НЭМС-ийн Эрин сэтгүүл

НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН СЭТГҮҮЛ

ХАЯГ: Улирал тутмын сэтгүүл, 2022 он, Тусгай дугаар № 17
Монгол улс, Улаанбаатар хот
С.Зоригийн гудамж, АШУҮИС
Нийгмийн Эрүүл Мэндийн Сургууль

Улирал тутмын сэтгүүл, 2022 он, № 17

НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН
ЭРИН СЭТГҮҮЛ

ЭРДМИЙН ЧУУЛГАН - 64
НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН САЛБАР

ХУРАЛДААН

ӨГҮҮЛЭЛ
ИЛТГЭЛИЙН ХУРААНГУЙ

УЛААНБААТАР ХОТ
2022

64 “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН СЭТГҮҮЛ

“Эрдмийн чуулган - 64”
НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН

САЛБАР ХУРАЛДААН

Зохион байгуулагч:
АШУҮИС-ийн Нийгмийн Эрүүл Мэндийн Сургууль

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН БОДЛОГЫН ТЭНХИМ

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 1

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН СЭТГҮҮЛИЙН
РЕДАКЦИЙН ЗӨВЛӨЛ

Д.ДАВААЛХАМ Ч.ЦОЛМОН
Анагаах Ухааны доктор, профессор
(Ерөнхий эрхлэгч) Монгол Улсын Гавъяат Багш
МАУ-ны академийн гишүүн,
Ю.ГАНТӨГС Анагаах Ухааны доктор, профессор (Орлогч, эрхлэгч)
Нийгмийн Эрүүл Мэндийн доктор, дэд профессор
(Хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга)

Н.СҮМБЭРЗУЛ О.ЧИМЭДСҮРЭН
МАУ-ны академийн гишүүн, МАУ-ны академийн гишүүн,
Анагаах Ухааны доктор, профессор Анагаах Ухааны доктор, профессор

Г.ДАВАА П.ЦЭДЭН
Анагаах Ухааны доктор, профессор Анагаах Ухааны доктор, профессор

Э.ЭРДЭНЭЧИМЭГ М.СУГАРМАА
МАУ-ны академийн гишүүн, Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор
Анагаах Ухааны доктор, профессор
В.ДЭЛГЭРМАА
Э.ЭРДЭНЭЧИМЭГ Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор
Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор

В.ДЭЛГЭРМАА Л.УНДРАМ
Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор

Ц.НЯМСҮРЭН Л.МӨНХ-ЭРДЭНЭ
Философийн ухааны доктор Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор

Г.ЭНХЖАРГАЛ Д.ГАНТУЯА
Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор

П.ЭНХТУЯА Д.НАРАНСҮХ
Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор Анагаах Ухааны доктор

Д.ХИШИГТОГТОХ С.МЯГМАРЧУЛУУН
Анагаах ухааны доктор, дэд профессор Анагаах Ухааны доктор

Д.АНГАРМӨРӨН Ц.ЭНХ-ОЮУН
Анагаах Ухааны доктор Анагаах Ухааны доктор, дэд профессор

2 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ӨМНӨХ ҮГ

Та бүхний энэ өглөөний амар амгаланг айлтган
мэндчилье.

