาวกาษา ผงเกลือ Yaowakhasa salt ๑ ส่วน ๑๐ มะขามป้อม *ผล Phyllanthus emblica L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๑๑ ลูกพิลังกาสา ผล Ardisia polycephala Wall. ex A. DC. Primulaceae ๑ ส่วน ๑๒ สมอไทย *ผล Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ ส่วน ๑๓ ว่านน�้ำ *เหง้า Acorus calamus L. Acoraceae ๑ ส่วน Book-7.indd 97 3/10/20 15:02
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 40 ภาพจารึกแผนที่ 14 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะบุทคล ๒. ผูใดไขลงแลพนกำหนด ๓๐ วัน ๓. แลวเปนอำเพอแหงสรรนิบาต คือ เสมหะดีลมทัง ๔. ๓ นี้ ประชุมพรอมไปบอมิไดถอยแลคลายจน ๑๙ วัน เรียกวา สำมะ ๕. ชวน คือ ไขนั้นเสมอมิไดถอย เพราะเสมหะดีลมกลานัก ถาจะแกเอายานี้แกฯ ยาชื่อ ๖. สุริยาวุทธิเอาปรอดสวน ๑ สุรรพณถัน ๒ สวน โหรา ๓ สวน มหาหิง ๔ สวน ผลสลอด ๕ สวน ๗. ทำเปนจุลบดลายน้ำผึ้งปนเทา ๓ เมด พรรผักกาษใหกินบำรุงเพลิงธาตุ แกลม ๘๐ จำพวก แกพยาธิทังปวง ๘. ใหฉิบหาย ฯ ยาชื่อมหาสุริยาวุทธิเอาปรอดสวน ๑ สุพรรณถัน ๒ โหรา ๓ สวน มหาหิง ๔ สวน ดีปลี ๕ สวน กานพลู ๗ สวน ๙. ผลสลอด ๒๑ สวน ทำเปนจุลกินดวยน้ำผึ้งเพลาเชาเทา ๓ เมดพรรผักกาษ อาจจะงับโรคทังปวง เปนยารุเกีดแตเตโชธาตุสมุฐารนั้น ฯ ๑๐. ฯ ยาชื่อราชวิเรจนะโอสถเอาตรีกะตุก ตรีผลา ปรอด เกลือสินเทา สุพรรณถัน น้ำประสารทอง สิ่งละสวน ผลสลอด ๑๐ สวน ๑๑. ทำเปนจุลบดลายน้ำผึ้งกินตามกำลัง รุไขเจลี่ยงอันเปนมานานนั้นหายไนยหนึ่งใหเติมผลสลอด ๒๐ สวนปน ๑๒. เทาผลมกล่ำตาชางใหกินเปนยารุลงเรวดีมีคุณมากนัก ฯ ยาชื่อศุกขวิเรจนะโอสถ เอาการะบูน ๑๓. น้ำประสารทองสิ่งละสวน กระวาร ๒ สวน โกดกานพราวสี่สวน ลูกจันดอกจัน สิ่งละ ๘ ๑๔. สวนสมอเทษ ๑๖ สวน ผลสลอด ๓๒ สวนทำเปนนาบดลายน้ำ ๑๕. ขิงใหกินตามกำลังลงเรวสดวกกุไขเจลี่ยงอัน ๑๖. เปนนักแกพยาธิทังปวงก็หายา ๑๗. วิเศศหนัก ๚๛ คำจารึกแผนที่ 14 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 98 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 99 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๔ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๔ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๗ ๏ ชื่อโรค: ไข้สัมประชวร อาการ: บุคคลผู้ใดไข้ลงแลพ้นก�ำหนด ๓๐ วัน แล้วเป็นอ�ำเภอ (เข้าสู่อาการ) แห่งสันนิบาต คือ เสมหะ ดี ลม ทั้ง ๓ นี้ ประชุมพร้อมไปบ่มิได้ถอยแลคลายจน ๑๙ วัน เรียกว่า สัมประชวร คือ ไข้นั้นเสมอมิได้ถอย เพราะเสมหะ ดี ลม กล้านัก สรรพคุณของต�ำรับ: บ�ำรุงไฟธาตุ แก้ลม ๘๐ จ�ำพวก ชื่อต�ำรับ: สุริยาวุทธ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ปรอทส่วน ๑ สุพรรณถัน ๒ ส่วน โหรา ๓ ส่วน มหาหิงคุ์ ๔ ส่วน ผลสลอด ๕ ส่วน วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ใช้น�้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด ๓ เมล็ด รูปแบบยา: ลูกกลอน กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ปรอท *ปรอท (ฆ่าฤทธิ์) Mercury ๑ ส่วน ๒ สุพรรณถัน *ก�ำมะถันเหลือง *ผงก�ำมะถัน Sulfur หรือ Sulphur ๒ ส่วน ๓ โหรา *โหรามีทั้งหมด ๑๓ ชนิด ที่พบได้ ในปัจจุบันได้แก่ *โหราเดือยไก่ *โหราเท้าสุนัข *เหง้า Aconitum carmichaelii Debeaux หรือ Balanophora abbreviata Blume Ranunculaceae Balanophoraceae ๓ ส่วน Book-7.indd 99 2/11/20 15:58
100 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๔ ส่วน ๕ ผลสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๕ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๘ ๏ ชื่อโรค: ไข้สัมประชวร อาการ: บุคคลผู้ใดไข้ลงแลพ้นก�ำหนด ๓๐ วัน แล้วเป็นอ�ำเภอ (เข้าสู่อาการ) แห่งสันนิบาต คือ เสมหะ ดี ลม ทั้ง ๓ นี้ ประชุมพร้อมไปบ่มิได้ถอยแลคลายจน ๑๙ วัน เรียกว่า สัมประชวร คือ ไข้นั้นเสมอมิได้ถอย เพราะเสมหะ ดี ลม กล้านัก สรรพคุณของต�ำรับ: เป็นยาถ่าย ในโรคที่เกิดจากเตโชสมุฏฐาน ชื่อต�ำรับ: มหาสุริยาวุทธิ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ปรอทส่วน ๑ สุพรรณถัน ๒ ส่วน โหรา ๓ ส่วน มหาหิงคุ์ ๔ ส่วน ดีปลี ๕ ส่วน กานพลู ๗ ส่วน ผลสลอด ๒๑ ส่วน วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ใช้น�้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน ขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด ๓ เมล็ด รูปแบบยา: ลูกกลอน กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กินด้วยน�้ำผึ้งเพลาเช้า รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 100 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 101 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ปรอท *ปรอท (ฆ่าฤทธิ์) Mercury ๑ ส่วน ๒ สุพรรณถัน *ก�ำมะถันเหลือง *ผงก�ำมะถัน Sulfur หรือ Sulphur ๒ ส่วน ๓ โหรา *โหรามีทั้งหมด ๑๓ ชนิด ที่พบได้ใน ปัจจุบันได้แก่ *โหราเดือยไก่ *โหราเท้าสุนัข *เหง้า Aconitum carmichaelii Debeaux หรือ Balanophora abbreviata Blume Ranunculaceae Balanophoraceae ๓ ส่วน ๔ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากราก และล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๔ ส่วน ๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๕ ส่วน ๖ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๗ ส่วน ๗ ผลสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๒๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๕๙ ๏ ชื่อโรค: ไข้สัมประชวร อาการ: บุคคลผู้ใดไข้ลงแลพ้นก�ำหนด ๓๐ วัน แล้วเป็นอ�ำเภอ (เข้าสู่อาการ) แห่งสันนิบาต คือ เสมหะ ดี ลม ทั้ง ๓ นี้ ประชุมพร้อมไปบ่มิได้ถอยแลคลายจน ๑๙ วัน เรียกว่า สัมประชวร คือ ไข้นั้นเสมอมิได้ถอย เพราะเสมหะ ดี ลม กล้านัก สรรพคุณของต�ำรับ: ถ่ายพิษไข้เจลียง ชื่อต�ำรับ: ราชวิเรจนโอสถ Book-7.indd 101 2/11/20 15:58
