288 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๕ การรักษาโดยใช้ปลิง เพื่อปล่อยหรือวางทางด้านหลังของร่างกาย เรียกว่า แผนปลิงคว�่ำ มีการปล่อยหรือวางปลิงตามต�ำแหน่งต่างๆ เพื่อรักษาโรค ดังนี้ ๑. แก้ปวดศีรษะปะกัง ให้วางปลิงบริเวณท้ายทอย ๒. แก้ลมให้ปากเบี้ยวและแก้ปวดศีรษะ ให้วางปลิงที่ต�ำแหน่ง ขากรรไกร ๓. แก้ปัตคาดแขนตาย วางที่หัวไหล่ด้านซ้าย ๔. แก้ลมเสียดคาง วางที่บ่าด้านขวา ๕. แก้ภาหุนะวาตที่สุด วางที่แขนด้านซ้ายเหนือข้อศอกเล็กน้อย ๖. แก้สลักที่ค้าง ให้วางปลิงที่ ใต้สะบักด้านซ้าย ๗. แก้รากเสลด ให้วางปลิงที่กระดูกสันหลัง ๘. แก้กษัยดาน ให้วางปลิงที่ แขน ๒ จุด ใกล้ศอก ๙. บอกให้รู้ที่ตาย ให้วางปลิงที่ต�ำแหน่งตรงกลางเอว ๑๐. แก้ปัตคาด ให้วางปลิง ๒ จุด เหนือเชิงกราน ๑๑. แก้โรหิณีขึ้นต้นขา และแก้โรหิณีขึ้นถึงคอ ให้วางที่กลางต้นขาซ้ายขวา ๑๒. แก้ราก ให้วางปลิงที่ข้อพับของขาด้านขวา ๑๓. แปดแสนแก้กล่อน ให้วางปลิงที่น่องด้านขวา ๑๔. แก้ร้อนเหน็บสะโพก ให้วางปลิงที่ เหนือตาตุ่มและฝ่าเท้า ด้านขวา Book-7.indd 288 2/11/20 15:59
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 136 ภาพจารึกแผนที่ 46 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ยาผายเลิอดเอารากขี้กาแดง ๑ ๓. เบญขี้เหลก ใบมัดกา ใบมขาม ใบซมปอย ๔. หญาไซ ลูกคัดคาวตมใหงวดแลวตรองเอาน้ำขะยำใสลง ๕. อีกเขี้ยวใหขนปรุงยาดำ 11 ดีเกลือ 1 กินประจุเลือดรายทังปวงแกไข ๖. สันนิบาต ฝดาดดวย ๚ ยาผายเลือดเหนาทังปวง เอาใบมะขาม ใบซมปอยตำเอาสิ่งลทะ ๗. นาน เกลือ 1 เขี้ยวใหขนเมื่อจะกินเอามะฃามเปยกลาย จึ่งปรุงยาดำ 1 ดีเกลือ 1 กินประจุ เหนา ๘. เลือด ตกสิ้นแล ๚ ยาบำรุงเลือด เอาแกนแสมทะเล ๑ เปลือกมะซาง กานพลู กะสารซม ราย ดินประสิวขาว ๙. เทียนดำ เอาเสมอภาคตำผงลายเลากินไดทำแลว เลือดตกสิ้นดีแล ๚ อนึ่งเอา หัศคุณเทศ แกนแสมทะเล หญายองไฟ ขะมิ่นออย ๑๐. บดลายเลากินใหขับเลือดดีแล ๚ ยากินอยูไฟมิไดเอาสานซม เกลือ เทียนดำสิ่งละ 1 ตำเปนผงกินก็ไดลายน้ำรอนก็ได ๑๑. ถาจะทำเปนลูกกอน เอามะนาว ๑๐ ลูก เอาแตน้ำไสกะทะตั้งไฟขึ้น เอายานั้นใสลงกวนไปให ปนเปนกอนกินแกอยู ๑๒. ไฟไมไดดีแล ฯ ถาเลือดตกหมูลขังอยูที่ไนทองนอย ก็ดี ใหเจบทองหนัก เอาสารสมสะตุแลว ๑๓. หนัก 2 พริกไทบด 2 แชเลากลั่น ๒ ทนาน ผนึกฝงเขาเปลือก ๗ วัน เมื่อจะ ๑๔. ฝงเศกดวยมนนี้ ๚ โอมพิศๆ มหาพิศๆ กูจะเกดกานพิศนาๆ ๑๕. โอมตรีพยันตุภุนชันตุสวาหะ ผีกินเถีด ๑๖. หายปวดมวนในทองดีวิเศศ ๑๗. นักแล ๚๛ คำจารึกแผนที่ 46 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 289 2/11/20 15:59
290 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๖ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๖ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๖ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: ประจุเลือดร้ายทั้งปวง แก้ไข้สันนิบาต แก้ฝีดาษ ชื่อต�ำรับ: ยาผายเลือด ส่วนประกอบของต�ำรับ: รากขี้กาแดง ๑ เบญจขี้เหล็ก ใบมะกา ใบมะขาม ใบส้มป่อย หญ้าไซ ลูกคัดเค้า วิธีปรุงยา: ต้มให้งวดแล้วกรอง เอาน�้ำขย�ำใส่ลงอีกเคี่ยวให้ข้น ปรุงยาด�ำ ๑ สลึง ดีเกลือ ๑ บาท รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากขี้กาแดง ราก Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๒ เบญจขี้เหล็ก *ขี้เหล็กทั้งห้า ราก ต้น ใบ ดอก ฝัก Senna siamea (Lam.) H. S. Irwin & Barneby Fabaceae ๑ ส่วน ๓ ใบมะกา ใบ Bridelia ovate Decne Phyllanthaceae ๑ ส่วน ๔ ใบมะขาม ใบ Tamarindus indica L. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ ใบส้มป่อย ใบ Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ หญ้าไซ *ทั้งต้น Leersia hexandra Sw. Poaceae ๑ ส่วน ๗ ลูกคัดเค้า ผล Oxyceros bispinosus (Griff.) Tirveng. Rubiaceae ๑ ส่วน ๘ เกลือ *เกลือสมุทร *ผงเกลือ Sea salt ๑ บาท Book-7.indd 290 3/26/20 13:52
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 291 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๗ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: ประจุเลือดเน่าร้ายให้ตกสิ้น ชื่อต�ำรับ: ยาผายเลือดเน่าทั้งปวง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบมะขาม ใบส้มป่อย ต�ำเอาสิ่งละทะนาน เกลือ ๑ บาท วิธีปรุงยา: เคี่ยวให้ข้น เมื่อจะกินให้เอามะขามเปียกละลาย ปรุงกับยาด�ำ ๑ สลึง ดีเกลือ ๑ บาท รูปแบบยา: ยาเคี่ยว กระสายยา: มะขามเปียก วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบมะขาม ใบ Tamarindus indica L. Fabaceae ๑ ทะนาน ๒ ใบส้มป่อย ใบ Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๑ ทะนาน ๓ เกลือ *เกลือสมุทร *ผงเกลือ Sea salt ๑ บาท ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๘ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: ท�ำให้เลือดตกสิ้น ชื่อต�ำรับ: ยาบ�ำรุงเลือด ส่วนประกอบของต�ำรับ: แก่นแสมทะเล ๑ เปลือกมะทราง กานพลู กะสารส้ม ดินประสิวขาว เทียนด�ำ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง ละลายกับน�้ำสุรา รูปแบบยา: ยาผง Book-7.indd 291 3/26/20 13:52
292 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป กระสายยา: น�้ำสุรา วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ แก่นแสมทะเล แก่น Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Acanthaceae ๑ ส่วน ๒ เปลือกมะทราง เปลือกต้น Madhuca pierrei (F.N.Williams) H. J. Lam Sapotaceae ๑ ส่วน ๓ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๔ สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๑ ส่วน ๕ ดินประสิวขาว *ผลึก ดินประสิว Potassium nitrate processed ๑ ส่วน ๖ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๖๙ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: ขับเลือด ส่วนประกอบของต�ำรับ: หัสคุณเทศ แก่นแสมทะเล หญ้ายองไฟ ขมิ้นอ้อย วิธีปรุงยา: บดละลายน�้ำสุรา รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำสุรา วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 292 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 293 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๑ ส่วน ๒ แก่นแสมทะเล แก่น Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Acanthaceae ๑ ส่วน ๓ หญ้ายองไฟ# *ธาตุวัตถุ ยังไม่สามารถระบุได้ ๑ ส่วน ๔ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน # หญ้ายองไฟ ได้มาจาก ๒ แหล่ง คือ ๑. เขม่าไฟที่เกิดจากการประกอบอาหารที่จับอยู่ในเส้นใยแมงมุมซึ่งภาษาโบราณเรียกว่า หญ้ายองไฟ หรือ หญ้ายอนไฟ ๒. เป็นหญ้าที่มีการน�ำไปเผาแล้วอัดเป็นแท่งน�ำเข้าจากประเทศจีน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๐ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้อยู่ไฟไม่ได้ ส่วนประกอบของต�ำรับ: สารส้ม เกลือ เทียนด�ำ สิ่งละ ๑ บาท วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละลายน�้ำร้อน ถ้าจะท�ำเป็นลูกกลอน เอามะนาว ๑๐ ผล ใส่กระทะ ตั้งไฟ เอายานั้นใส่ลงกวนเป็นก้อน รูปแบบยา: ยาลูกกลอน กระสายยา: ถ้าบดผงละลายน�้ำร้อน ถ้าท�ำลูกกลอนละลายน�้ำมะนาว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 293 3/25/20 22:12
294 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๑ บาท ๒ เกลือ *เกลือสมุทร *ผงเกลือ Sea salt ๑ บาท ๓ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ บาท ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๑ ๏ ชื่อโรค: เลือด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้เลือดตกขังอยู่ในท้องน้อย แก้เจ็บท้อง หายปวดมวนท้อง ส่วนประกอบของต�ำรับ: สารส้มสะตุแล้วหนัก ๒ ต�ำลึง พริกไทยบด ๒ ต�ำลึง วิธีปรุงยา: แช่เหล้ากลั่น ๒ ทะนาน ฝังไว้ในข้าวเปลือก ๗ วัน รูปแบบยา: ยาดอง วิธีใช้: กิน พิธีกรรม: เมื่อจะฝังให้เสกด้วยคาถา โอม พิษ ๆ มหาพิษ ๆ กูจะเสกการพิษนาๆ โอม ตรีพยันตุ ภุนชันตุ สวาหะ ผีกินเถิด รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๒ ต�ำลึง ๒ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๒ ต�ำลึง Book-7.indd 294 3/26/20 13:53