АШУҮИС-ийн түүхт 80 жилийн ойн хүрээнд зохион
байгуулагдаж буй ”Эрдмийн чуулган-64” Нийгмийн
эрүүл мэндийн салбар хуралдаанд оролцож
буй эрдэмтэн, багш судлаачид, нийгмийн эрүүл
мэндийн мэргэжилтнүүд, оюутан залуус та бүхэндээ
Эрдмийн баярын мэндийг хүргэж чин сэтгэлийн халуун мэндчилгээ дэвшүүлье.
“Эрдмийн чуулган-64” НЭМ-ийн салбар хуралдаанд 427 багш судлаачдын эрдэм
шинжилгээний олон шинэлэг, сонирхолтой бүтээл ирснийг та бүхэнд толилуулж
байна.
Манай хамт олон НЭМ-ийн эрдэм шинжилгээ, сургалт, мэргэжлийн үйл
ажиллагааны чиглэлээр манлайлан, шинжлэх ухаанч мэдлэг бүтээх, түгээх,
үр дүнг амьдралд хэрэгжүүлэх, нотолгоонд суурилсан нийтийн эрүүл
мэндийг хамгаалах бодлого, шийдвэр гаргахад хэрэгжүүлэн ажиллаж ирсэн.
Өнгөрсөн 2021 онд АШУҮИС-ийн хөгжлийн бодлогын хүрээнд Нийгмийн эрүүл
мэндийн хүрээлэнг хамтран байгуулж гадаад дотоодын судлаачид, салбарын
мэргэжилтнүүдтэй хамтран нийгмийн эрүүл мэнд, эрүүл мэндийн бодлогын
олон талт судалгааны ажлуудыг хэрэгжүүлж эхлээд байна.
НЭМС-ийн хамт олон эрдэм шинжилгээний бүтээлийн тоог жил бүр нэмэгдүүлэх,
чанаржуулах зорилт тавин ажиллаж байгаа бөгөөд 2021 онд хэдийгээр КОВИД
19 цар тахлын хүнд нөхцөлд ажиллаж байсан ч импакт фактор бүхий олон
улсын сэтгүүлд нэгдүгээр зохиогч, хариуцлагатай болон хамтарсан зохиогчоор
13 бүтээл, олон улсын нэр хүнд бүхий сэтгүүлд 25 бүтээл, дотоодод эрдэм
шинжилгээний сэтгүүлд 195 бүтээл хэвлүүлсэн амжилтаар дүүрэн жил байлаа.
Та бүхний эрдэм судлал, судалгаа шинжилгээний ажил үйлсэд өндөр амжилт
хүсье.

НЭМС-ийн захирал, АУ-ны доктор, профессор Д.Даваалхам

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 3

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

АГУУЛГА

ӨГҮҮЛЭЛ
ТАРХВАР СУДЛАЛ, БИОСТАТИСТИК

1 “ҮЕ ТЭНГИЙН ЗӨВЛӨХ” ИНТЕРВЕЦИЙН ХЭРЭГЦЭЭГ СХД-ИЙН 11
ӨСВӨР НАСНЫХАНД ҮНЭЛСЭН ДҮН 18
25
2 АРХАНГАЙ АЙМАГТ БҮРТГЭГДСЭН ХАЧГААР ДАМЖИХ ХАЛДВАРЫН ТАРХВАР ЗҮЙ, 32
ЭМНЭЛЗҮЙ, ОНОШИЛГОО 41

3 ХАРАА, СОНСГОЛ ХЭЛ ЯРИАНЫ БЭРХШЭЭЛТЭЙ СУРАЛЦАГЧДЫН “БЭЛГИЙН ЦОГЦ
БОЛОВСРОЛ”-ЫН МЭДЛЭГИЙГ СУДАЛСАН ДҮН

ОРХОН АЙМГИЙН ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ДУНДАХ УМАЙН ХҮЗҮҮНИЙ ЭСИЙН
4 ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ТАЛААРХ МЭДЛЭГ, ХАНДЛАГАД НӨЛӨӨЛӨХ

ЗАРИМ ХҮЧИН ЗҮЙЛC

5 ХӨХНИЙ ХОРТ ХАВДРЫН ТАРХАЛТ, ЭРТ ИЛРҮҮЛГИЙН ӨНӨӨГИЙН ТҮВШИНГИЙН
СУДАЛГАА

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН БОДЛОГО, УДИРДЛАГА

1 КОВИД -19 ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН МЭРГЭЖИЛТНҮҮДИЙН СЭТГЭЛ 49
ТҮГШИЛТ, АМЬДРАЛЫН ЧАНАР 53

2 67-Р СУРГУУЛИЙН АХЛАХ АНГИЙН СУРАГЧДЫН ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН
МЭДЛЭГ, АМЬДРАЛЫН ЧАНАРЫГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ

3 АРЬСНЫ ӨВЧЛӨЛИЙН БҮТЭЦ: АМБУЛАТОРИЙН ӨВЧЛӨЛ БА ЗАЙН ОНОШИЛГООНД 58

3 САНАМСАРГҮЙ ХОРДОХ, ХОРТ БОДИСТ ӨРТСӨН ОСОЛ ГЭМТЛИЙН ӨВЧНИЙ ДАРАМТЫН 67
ТООЦОО

ОРЧНЫ ЭРҮҮЛ МЭНД БА ШИМ ТЭЖЭЭЛ СУДЛАЛ

1 МЭРГЭЖЛЭЭС ШАЛТГААЛСАН СОНСГОЛ АЛДАГДАХ ЭМГЭГИЙН ЭРСДЭЛД ХҮЧИН 77
ЗҮЙЛҮҮДИЙН ХАМААРАЛ 85

2 ДАРХАН-УУЛ АЙМАГТ ХУДАЛДААЛАГДАЖ БАЙГАА МАХНЫ МИКРОБИОЛОГИЙН
ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХАРЬЦУУЛСАН ҮЗҮҮЛЭЛТ

3 ХАР ТУГАЛГЫН КОНЦЕНТРАЦЫГ БУУРУУЛАХ ЧАДВАРТАЙ БАКТЕРИ ИЛРҮҮЛСЭН ДҮН 90

УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ АНАГААХ УХААН

1 БАЯНГОЛ ДҮҮРГИЙН КОРОНАВИРУСЫН ДАРХЛААЖУУЛАЛТ БА НАС БАРАЛТЫН 99
ХАМААРАЛ

2 КОРОНАВИРУСТ ХАЛДВАРЫН ТОХИОЛДЛООР ХЭВТСЭН ЭМЧЛҮҮЛЭГЧДИЙН ДУНД 104
ХИЙСЭН СУДАЛГАА

3 ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ЯСНЫ СИЙРЭГЖИЛТИЙН ТАЛААРХ МЭДЛЭГИЙГ ҮНЭЛСЭН ДҮН 110

УЛААНБААТАР ХОТЫН БҮРТГЭЛТЭЙ БОЛОН БҮРТГЭЛГҮЙ 12-35 ХҮРТЛЭХ САРТАЙ 117
4 ХҮҮХДИЙН ДАРХЛААЖУУЛАЛТАНД ТУЛГАМДАЖ БУЙ ЗАРИМ БЭРХШЭЭЛИЙГ 124

СУДАЛСАН ЧАНАРЫН СУДАЛГААНЫ ДҮН
УЛААНБААТАР ХОТЫН КОРОНАВИРУСТ ХАЛДВАР (КОВИД-19)-ЫН ЭСРЭГ
5 ДАРХЛААЖУУЛАЛТЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ЭМНЭЛГИЙН БУС БАЙРАНД АЖИЛЛАЖ
БУЙ ЦЭГҮҮДИЙН ЭРҮҮЛ АХУЙ, ХАЛДВАР ХАМГААЛЛЫН БАЙДАЛ

4 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН НИЙГМИЙН АЖИЛ

1 МОНГОЛ УЛСЫН ХОТ, ХӨДӨӨГИЙН ИРГЭДИЙН ХЕПАТИТИЙН В ВИРҮСИЙН САЙН 137
ДУРЫН ДАРХЛААЖУУЛАЛТЫН ТАЛААРХ МЭДЛЭГ, ХАНДЛАГЫГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ

2 СОЁМБЫН НОМЛОЛД НЮРЕНБЕРГИЙН КОДЕКСИЙН ГОЛ УТГА САНАА БАГТСАН НЬ 143

3 ТАМХИНААС ГАРГАХ ЭМЧИЛГЭЭ, ЗАН ҮЙЛИЙГ ӨӨРЧЛӨХ 148
ИНТЕРВЕНЦИЙН УРЬДЧИЛСАН (PILOT) СУДАЛГААНЫ ҮР ДҮН

4 НАСТНЫ ӨДӨР ТУТМЫН АМЬДРАЛЫН ХЭВ МАЯГ, ЗАН ҮЙЛИЙГ ҮНЭЛЭХ 156

ИЛТГЭЛИЙН ХУРААНГУЙ
ЗОЧИН ИЛТГЭЛ

1 “ИЛҮҮ ЭРҮҮЛ, АЮУЛГҮЙ БҮС НУТАГ БОЛОХЫН ТӨЛӨӨ” ДЭМБ-ЫН НДББ-ИЙН ҮЗЭЛ 164
БАРИМТЛАЛ

2 СҮРЬЕЭ ХЭМЭЭН НЭН ЭРТНИЙ ӨВЧИН-ОРЧИН ЦАГИЙН НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН 165
ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ БОЛОХ НЬ

3 ОРЧНЫ БОХИРДОЛ: ХҮН АМЫН ӨВЧЛӨЛИЙН ШАЛТГААН БОЛОХ НЬ 166

4 ХҮН АМЫГ ӨВЧНӨӨС УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ НЬ 167

ТАРХВАР СУДЛАЛ, БИОСТАТИСТИК

1 ОРХОН АЙМГИЙН 0-9 НАСНЫ ХҮҮХДИЙН ХВВ-ИЙН ХАЛДВАРЫН 170
ЭРСДЭЛТ ХҮЧИН ЗҮЙЛСИЙГ ҮНЭЛЭХ НЬ

2 ХҮҮХДҮҮДИЙН ДУНД БҮРТГЭГДЭЖ БАЙГАА “МЕТИЦИЛЛИНД ТЭСВЭРТЭЙ 171
СТАФИЛОКОКК АУРИУС”-ЫН ХАЛДВАРЫН ТАРХАЛТЫГ СУДЛАСАН НЬ

3 ХОТЫН ЗАЛУУЧУУДЫН ДУНД ХЕПАТИТИЙН В, Д ВИРҮСИЙН ХАЛДВАРЫГ СУДАЛСАН 172
ДҮН

4 ОЮУТНУУДЫН ХАЛДВАРТ БУС ӨВЧНИЙ ЭРСДЭЛТ ХҮЧИН ЗҮЙЛИЙГ СУДЛАХ НЬ 173

5 БАГА (0-5) НАСНЫ ХҮҮХДИЙН АХУЙН ОСОЛ ГЭМТЛИЙН СУДАЛГАА 174

6 ХЭНТИЙ АЙМАГТ БҮРТГЭГДСЭН БООМЫН ХҮНИЙ ӨВЧЛӨЛИЙН ТАРХВАР ЗҮЙН 175
СУДАЛГАА

7 МОНГОЛ УЛСЫН ЧИХРИЙН ШИЖИН ХЭВ ШИНЖ 2 ӨВЧНИЙ ТАРХАЛТЫН СУДАЛГАА 176

8 ӨМНӨГОВЬ АЙМГИЙН 0-9 НАСНЫ ХҮҮХДИЙН ХЕПАТИТ В ВИРҮСИЙН ЭСРЭГ ВАКЦИНД 177
ХАМРАГДСАН БАЙДЛЫГ СУДЛАХ

9 ӨМНӨГОВЬ АЙМГИЙН 0-9 НАСНЫ ХҮҮХДИЙН ХЕПАТИТ В ВИРУСИЙН 178
ХАЛДВАРТ ӨРТӨХ ЗАРИМ ЭРСДЭЛИЙГ ҮНЭЛЭХ НЬ

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН БОДЛОГО, УДИРДЛАГА

1 АХЛАХ АНГИЙН СУРАГЧДЫН ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН СУУРЬ МЭДЛЭГ, 181
АМЬДРАЛЫН ЧАНАРЫГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 5