102 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ส่วนประกอบของต�ำรับ: ตรีกฏุก ตรีผลา ปรอท เกลือสินเธาว์ สุพรรณถัน น�้ำประสารทอง สิ่งละส่วน ผลสลอด ๑๐ ส่วน วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ใช้น�้ำผึ้งปั้นเป็นลูกกลอน/ช่วยระบายถ้าเติมผลสลอด ๒๐ ส่วน ปั้นเท่าผลมะกล�่ำตาช้าง รูปแบบยา: ลูกกลอน กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ ตรีผลา -*สมอพิเภก -*สมอไทย -*มะขามป้อม *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia chebula Retz. Phyllanthus emblica L. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๓ ปรอท *ปรอท (ฆ่าฤทธิ์) Mercury ๑ ส่วน ๔ เกลือสินเธาว์ *ผลึกเกลือ Rock salt ๑ ส่วน ๕ สุพรรณถัน *ก�ำมะถันเหลือง *ผงก�ำมะถัน Sulfur หรือ Sulphur ๑ ส่วน ๖ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำประสาน ทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ๗ ผลสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๑๐ ส่วน Book-7.indd 102 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 103 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๐ ๏ ชื่อโรค: ไข้สัมประชวร อาการ: บุคคลผู้ใดไข้ลงแลพ้นก�ำหนด ๓๐ วัน แล้วเป็นอ�ำเภอ (เข้าสู่อาการ) แห่งสันนิบาต คือ เสมหะ ดี ลม ทั้ง ๓ นี้ ประชุมพร้อมไปบ่มิได้ถอยแลคลายจน ๑๙ วัน เรียกว่า สัมประชวร คือ ไข้นั้นเสมอมิได้ถอย เพราะเสมหะ ดี ลม กล้านัก สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้เจลียง ท�ำให้ถ่ายแรงและเร็ว ชื่อต�ำรับ: ศุกขวิเรจนะโอสถ ส่วนประกอบของต�ำรับ: การบูร น�้ำประสารทอง สิ่งละส่วน กระวาน ๒ ส่วน โกฐก้านพร้าว ๔ ส่วน ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ สิ่งละ ๘ ส่วน สมอเทศ ๑๖ ส่วน ผลสลอด ๓๒ ส่วน วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำขิง วิธีใช้: ละลายน�้ำขิง กินตามก�ำลัง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ การบูร *สิ่งสกัดจากเปลือก ต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๒ น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ๓ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๒ ส่วน ๔ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๔ ส่วน ๕ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๘ ส่วน Book-7.indd 103 2/11/20 15:58
104 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้ม เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๘ ส่วน ๗ สมอเทศ *ผล Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae ๑๖ ส่วน ๘ ผลสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๓๒ ส่วน Book-7.indd 104 2/11/20 15:58
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 43 ภาพจารึกแผนที่ 15 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ อนึ่ง ๒. จกลาวกูมารกูมารีเกิดวันพฤหัศ ๓. ทรางโคเปนเจาเรือน ทรางเขาเปลือกเปนทรางจร ๔. หละชื่อนิลกาล ลอองชื่อมหาเมฆ ลมชื่อหัศคินี จรประจำทราง ๕. โควันพฤหัศ ฯ ในอาการทรางโคนั้น มักใหพรึง ขึ้นทั้งตัวดั่งเปนผด ทำให ลง ๖. ตัวรอนใหบิดตัว ครั้นจมลงไปก็ใหทำทองทัง ใหกระหาย น้ำตกมูกตกเลือดดังนี้ถาจะ ราก ๗. แกเอาลูกจิ่งจอ ลูกหมอนอย ลูกยาใตใบ เนรภูศรี สมอเทด นมโคขน ลูกจัน ดอกจัน พริกไท เอาเสมอ ๘. ภาคทำเปนจุลบดทำแทงไวลายสุรากิน แกพิศทรางใหตัวรอนนั้นหาย ๚ อนึ่งเอา ใบสมสา ใบมกรูด ใบมเฟอง แหวหมู ๙. ลูกเขยตาย สมอพิเภก รากชาพลู เอาเสมอภาคทำเปนจุล บดทำแทงไวลายสุราแซก ดีงูเหลือม กินแกพิศทรางโคนั้นหาย ๚ อนึ่ง ๑๐. เอาลูกสลาหลกกระวาน ลูกพุมเรียง พริกไท ขมิ้นออย น้ำประสารทองเอา เสมอภาค ทำเปนจุล บดทำแทงไวลายสุรากิน ๑๑. แกพิศทรางโคหาย ถาจะกวาดก็ได ๚ อนึ่งเอาลูกมกอกเทดเผา ลูกปคำดีควายเผา ลูกตานโขมย ๑๒. ลูกมตูม เปลือกมรุม เบญกานี ดอกจัน การพลู รากหิ่งหาย ฃอนดอก ชลูด ะ ๑๓. เอาเสมอภาคทำเปนจุลบดทำแทงไว ลลายสุรากิน แกพิศ ๑๔. ทรางโค ถาจชโลมลายน้ำดอกไมแกทรางโค ซึ่งผุดออก ๑๕. มานั้นหาย อนึ่งเอาตรีกะตุก ชเอมกเทียม เกลือ ๑๖. ลลายน้ำมนาว หอมรำหัดกวาดแก ๑๗. ทรางโคหายแล ๚ะ คำจารึกแผนที่ 15 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 105 2/11/20 15:58
106 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๕ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๕ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๑ ๏ ชื่อโรค: ซางโค อาการ: ผื่นขึ้นทั้งตัวดั่งเป็นผด ตัวร้อน กระหายน�้ำ กระสับกระส่าย เมื่อผื่นหายจะท�ำให้ ท้องเสีย ถ่ายเป็นมูกเป็นเลือดและอาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิษซางโค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกจิงจ้อ ลูกหมอน้อย ลูกหญ้าใต้ใบ เนระพูสี สมอเทศ นมโคข้น ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ พริกไทย วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุรา กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกจิงจ้อ *จิงจ้อเหลี่ยม ผล Operculina turpethum (L.) Silva Manso Convolvulaceae ๑ ส่วน ๒ ลูกหมอน้อย *หญ้าดอกขาว *จุกดอก Cyanthillium cinereum (L.) H. Rob. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๓ ลูกหญ้าใต้ใบ ลูกใต้ใบ ผล Phyllanthus urinaria L. หรือ Phyllanthus amarus Schumach. & Thonn. Euphorbiaceae Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๔ เนระพูสี *เนระพูสีเทศ *เหง้า Pteridrys syrmatica (Willd.) C. Chr. & Ching Dryopteridaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 106 3/10/20 15:02
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 107 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ สมอเทศ *ผล Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae ๑ ส่วน ๖ นมโคข้น *นมวัว Bos primigenius (Bojanus, 1827) Bovidae ๑ ส่วน ๗ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๘ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้ม เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๙ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๒ ๏ ชื่อโรค: ซางโค อาการ: ผื่นขึ้นทั้งตัวดั่งเป็นผด ตัวร้อน กระหายน�้ำ กระสับกระส่าย เมื่อผื่นหายจะท�ำให้ ท้องเสีย ถ่ายเป็นมูกเป็นเลือดและอาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิษซางโค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบส้มซ่า ใบมะกรูด ใบมะเฟือง แห้วหมู ลูกเขยตาย สมอพิเภก รากช้าพลู เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุราแทรกดีงูเหลือม กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบส้มซ่า ใบ Citrus × aurantium L. Rutaceae ๑ ส่วน ๒ ใบมะกรูด ใบ Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๓ ใบมะเฟือง ใบ Averrhoa carambola L. Oxalidaceae ๑ ส่วน ๔ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 107 2/11/20 15:58