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 139 ภาพจารึกแผนที่ 47 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ลักษณปวงหีวนั้น กระทำ ลง ๓. ให ใหตัวเยนเปนเหน็บแลวใหเหื่อ ราก ๔. ตกเชดไมขาดมือ ใหสวิงสวายในใจดั่งบุทคลมา ๕. ควักเอาหัวใจไปก็เหมิอนกัน ถาแกมีตอง ๓ วัน มรณะ ฯ ถาจะแกเอา ๖. น้ำตานกรวด น้ำตานทราย น้ำตานโตนด สิ่งละสวน ใบบัวหลวง ใบขนุนละมุด ลูกมกอก ลง ๗. เผาใหไหมเอาสิ่งละ ๔ สวน บดลายน้ำเขาเชดใหกินแก ทังปวงหาย ๚ ราก ขนานหนึ่งเอาชาด ๘. กอน 1 ถั่วเขียวขั้วเราะเปลือกเสีย 2 ขีง ๗ ชิ้น พริกไท ๗ เมด ดีปลี ๗ ดอก บดลาย น้ำถั่วเขียวตมใหกิน ลง ๙. แก แกตัวเยนใหอุนขึ้นแกพิศมวิเสศนัก ๚ ขนานหนึ่ง เอาดอกผักบุง ดอกมฃาม ราก ดอกผักปอด รยอม ไครเครือ ลง ๑๐. สิ่งละสวน ดอกมะเฟอง ๒ สวน ตำเปนจุล บดลายน้ำรากยอใหกินแกพิศม แกพิศการ ราก ทังปวงหาย ๑๑. ขนานหนึ่งเอา บันลังสิลลา บันลังสี บันลังคา รยอม มหาสดำ ดอกมเฟอง ะ ราก ๑๒. ทำเปนจุล บดลายน้ำถัวเขียวตมก็ได น้ำดอกไมก็ได ใหกินแก ลง ๑๓. เพื่อพิศมทังปวงหาย ถาจะแกลงละลายน้ำเปลือกมะเดือตม ๑๔. แกรากลายน้ำยอทังหาตมกินแกลงรากเพื่อพิศทัง ๑๕. ปวงหาย ฯ อนึ่งเอาดอกพิกุน ดอกมเฟอง ๑๖. รยอม ไครเครือ ตมกินแก ๑๗. ลงรากหาย คำจารึกแผนที่ 47 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 295 2/11/20 15:59
296 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๗ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๗ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๒ ๏ ชื่อโรค: ป่วงหิว อาการ: มีอาการท้องเสีย อาเจียน ตัวเย็น เป็นเหน็บ เหงื่อออกมาก ต้องเช็ดบ่อยๆ ใจหวิว ใจสั่น ถ้ารักษาไม่ถูกวิธี จะตายภายใน ๓ วัน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ท้องเสีย และอาเจียน ส่วนประกอบของต�ำรับ: น�้ำตาลกรวด น�้ำตาลทราย น�้ำตาลโตนด สิ่งละส่วน ใบบัวหลวง ใบขนุนละมุด ลูกมะกอกเผาให้ไหม้ เอาสิ่งละ ๔ ส่วน วิธีปรุงยา: บดละลายน�้ำข้าวเช็ด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำข้าวเช็ด วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ น�้ำตาลกรวด *น�้ำตาลจากอ้อย ผลึกน�้ำตาล Saccharum officinarum L. Poaceae ๑ ส่วน ๒ น�้ำตาลทราย *น�้ำตาลจากอ้อย ผลึกน�้ำตาล Saccharum officinarum L. Poaceae ๑ ส่วน ๓ น�้ำตาลโตนด *น�้ำตาลที่ได้จาก ต้นโตนด *น�้ำตาลที่ได้ จากช่อดอก Licuala spinosa Wurmb Arecaceae ๑ ส่วน ๔ ใบบัวหลวง ใบ Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๔ ส่วน ๕ ใบขนุนละมุด ใบ Artocarpus heterophyllus Lam. Moraceae ๔ ส่วน ๖ ลูกมะกอก ผล Spondias pinnata (L. f.) Kurz Anacardiaceae ๔ ส่วน Book-7.indd 296 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 297 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๓ ๏ ชื่อโรค: ป่วงหิว อาการ: มีอาการท้องเสีย อาเจียน ตัวเย็น เป็นเหน็บ เหงื่อออกมาก ต้องเช็ดบ่อยๆ ใจหวิว ใจสั่น ถ้ารักษาไม่ถูกวิธี จะตายภายใน ๓ วัน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ท้องเสีย และอาเจียน แก้ตัวเย็นให้อุ่นขึ้น ส่วนประกอบของต�ำรับ: ชาดก้อน ๑ บาท ถั่วเขียวคั่วเลาะเปลือกเสีย ๒ ต�ำลึง ขิง ๗ ชิ้น พริกไทย ๗ เม็ด ดีปลี ๗ ดอก วิธีปรุงยา: บดละลายน�้ำถั่วเขียว รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำถั่วเขียว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ชาดก้อน *ผง ยังไม่สามารถระบุได้ ๑ บาท ๒ ถั่วเขียว *เมล็ด Vigna radiata (L.) R.Wilczek Fabaceae ๒ ต�ำลึง ๓ ขิง *เหง้า Zingiber officinale Roscoe Zingiberaceae ๗ ชิ้น ๔ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๗ เม็ด ๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๗ ดอก Book-7.indd 297 3/27/20 09:48
298 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๔ ๏ ชื่อโรค: ป่วงหิว อาการ: มีอาการท้องเสีย อาเจียน ตัวเย็น เป็นเหน็บ เหงื่อออกมาก ต้องเช็ดบ่อยๆ ใจหวิว ใจสั่น ถ้ารักษาไม่ถูกวิธี จะตายภายใน ๓ วัน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ท้องเสีย และอาเจียน แก้พิษกาฬทั้งปวง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ดอกผักบุ้ง ดอกมะขาม ดอกผักปอด ระย่อม ไคร้เครือ สิ่งละส่วน ดอกมะเฟือง ๒ ส่วน วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำรากยอ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำรากยอ วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ดอกผักบุ้ง ดอก Ipomoea aquatica Forssk. Convolvulaceae ๑ ส่วน ๒ ดอกมะขาม ดอก Tamarindus indica L. Fabaceae ๑ ส่วน ๓ ดอกผักปอด ดอก Sphenoclea zeylanica Gaertn. Sphenocleaceae ๑ ส่วน ๔ ระย่อม *ราก Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz Apocynaceae ๑ ส่วน ๕ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๖ ดอกมะเฟือง ดอก Averrhoa carambola L. Oxalidaceae ๒ ส่วน Book-7.indd 298 3/25/20 22:14
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 299 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๕ ๏ ชื่อโรค: ป่วงหิว อาการ: มีอาการท้องเสีย อาเจียน ตัวเย็น เป็นเหน็บ เหงื่อออกมาก ต้องเช็ดบ่อยๆ ใจหวิว ใจสั่น ถ้ารักษาไม่ถูกวิธี จะตายภายใน ๓ วัน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้อาเจียน แก้ท้องเสีย ส่วนประกอบของต�ำรับ: บัลลังก์ศิลา บัลลังก์สี บัลลังก์คา ระย่อม มหาสด�ำ ดอกมะเฟือง วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายกับน�้ำถั่วเขียวต้ม น�้ำดอกไม้ น�้ำเปลือกมะเดื่อต้ม น�้ำยอทั้งห้าต้มก็ได้ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำถั่วเขียวต้ม หรือน�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา น�้ำเปลือก มะเดื่อต้ม น�้ำยอทั้งห้าต้มก็ได้ตามอาการ วิธีใช้: ๑. ละลายน�้ำถั่วเขียวต้ม หรือน�้ำดอกไม้ ให้กินแก้ราก แก้ลงเพื่อพิษทั้งปวงหาย ๒. ถ้าจะแก้ลงละลายน�้ำเปลือกมะเดื่อต้ม ๓. แก้รากละลายน�้ำยอทั้งห้าต้มกิน แก้ลงรากเพื่อพิษทั้งปวงหาย รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ บัลลังก์ศิลา *ชิ้นส่วนปะการัง หินอ่อนจีน ๑ ส่วน ๒ บัลลังก์สี *ครอบฟันสี *ทั้งต้นส่วนที่ เหนือดิน Abutilon indicum (L.) Sweet Malvaceae ๑ ส่วน ๓ บัลลังก์คา *หญ้าลังกา *หัว Cyperus iria L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๔ ระย่อม *ราก Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz Apocynaceae ๑ ส่วน ๕ มหาสด�ำ *เนื้อไม้ Cyathea latebrosa (Wall. ex Hook.) Copel. Cyatheaceae ๑ ส่วน ๖ ดอกมะเฟือง ดอก Averrhoa carambola L. Oxalidaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 299 3/5/20 10:35
300 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๖ ๏ ชื่อโรค: ป่วงหิว อาการ: มีอาการท้องเสีย อาเจียน ตัวเย็น เป็นเหน็บ เหงื่อออกมาก ต้องเช็ดบ่อยๆ ใจหวิว ใจสั่น ถ้ารักษาไม่ถูกวิธี จะตายภายใน ๓ วัน สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ท้องเสีย แก้อาเจียน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ดอกพิกุล ดอกมะเฟือง ระย่อม ไคร้เครือ วิธีปรุงยา: ต้ม รูปแบบยา: ยาต้ม วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ดอกพิกุล ดอก Mimusops elengi L. Sapotaceae ๑ ส่วน ๒ ดอกมะเฟือง ดอก Averrhoa carambola L. Oxalidaceae ๑ ส่วน ๓ ระย่อม *ราก Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz Apocynaceae ๑ ส่วน ๔ ไคร้เครือ *ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 300 3/25/20 22:15