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

2 ОСОЛ ГЭМТЛИЙН ШАЛТГААНТ ӨВЧЛӨЛИЙН ТЭРГҮҮЛЭХ ШАЛТГААНУУДАД ХИЙСЭН 182
ДҮН ШИНЖИЛГЭЭ

3 ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН АЖИЛТНЫ НИЙГМИЙН ХАМГААЛЛЫН ЗАРИМ АСУУДАЛД 183

4 ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ОСЛЫН УЛМААС ХАРААГАА АЛДСАН ХҮНИЙ 184
ЭРҮҮЛ МЭНДЭД УЧИРСАН ХОХИРЛЫГ ҮНЭЛЭХ НЬ 185
186
БЭЛГИЙН ЗАМААР ДАМЖИХ ХАЛДВАРЫН УЛАМЖЛАЛТ БОЛОН ХИЙМЭЛ ОЮУН 187
5 УХААНЫ ТЕХНОЛОГИД СУУРИЛСАН ОНОШИЛГООНЫ ЭДИЙН ЗАСГИЙН НӨЛӨӨЛЛИЙГ 188
189
ТООЦООЛСОН СУДАЛГАА 190
191
6 ИРГЭДИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ДААТГАЛЫН ХӨНГӨЛӨЛТИЙГ АШИГЛАЖ БУЙ БАЙДАЛ, 192
ТҮҮНД НӨЛӨӨЛЖ БУЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛС

7 ХӨХНИЙ ХОРТ ХАВДРЫН ТАЛААРХ ТӨРӨӨС БАРИМТЛАХ ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙН ОРЧНЫ
ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ

8 ЭМНЭЛГИЙН ТОНОГ ТӨХӨӨРӨМЖИЙН ЗОХИЦУУЛАЛТТАЙ ХОЛБООТОЙ БОДЛОГЫН
БАРИМТ БИЧГИЙН ХЭРЭГЖИЛТИЙН СУДАЛГАА

9 ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН ХҮЧИЛТӨРӨГЧИЙН ХАНГАМЖИЙН
БЭЛЭН БАЙДАЛ, ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТЫН ҮР ӨГӨӨЖИЙГ ҮНЭЛЭХ НЬ

10 СҮХБААТАР ДҮҮРГИЙН 15-Р ХОРООНЫ ӨЭМТ-ИЙН ЭМАШТҮ-НИЙ ЕРӨНХИЙ
ХҮРЭЛЦЭХҮЙЦ БА БЭЛЭН БАЙДЛЫН ҮНЭЛГЭЭ

11 ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН САЛБАР ДАХЬ ТӨР, ХУВИЙН ХЭВШЛИЙН ТҮНШЛЭЛИЙН ӨНӨӨГИЙН
БАЙДАЛ

12 ЧИХРИЙН ШИЖИНГИЙН ҮЕИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ТУСЛАМЖ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ
ТАЛААРХ ҮЙЛЧЛҮҮЛЭГЧИЙН ҮНЭЛГЭЭ

ОРЧНЫ ЭРҮҮЛ МЭНД БА ШИМ ТЭЖЭЭЛ СУДЛАЛ

1 ХОТ СУУРИН ГАЗРЫН ХҮҮХДИЙН ЦУСАНД ХАР ТУГАЛГЫН ХЭМЖЭЭГ 195
ТОДОРХОЙЛСОН СУДАЛГАА

2 УЛААНБААТАР ХОТЫН ГАДААД ОРЧНЫ АГААР ДАХЬ ЗАРИМ БОХИРДУУЛАГЧИЙН 196
ТӨЛӨВ БАЙДАЛ

3 АШУҮИС ОЮУТНУУДЫН БИЕИЙН ЖИНГИЙН ИНДЕКС БОЛОН ХООЛОЛТЫН ХОЛБОО 197
ХАМААРЛЫГ СУДАЛСАН ДҮН

4 ХҮНСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ХҮРЭЭНД МАХНЫ 198
МОДНЫ ХЭРЭГЛЭЭНД ХИЙСЭН ЭРСДЛИЙН ҮНЭЛГЭЭ

5 ГЭР, СУУЦНЫ АГААРТ ТООСОНЦРЫН БОХИРДЛЫГ СУДАЛСАН ДҮНГЭЭС 199

6 ЕБС-ИЙН ТӨГСӨХ АНГИЙН СУРАГЧДЫН ХӨДӨЛМӨРИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД, АЮУЛГҮЙ 200
БАЙДЛЫН МЭРГЭЖИЛТЭН, МЭРГЭЖЛИЙН ТАЛААР МЭДЛЭГ, ХАНДЛАГЫН СУДАЛГАА