108 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ ลูกเขยตาย *ล�ำต้น Glycosmis pentaphylla (Retz.) DC. Rutaceae ๑ ส่วน ๖ สมอพิเภก *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Combretaceae ๑ ส่วน ๗ รากช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๓ ๏ ชื่อโรค: ซางโค อาการ: ผื่นขึ้นทั้งตัวดั่งเป็นผด ตัวร้อน กระหายน�้ำ กระสับกระส่าย เมื่อผื่นหายจะท�ำให้ ท้องเสีย ถ่ายเป็นมูกเป็นเลือดและอาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิษซางโค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกสลาหลก กระวาน ลูกพุมเรียง พริกไทย ขมิ้นอ้อย น�้ำประสารทอง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุรา กิน หรือ กวาด รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกสลาหลก *หมากหลาวหลก ผล ยังไม่สามารถระบุได้ ๑ ส่วน ๒ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๓ ลูกพุมเรียง ผล Lepisanthes fruticosa (Roxb.) Leenh. Sapindaceae ๑ ส่วน ๔ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 108 3/25/20 19:45
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 109 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๔ ๏ ชื่อโรค: ซางโค อาการ: ผื่นขึ้นทั้งตัวดั่งเป็นผด ตัวร้อน กระหายน�้ำ กระสับกระส่าย เมื่อผื่นหายจะท�ำให้ ท้องเสีย ถ่ายเป็นมูกเป็นเลือด และอาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิษซางโค แก้เม็ดผื่นผุดขึ้นตามตัว ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกมะกอกเทศเผา ลูกประค�ำดีควายเผา ลูกตาลขโมย ลูกมะตูม เปลือกมะรุม เบญกานี ดอกจันทน์ กานพลู รากหิ่งหาย ขอนดอก ชะลูด เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำสุรา น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุรา กิน ถ้าชโลมให้ละลายน�้ำดอกไม้ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกมะกอกเทศ ผล Spondias dulcis Parkinson Anacardiaceae ๑ ส่วน ๒ ลูกประค�ำดีควาย ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๑ ส่วน ๓ ลูกตาลขโมย ผล Ilex umbellulata Loes. Aquifoliaceae ๑ ส่วน ๔ ลูกมะตูม ผล Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๕ เปลือกมะรุม เปลือกต้น Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 109 3/10/20 15:02
110 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ เบญกานี *เป็นปุ่มหูด (gall) ที่ได้จากต้น Quercus infectoria G. Olivier Fagaceae ๑ ส่วน ๗ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้ม เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๘ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๙ รากหิ่งหาย ราก Crotalaria albida Roth Fabaceae ๑ ส่วน ๑๐ ขอนดอก *ต้นพิกุล *ต้นตะแบก เนื้อไม้แห้ง ที่มีราลง Mimusops elengi L. หรือ Lagerstroemia calyculata Kurz Sapotaceae Lythraceae ๑ ส่วน ๑๑ ชะลูด *เปลือกเถาชั้นใน Alyxia reinwadtii Blume Apocynaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๕ ๏ ชื่อโรค: ซางโค อาการ: ผื่นขึ้นทั้งตัวดั่งเป็นผด ตัวร้อน กระหายน�้ำ กระสับกระส่าย เมื่อผื่นหายจะท�ำให้ ท้องเสีย ถ่ายเป็นมูกเป็นเลือด และอาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ซางโค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ตรีกฏุก ชะเอม กระเทียม เกลือ วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำมะนาว วิธีใช้: ละลายน�้ำมะนาวแทรกหอมเล็กน้อย กวาด รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 110 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 111 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๓ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ๔ เกลือ *เกลือสมุทร *ผงเกลือ Sea salt ๑ ส่วน Book-7.indd 111 2/11/20 15:58
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 49 ภาพจารึกแผนที่ 17 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑ ๏ สิทธิการิยะ ๒. ถาวากำลังเลือดกลานักตีขึ้นไป มือ ๓. ไมสมประดีใหสลบตายใหชัก กำปากมิ ติน ๔. ออกลิ้นกระดางแขงทำใหคนทังหลายกลัวอันนี้ชื่อวาเลือด ๕. เหนาเปนใหญกวาลมทังหลายจึงใหมิโทษดังกลาวมานี้ ฯ ถาจะแกเอาสัง 1 2 ๖. ดินประสิวขาว 1 ลูกจัน 1 ดอกจัน 1 เทียนดำ 2 เทียนขาว 2 เกลือ 1 ขะมีนออย 1 ขิง 2 ๗. กะชาย 2 ไพล 2 หัวหอม 2 กะเทียม 2 บดเปนแทง ลายน้ำซมซา เหนา แกเลือด มีใหตขึ้นไดเลยถาผูใดกินยา ราย ๘. นี้ตัวอยูไฟไดเดือนหนึงอยาสนเทเลยฯ อยาชื่อวา สังขวิไชย เอารากภานงูแดง 1 แหวหมู 1 บระเพช 1 ไพลแหง 1 ๙. ขมิ้นออยแหง 1 รากมะตูม 1 รากจิงจอ 1 รากปบ 1 ผิวมะกรูด 1 เอื้องพิศมา 2 เปลือกกุมทัง 2 สิ่ง ล 2 ๑๐. ไฟเดือนหา 2 สมูลแวง 2 กรุงเขมา 2 โกดทังเกาสิงล 1 เทียรทัง ๗ สิ่งละ 1 ฉเอมทัง 2 ๑๑. สิงละ 1 รากทนดี 1 รากหนาด 1 พริกหอม 1 รากพุงดอ 1 รากชาพลู 1 รากซมกุง ๑๒. ทัง ๒ สิงล 2 รากเจตพังดี 1 การะบูน 1 1 ลูกในกระวาน 2 ๑๓. ลูกเอน 2 รากมะรูม 1 มแวงเครือ 2 รากมะเขือขื่น 2 ลูกจัน 1 ดอกจัน 1 ๑๔. การพลู 2 รากเจตมูลเพลิง 1 แกนแสมทัง 2 2 สนเทษ 1 ๑๕. สคาน 2 ยายองไฟ 2 สังเผา 2 สังหนาม 1 ๑๖. ยานี้ตำเปนผงลายน้ำซมซาให ๑๗. หญิงกินหาย ๚๛ คำจารึกแผนที่ 17 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 112 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 113 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๗ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๗ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๖ ๏ ชื่อโรค: เลือดเน่าร้ายหลังคลอด อาการ: ให้สลบตาย ให้ชักมือก�ำชักตีนก�ำ อ้าปากไม่ออก ลิ้นกระด้างคางแข็ง มีสาเหตุมา จากเลือดเน่าร้ายหลังคลอด ไม่ใช่เกิดจากลม สรรพคุณของต�ำรับ: แก้เลือดเน่าร้ายไม่ให้ตีขึ้น ส่วนประกอบของต�ำรับ: สังข์ ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ดินประสิวขาว ๑ บาท ลูกจันทน์ ๑ สลึง ดอกจันทน์ ๑ สลึง เทียนด�ำ ๒ สลึง เทียนขาว ๒ สลึง เกลือ ๑ สลึง ขมิ้นอ้อย ๑ บาท ขิง ๒ สลึง กระชาย ๒ สลึง ไพล ๒ สลึง หัวหอม ๒ สลึง กระเทียม ๒ สลึง วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผง ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำส้มซ่า วิธีใช้: ละลายน�้ำส้มซ่า กิน สาระอื่น ๆ: คนที่ได้กินยานี้เหมือนอยู่ไฟ ๑ เดือน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หอยสังข์ *หอยสังข์หนาม *เปลือก Pleuroploca trapezium (Linnaeus, 1758) Fasciolariidae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ๒ ดินประสิวขาว *ผลึก ดินประสิว Potassium nitrate processed ๑ บาท ๓ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๕ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๒ สลึง Book-7.indd 113 2/11/20 15:58