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 142 ภาพจารึกแผนที่ 48 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. จะกลาวดวยดานทักขิณคุณนั้น ๓. ตั้งเอายอดอกเปนดานลงไปแขงดังแผน ๔. สินลา ถาลามลงไปถึงทองนอยแลวเมื่อใด จะกระทำใหรอง ๕. อยูทังกลางวันกลางคืน ถูกเยนเขามิได ถูกรอนสงบลงนอยหนึ่งแลว ๖. กลับปวดมาเลาใหจุกเสียดใหแนนอกบริโภกอาหารมิได ถาลงถึงหัวเหนาแลวเมื่อ สมเสี้ยว ๗. ใดตายเมื่อนั้น ฯ ถาจะแกเอา สมเชา สลัดใด รากมตาดเครือ เจตมูล ฃิงแหง สมสันดาน สิ่งละ 1 ๘. หัศคุนเทด 3 หัวเบญปด มดยอบ ขมิ้นเครือ พังอาด เทียรดำ เทียรขาว แกนปรู แกนมหาด สิ่งละ 2 พริกลอน 22 เชา ๙. แชสุรา ๕ ทนาน ฝงเขาเปลือกไว ๓ วัน ใหพลีจงดีกิน จอกชาหนึ่ง กินใหได ๗ วัน แลวจึ่ง เยน ใหกินอยาประจุตอไป ฯ อยาประจุดาน ๑๐. ทักขิณคุณ เอาเปลือกสทอน เปลือกราชพฤก เปลือกสน น้ำมนาว ตำเอาน้ำสิ่งละทนาน มพราว ไฟใบ ๑ ขูดคั้นเปนกะทิ ๑๑. ใหคนคุลิการกันเขาหุงใหคงแตน้ำมัน สลอด ๑๐๘ เมด เอาเมดละซีก บดทอดลงในน้ำมัน ใหเกรียม ๑๒. กินแตชอนหนึ่งลงสิ้นเชิงแลว ๗ วัน กินวัน ๑ จึงใหกินอยานี้ตอไป ฯ อยาชือ ณรายพังคาย ๑๓. เอาหิง ๑ ลำพัน ๒ เจตมูล ๓ ผักชีลอม ๔ สคาน ๕ โกดสอ ๖ พริกไท ๗ มตูม ๑๔. ออน ๘ ลูกชาพลู ๙ ฃิงแหง ๑๐ สมอเทด ๑๑ เทียรดำ ๑๒ แกน ๑๕. บุนนาก ๑๓ เปลานอย ๑๔ ทนดี ๑๕ ทำเปนจุนลาย ๑๖. น้ำรอนกิน หนัก 1 แกดานทขิณ ดานตะ ๑๗. คุณแล คุณ ๚ ประวาตะ คำจารึกแผนที่ 48 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 301 2/11/20 15:59
302 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๘ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๘ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๗ ๏ ชื่อโรค: ดานทักขิณคุณ อาการ: ตั้งอยู่(เกิด) บริเวณยอดอก แข็งเป็นดานเหมือนแผ่นหิน ถ้าลามลงไปถึงท้องน้อย จะท�ำให้เจ็บปวดมาก ร้องทั้งวัน ทั้งคืน ถูกอากาศหรือของเย็นไม่ได้ แต่ถ้าถูกของร้อนจะท�ำให้ อาการเจ็บปวดทุเลาลงพักหนึ่ง แล้วกลับมาปวดอีก จุกเสียดแน่นหน้าอก กินอาหารไม่ได้ ถ้าลงถึงหัวหน่าวเมื่อใด ตายเมื่อนั้น สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ดานทักขิณคุณ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ส้มเสี้ยว ส้มสันดาน ส้มเช้า สลัดได รากมะตาดเครือ เจตมูล ขิงแห้ง สิ่งละ ๑ ต�ำลึง หัสคุณเทศ ๓ ต�ำลึง หัวเบญบัตร มดยอบ ขมิ้นเครือ พังอาด เทียนด�ำ เทียนขาว แก่นปรู แก่นมะหาด สิ่งละ ๒ บาท พริกล่อน ๒ ต�ำลึง ๒ บาท วิธีปรุงยา: แช่ในสุรา ๕ ทะนาน ฝังข้าวเปลือกไว้ ๓ วัน รูปแบบยา: ยาดอง กระสายยา: สุรา วิธีใช้: กินเช้าและเย็น ครั้งละ ๑ จอกชา กิน ๗ วัน แล้วจึงกินยาประจุต่อไป (ยาประจุเป็น ยาที่มีฤทธิ์ถ่าย ใช้ขับพิษ ถ่ายพิษ เช่น ยาประจุโลหิต) รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ส้มเสี้ยว *เปลือกต้น Bauhinia malabarica Roxb. Fabaceae ๑ ต�ำลึง ๒ ส้มสันดาน *เปลือกต้น Cissus hastata Miq. Vitaceae ๑ ต�ำลึง ๓ ส้มเช้า *ต้น Euphorbia neriifolia L. Euphorbiaceae ๑ ต�ำลึง ๔ สลัดได *ยาง Euphorbia antiquorum L. Euphorbiaceae ๑ ต�ำลึง ๕ รากมะตาดเครือ ราก Tetracera loureiri (Finet & Gagnep.) Pierre ex W. G. Craib Dilleniaceae ๑ ต�ำลึง Book-7.indd 302 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำรับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 303 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๖ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ต�ำลึง ๗ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ต�ำลึง ๘ หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๓ ต�ำลึง ๙ หัวเบญปัด หัว ยังไม่สามารถระบุได้ ๒ บาท ๑๐ มดยอบ *ยาง Commiphora myrrha (Nees) Engl. Burseraceae ๒ บาท ๑๑ ขมิ้นเครือ *เถา Arcangelisia flava (L.) Merr. Menispermaceae ๒ บาท ๑๒ รากพังอาด *กระพังอาด/ พญามือเหล็ก ราก Strychnos lucida R. Br. Strychnaceae ๒ บาท ๑๓ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๒ บาท ๑๔ เทียนขาว *เมล็ด Cuminum cyminum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๒ บาท ๑๕ แก่นปรู แก่น Alangium salviifolium (L.f.) Wangerin Cornaceae ๒ บาท ๑๖ แก่นมะหาด แก่น Artocarpus lacucha Buch. -Ham. Moraceae ๒ บาท ๑๗ พริกล่อน *พริกไทยขาว *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๒ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 303 3/26/20 13:54
304 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๘ ๏ ชื่อโรค: ดานทักขิณคุณ อาการ: ตั้งอยู่บริเวณยอดอก แข็งเป็นดานเหมือนแผ่นหิน ถ้าลามลงไปถึงท้องน้อย จะท�ำให้เจ็บปวดมาก ร้องทั้งวัน ทั้งคืน ถูกอากาศหรือของเย็นไม่ได้ แต่ถ้าถูกของร้อนจะท�ำให้ อาการเจ็บปวดทุเลาลงพักหนึ่ง แล้วกลับมาปวดอีก จุกเสียดแน่นหน้าอก กินอาหารไม่ได้ ถ้าลงถึงหัวหน่าวเมื่อใด ตายเมื่อนั้น สรรพคุณของต�ำรับ: ประจุดานทักขิณคุณ ชื่อต�ำรับ: ยาประจุดานทักขิณคุณ ส่วนประกอบของต�ำรับ: เปลือกสะท้อน เปลือกราชพฤกษ์ เปลือกสน น�้ำมะนาว ต�ำเอาน�้ำ สิ่งละทะนาน มะพร้าวไฟใบ ๑ คั้นเอาแต่กะทิ ให้ข้น วิธีปรุงยา: คนให้เข้ากันหุงให้เหลือแต่น�้ำมัน เอาสลอด ๑๐๘ เม็ด เอาเม็ดละซีกทอดลงใน น�้ำมันให้เกรียม รูปแบบยา: ยาทอดลงในน�้ำมัน วิธีใช้: กินครั้งละ ๑ ช้อน กิน ๗ วัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เปลือกสะท้อน *กระท้อน เปลือกต้น Sandoricum koetjape (Burm. f.) Merr. Meliaceae ๑ ทะนาน ๒ เปลือกราชพฤกษ์ เปลือกต้น Cassia fistula L. Fabaceae ๑ ทะนาน ๓ เปลือกสน เปลือกต้น Pinus kesiya Royle ex Gordon Pinaceae ๑ ทะนาน ๔ น�้ำมะนาว น�้ำจากผล Citrus aurantiifolia (Christm.) Swingle Rutaceae ๑ ทะนาน ๕ มะพร้าวไฟ *กระทิ Cocos nucifera L. Arecaceae ๑ ใบ ๖ สลอด *เมล็ด Croton tiglium L. Euphorbiaceae ๑๐๘ เม็ด Book-7.indd 304 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 305 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๗๙ ๏ ชื่อโรค: ดานทักขิณคุณ อาการ: ตั้งอยู่(เกิด) บริเวณยอดอก แข็งเป็นดานเหมือนแผ่นหิน ถ้าลามลงไปถึงท้องน้อย จะท�ำให้เจ็บปวดมาก ร้องทั้งวัน ทั้งคืน ถูกอากาศหรือของเย็นไม่ได้ แต่ถ้าถูกของร้อนจะท�ำให้ อาการเจ็บปวดทุเลาลงพักหนึ่ง แล้วกลับมาปวดอีก จุกเสียดแน่นหน้าอก กินอาหารไม่ได้ ถ้าลงถึงหัวหน่าวเมื่อใด ตายเมื่อนั้น สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ดานทักขิณคุณ ดานตะคุณ ประวาตะคุณ ชื่อต�ำรับ: นารายณ์พังค่าย ส่วนประกอบของต�ำรับ: หิงคุ์ ๑ ล�ำพัน ๒ เจตมูล ๓ ผักชีล้อม ๔ สะค้าน ๕ โกฐสอ ๖ พริกไทย ๗ มะตูมอ่อน ๘ ลูกช้าพลู ๙ ขิงแห้ง ๑๐ สมอเทศ ๑๑ เทียนด�ำ ๑๒ แก่นบุนนาค ๑๓ เปล้าน้อย ๑๔ ทนดี ๑๕ วิธีปรุงยา: บดเป็นผงละเอียด ละลายน�้ำร้อน รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำร้อน วิธีใช้: กินครั้งละ ๑ สลึง รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ หิงคุ์ *ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๒ ล�ำพัน *ล�ำพันแดง *เหง้า Enhalus acoroides (L.f.) Royle Hydrocharitaceae ๑ ส่วน ๓ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 305 2/11/20 15:59