УЛААНБААТАР ХОТЫН ИРГЭДИЙН ДУНД САЙЖРУУЛСАН ТҮЛШНИЙ ХЭРЭГЛЭЭ,
7 АГААРЫН БОХИРДЛЫГ ХЭРХЭН БУУРУУЛЖ БАЙГАА ТАЛААР СУДАЛСАН АСУУМЖ 201

СУДАЛГААНЫ ҮР ДҮН

8 ГЭР ХОРООЛЛЫН АЙЛ ӨРХҮҮДИЙН ДОТООД ОРЧНЫ БИЧИЛ ЦАГ УУРЫН ҮЗҮҮЛЭЛТИЙГ 202
СУДАЛСАН НЬ

9 УГААРЫН ХИЙН ХОРДЛОГЫН ТАЛААР ИРГЭДИЙН МЭДЛЭГИЙГ СУДАЛСАН ДҮН 203

10 ХӨДӨЛМӨРИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД, АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН МЭРГЭЖЛЭЭР СУРАЛЦАЖ БУЙ 204
ОЮУТНУУДЫН СЭТГЭЛ ХАНАМЖИЙН СУДАЛГАА

6 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ АНАГААХ УХААН

1 15-24 НАСНЫ ЗАЛУУЧУУД, ОЮУТНУУДЫН ДУНД ХДХВ, ДОХ, БЗДХ-ААС СЭРГИЙЛЭХ 207
ТУХАЙ МЭДЛЭГИЙН ТҮВШИНГ СУДЛАСАН ҮР ДҮН

2 КОВИД–19 ВАКЦИНЖУУЛАЛТЫН НЭГ, ХОЁР БОЛОН ГУРАВДУГААР ТУНГИЙН ТАЛААР 208
ИРГЭДИЙН АВЧ БУЙ МЭДЭЭЛЛИЙГ ХАРЬЦУУЛСАН НЬ

3 НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД СУДЛАЛЧ ХӨТӨЛБӨРИЙН ЯВЦЫН ҮНЭЛГЭЭ 209

4 НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНД СУДЛАЛЧ БАКАЛАВРЫН ХӨТӨЛБӨРИЙН ТАЛААРХ СЭТГЭЛ 210
ХАНАМЖИЙН ҮНЭЛГЭЭНИЙ ДҮН

5 БАГШ АЖИЛЧДЫН БИЕ БЯЛДРЫН СОРИЛЫН ҮНЭЛГЭЭНД 211
ХИЙСЭН ТОЙМ, 2022

6 ИРГЭДИЙН (КОВИД-19)-ЫН ЭСРЭГ ВАКЦИНЫ ТАЛААРХ МЭДЛЭГ, ХАНДЛАГА, ДАДАЛ 212

7 ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН МЭРГЭЖИЛТНҮҮДИЙН (КОВИД-19)-ЫН ЭСРЭГ ВАКЦИНЫ ТАЛААРХ 213
МЭДЛЭГ

8 СҮРЬЕЭГИЙН КЛИНИКТ ХЭВТЭН ЭМЧЛҮҮЛСЭН ЖИРЭМСЭН ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН 214
СҮРЬЕЭГИЙН ХАВЬТАЛ, УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ ҮЗЛЭГТ ХАМРАГДАЛТЫН БАЙДАЛ

9 УЛАМЖЛАЛТ АНАГААХ УХААНЫ АРГААР ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛЭЭС УРЬДЧИЛАН 215
СЭРГИЙЛЭХ БОЛОМЖИЙГ СУДЛАХ НЬ

ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН НИЙГМИЙН АЖИЛ

1 ПАКИСТАН УЛСЫН ЭМ ЗҮЙЧ МЭРГЭЖИЛТНҮҮДИЙН АЖЛЫН БАЙРАН ДАХЬ ЦАХИМ 219
СЭЛГҮҮЦЛИЙН ЗАН ҮЙЛИЙГ СУДАЛСАН ДҮН 220
221
2 СЭТГЭЦИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН МЭРГЭШСЭН СУВИЛАГЧДААС ТУРШИЛТ СУРГАЛТЫН 222
ТАЛААР ХИЙСЭН ФОКУС БҮЛГИЙН ЯРИЛЦЛАГЫН ДҮН 223
224
3 СЭЛЭНГЭ АЙМГИЙН БАГА НАСНЫ ХҮҮХДИЙН ХЕПАТИТЫН С ВИРУСИЙН ХАЛДВАРЫН 225
ЭРСДЭЛТ ЗАН ҮЙЛИЙГ СУДЛАХ 226
227
4 АХМАД НАСТНЫ АМЬДРАЛЫН СЭТГЭЛ ХАНАМЖИНД НӨЛӨӨЛӨХ 228
ЗАРИМ ХҮЧИН ЗҮЙЛС

ХЯТАД БОЛОН МОНГОЛ УЛСЫН АНАГААХЫН ЧИГЛЭЛИЙН ИХ ДЭЭД СУРГУУЛИЙН
5 ОЮУТНУУДЫН СУРАХ ИДЭВХИ ОРОЛЦООГ

ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА

6 ГЭР БҮЛ ДЭХ АХМАД БОЛОН ЗАЛУУ ҮЕ ХООРОНДЫН ХАРИЛЦААНД НИЙГМИЙН
СҮЛЖЭЭНИЙ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨ

7 ӨСВӨР ҮЕИЙНХНИЙ НӨХӨН ҮРЖИХҮЙ, БЭЛГИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ТАЛААРХ МЭДЛЭГ,
ХАНДЛАГА, ДАДЛЫН ХАМААРЛЫГ СУДАЛСАН ДҮН

8 ХИЙМЭЛ ЦОРГОТОЙ ҮЙЛЧЛҮҮЛЭГЧДИЙН СЭТГЭЛЗҮЙН БАЙДЛЫГ ТОДОРХОЙЛСОН
НЬ (ХАВДАР СУДЛАЛЫН ҮНДЭСНИЙ ТӨВИЙН ЖИШЭЭН ДЭЭР)

9 ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН НИЙГМИЙН АЖЛЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭГ УЛС ОРНЫ ХӨГЖЛИЙН
ТҮВШНЭЭР ХАРЬЦУУЛСАН ТОЙМ СУДАЛГАА

10 ҮЕ ТЭНГИЙНХНИЙ ДЭЭРЭЛХЭЛТЭНД ӨРТӨХӨД НӨЛӨӨЛДӨГ ХУВЬ ХҮНИЙ ЭРСДЭЛТ
ХҮЧИН ЗҮЙЛС

11 ЭМЧЛҮҮЛЭГЧДИЙН ХЭРЭГЦЭЭНИЙ ӨӨРИЙН ҮНЭЛГЭЭ 229

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 7

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ӨГҮҮЛЭЛ
ТАРХВАР СУДЛАЛ, БИОСТАТИСТИК

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 9

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

“ҮЕ ТЭНГИЙН ЗӨВЛӨХ” ИНТЕРВЕЦИЙН ХЭРЭГЦЭЭГ СХД-ИЙН
ӨСВӨР НАСНЫХАНД ҮНЭЛСЭН ДҮН

Б.Туул1*, Ш.Оюу-Эрдэнэ2, С.Сэржням1, Л.Хишигдэлгэр1, Б.Бадамханд3, Ц.Энх-Оюун2
1Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Сувилахуйн Сургууль

2Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн Эрүүл Мэндийн
Сургууль,

3Эрүүл Ирээдүйн Эзэд, ТББ
*[email protected]

Abstract
“Peer counseling” intervention needs in adolescents of

Songinokhairkhan district
B.Tuul1 *, Sh.Oyu-Erdene2, S.Serjnyam1, L.Khishigdelger1, B.Badamkhand3, Ts.Enkh-Oyun2

1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Nursing,
1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Public Health,

3Owners of the Healthy Future, NGO
*[email protected]

Introduction: “Peer counseling” is counseling activity in combination of health

knowledge and active listening from the point of view of friends or peers. Since 2021,

“Health children healthy future” NGO was establishing the “Peer counselor” activity in

9 secondary schools of Songinokhairkhan district to provide right information and

knowledge of reproductive health. This study aim was to determine the source of

reproductive health information of adolescents and the needs of the activity in

adolescents of selected schools.