114 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ เทียนขาว *ผล Cuminum cyminum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๒ สลึง ๗ เกลือ *เกลือสมุทร *ผงเกลือ Sea salt ๑ สลึง ๘ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ บาท ๙ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๒ สลึง ๑๐ กระชาย *เหง้า Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. Zingiberaceae ๒ สลึง ๑๑ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J.Koenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๒ สลึง ๑๒ หัวหอม หัว Allium ascalonicum L. Amaryllidaceae ๒ สลึง ๑๓ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๒ สลึง ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๗ ๏ ชื่อโรค: เลือดเน่าร้ายหลังคลอด อาการ: ให้สลบตาย ให้ชักมือก�ำชักตีนก�ำ อ้าปากไม่ออก ลิ้นกระด้างคางแข็ง มีสาเหตุมา จากเลือดเน่าร้ายหลังคลอด ไม่ใช่เกิดจากลม สรรพคุณของต�ำรับ: ขับเลือดเน่าร้าย ไม่ให้ตีขึ้น ชื่อต�ำรับ: สังขวิไชย ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากพันงูแดง ๑ ต�ำลึง แห้วหมู ๑ ต�ำลึง บอระเพ็ด ๑ ต�ำลึง ไพลแห้ง ๑ ต�ำลึง ขมิ้นอ้อยแห้ง ๑ บาท รากมะตูม ๑ บาท รากจิงจ้อ ๑ บาท รากปีบ ๑ บาท ผิวมะกรูด ๑ บาท เอื้องเพ็ดม้า ๒ บาท เปลือกกุ่มทั้งสอง สิ่งละ ๒ บาท มะไฟเดือนห้า ๒ บาท สมุลแว้ง ๒ บาท กรุงเขมา ๒ บาท โกฐทั้งเก้า สิ่งละ ๑ บาท เทียนทั้งเจ็ด สิ่งละ ๑ บาท ชะเอมทั้งสอง สิ่งละ ๑ บาท รากทนดี ๑ บาท หนาด ๑ บาท พริกหอม ๑ ต�ำลึง รากพุงดอ ๑ บาท รากช้าพลู ๑ บาท ส้มกุ้งทั้งสอง สิ่งละ ๒ บาท Book-7.indd 114 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 115 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รากเจตพังคี ๑ ต�ำลึง การบูร ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ลูกในกระวาน ๒ ต�ำลึง ลูกเอ็น ๒ บาท รากมะรุม ๑ บาท มะแว้งเครือ ๒ บาท รากมะเขือขื่น ๒ บาท ลูกจันทน์ ๑ บาท ดอกจันทน์ ๑ บาท กานพลู ๒ บาท รากเจตมูลเพลิง ๑ บาท แก่นแสมทั้งสอง ๒ บาท ๒ สลึง สนเทศ ๑ ต�ำลึง สะค้าน ๒ บาท หญ้ายองไฟ ๒ บาท สังข์เผา ๒ บาท สังข์หนาม ๑ ต�ำลึง วิธีปรุงยา: ต�ำเป็นผง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำส้มซ่า วิธีใช้: ละลายน�้ำส้มซ่า ให้ผู้หญิงกิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากพันงูแดง ราก Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ ต�ำลึง ๒ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ต�ำลึง ๓ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ต�ำลึง ๔ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Koenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ต�ำลึง ๕ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ บาท ๖ รากมะตูม ราก Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ บาท ๗ รากจิงจ้อ *จิงจ้อเหลี่ยม ราก Operculina turpethum (L.) Silva Manso Convolvulaceae ๑ บาท ๘ รากปีบ ราก Millingtonia hortensis L. f. Bignoniaceae ๑ บาท ๙ ผิวมะกรูด *ผิวผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ บาท ๑๐ เอื้องเพ็ดม้า *ทั้งต้น Persicaria chinensis (L.) H.Gross Polygonaceae ๒ บาท Book-7.indd 115 3/26/20 13:29
116 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๑ เปลือกกุ่มทั้งสอง -*กุ่มบก -*กุ่มน�้ำ เปลือกต้น Crateva adansonii DC. Crateva religiosa G. Forst. Capparaceae อย่างละ ๒ บาท ๑๒ มะไฟเดือนห้า *ทั้งต้น Asclepias curassavica L. Apocynaceae ๒ บาท ๑๓ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buc-Ham) Sweet Lauraceae ๒ บาท ๑๔ กรุงเขมา *หมาน้อย *ราก Cissampelos pareira L. Menispermaceae ๒ บาท ๑๕ โกฐทั้งเก้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐจุฬาลัมพา -*โกฐเชียง -*โกฐก้านพร้าว -*โกฐกระดูก -*โกฐพุงปลา -*โกฐชฎามังสี *ราก *ส่วนเหนือดิน *ราก *ปุ่มหูด (gall) จากใบหรือ กิ่งอ่อน *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Artemisia annua L. Angelica sinensis (Oliv.) Diels Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Saussurea lappa Decne Terminalia chebula Retz. Nardostachys grandiflora (D. Don) DC. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Plantaginaceae Asteraceae (Compositae) Combretaceae Caprifoliaceae อย่างละ ๑ บาท Book-7.indd 116 3/10/20 15:03
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 117 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๖ เทียนทั้งเจ็ด -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน -*เทียนสัตตบุษย์ -*เทียนเยาวพาณี *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Pimpinella anisum L. Trachyspermum ammi (L.) Sprague Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ บาท ๑๗ ชะเอมทั้งสอง -*ชะเอมไทย -*ชะเอมเทศ *ราก Albizia myriophylla Benth. Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae อย่างละ ๑ บาท ๑๘ รากทนดี *ตองแตก ราก Baliospermum solanifolium (Burm.) Suresh Euphorbiaceae ๑ บาท ๑๙ รากหนาด ราก Blumea balsamifera (L.) DC. Asteraceae (Compositae) ๑ บาท ๒๐ พริกหอม *เมล็ด Zanthoxylum Bungeanum Maxim. Rutaceae ๑ ต�ำลึง ๒๑ รากพุงดอ ราก Azima sarmentosa (Blume) Benth. & Hook. f. Salvadoraceae ๑ บาท ๒๒ รากช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ บาท ๒๓ รากส้มกุ้งทั้งสอง -*ส้มกุ้งใหญ่ -*ส้มกุ้งน้อย ราก Ardisia amherstiana A.DC. var. amherstiana Embelia ribes Burm. f. Myrsinaceae อย่างละ ๒ บาท ๒๔ รากเจตพังคี ราก Cladogynos orientalis Zipp. ex Span. Euphorbiaceae ๑ ต�ำลึง ๒๕ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ต�ำลึง ๑ บาท Book-7.indd 117 3/10/20 15:52
118 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๖ ลูกในกระวาน ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๒ ต�ำลึง ๒๗ ลูกเอ็น ผล Elettaria cardamomum (L.) Maton Zingiberaceae ๒ บาท ๒๘ รากมะรุม ราก Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๑ บาท ๒๙ มะแว้งเครือ *ผล Solanum trilobatum L. Solanaceae ๒ บาท ๓๐ รากมะเขือขื่น ราก Solanum capsicoides All. Solanaceae ๒ บาท ๓๑ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๓๒ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๓๓ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๒ บาท ๓๔ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ บาท ๓๕ แก่นแสมทั้งสอง -*แสมสาร -*แสมทะเล แก่น Senna garrettiana (Craib) H. S. Irwin & Barneby Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Fabaceae Avicenniaceae อย่างละ ๒ บาท ๒ สลึง ๓๖ สนเทศ *แก่น Baeckea frutescens L. Myrtaceae ๑ ต�ำลึง ๓๗ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand. -Mazz. Piperaceae ๒ บาท ๓๘ หญ้ายองไฟ# *ธาตุวัตถุ ยังไม่สามารถระบุได้ ๒ บาท ๓๙ หอยสังข์ *เปลือก Pleuroploca trapezium (Linnaeus, 1758) Fasciolariidae ๒ บาท ๔๐ หอยสังข์หนาม (หอยหน้ายักษ์) *เปลือก Pleuroploca trapezium (Linnaeus, 1758) Fasciolariidae ๑ ต�ำลึง # หญ้ายองไฟ ได้มาจาก ๒ แหล่ง คือ ๑. เขม่าไฟที่เกิดจากการประกอบอาหารที่จับอยู่ในเส้นใยแมงมุมซึ่งภาษาโบราณเรียกว่า หญ้ายองไฟ หรือ หญ้ายอนไฟ ๒. เป็นหญ้าที่มีการน�ำไปเผาแล้วอัดเป็นแท่งน�ำเข้าจากประเทศจีน Book-7.indd 118 3/25/20 19:46