306 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ ผักชีล้อม *ผล Oenanthe javanica (Blume) DC. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๕ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand.-Mazz. Piperaceae ๑ ส่วน ๖ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ ส่วน ๗ พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ส่วน ๘ มะตูมอ่อน *ผล Aegle marmelos (L.) Corrêa Rutaceae ๑ ส่วน ๙ ลูกช้าพลู *ช่อผล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๑ ส่วน ๑๐ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๑ สมอเทศ *ผล Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae ๑ ส่วน ๑๒ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ ส่วน ๑๓ แก่นบุนนาค แก่น Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๑๔ เปล้าน้อย *ใบ Croton stellatopilosus H. Ohba Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๑๕ ทนดี *ราก Baliospermum solanifolium (Burm.) Suresh Euphorbiaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 306 2/11/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 145 ภาพจารึกแผนที่ 49 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. รัตตปตตะ โฆ นั้น คือ โลหิต ๓. มานกับดวยดีกำเริบแลแผไปในประเทษ ๔. เบื้องต่ำแลวนั้น บังเกิดเพื่อเสมหะมีศรีแดง เจือชาวมาก ๕. ขาวนอยก็ดี เปนมวกเปนยางก็ดี เปนยาปะยะดารจะรักษาหายโดยงาย ๖. ๏ ถาจะแกเอาออยแดง รากสัตบุด เกสรบังหลวง ยางงาว ชะเอม หัวบัวแดง รากไพรออน ๗. ลูกองุน ซองแมวใหญ เอาเสมอพากทำเปนจุลลายน้ำดอกไมแทรก น้ำตานกรวดใหกิน แกรัดตะปดตะ ๘. เสมหะโรคหาย ฯ ขนานหนึ่งเอาแฝกหอม จันเทพ เสนียด ชะเอม ดีปลี เอาเสมอพาก ตมสาม เอาหนึ่งแทรกน้ำผึ้งให ๙. กิน แกรัตตะปตเสมหะโรคหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา ขีงแหง กะเทียมเอาเสมอพาก ทำเปนจุล บดลายน้ำออยสดใหกิน แกตรีโทษรัตตะ ๑๐. ปดตเสมหะโรคหาย ฯ ขนานหนึ่งเอาจันขาว ประยง เปลือกโลด ขิงแหง เอา เสมอภาค บดลายน้ำใบ ๑๑. เสนียดใหกินแกรัตตะปดตะเสมหะโรคหาย ๚ ขนานหนึ่ง ทานใหเอา ขัดมอน ๑๒. บรเพช รากสามสิบ ขิงแหง ชเอม ดีปลี เปลือกอบเชย ลูกพิลังกาสา ราก ๑๓. อบเชย เอาเสมอพาก ทำเปนจุนบดลลาย น้ำกระสายอันควรแกโรคให ๑๔. กินแกรัตตะปดตะเสมหะโรคหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา เสนียด ชเอม ๑๕. ดีปลี บกลายน้ำตานกรวด ใหกินแกรัตตะ ๑๖. ปดตะเสมหะโรคหาย วิเสศ ๑๗. ดีนักแล ๚ะ คำจารึกแผนที่ 49 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 307 2/11/20 15:59
308 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๔๙ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๔๙ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๐ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือเป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเสมหะโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: อ้อยแดง รากสัตตบุษย์ เกสรบัวหลวง ยางง้าว ชะเอม หัวบัวแดง รากไพลอ่อน ลูกองุ่น ซ้องแมวใหญ่ เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำดอกไม้แทรกด้วยน�้ำตาลกรวด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา วิธีใช้: ละลายน�้ำดอกไม้แทรกน�้ำตาลกรวดให้กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ อ้อยแดง *ล�ำต้น Saccharum officinarum L. Poaceae ๑ ส่วน ๒ รากสัตตบุษย์ *บัวหลวง ราก Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๓ เกสรบัวหลวง เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๔ ยางง้าว ยาง Bombax anceps Pierre Malvaceae ๑ ส่วน ๕ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ หัวบัวแดง หัว Nymphaea rubra Roxb. ex Andrews Nymphaeaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 308 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 309 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๗ รากไพลอ่อน ราก Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๘ ลูกองุ่น ผล Vitis vinifera L. Vitaceae ๑ ส่วน ๙ ซ้องแมวใหญ่ *ล�ำต้น Gmelina philippensis Cham. Lamiaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๑ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือ เป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเสมหะโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: แฝกหอม จันทน์เทศ เสนียด ชะเอม ดีปลี เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ต้มกับน�้ำ ๓ ส่วน เคี่ยวให้เหลือ ๑ ส่วน แทรกด้วยน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาต้ม กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ รากแฝกหอม ราก Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Poaceae ๑ ส่วน ๒ จันทน์เทศ *แก่น Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๓ เสนียด *ทั้งต้นและ ราก Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๔ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 309 2/11/20 15:59
310 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๒ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือ เป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ตรีโทษรัตตะปิตตะเสมหะ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ขิงแห้ง กระเทียม เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำอ้อยสด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำอ้อยสด วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๒ กระเทียม *หัว Allium sativum L. Amaryllidaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๓ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือ เป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเสมหะโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: จันทน์ขาว ประยงค์ เปลือกโลด ขิงแห้ง เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละลายน�้ำใบเสนียด Book-7.indd 310 2/12/20 09:08
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 311 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำใบเสนียด วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๒ ประยงค์ *ราก Aglaia odorata Lour. Meliaceae ๑ ส่วน ๓ เปลือกโลด *โลดแดง *โลดขาว เปลือกต้น Trigonostemon reidioides (Kurz) Craib หรือ Trigonostemon albiflorus Airy Shaw Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๔ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๔ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือ เป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเสมหะโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: ขัดมอน บอระเพ็ด รากสามสิบ ขิงแห้ง ชะเอม ดีปลี เปลือกอบเชย ลูกพิลังกาสา รากอบเชย เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำกระสายอันควรแก่โรค รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำกระสายอันควรแก่โรค Book-7.indd 311 2/11/20 15:59
312 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ขัดมอน *ราก Sida rhombifolia L. Malvaceae ๑ ส่วน ๒ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๓ รากสามสิบ ราก Asparagus racemosus Willd. Asparagaceae ๑ ส่วน ๔ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๕ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๗ เปลือกอบเชย *อบเชยเทศ เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ๘ ลูกพิลังกาสา *ผล Ardisia polycephala Wall. ex A. DC. Primulaceae ๑ ส่วน ๙ รากอบเชย *อบเชยเทศ ราก Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๕ ๏ ชื่อโรค: รัตตะปิตตะโรค อาการ: โลหิตระคนกับดีก�ำเริบ แผ่ลงเบื้องต�่ำ เกิดเพื่อเสมหะ ท�ำให้มีสีแดงปนขาว หรือ เป็นเมือกเป็นยาง รักษาหายได้ สรรพคุณของต�ำรับ: แก้รัตตะปิตตะเสมหะโรค ส่วนประกอบของต�ำรับ: เสนียด ชะเอม ดีปลี Book-7.indd 312 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 313 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผง ละลายน�้ำตาลกรวด รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำตาลกรวด วิธีใช้: ละลายน�้ำตาลกรวดกิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เสนียด *ทั้งต้น และราก Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๒ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๓ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 313 2/11/20 15:59
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 148 ภาพจารึกแผนที่ 50 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. อยาชื่อบรมศุชีวิเรจะณะเอา ๓. สัตบุษ ๑ ลูกจัน ๑ ดอกจัน ๑ การพลู ๑ เทียร ๔. แดง ๑ ลูกกราย ๑ เอาสิ่ง 1 ขิงแหง ๑ บุก ๑ กลอย ๑ กะดาษ ๕. ทังสอง ๑ อุตพิศ ๑ สมูลแวง ๑ เอาสิงละ 2 แกนแสมทะเล ๑ จิงจอ ๑ พริก ๑ ๖. หอม ๑ น้ำประสานทอง ๑ เอาสิ่งละ 1 รากตองแตก 1 เจตมูล 2 1 สหัสคุณ ๑ รากขี้หนอน ๑ ๗. รากขี้กาแดง ๑ สมอเทศ ๑ มะขามปอม ๑ สมอพิเภก ๑ เอาสิ่งละ 2 พริกหอม 1 มะหาหิง 1 อยาดำ 21 ๘. บดดวยน้ำผึ้งแกฤษดวงลมจุกเสียด แกลมเปนกอนเปนเถาในทองแล บวมทังตัว แลทองมาร ดวยแลว ๚ะ๛ ๙. ๏ อยาชื่อมหาอะนันตคุณ เอาลูกผักชีทังสอง ๑ เทียนทัง ๕ เอาสิ่งละ 2 โกฎสอ ๑ โกฎเขมา ๑ โกฎกานพราว ๑ โกฎพุงปลา ๑ โกฎตัก ๑๐. กะรา ๑ โกฎกระดูก ๑ บุกรอ ๑ อุตพิศ ๑ กะดาษทังสอง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ผิวมะกรูด ๑ เอา สิ่งละ 1 ๑๑. ดองดึง ๑ สมูลแวง ๑ ลำพัน ๑ เอาสิ่งละ 1 ขิงแหง 2 1 ดีปลี 2 1 เจตมูล ๑ สคาน ๑ ชาพลู ๑ แกนแสม ๑๒. ทังสอง ๑ เปลาทังสอง ๑ รากสมกุง ๑ จิ่งจอ ๑ สหัศคุณเทศ ๑ การะบูน ๑ ๑๓. สานสม ๑ ตองแตก ๑ มะรุม ๑ กุมทังสอง ๑ กะทือ ๑ ๑๔. ไพล ๑ ขา ๑ กะชาย ๑ ทรัพะอยาทังปวงนี้ เอา ๑๕. สิ่งละ 2 พริกหลอน 1 แกจุกเสียด แก ๑๖. ฤษดวงสำหรับอยูเพลิงมิได ๑๗. ดีนักแล ๚ะ๛ คำจารึกแผนที่ 50 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 314 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 315 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๐ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๐ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๖ ๏ ชื่อโรค: ริดสีดวง แก้ลมจุกเสียด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ริดสีดวง แก้ลมจุกเสียด แก้ลมเป็นก้อน เป็นเถาในท้อง แก้บวมทั้งตัว แก้ท้องมาน ชื่อต�ำรับ: บรมสุขีวิเรจะณะ ส่วนประกอบของต�ำรับ: สัตตบุษย์ ๑ ลูกจันทน์ ๑ ดอกจันทน์ ๑ กานพลู ๑ เทียนแดง ๑ ลูกกราย ๑ เอาสิ่ง ๑ สลึง ขิงแห้ง ๑ บุก ๑ กลอย ๑ กระดาดทั้งสอง ๑ อุตพิด ๑ สมุลแว้ง ๑ เอาสิ่งละ ๒ สลึง แก่นแสมทะเล ๑ จิงจ้อ ๑ พริก ๑ หอม ๑ น�้ำประสารทอง ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท รากตองแตก ๑ สลึง เจตมูล ๑ บาท ๒ สลึง สหัสคุณ ๑ รากขี้หนอน ๑ รากขี้กาแดง ๑ สมอเทศ ๑ มะขามป้อม ๑ สมอพิเภก ๑ เอาสิ่งละ ๒ บาท พริกหอม ๑ ต�ำลึง มหาหิงคุ์ ๑ บาท ยาด�ำ ๑ ต�ำลึง ๒ บาท วิธีปรุงยา: บดผสมกับน�้ำผึ้ง รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้ง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ สัตตบุษย์ *เทียนสัตตบุษย์ *เมล็ด Pimpinella anisum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ สลึง ๒ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๓ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ สลึง ๔ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ สลึง Book-7.indd 315 2/11/20 15:59
316 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๕ เทียนแดง *เมล็ด Lepidium sativum L. Brassicaceae (Cruciferae) ๑ สลึง ๖ ลูกกราย ผล Terminalia nigrovenulosa Pierre Combretaceae ๑ สลึง ๗ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๒ สลึง ๘ หัวบุก *บุกคางคก *บุกรอ หัว Amorphophallus paeoniifolius (Dennst.) Nicolson Amorphophallus saraburiensis Gagnep. Araceae ๒ สลึง ๙ กลอย *หัว Dioscorea hispida Dennst. Dioscoreaceae ๒ สลึง ๑๐ กระดาดทั้งสอง -*กระดาดแดง -*กระดาดขาว *หัว Alocasia macrorrhizos (L.) Alocasia indica Schott Araceae อย่างละ ๒ สลึง ๑๑ อุตพิด *หัว Typhonium trilobatum (L.) Schott. Araceae ๒ สลึง ๑๒ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buch.-Ham.) Sweet Lauraceae ๒ สลึง ๑๓ แสมทะเล แก่น Avicennia marina (Forsk.) Vierh. Acanthaceae ๑ บาท ๑๔ จิงจ้อ *ผล Aniseia martinicensis (Jacq.) Choisy. Convolvulaceae ๑ บาท ๑๕ พริก *พริกไทย *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ บาท ๑๖ หอม *หัว Allium ascalonicum L. Amaryllidaceae ๑ บาท ๑๗ น�้ำประสารทอง *น�้ำประสานทอง *ผงน�้ำ ประสานทอง Sodium borate (borax) ๑ บาท Book-7.indd 316 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 317 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๘ รากตองแตก *ราก Baliospermum solanifolium (Burm.) Suresh Euphorbiaceae ๑ สลึง ๑๙ เจตมูล *เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๑ บาท ๒ สลึง ๒๐ สหัสคุณ *หัสคุณไทย *หัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Micromelum minutum (Forst. f.) Wright & Arn. Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๒ บาท ๒๑ รากขี้หนอน ราก Zollingeria dongnaiensis Pierre หรือ Clitoria macrophylla Benth. Sapindaceae Fabaceae ๒ บาท ๒๒ รากขี้กาแดง ราก Trichosanthes tricuspidata Lour. Cucurbitaceae ๒ บาท ๒๓ สมอเทศ *ผล Terminalia arjuna (Roxb. ex DC.) Wight & Arn. Combretaceae ๒ บาท ๒๔ มะขามป้อม *ผล Phyllanthus emblica L. Euphorbiaceae ๒ บาท ๒๕ สมอพิเภก *ผล Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Combretaceae ๒ บาท ๒๖ พริกหอม *เมล็ด Zanthoxylum Bungeanum Maxim. Rutaceae ๑ ต�ำลึง ๒๗ มหาหิงคุ์ *ยาง ชันน�้ำมัน (oleogumresin) จากรากและ ล�ำต้นใต้ดิน Ferula assa-foetida L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๒๘ ยาด�ำ *ยางที่แข็งเป็น ก้อนจากใบว่าน หางจระเข้ Aloe vera (L.) Burm. f. Aloeaceae ๑ ต�ำลึง ๒ บาท Book-7.indd 317 3/25/20 22:16
318 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๗ ๏ ชื่อโรค: ริดสีดวง แก้ลมจุกเสียด สรรพคุณของต�ำรับ: แก้จุกเสียด แก้ริดสีดวง แก้อยู่ไฟไม่ได้ ชื่อต�ำรับ: มหาอนันตคุณ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ลูกผักชีทั้งสอง ๑ เทียนทั้งห้า เอาสิ่งละ ๒ สลึง โกฐสอ ๑ โกฐเขมา ๑ โกฐก้านพร้าว ๑ โกฐพุงปลา ๑ โกฐกรักกรา ๑ โกฐกระดูก ๑ บุกรอ ๑ อุตพิด ๑ กระดาดทั้งสอง ๑ ดินประสิวขาว ๑ ผิวมะกรูด ๑ เอาสิ่งละ ๑ บาท ดองดึง ๑ สมุลแว้ง ๑ ล�ำพัน ๑ เอาสิ่งละ ๑ สลึง ขิงแห้ง ๑ บาท ๒ สลึง ดีปลี ๑ บาท ๒ สลึง เจตมูล ๑ สะค้าน ๑ ช้าพลู ๑ แก่นแสมทั้งสอง ๑ เปล้าทั้งสอง ๑ รากส้มกุ้ง ๑ จิงจ้อ ๑ สหัสคุณเทศ ๑ การบูร ๑ สารส้ม ๑ ตองแตก ๑ มะรุม ๑ กุ่มทั้งสอง ๑ กระทือ ๑ ไพล ๑ ข่า ๑ กระชาย ๑ สรรพยาทั้งปวงนี้เอาสิ่งละ ๒ บาท พริกล่อน ๑ ต�ำลึง วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ลูกผักชีทั้ง ๒ -*ผักชีล้อม -*ผักชีลา *ผล Oenanthe javanica (Blume) DC. Coriandrum sativum L. Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๒ สลึง ๒ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๒ สลึง ๓ โกฐสอ *ราก Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท Book-7.indd 318 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 319 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ โกฐเขมา *ราก Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Asteraceae (Compositae) ๑ บาท ๕ โกฐก้านพร้าว *ราก Neopicrorhiza scrophulariiflora Pennell Plantaginaceae ๑ บาท ๖ โกฐพุงปลา ปุ่มหูด (gall) จากใบหรือ กิ่งอ่อน Terminalia chebula Retz. Combretaceae ๑ บาท ๗ โกฐกรักกรา *ราก Pistachia chinensis Bunge subsp. integerrima (Stewart ex Brandis) Rech. f. Pistachiaceae ๑ บาท ๘ โกฐกระดูก *ราก Saussurea lappa Decne Asteraceae (Compositae) ๑ บาท ๙ บุกรอ *หัว Amorphophallus saraburiensis Gagnep. Araceae ๑ บาท ๑๐ อุตพิด *หัว Typhonium trilobatum (L.) Schott Araceae ๑ บาท ๑๑ กระดาดทั้งสอง -*กระดาดแดง -*กระดาดขาว *หัว Alocasia macrorrhizos (L.) Alocasia indica Schott Araceae อย่างละ ๑ บาท ๑๒ ดินประสิวขาว *ผลึก ดินประสิว Potassium nitrate processed ๑ บาท ๑๓ ผิวมะกรูด ผิวผล Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ บาท ๑๔ หัวดองดึง หัว Gloriosa superba L. Colchicaceae ๑ สลึง ๑๕ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buch. -Ham.) Sweet Lauraceae ๑ สลึง ๑๖ ล�ำพัน *ล�ำพันแดง *เหง้า Enhalus acoroides (L.f.) Royle Hydrocharitaceae ๑ สลึง ๑๗ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ บาท ๒ สลึง Book-7.indd 319 3/5/20 10:35