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 52 ภาพจารึกแผนที่ 18 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๑๑ ๒. จกลาวฝดาษเกิดในเดือน ๑๒ ๑ ๓. ทัง ๓ เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาดุ มักใหเยน ๔. ในอกแลมักตกมูกตกเลือด ใหเสียแมแสลงพอ แสลงนุง ๕. ฃาวหมฃาว แลวทำบัดใปสงทิศอุดรแลอิสาร จึ่งจดี ๚ ถาจะแกเอาใบมอึก ๖. ใบผักบุงรวม ใบผักบุงฃัน ใบกางปลาทังสอง ใบพุงดอ ใบผักฃวง ใบหมาก ใบทอง ๗. พันชั่ง เอาเสมอภาค ตำเอาน้ำพนดับพิศฝ เพื่อเสมหะหาย ๚ ขนานหนึ่งเอากทิมะพราว น้ำคาว ๘. ปลาไหล ไฃเปดลูกหนึ่ง มูลโคดำ แกนปดู เอาเสมอภาค บดพนฝเพื่อเสมหะที่ดานอยูนั้นขึ้น แลแปรฝราย ๙. ใหเปนดี ๚ ขนานหนึ่งเอา น้ำลูกตำลึง น้ำมันงา น้ำมันหัวกุง น้ำรากถั่วภู เอาเสมอภาค พนฝเพื่อ เสมหะ ใหยอดขึ้น ๑๐. หนองงามดีนัก ๚ ขนานหนึ่งเอา เหดมูลโค วานกิบแรต วานรอนทอง สังกระนี ชเอม ลูกปคำ ดีควาย ๑๑. หวายดคา เขากวางเผา กดูกเสือเผา มกล่ำเครือ ฃันทศกอร มฃามเปยก เอาเสมอ ๑๒. ภาคทำเปนจุณ บดดวยน้ำมนาวทำแทงไว ลลายสุรา ดีงูเหลือมรำหัดกินแกฅอ ๑๓. แหบแหงแกฅอเครือหายดีนัก ๚ ขนานหนึ่งเอา ใบหิ่งหาย ใบโหระ ๑๔. ภา ใบผักคราด ใบมนาว พันงูแดง เอาเสมอภาค ๑๕. บดทำแทงไว ลลายสุรากิน แกพิศฝ ๑๖. เพื่อเสมหะใหคลั่งใหสลบ ๑๗. ไปก็ดีหายวิเสศแล ฯ คำจารึกแผนที่ 18 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 119 2/11/20 15:58
120 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๘ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๑๘ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๘ ๏ ชื่อโรค: ฝีดาษ อาการ: เกิดในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง ๓ เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาตุ มักให้เย็น ในอกและมักตกมูกตกเลือด สรรพคุณของต�ำรับ: ดับพิษฝี รักษาหนองให้หาย ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบมะอึก ใบผักบุ้งร้วม ใบผักบุ้งขัน ใบก้างปลาทั้งสอง ใบพุงดอ ใบผักขวง ใบหมาก ใบทองพันชั่ง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต�ำคั้นเอาแต่น�้ำ รูปแบบยา: ยาน�้ำ วิธีใช้: พ่น พิธีกรรม: ให้เสียแม่แสลงพ่อ แสลงนุ่งขาวห่มขาว แล้วท�ำบัตรไปส่ง ทิศอุดรและทิศอีสาน จึงจะดี รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบมะอึก ใบ Solanum stramoniifolium Jacq. Solanaceae ๑ ส่วน ๒ ใบผักบุ้งร้วม ใบ Enydra fluctuans DC. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๓ ใบผักบุ้งขัน *ผักบุ้งทะเล ใบ Ipomoea asarifolia (Ders.) Roem. & Schult. Convolvulaceae ๑ ส่วน ๔ ใบก้างปลาทั้งสอง -*ก้างปลาแดง -*ก้างปลาขาว ใบ Phyllanthus pulcher Wall. ex Mull. Arg. Flueggea virosa (Roxb. ex Willd.) Royle Phyllanthaceae อย่างละ ๑ ส่วน Book-7.indd 120 3/25/20 19:48
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 121 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ ใบพุงดอ ใบ Azima sarmentosa (Blume) Benth. & Hook. f. Salvadoraceae ๑ ส่วน ๖ ใบผักขวง ใบ Glinus oppositifolius (L.) Aug. DC. Molluginaceae ๑ ส่วน ๗ ใบหมาก ใบ Areca catechu L. Arecaceae ๑ ส่วน ๘ ใบทองพันชั่ง ใบ Rhinacanthus nasutus (L.) Kurz Acanthaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๖๙ ๏ ชื่อโรค: ฝีดาษ อาการ: เกิดในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง 3 เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาตุ มักให้เย็น ในนอกแลมักตกมูกตกเลือด สรรพคุณของต�ำรับ: รักษาฝีหนอง ท�ำให้ฝีที่ฝังอยู่ในปะทุขึ้นมา ที่ด้านอยู่นั้นขึ้น ท�ำให้ฝีร้าย อาการดีขึ้น ส่วนประกอบของต�ำรับ: กะทิมะพร้าว น�้ำคาวปลาไหล ไข่เป็ดลูกหนึ่ง มูลโคด�ำ แก่นประดู่ เสมอภาค วิธีปรุงยา: บด วิธีใช้: พ่นฝี พิธีกรรม: ให้เสียแม่แสลงพ่อ แสลงนุ่งขาวห่มขาว แล้วท�ำบัตรไปส่ง ทิศอุดรและทิศอีสาน จึงจะดี รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 121 2/11/20 15:58
122 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ กะทิมะพร้าว *น�้ำคั้นจากเนื้อ มะพร้าวที่แก่ Cocos nucifera L. Arecaceae ๑ ส่วน ๒ น�้ำคาวปลาไหล *เกิดจากน�ำใบมะเดื่อ ปล้องรูดตัวปลาไหล จนเกิดเลือดซึม เอา ตัวปลาไปล้างน�้ำ *น�้ำคาวปลา Monopterus albus (Zuiew, 1793) Synbranchidae ๑ ส่วน ๓ ไข่เป็ด *ไข่แดงและ ไข่ขาว Anas platyrhynchos domesticus. (Linnaeus, 1758) Anatidae ๑ ฟอง ๔ มูลโคด�ำ *มูลของโคสีด�ำ Bos primigenius (Bojanus, 1827) Bovidae ๑ ส่วน ๕ แก่นประดู่ แก่น Pterocarpus indicus Willd. Fabaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๐ ๏ ชื่อโรค: ฝีดาษ อาการ: เกิดในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง 3 เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาตุ มักให้เย็น ในนอกแลมักตกมูกตกเลือด สรรพคุณของต�ำรับ: รักษาฝีหนอง โดยการดันให้ยอดขึ้น ท�ำให้หนองแตกออกมา ส่วนประกอบของต�ำรับ: น�้ำลูกต�ำลึง น�้ำมันงา น�้ำมันหัวกุ้ง น�้ำรากถั่วพู เอาเสมอภาค รูปแบบยา: ยาน�้ำ วิธีใช้: พ่นฝี พิธีกรรม: ให้เสียแม่แสลงพ่อ แสลงนุ่งขาวห่มขาว แล้วท�ำบัตรไปส่ง ทิศอุดรและทิศอีสานจึง จะดี รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 122 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 123 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ น�้ำลูกต�ำลึง น�้ำจากผล Coccinia grandis (L.) Voigt Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๒ น�้ำมันงา *น�้ำมันที่ได้ จากเมล็ดงา Sesamum indicum L. Pedaliaceae ๑ ส่วน ๓ น�้ำมันหัวกุ้ง *กุ้งก้ามกราม *มันกุ้ง Macrobrachium rosenbergii (De Man, 1879) Palaemonidae ๑ ส่วน ๔ น�้ำรากถั่วพู น�้ำจากราก Psophocarpus