320 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑๘ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ บาท ๒ สลึง ๑๙ เจตมูล -*เจตมูลเพลิงแดง *ราก Plumbago indica L. Plumbaginaceae ๒ บาท ๒๐ สะค้าน *เถา Piper wallichii (Miq.) Hand.-Mazz. Piperaceae ๒ บาท ๒๑ ช้าพลู *รากและไหล Piper sarmentosum Roxb. Piperaceae ๒ บาท ๒๒ แก่นแสมทั้งสอง -*แสมสาร -*แสมทะเล แก่น Senna garrettiana (Craib) H. S. Irwin & Barneby Avicennia marina (Forssk.) Vierh. Fabaceae Avicenniaceae อย่างละ ๒ บาท ๒๓ เปล้าทั้งสอง -*เปล้าน้อย -*เปล้าใหญ่ *ล�ำต้น Croton stellatopilosus H. Ohba Croton persimilis Müll. Arg. Euphorbiaceae อย่างละ ๒ บาท ๒๔ รากส้มกุ้ง ราก Embelia ribes Burm. f. Primulaceae ๒ บาท ๒๕ จิงจ้อ *ผล Aniseia martinicensis (Jacq.) Choisy. Convolvulaceae ๒ บาท ๒๖ สหัสคุณเทศ *เนื้อไม้ Clausena excavata Burm. f. Rutaceae ๒ บาท ๒๗ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๒ บาท ๒๘ สารส้ม *ผลึกสารส้ม (สะตุ) Hydrated potassium aluminium sulphate ๒ บาท ๒๙ ตองแตก *ราก Baliospermum solanifolium (Burm.) Suresh Euphorbiaceae ๒ บาท ๓๐ มะรุม *เปลือกต้น Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๒ บาท Book-7.indd 320 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 321 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๓๑ กุ่มทั้งสอง -*กุ่มน�้ำ -*กุ่มบก *เปลือกต้น Crateva religiosa G. Forst. Crateva adansonii DC. Capparaceae อย่างละ ๒ บาท ๓๒ กะทือ *เหง้า Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm. Zingiberaceae ๒ บาท ๓๓ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๒ บาท ๓๔ ข่า *เหง้า Alpinia galanga (L.) Willd. Zingiberaceae ๒ บาท ๓๕ กระชาย *เหง้า Boesenbergia rotunda (L.) Mansf. Zingiberaceae ๒ บาท ๔๐ พริกล่อน *พริกไทยขาว *ผล Piper nigrum L. Piperaceae ๑ ต�ำลึง Book-7.indd 321 2/11/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 151 ภาพจารึกแผนที่ 51 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ถาบุทคลผูใดเปนไขเพือเสม ปตะ ๓. หะ สมุถานก็ดี ทำใหหิวโหยหาแรงมิได วาตะ ๔. ใหระหวยไป ใหใจขุนหมองมีไดชื่น ใหสวิงสวายหากำลังมีได ๕. ถาจะแกเอายานี้แก ยาชื่อมหาสมมิตรเอา โกดทังหา เทียรทังหา ตรีผลา จัน ๖. ทังสอง ลูกจัน ดอกจัน กระวาน การพูล ขิงแหง ดีปลี แหวหมู ไครเครือ เกษรบัวหลวง เกษรสารภี ๗. เกษรบัวเผื่อน เกษรบัวขม ดอกคำ ดอกผักตบ ดอกพิกุน เกษรบุนนาก ดอกสลิด สักขี ชลูด อบเชย ชเอม กฤษนา ๘. ชมดเชียง พิมเสน เอาเสมอภาคทำเปนจุณ เอาดีงูเหลือมแชน้ำดอกไมเปนกระสาย บดทำแทงไว ละลายน้ำดอกไมก็ได น้ำตาลทราย เชื่อม ๙. ก็ได น้ำแรมคืนก็ได กินแกรส่ำรสายแลดับพิศไขทังปวงทำใหคลั่งใหเพอ ให แกลิ้น มัว กระดางคางแขง แลชูกำลังยีงนักฯ ยาชื่อหอม ๑๐. แทงทองเอาจันชมด จันเทษ จันแดง กฤษนา กระลำภัก ชะลูด ขอนดอก อบเชย สมุลแวง โกดเชียง โกดกระดูก โกดหัวบัว เทียรดำ ๑๑. เทียรฃาว ดอกพิกุน เกสรบุนนาก เกสรสาระภี เกสรบัวหลวง สิ่งละ 1 พิมเสน 2 ขมดเชียง 1 ๑๒. ชมดสด 1 อำพัน 1 ยาฝรั่น 1 ทองคำเปลว ๔๐ แผน ทำเปนจุณบทดวยน้ำ ๑๓. น้ำดอกไม ทำแทงไวปดทองทุกแทง ถาแกลมมีพิศใหเอาโกดกดูก ๑๔. กับขิงมาตมดวยกันเอาน้ำลายยากิน แกเลือดมีพิศน้ำ ๑๕. เทียรดำขิงตมดวยกัน แกเสมหะมิพิศน้ำมกล่ำ ๑๖. เครือ ชเอมตมดวยกัน ใหกินชูกำ ๑๗. ลังยิ่งนักแล ๚๛ คำจารึกแผนที่ 51 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 322 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 323 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๑ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๑ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๘ ๏ ชื่อโรค: ไข้เพื่อเสมหะ ปิตตะ วาตะ อาการ: ตัวร้อน ระส�่ำระสาย หิวโหย ไม่มีแรง มีอาการสวิงสวายคล้ายจะเป็นลม ให้คลั่ง เพ้อ เซื่องซึม มืดหน้ามัวตา ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ระส�่ำระสาย ดับพิษไข้ทั้งปวง ให้คลั่ง เพ้อ เซื่องซึม ลิ้นกระด้างคางแข็ง และเป็นยาชูก�ำลัง ชื่อต�ำรับ: มหาสมมิตร ส่วนประกอบของต�ำรับ: โกฐทั้งห้า เทียนทั้งห้า ตรีผลา จันทน์ทั้งสอง ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ กระวาน กานพลู ขิงแห้ง ดีปลี แห้วหมู ไคร้เครือ เกสรบัวหลวง เกสรสารภี เกสรบัวเผื่อน เกสรบัวขม ดอกค�ำ ดอกผักตบ ดอกพิกุล เกสรบุนนาค ดอกสลิด สักขี ชะลูด อบเชย ชะเอม กฤษณา ชะมดเชียง พิมเสน เอาเสมอภาค วิธีปรุงยา: ท�ำให้เป็นผงละเอียด เอาดีงูเหลือมแช่น�้ำดอกไม้เป็นกระสาย บดท�ำแท่งไว้ เมื่อจะใช้ให้เอามาละลายน�้ำดอกไม้ หรือน�้ำตาลทราย หรือน�้ำแรมคืน (น�้ำค้าง) ก็ได้ รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: ดีงูเหลือม น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา หรือน�้ำตาลทราย หรือน�้ำแรมคืน (น�้ำค้าง) วิธีใช้: ละลายน�้ำดอกไม้ หรือน�้ำตาลทราย หรือน�้ำแรมคืน (น�้ำค้าง) กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 323 3/27/20 09:48
324 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๑ ส่วน ๒ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ ส่วน ๓ ตรีผลา -*สมอไทย -*สมอพิเภก -*มะขามป้อม *ผล Terminalia chebula Retz. Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. Phyllanthus emblica L. Combretaceae Euphorbiaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๔ จันทน์ทั้งสอง -*จันทน์แดง -*จันทน์ขาว *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Santalum album L. Fabaceae Santalaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๕ ลูกจันทน์ *เมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๖ ดอกจันทน์ *เยื่อหุ้มเมล็ด Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ ส่วน ๗ กระวาน *ผล Amomum testaceum Ridl. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๘ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 324 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 325 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๙ ขิงแห้ง *เหง้า Zingiber ligulatum Roxb. หรือ Zingiber longiligulatum S.Q.Tong Zingiberaceae ๑ ส่วน ๑๐ ดีปลี *ช่อผล Piper retrofractum Vahl Piperaceae ๑ ส่วน ๑๑ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๑๒ รากไคร้เครือ ราก Aristolochia spp. Aristolochiaceae ๑ ส่วน ๑๓ เกสรบัวหลวง เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๑๔ เกสรสารภี เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ ส่วน ๑๕ เกสรบัวเผื่อน เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Nymphaea nouchali Burm. f. Nymphaeaceae ๑ ส่วน ๑๖ เกสรบัวขม เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Nymphaea pubescens Willd. Nymphaeaceae ๑ ส่วน ๑๗ ดอกค�ำ *ค�ำฝอย ดอก Carthamus tinctorius L. Asteraceae (Compositae) ๑ ส่วน ๑๘ ดอกผักตบ ดอก Monochoria hastata (L.) Solms Pontederiaceae ๑ ส่วน ๑๙ ดอกพิกุล ดอก Mimusops elengi L. Sapotaceae ๑ ส่วน ๒๐ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ทั้ง ดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ ส่วน ๒๑ ดอกสลิด ดอก Telosma cordata (Burm. f.) Merr. Apocynaceae ๑ ส่วน ๒๒ สักขี *แก่น Dalbergia candenatensis (Dennst.) Prain Fabaceae ๑ ส่วน ๒๓ ชะลูด *เปลือกเถา ชั้นใน Alyxia reinwadtii Blume Apocynaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 325 3/25/20 22:17