tetragonolobus (L.) DC. Papilioneae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๑ ๏ ชื่อโรค: ฝีดาษ อาการ: เกิดในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง ๓ เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาตุ มักให้เย็น ในนอกแลมักตกมูกตกเลือด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้คอแหบแห้ง มีเสียงแหบ แก้คอเครือ (มีเสมหะในล�ำคอ) ส่วนประกอบของต�ำรับ: เห็ดมูลโค ว่านกีบแรด ว่านร่อนทอง สังกรณี ชะเอม ลูกประค�ำดีควาย หวายตะค้า เขากวางเผา กระดูกเสือเผา มะกล�่ำเครือ ขัณฑสกร มะขามเปียก เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด ผสมน�้ำมะนาว ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำมะนาว และสุรา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุรา แทรกดีงูเหลือมเล็กน้อย กิน พิธีกรรม: ให้เสียแม่แสลงพ่อ แสลงนุ่งขาวห่มขาว แล้วท�ำบัตรไปส่ง ทิศอุดรแลอีสานจึงจะดี รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 123 2/11/20 15:58
124 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เห็ดมูลโค *เห็ดขี้วัว *ดอกเห็ด Panaeolus cyanescens Sacc. Bolbitiaceae ๑ ส่วน ๒ ว่านกีบแรด *เหง้า Angiopteris evecta (G. Forst.) Hoffm. Marattiaceae ๑ ส่วน ๓ ว่านร่อนทอง *เหง้า Boesenbergia longiflora (Wall.) Kuntze Zingiberaceae ๑ ส่วน ๔ สังกรณี *ทั้งต้น Barleria strigosa Willd. Acanthaceae ๑ ส่วน ๕ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ ลูกประค�ำดีควาย ผล Sapindus rarak DC. Sapindaceae ๑ ส่วน ๗ หวายตะค้า *เถา Calamus caesius BL. Arecaceae ๑ ส่วน ๘ เขากวาง เขาแก่เผา Rusa unicolor (Kerr, 1792) Cervidae ๑ ส่วน ๙ กระดูกเสือ *เสือโคร่ง กระดูกเผา Panthera tigris (Linnaeus, 1758) Felidae ๑ ส่วน ๑๐ มะกล�่ำเครือ *ราก Abrus precatorius L. Papilionaceae ๑ ส่วน ๑๑ ขัณฑสกร *ผลึก Saccharin ๑ ส่วน ๑๒ มะขามเปียก *เนื้อในฝัก Tamarindus indica L. Fabaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 124 3/26/20 13:31
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 125 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๒ ๏ ชื่อโรค: ฝีดาษ อาการ: เกิดในเดือน ๑๑ เดือน ๑๒ เดือน ๑ ทั้ง 3 เดือนนี้ เกิดเพื่ออาโปธาตุ มักให้เย็น ในนอกแลมักตกมูกตกเลือด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้พิษฝี ที่ก่อพิษจนท�ำให้สลบไป รักษาหนอง (เพื่อเสมหะ) ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบหิ่งหาย ใบโหระพา ใบผักคราด ใบมะนาว พันงูแดง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผง ปั้นเป็นแท่ง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: ละลายน�้ำสุรา กิน พิธีกรรม: ให้เสียแม่แสลงพ่อ แสลงนุ่งขาวห่มขาว แล้วท�ำบัตรไปส่ง ทิศอุดรแลอีสานจึงจะดี รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบหิ่งหาย ใบ Crotalaria albida Roth. Fabaceae ๑ ส่วน ๒ ใบโหระพา ใบ Ocimum basilicum L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๓ ใบผักคราด *ผักคราดหัวแหวน ใบ Acmella oleracea (L.) R. K. Jansen Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๔ ใบมะนาว ใบ Citrus aurantiifolia (Christm.) Swingle Rutaceae ๑ ส่วน ๕ พันงูแดง *ราก Cyathula prostrata (L.) Blume Amaranthaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 125 2/11/20 15:58
58 ภาพจารึกแผนที่ 20 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จะกลาวดวยดานเถาเกิดเพื่อลํม ๓. ปศฆาด ทำใหลำเสนนั้นพองเทาขอแขนขวาง ๔. อยูหัวเหนาขึ้นมาจนเลียวขาง หญิงเปนซาย ชายเปนขวาแลว ๕. ใหเสียดชายโครงแลยอดอกตลอดถึงลำฅอใหอาเจียรอาการดุจฝปลวก ดาน ๖. แลฝมะเรงทรวงตั้งเปน สำคัญ1 ู ผิดกันแตมูดถาดานเถามูดแดงติจจะ เถา ๑๒ ๗. เหลืองถาฝมูด ดำถึง ปแลวกลายเปนดานกระไส เรียกวาดานตคุนเปนอาการตัดถาจะ ๑๓ แกใหแกแตยังออนนั้น ๚ ๘. ทานใหเอากฤษนา กลำภัก ลูกจัน ดอกจัน กระวาร การพลู เทียรทังหา สอ โกด โกดกานพราว โกดกระดูก สิ่งละ 1 พุงปลา ๙. สมอทังสามสิ่งละ 2 ลูกสลอดประสะแลวเทาอยาทังหลายทำเปนจุล บดดวยน้ำผึ้งกิน ๕ กล่ำลง ๕ ครั้ง อยานี้มีคุณมากแกดานเถาสรพ ๑๐. โรคทังปวงดีนัก ฯ ขนานหนึ่งเอาตรีกะตุก แกนแสมทังสอง เจตมูลเพลิง หัศคุณทังสอง ฝกสมปอยขั้ว สิ่งละ 3 ลูกจัน ๑๑. ดอกจัน การพลู สิ่งล 1 สมูลแวง 21 ทำเปนจุลลายน้ำผึ้งน้ำกะเทียมก็ไดกินแกดานเถาให เสียดชายโครง ๑๒. หายแกลมอำมภาษราชยัก ลายน้ำขิง น้ำขา น้ำกะเทียม ก็ไดหามแตน้ำมะนาว สิ่งเดียว ฯ ขนาน ๑๓. หนึ่งเอาลูกเอน 1 1 กระวาร 2 2 อบเชยเทษ 3 3 ดอกบุนนาก 1 ดีปลี 21 ฃีง ๑๔. แหง 11 ชเอมเทษ 11 2 พริกลอน 12 3 ลูกมะขามปอม 22 ดาน ๑๕. น้ำตานทราย 311 3 ทำจุลลายน้ำทากินแก เถา ๑๖. เสียดชายโครงตลอดถึงลำคอใหอา ๑๗. เจียรนั้นหาย ฯะคำจารึกแผนที่ 20 ๑ คำจารึกใช “ญ” ไมมีเชิง กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 126 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 127 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๒๐ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๒๐ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๓ ๏ ชื่อโรค: ดานเถาเพื่อลมปัตคาด อาการ: ท�ำให้ล�ำเส้นนั้นพองเท่าข้อแขนขวางอยู่หัวหน่าว ขึ้นมาจนเลียวข้าง หญิงเป็นซ้าย ชายเป็นขวา แล้วให้เสียดชายโครงและยอดอกตลอดถึงล�ำคอให้อาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้เถาดานในโรคต่างๆ ส่วนประกอบของต�ำรับ: กฤษณา กระล�ำพัก ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู เทียนทั้งห้า โกฐสอ โกฐพุงปลา โกฐก้านพร้าว โกฐกระดูก สิ่งละ ๑ สลึง สมอทั้งสาม สิ่งละ ๒ สลึง ลูกสลอดประสะแล้วเท่ายาทั้งหลาย วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นละเอียด ผสมกับน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน ครั้งละ ๕ กล�่ำ (๑ กล�่ำเท่ากับ ๑ เมล็ดมะกล�่ำตาช้าง) ลง ๕ ครั้ง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมีกลิ่น หอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ สลึง ๒ กะล�ำพัก *สลัดได *ตาตุ่มทะเล *เนื้อไม้ ที่มีราลง Euphorbia antiquorum L. หรือ Excoecaria agallocha L. Euphorbiaceae ๑ สลึง ๓ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๔ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๕ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ สลึง Book-7.indd 127 2/11/20 15:58
128 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ สลึง ๗ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ สลึง ๘ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ สลึง ๙ โกฐพุงปลา *ปุ่มหูด (gall) จากใบหรือ กิ่งอ่อน Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ สลึง ๑๐ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๑ สลึง ๑๑ โกฐกระดูก *ราก Saussurea lappa Decne Asteraceae (Compositae) ๑ สลึง ๑๒ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae อย่างละ ๒ สลึง ๑๓ ลูกสลอด ผล Croton tiglium L. Euphorbiaceae เท่ายา ทั้งหลาย Book-7.indd 128 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 129 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๔ ๏ ชื่อโรค: ดานเถาเพื่อลมปัตคาด อาการ: ท�ำให้ล�ำเส้นนั้นพองเท่าข้อแขนขวางอยู่หัวหน่าว ขึ้นมาจนเลียวข้าง หญิงเป็นซ้าย ชายเป็นขวา แล้วให้เสียดชายโครงและยอดอกตลอดถึงล�ำคอให้อาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ดานเถา ให้เสียดชายโครง แก้ลมอัมพาต ลมราทยักษ์ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ตรีกฏุก แก่นแสมทั้งสอง เจตมูลเพลิง หัสคุณทั้งสอง ส้มป่อยคั่ว สิ่งละ ๓ บาท ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กานพลู สิ่งละ ๑ สลึง สมุลแว้ง ๑ ต�ำลึง ๒ บาท วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง หรือน�้ำกระเทียม หรือน�้ำขิง หรือน�้ำข่า ห้ามใช้น�้ำมะนาว วิธีใช้: กิน ๑. แก้ดานเถาให้เสียดชายโครง ให้ละลายผงยาด้วยน�้ำผึ้ง หรือน�้ำกระเทียม ๒. แก้ลมอัมพาต ราทยักษ์ ให้ละลายผงยาด้วยน�้ำขิง น�้ำข่า หรือน�้ำกระเทียม สาระอื่น ๆ: # ตามพจนานุกรมศัพท์แพทย์และเภสัชกรรมแผนไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน ลมราทยักษ์ หมายถึง โรคลมชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมีอาการเป็นไข้ตัวร้อน ชัก มือเท้าก�ำงอ ลิ้นกระด้างคางแข็ง ตาเหลือง เป็นต้น และตามคัมภีร์ชวดาร หมายถึง ลมราทยักษ์ เมื่อล้มไข้ลงดุจสันนิบาต เมื่อจับให้ชักมือก�ำ ชักเท้างอ ลิ้นกระด้างคางแข็ง ก�ำหนด ๑๑ วัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 129 2/11/20 15:58
130 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ตรีกฏุก -*ขิงแห้ง -*พริกไทย -*ดีปลี *เหง้า *ผล *ช่อผล Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Piper nigrum L. Piper retrofractum Vahl Zingiberaceae Piperaceae อย่างละ ๓ บาท ๒ แก่นแสมทั้งสอง -*แสมสาร -*แสมทะเล แก่น Senna garrettiana (Craib) H. S. Irwin & Barneby Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Fabaceae Avicenniaceae อย่างละ ๓ บาท ๓ เจตมูลเพลิง *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๓ บาท ๔ หัสคุณทั้งสอง -*หัสคุณไทย -*หัสคุณเทศ เนื้อไม้ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. Clausena excavata Burm. f. Rutaceae อย่างละ ๓ บาท ๕ ส้มป่อย *ฝักคั่ว Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๓ บาท ๖ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๗ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้ม เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๘ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ สลึง ๙ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buc-Ham) Sweet Lauraceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 130 2/11/20 15:58
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 131 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๕ ๏ ชื่อโรค: ดานเถาเกิดเพื่อลมปัตคาด อาการ: ท�ำให้ล�ำเส้นนั้นพองเท่าข้อแขนขวางอยู่หัวหน่าว ขึ้นมาจนเลียวข้าง หญิงเป็นซ้าย ชายเป็นขวา แล้วให้เสียดชายโครงและยอดอกตลอดถึงล�ำคอให้อาเจียน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ดานแก้เถา แก้อาการเสียดชายโครงตลอดถึงล�ำคอ แก้อาเจียน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกเอ็น ๑ บาท ๑ สลึง กระวาน ๒ บาท ๒ สลึง อบเชยเทศ ๓ บาท ๓ สลึง ดอกบุนนาค ๑ ต�ำลึง ดีปลี ๑ ต�ำลึง ๒ บาท ขิงแห้ง ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ชะเอมเทศ ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ๒ สลึง พริกล่อน ๒ ต�ำลึง ๑ บาท ๓ สลึง ลูกมะขามป้อม ๒ ต�ำลึง ๒ บาท น�้ำตาลทราย ๑๑ ต�ำลึง ๓ บาท ๓ สลึง วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผงละเอียด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำท่า วิธีใช้: ละลายน�้ำท่า กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกเอ็น ผล Elettaria cardamomum (L.) Maton Zingiberaceae ๑ บาท ๑ สลึง ๒ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๒ บาท ๒ สลึง ๓ อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๓ บาท ๓ สลึง ๔ ดอกบุนนาค ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ต�ำลึง ๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 131 2/11/20 15:58
132 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ๗ ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ต�ำลึง ๑ บาท ๒ สลึง ๘ พริกล่อน *พริกไทยขาว *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๒ ต�ำลึง ๑ บาท ๓ สลึง ๙ มะขามป้อม *ผล Phyllanthus emblica L. Euphorbiaceae ๒ ต�ำลึง ๒ บาท ๑๐ น�้ำตาลทราย *น�้ำตาลจากอ้อย *น�้ำคั้นที่ได้ จากต้นอ้อย Saccharum officinarum L. Poaceae ๑๑ ต�ำลึง ๓ บาท ๓ สลึง Book-7.indd 132 2/11/20 15:58
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 61 ภาพจารึกแผนที่ 21 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. พระอาจาริยะเจากลาวไววา : ๓. ถาผูใดเปนโรคสันะคาควาดวยโลหิตตกออก ๔. มาจากทวารเบานั้นเปนเหลือดสดเปนกอนแลวเนาเขาเปน ๕. น้ำลางเนื้อแลดั่งน้ำคาวปลา บุรุษแลสัตรีก็เหมือนกันทำใหเบาหยดหยดให ๖. ปวดเปนกำลังเปนโลหิตเนาจางตกออกมาก็ดีโลหิตสุกตกออกมาก็ดี ฯ ถาจะแกเอาราก ๗. ใครเครือ สคาน กะถินแดง เปลือกกุมบก เปลือกโลด เปลือกทองหลางน้ำ เปลือกพุทรา ไสขนุน ๘. ละมุด ตรีผลา รากเสนียด มูลแวง อยาทังนี้เอาเสมอภาคตมสามเอาหนึ่งใหแซกน้ำผึ้งกินแกปวด ดีนักแกทัง ๙. บุบโพโลหิตในสันทฆาตหายแลฯ ขนานหนึ่งเอา สมอทังสาม ผลโหระภา กระสานซมสะตุ เทียรดำ ผลผักชี รากเจตพังคี : ๑๐. ผลพิลังกะษา มะหาหิง พริกไท ๒ ดีปลี ๖ น้ำประสานสะตุ ๘ ฝกซมปอยปง ๓ ดีนถนำ ๓ ฝาหอยเทด ๓ ๑๑. เกลือทังหา ๔ อยาทังนี้เอาเสมอภาคตำเปนผงลายน้ำผึ้งกินเถิด โรคสันทฆาต ดังกลาวมานั้น หาย ๚ะ ๑๒. ๏ ขนานหนึ่ง เอาเปลือกโลด หินประการังแดง ดีปลี น้ำประสานทองสะตุ อยาสี่สิ่งนี้ ๑๓. บดลายน้ำซาวเขาน้ำออยแดงก็ไดกินแกสันทฆาตมุตกริดมุตฆาตหายแล ๚ ๑๔. ๏ ขนานหนึ่ง เอาสมอเทด โคกกะสุน รากราชพฤก หินประ ๑๕. การัง โกดจุลาลำภา เสมอภาคตมสามเอา ๑๖. หนึ่งกินแกสันทฆาตมุตกริด ๑๗. หายแล ๚๛ คำจารึกแผนที่ 21 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 133 2/11/20 15:58