326 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒๔ อบเชย *อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ ส่วน ๒๕ ชะเอม *ชะเอมเทศ *ราก Glycyrrhiza glabra L. Fabaceae ๑ ส่วน ๒๖ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมี กลิ่นหอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ ส่วน ๒๗ ชะมดเชียง (สัตว์ตระกูลกวาง) *ไขมันในต่อม กลิ่นของชะมด มีเฉพาะในตัวผู้ Moschus moschiferus (Linnaeus, 1758) Moschidae ๑ ส่วน ๒๘ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๘๙ ๏ ชื่อโรค: ไข้เพื่อเสมหะ ปิตตะ วาตะ อาการ: ตัวร้อน ระส�่ำระสาย หิวโหย ไม่มีแรง มีอาการสวิงสวายคล้ายจะเป็นลม ให้คลั่ง เพ้อ เซื่องซึม มืดหน้ามัวตา ลิ้นกระด้างคางแข็ง สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ลมมีพิษ แก้เลือดมีพิษ แก้เสมหะมีพิษ ชื่อต�ำรับ: หอมแท่งทอง ส่วนประกอบของต�ำรับ: จันทน์ชะมด จันทน์เทศ จันทน์แดง กฤษณา กระล�ำพัก ชะลูด ขอนดอก อบเชย สมุลแว้ง โกฐเชียง โกฐกระดูก โกฐหัวบัว เทียนด�ำ เทียนขาว ดอกพิกุล เกสรบุนนาค เกสรสารภี เกสรบัวหลวง สิ่งละ ๑ บาท พิมเสน ๒ สลึง ชะมดเชียง ๑ สลึง ชะมดสด ๑ เฟื้อง อ�ำพัน ๑ เฟื้อง หญ้าฝรั่น ๑ เฟื้อง ทองค�ำเปลว ๔๐ แผ่น วิธีปรุงยา: บดให้เป็นผงละเอียด บดด้วยน�้ำดอกไม้ ปั้นเป็นแท่งไว้ ปิดทองทุกแท่ง ถ้าแก้ลมมีพิษให้เอาโกฐกระดูกกับขิงมาต้มด้วยกัน เอาน�้ำละลายยากิน แก้เลือดมีพิษ Book-7.indd 326 3/27/20 09:56
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 327 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ให้เอาน�้ำเทียนด�ำ ขิง ต้มด้วยกัน แก้เสมหะมีพิษ เอาน�้ำมะกล�่ำเครือชะเอม ต้มด้วยกัน ให้กินชูก�ำลัง รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: ๑. โกฐกระดูกกับขิงมาต้มด้วยกัน ๒. น�้ำเทียนด�ำ ขิง ต้มด้วยกัน ๓. น�้ำมะกล�่ำเครือ ชะเอม ต้มด้วยกัน วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ จันทน์ชะมด *แก่น Mansonia gagei J. R. Drumm. Malvaceae ๑ บาท ๒ จันทน์เทศ *แก่น Myristica fragrans Houtt. Myristicaceae ๑ บาท ๓ จันทน์แดง *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Fabaceae ๑ บาท ๔ กฤษณา *เนื้อไม้ที่มีชัน สีด�ำและมีกลิ่น หอม Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte หรือ Aquilaria malaccensis Lam. Thymelaeaceae ๑ บาท ๕ กะล�ำพัก *สลัดได *ตาตุ่มทะเล *เนื้อไม้ ที่มีราลง Euphorbia antiquorum L. Excoecaria agallocha L. Euphorbiaceae ๑ บาท ๖ ชะลูด *เปลือกเถา ชั้นใน Alyxia reinwadtii Blume Apocynaceae ๑ บาท ๗ ขอนดอก *ต้นพิกุล *ต้นตะแบก *เนื้อไม้แห้ง ที่มีราลง Mimusops elengi L. Lagerstroemia calyculata Kurz Sapotaceae Lythraceae ๑ บาท ๘ อบเชย *อบเชยเทศ *เปลือกชั้นใน Cinnamomum verum J. Presl หรือ Cinnamomum burmanni (Nees & T. Nees) Blume Lauraceae ๑ บาท Book-7.indd 327 3/27/20 09:56
328 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๙ สมุลแว้ง *เปลือกต้น Cinnamomum bejolghota (Buch. -Ham.) Sweet Lauraceae ๑ บาท ๑๐ โกฐเชียง *ราก Angelica sinensis (Oliv.) Diels Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๑ โกฐกระดูก *ราก Saussurea lappa Decne Asteraceae (Compositae) ๑ บาท ๑๒ โกฐหัวบัว *ราก Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๓ เทียนด�ำ *เมล็ด Nigella sativa L. Ranunculaceae ๑ บาท ๑๔ เทียนขาว *เมล็ด Cuminum cyminum L. Apiaceae (Umbelliferae) ๑ บาท ๑๕ ดอกพิกุล ดอก Mimusops elengi L. Sapotaceae ๑ บาท ๑๖ เกสรบุนนาค เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mesua ferrea L. Clusiaceae ๑ บาท ๑๗ เกสรสารภี เกสร *ปัจจุบันใช้ ทั้งดอก Mammea siamensis T. Anderson Calophyllaceae ๑ บาท ๑๘ เกสรบัวหลวง เกสร Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ บาท ๑๙ พิมเสน *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น Dryobalanops aromatic C. F. Gaertn. Dipterocarpaceae ๒ สลึง ๒๐ ชะมดเชียง (สัตว์ตระกูลกวาง) *ไขมันในต่อม กลิ่นของชะมด มีเฉพาะในตัวผู้ Moschus moschiferus (Linnaeus, 1758) Moschidae ๑ สลึง ๒๑ ชะมดสด *ชะมดเช็ด (สัตว์ตระกูลอีเห็น) *ไขจาก ต่อมกลิ่น Viverricula indica (Desmarest, 1804) Viverridae ๑ เฟื้อง ๒๒ อ�ำพัน *อ�ำพันทอง *น�้ำกามของ วาฬ Megaptera novaeangliae (Gray, 1864) Balaenopteridae ๑ เฟื้อง ๒๓ หญ้าฝรั่น *เกสร Crocus sativus L. Iridaceae ๑ เฟื้อง ๒๔ ทองค�ำเปลว *ธาตุวัตถุ ยังไม่สามารถระบุได้ ๔๐ แผ่น Book-7.indd 328 3/27/20 09:57
ชุดตำราภูมิปญญาการแพทยแผนไทย ฉบับอนุรักษ 154 ภาพจารึกแผนที่ 52 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ยาไขสันนิบาตใหหนาวนัก ๓. เอาโลด ๑ หัศคุณไท ๑ จันขาว ๑ ฝนดวย ๔. น้ำชะโลมแกหนาว ฯ ถารอนนักเอาผักบุงเทศ ๑ ผักบุง ๕. ไท ๑ ใบบัวหลวง ๑ ใบชิงชี่ ๑ ตำใหละเอียด ดินสอพองใสสะนอย ลาย ๖. น้ำซาวเขาชะโลมแกรอน ฯ ถาแลคลั่งเอาขมิ้นออย หวานกีบแรด ๑ หวานรอนทอง ๑ ๗. จันแดง ๑ จันฃาว ๑ แกนมหาด ๑ แกนประดู ๑ ทังนี้เอาเทากัน บดใหละเอียดลายน้ำดอกไม ๘. ทังกินทังทาแกคลั่ง ถากินเขามิไดเอาใบสเดา ๑ บรเพช ๑ ขมิ้นออย ๑ ตำเปนผงเอา น้ำตานทรายรำหัด เอา ๙. น้ำขิงเปนกระสาย ปนเปนแทงเทาปลายกอย ฝนดวยน้ำตานทรายกินแตแทงหนึ่ง กินเชาค่ำ ทุกวันแกสันนิบาตดำ ๑๐. แดง อันกินเขามิได แลจับทังปวงครั้นกินยานี้ก็ถอยแล ฯ ถาจะทำยานี้ใหตั้งมนทน ๓ ชั้น เอาผา ๑๑. ฃาวดาดเพดาน เทียรหนัก 1 ขาวตอกดอกไมบูชา แลยานี้ชื่อภพวินาศ ฯ ยาปะคบเอาใบ ๑๒. ชิงชี่ทัง ๒ ใบชะเหลา ๑ ใบมะกรูด ๑ ใบมะนาว ๑ ใบสมปอย ๑ ทังนี้ ๑๓. เอาแตใบ กะทือ ๑ ไพล ๑ กุมทัง ๒ ทองหลาง มะรุม เอา ๑๔. เทากันตมกระสายน้ำสมซา อุนไฟใหรอน หอ ๑๕. ผาประคบ สันนิบาตดำแดง แต ๑๖. หัวจนตีน สามวัน ๑๗. ก็หายแล ๚ะ คำจารึกแผนที่ 52 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 329 2/11/20 15:59
330 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๒ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๒ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๐ ๏ ชื่อโรค: ไข้สันนิบาต อาการ: มีอาการหนาว สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้สันนิบาต ให้หนาว ส่วนประกอบของต�ำรับ: โลด ๑ หัสคุณไทย ๑ จันทน์ขาว ๑ วิธีปรุงยา: ฝนด้วยน�้ำ กระสายยา: น�้ำ วิธีใช้: ชโลม รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ โลด *โลดแดง *โลดขาว *เนื้อไม้ Trigonostemon reidioides (Kurz) Craib Trigonostemon albiflorus Airy Shaw Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๒ หัสคุณไทย *เนื้อไม้ Micromelum minutum Wight & Arn. Rutaceae ๑ ส่วน ๓ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๑ ๏ ชื่อโรค: ไข้สันนิบาต สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้สันนิบาต แก้ร้อน ส่วนประกอบของต�ำรับ: ผักบุ้งเทศ ผักบุ้งไทย ใบบัวหลวง ใบชิงชี่ Book-7.indd 330 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 331 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ วิธีปรุงยา: ต�ำให้ละเอียด ใส่ดินสอพองลงไปเล็กน้อย ละลายน�้ำซาวข้าว รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: ดินสอพอง น�้ำซาวข้าว วิธีใช้: ชโลม รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ผักบุ้งเทศ *ผักบุ้งฝรั่ง *ทั้งต้น Ipomoea carnea Jacq. Convolvulaceae ๑ ส่วน ๒ ผักบุ้งไทย *ทั้งต้น Ipomoea aquatica Forssk. Convolvulaceae ๑ ส่วน ๓ ใบบัวหลวง ใบ Nelumbo nucifera Gaertn. Nelumbonaceae ๑ ส่วน ๔ ใบชิงชี่ ใบ Capparis micracantha DC. Capparaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๒ ๏ ชื่อโรค: ไข้สันนิบาต สรรพคุณของต�ำรับ: แก้ไข้สันนิบาต แก้คลั่ง ส่วนประกอบของต�ำรับ: ขมิ้นอ้อย ว่านกีบแรด ๑ ว่านร่อนทอง ๑ จันทน์แดง ๑ จันทน์ขาว ๑ แก่นมะหาด ๑ แก่นประดู่ ๑ ทั้งนี้เอาเท่ากัน วิธีปรุงยา: บดให้ละเอียดละลายน�้ำดอกไม้ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำดอกไม้ นิยมใช้ดอกมะลิ หรือดอกกระดังงา วิธีใช้: ทั้งกิน ทั้งทา รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ Book-7.indd 331 3/9/20 10:26