134 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๒๑ ชื่อต้นฉบับ: ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๒๑ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๖ ๏ ชื่อโรค: สันทฆาต อาการ: ท�ำให้เบาหยดให้ปวดเป็นก�ำลัง เป็นโลหิตเน่าจาง ตกออกมาก็ดี โลหิตสุกตกออกมาก็ดี สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ปวด แก้ทั้งบุพโพโลหิตในสันฑฆาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: ไคร้เครือ สะค้าน กระถินแดง เปลือกกุ่มบก เปลือกโลด เปลือกทองหลางน�้ำ เปลือกพุทรา ไส้ขนุนละมุด ตรีผลา รากเสนียด สมุลแว้ง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน รูปแบบยา: ยาต้ม กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: แทรกน�้ำผึ้ง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๒ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand.-Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๓ กระถินแดง *นนทรี *เปลือกต้น Peltophorum pterocarpum (DC.) K. Heyne Fabaceae ๑ ส่วน ๔ เปลือกกุ่มบก เปลือกต้น Crateva adansonii DC. Capparaceae ๑ ส่วน ๕ เปลือกโลด *โลดแดง *โลดขาว เปลือกต้น Trigonostemon reidioides (Kurz) Craib หรือ Trigonostemon albiflorus Airy Shaw Euphorbiaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 134 3/25/20 19:50
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 135 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ เปลือกทองหลางน�้ำ เปลือกต้น Erythrina fusca Lour. Fabaceae ๑ ส่วน ๗ เปลือกพุทรา *พุทราป่า เปลือกต้น Ziziphus jujuba Mill. Rhamnaceae ๑ ส่วน ๘ ไส้ขนุนละมุด *แกนผล Artocarpus heterophyllus Lam. Moraceae ๑ ส่วน ๙ ตรีผลา -*สมอพิเภก -*สมอไทย -*มะขามป้อม *ผล Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia chebula Retz. Phyllanthus emblica L. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๑๐ รากเสนียด ราก Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๑๑ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buc-Ham) Sweet Lauraceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๗๗ ๏ ชื่อโรค: สันทฆาต อาการ: ท�ำให้เบาหยดให้ปวดเป็นก�ำลัง เป็นโลหิตเน่าจาง ตกออกมาก็ดี โลหิตสุกตกออกมาก็ดี สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันทฆาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: สมอทั้งสาม ผลโหระพา กระสารส้มสะตุ เทียนด�ำ ผลผักชี รากเจตพังคี ผลพิลังกาสา มหาหิงคุ์ พริกไทย ๒ ดีปลี ๖ น�้ำประสารทองสะตุ ๘ ฝักส้มป่อยปิ้ง ๓ ดินถน�ำ ๓ ฝาหอยเทศ ๓ เกลือทั้งห้า ๔ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำเป็นผง รูปแบบยา: ยาผง วิธีใช้: ละลายน�้ำผึ้ง กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 135 2/11/20 15:58
136 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สมอทั้งสาม -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*สมอเทศ *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaerthn.) Roxb. Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ ผลโหระพา ผล Ocimum basilicum L. Lamiaceae ๑ ส่วน ๓ กระสารส้ม *สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๑ ส่วน ๔ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ๕ ผลผักชี ผล Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๖ เจตพังคี *ราก Cladogynos orientalis Zipp. ex Span. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๗ ผลพิลังกาสา ผล Ardisia polycephala Wall. ex A. DC. Primulaceae ๑ ส่วน ๘ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๙ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๒ ส่วน ๑๐ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๖ ส่วน ๑๑ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๘ ส่วน ๑๒ ฝักส้มป่อย ฝักปิ้ง Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๓ ส่วน ๑๓ ดินถน�ำ # *เนื้อดิน ดินอย่างหนึ่งสีเหลือง ส�ำหรับ ท�ำยา ๓ ส่วน ๑๔ ฝาหอยเทศ *ฝาหอย (เผา) ยังไม่สามารถระบุได้ ๓ ส่วน Book-7.indd 136 3/25/20 21:42
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 137 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๕ เกลือทั้ง ๕ # -*เกลือสินเธาว์ -*เกลือสมุทรี -*เกลือวิก -*เกลือพิก -*เกลือฝ่อ *ผงเกลือ Processed sea salt อย่างละ ๔ ส่วน # ดินถน�ำ หมายถึง แร่ธาตุสมุนไพรชนิดหนึ่ง เป็นดินสีเหลือง มีลักษณะแข็ง แต่ร่วน ไม่มีกลิ่น มี ๒ ชนิด ๑) ดินถน�ำถาน คือ ดินท้องถาน หรือดินท้องส้วม ๒) ดินถน�ำถ�้ำ หรือดินท้องถ�้ำ # เกลือทั้ง ๕ ได้แก่ เกลือสินเธาว์ เกลือสมุทรี เกลือวิก เกลือพิก เกลือฝ่อ โดยวิธีท�ำให้น�ำเกลือทะเลมา บดให้ละเอียด ใส่ในหม้อดินใหม่ เติมน�้ำให้พอท่วม แล้วน�ำไปต้มให้แห้ง ปิดฝาหม้อแล้วสุมด้วยไฟแกลบ จนหม้อแดง ทิ้งให้เย็น น�ำเกลือที่ได้มาแบ่งเป็น ๕ ส่วน เพื่อแบ่งท�ำเกลือแต่ละประเภทดังนี้ ๑) เกลือสินเธาว์ น�ำเกลือมา ๑ ส่วน แบ่งออกเป็น ๒ กองเท่าๆ กัน เอาน�้ำนมโคเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน (ใช้นมโคครึ่งหนึ่งของเกลือ) กวนให้ได้ ๓ วัน จนเกลือแห้ง จะได้เกลือสินเธาว์ ๒) เกลือวิก น�ำเกลือมา ๑ ส่วน แบ่งออกเป็น ๒ กองเท่าๆ กัน เอาสุราเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน (ใช้สุรา ครึ่งหนึ่งของเกลือ) กวนให้ได้ ๓ วัน จนเกลือแห้ง จะได้เกลือวิก ๓) เกลือพิก น�ำเกลือมา ๑ ส่วน แบ่งออกเป็น ๒ กองเท่าๆ กัน เอาน�้ำผึ้งเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน (ใช้น�้ำผึ้งครึ่งหนึ่งของเกลือ) กวนให้ได้ ๓ วัน จนเกลือแห้ง จะได้เกลือพิก ๔) เกลือฝ่อ น�ำเกลือมา ๑ ส่วน แบ่งออกเป็น ๒ กองเท่าๆ กัน เอาน�้ำมันงาเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน และน�้ำมันเปรียงเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน กวนให้ได้ ๓ วัน จนเกลือแห้ง จะได้เกลือฝ่อ ๕) เกลือสมุทรี น�ำเกลือมา ๑ ส่วน แบ่งออกเป็น ๒ กองเท่าๆ กัน เอาน�้ำมูตรโคเท่ากับเกลือ ๑ ส่วน (ใช้ฉี่วัวครึ่งหนึ่งของเกลือ) กวนให้ได้ ๓ วัน จนเกลือแห้ง จะได้เกลือสมุทรี Book-7.indd 137 2/11/20 15:58