332 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ๒ ว่านกีบแรด *เหง้า Angiopteris evecta (G. Forst.) Hoffm. Marattiaceae ๑ ส่วน ๓ ว่านร่อนทอง *เหง้า Boesenbergia longiflora (Wall.) Kuntze Zingiberaceae ๑ ส่วน ๔ จันทน์แดง *แก่น Pterocarpus santalinus L. f. Fabaceae ๑ ส่วน ๕ จันทน์ขาว *แก่น Santalum album L. Santalaceae ๑ ส่วน ๖ แก่นมะหาด แก่น Artocarpus lacucha Buch. -Ham. Moraceae ๑ ส่วน ๗ แก่นประดู่ แก่น Pterocarpus indicus Willd. Fabaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๓ ๏ ชื่อโรค: ไข้สันนิบาต สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตด�ำแดง กินข้าวไม่ได้ ชื่อต�ำรับ: ภพวินาศ ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบสะเดา ๑ บอระเพ็ด ๑ ขมิ้นอ้อย ๑ วิธีปรุงยา: ต�ำเป็นผง เอาน�้ำตาลทรายเล็กน้อย และน�้ำขิงเป็นกระสาย ปั้นให้เป็นแท่งขนาด เท่าปลายนิ้วก้อยฝนด้วยน�้ำตาลทราย รูปแบบยา: ยาปั้นแท่ง กระสายยา: น�้ำตาลทราย น�้ำขิง วิธีใช้: กินวันละแท่ง ตอนเช้าและตอนเย็น พิธีกรรม: การจะประกอบยานี้ ให้ตั้งมณทล ๓ ชั้น เอาผ้าขาวดาดเพดาน เทียนหนัก ๑ บาท ข้าวตอกดอกไม้บูชา Book-7.indd 332 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ รับยาสมุนไพรในจารึกตำ รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 333 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบสะเดา ใบ Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ส่วน ๒ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๓ ขมิ้นอ้อย *เหง้า Curcuma zedoaria (Christm.) Roscoe Zingiberaceae ๑ ส่วน ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๔ ๏ ชื่อโรค: ไข้สันนิบาต สรรพคุณของต�ำรับ: แก้สันนิบาตด�ำแดง ตั้งแต่ศีรษะจนถึงเท้า ส่วนประกอบของต�ำรับ: ใบชิงชี่ทั้งสอง ใบชะเหลา ๑ ใบมะกรูด ๑ ใบมะนาว ๑ ใบส้มป่อย ๑ ทั้งนี้เอาแต่ใบ กระทือ ๑ ไพล ๑ กุ่มทั้งสอง ทองหลาง มะรุม เอาเท่ากัน วิธีปรุงยา: ต้มกระสายน�้ำส้มซ่า อุ่นไฟให้ร้อน ห่อผ้าประคบ รูปแบบยา: ยาประคบ กระสายยา: น�้ำส้มซ่า วิธีใช้: ประคบ ๓ วัน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ ใบชิงชี่ทั้งสอง -*ชิงชี่ใบเล็ก -*ชิงชี่ใบใหญ่ ใบ Capparis micracantha DC. Capparis micracantha subsp. korthalsiana (Miq.) M. Jacobs Capparaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๒ ใบชะเหลา ใบ ยังไม่สามารถระบุได้ ๑ ส่วน ๓ ใบมะกรูด ใบ Citrus hystrix DC. Rutaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 333 3/25/20 22:18
334 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๔ ใบมะนาว ใบ Citrus aurantiifolia (Christm.) Swingle Rutaceae ๑ ส่วน ๕ ใบส้มป่อย ใบ Acacia concinna (Willd.) DC. Fabaceae ๑ ส่วน ๖ ใบกะทือ ใบ Zingiber zerumbet (L.) Roscoe ex Sm. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๗ ไพล *เหง้า Zingiber montanum (J. Köenig) Link ex A. Dietr. Zingiberaceae ๑ ส่วน ๘ กุ่มทั้งสอง -*กุ่มน�้ำ -*กุ่มบก *เปลือกต้น Crateva religiosa G. Forst. Crateva adansonii DC. Capparaceae อย่างละ ๑ ส่วน ๙ ทองหลาง *ทองหลางใบมน *เปลือกต้น Erythrina suberosa Roxb. Fabaceae ๑ ส่วน ๑๐ มะรุม *เปลือกต้น Moringa oleifera Lam. Moringaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 334 3/9/20 15:59
จารึกตำรายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 157 ภาพจารึกแผนที่ 53 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย ๑. ๏ สิทธิการิยะ ๒. ลักษณมุตฆาฏนั้นคือไปเบา ๓. บอยๆ คือเบาฃาว ๑ คือเบาแดง ๑ คือเบา ๔. เหลือง คือเบาดำ ๑ ทังสี่ประการนี้ แตวามิไดเปนมันดั่ง ๕. ทุราวะสา ถาจะแกเทียรทัง ๕ โกดทัง ๕ การพลู การบูน ลูกเอน บรเพช ๖. เกลือสินเทา แหวหมู รากละหูง รากแตงหนู รากเสนียด สเดา ไพล น้ำประสารทอง ๗. วานน้ำ ตรีกระตุก ขมิ้น รากมะตูม ชมด ภิมเสน ทำเปนจุลลายน้ำผึ้ง น้ำมนาว ก็ไดใหกินอาจ ๘. บำบัดเสียซึ่งมุตฆาฏใหวินาศฉิบหาย ฯ ขนานหนึ่งเอา รากพันงูแดง รากมตูม ขิงแหง ขิ้กาแดง เกลือสินทวะ สะ ๙. มอหาเหลี่ยม การพลู โกดสอ รากมรุม ทำเปนจุล ลายน้ำมนาวกิน อาจกำจัดซึ่งมุตฆาฏ ใหฉิบหาย ฯ ขนานหนึ่ง โกดทัง ๕ ๑๐. ภิมเสน ชมด ดอกจัน แหวหมู ขิงแหง ขี้กาแดง การบูน รากขัดมอน สมอทังสาม เทียรดำ น้ำประสาร ๑๑. ทอง ทำเปนจุล ละลายน้ำสมอก็ได น้ำผึ้งก็ได ใหกินอาจบำบัด ซึ่งมุตฆาฏ ๑๒. ใหวินาศฉิบหายขาด ฯ ขนานหนึ่งเอา โกดสอ อบเชย ประคำดี ๑๓. ควาย เจตมูล บรเพช โมกมัน ลูกผักชี มหาหิง ๑๔. โกฏกานพราว ตุกะโรหินี กานพลู ดีปลี ๑๕. ทำเปนจุล ละลายน้ำผึ้ง กินแก ๑๖. มุตฆาฏ หายขาดยาสน ๑๗. เทหเลย ๚ะ คำจารึกแผนที่ 53 กองคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและพื้นบ้านไทย Book-7.indd 335 2/11/20 15:59
336 คำ�อธิบายจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ค�ำอ่านจารึกแผ่นที่ ๕๓ ชื่อต้นฉบับ: จารึกแผ่นที่ ๕๓ ล�ำดับที่ของต�ำรับในต�ำรา: ๑๙๕ ๏ ชื่อโรค: มุตฆาต อาการ: ปัสสาวะบ่อยๆ เบาขาว เบาแดง เบาเหลือง เบาด�ำ แต่ไม่ได้เป็นทุราวสา สรรพคุณของต�ำรับ: แก้มุตฆาต ส่วนประกอบของต�ำรับ: เทียนทั้งห้า โกฐทั้งห้า กานพลู การบูร ลูกเอ็น บอระเพ็ด เกลือสินเธาว์ แห้วหมู รากละหุ่ง รากแตงหนู รากเสนียด สะเดา ไพล น�้ำประสารทอง ว่านน�้ำ ตรีกฏุก ขมิ้น รากมะตูม ชะมด พิมเสน วิธีปรุงยา: ท�ำให้เป็นผงละเอียด ละลายน�้ำผึ้งหรือน�้ำมะนาวก็ได้ รูปแบบยา: ยาผง กระสายยา: น�้ำผึ้งหรือน�้ำมะนาว วิธีใช้: กิน รายละเอียดของตัวยา/สมุนไพรในต�ำรับ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๑ เทียนทั้งห้า -*เทียนด�ำ -*เทียนแดง -*เทียนขาว -*เทียนข้าวเปลือก -*เทียนตาตั๊กแตน *เมล็ด Nigella sativa L. Lepidium sativam L. Cuminum cyminum L. Foeniculum vulgare Mill. Anethum graveolens L. Ranunculaceae Brassicaceae (Cruciferae) Apiaceae (Umbelliferae) อย่างละ ๑ ส่วน Book-7.indd 336 2/11/20 15:59
การวิเคราะห์ตำ�รับยาสมุนไพรในจารึกตำ�รายาวัดราชโอรสารามราชวรวิหาร 337 หมายเหตุ * ตัวยา/สมุนไพร ส ่วนที่ใช้และชื่อวิทยาศาสตร์เป็นความเห็นร ่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิ ที่สรุปมาจากส่วนของสมุนไพรชนิดนั้น ๆ ที่น�ำมาใช้เป็นยากันโดยทั่วไป ๒ บทที่ ล�ำดับ ตัวยา/สมุนไพร ส่วนที่ใช้ ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อวงศ์ ปริมาณที่ใช้ ๒ โกฐทั้งห้า -*โกฐสอ -*โกฐเขมา -*โกฐหัวบัว -*โกฐเชียง -*โกฐจุฬาลัมพา *ราก *ส่วนเหนือดิน Angelica dahurica (Hoffm.) Benth. & Hook. f. ex Franch. & Sav. var. dahurica Atractylodes lancea (Thunb.) DC. Ligusticum sinense Oliv. cv. chuanxiong Angelica sinensis (Oliv.) Diels Artemisia annua L. Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) Apiaceae (Umbelliferae) Asteraceae (Compositae) อย่างละ ๑ ส่วน ๓ กานพลู *ดอกตูม Syzygium aromaticum (L.) Merr. & L. M. Perry Myrtaceae ๑ ส่วน ๔ การบูร *สิ่งสกัดจาก เปลือกต้น เนื้อไม้และใบ Cinnamomum camphora (L.) J. Presl Lauraceae ๑ ส่วน ๕ ลูกเอ็น ผล Elettaria cardamomum (L.) Maton Zingiberaceae ๑ ส่วน ๖ บอระเพ็ด *เถา Tinospora crispa (L.) Hook. f. & Thomson Menispermaceae ๑ ส่วน ๗ เกลือสินเธาว์ *ผลึกเกลือ Rock salt ๑ ส่วน ๘ แห้วหมู *หัวใต้ดิน Cyperus rotundus L. Cyperaceae ๑ ส่วน ๙ รากละหุ่ง -*ละหุ่งแดง -*ละหุ่งขาว ราก Ricinus Communis L. Euphorbiaceae ๑ ส่วน ๑๐ รากแตงหนู ราก Mukia maderaspatana (L.) M. Roem. Cucurbitaceae ๑ ส่วน ๑๑ รากเสนียด ราก Justicia adhatoda L. Acanthaceae ๑ ส่วน ๑๒ สะเดา *ราก Azadirachta indica A. Juss. Meliaceae ๑ ส่วน Book-7.indd 337 2/11/20 15:59