Material and methods: The study was conducted by cross-sectional study design and

quantitative method was used in data collection. We used 28 questions (closed and

semi-closed questions) of 4 groups (general information – 5, future plan – 4,

reproductive health – 12, peer activity - 7).

Results: By determine the source of reproductive health information, the percentage

of information from teachers and schools decreased and the percentage of information

from friends (in grade 8-9 10.7% and in grade 10-11 26.1%) and internet (in grade 8-9

20.4%, in grade 10-11 45.9%) increased by grade. The half of adolescents do not talk

about reproductive health with their family members, but they talk with friends. So

“peer counselling” activity is necessary and it is possible to provide right information

about reproductive health.

Conclusion: Implementing peer counseling in Mongolia is important to increase

adolescents knowledge of STI and contraception.

Түлхүүр үг: нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд, сурагч

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 11

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл Мексик улсад нутагшуулж үр дүнг

“Peer counseling” гэдэг нь үе тооцон хийсэн судалгаагаар үе

тэнгийнхэн буюу найз нөхдийн байр тэнгийн зөвлөхийн үйл ажиллагаа нь

сууринаас эрүүл мэндийн мэдлэг ба НҮЭМ-ийн мэдлэгт чухал ач

идэвхтэй сонсох чадвар-ыг холбогдолтойг онцолсон байна8.

хослуулан явуулдаг зөвлөх үйл Иймд үе тэнгийн зөвлөх бэлтгэх үйл

ажиллагаа юм. “Peer counsellor” үе ажиллагааны хэрэгцээг тодорхойлох

тэнгийн зөвлөхийн үйл ажиллагааг зорилгоор СХД-ийн сонгогдсон 9

дэлхийн олон улс амжилттай сургуульд уг судалгааг гүйцэтгэлээ.

хэрэгжүүлж үр дүнд хүрээд байна1,2,3. Материал ба аргазүй

Монгол улсын хувьд Жайка олон Судалгааг аналитик судалгааны

улсын байгууллагын санхүүжилтээр агшингийн загвараар, мэдээ

2015-2019 онуудад СБД-ийн 71, 35, материал цуглуулах тоон аргаар

31, Шинэ үе сургуулиудад “үе тэнгийн цуглуулсан. Судалгааны зорилтын

зөвлөх” интервенцийн үйл хүрээнд 4 бүлэг (ерөнхий мэдээлэл –

ажиллагааг амжилттай хэрэгжүүлж1,2 5, ирээдүйн төлөвлөгөөний тухай – 4,

уг туршлагаа бусад дүүрэгт НҮЭМ-ийн талаар – 12, үе тэнгийн

хэрэгжүүлэхээр зорин Оюу-Толгой зөвлөхийн үйл ажиллагааны талаар -

ХХК-ийн санхүүжилтээр хэрэгжиж 7) нийт 28 хаалттай, хагас хаалттай

буй “Гэр хорооллын ЕБС-ийн асуултын хүрээнд судалгааг

сурагчдад зориулсан эрүүл мэндийн гүйцэтгэв.

төсөл”-ийн хүрээнд үе тэнгийн Хамрах хүрээ

зөвлөхийн үйл ажиллагаагаар СХД-ийн сонгогдсон 9 сургуульд

дамжуулж өсвөр насныхны нөхөн (ерөнхий боловсролын 65, 67, 105,

үржихүйн эрүүл мэндийн (НҮЭМ) 107, 143, 152, 153, 9-дүгээр сургууль)

талаарх мэдлэгийг нэмэгдүүлэх 2021-2022 оны хичээлийн жилд 8-11-

зорилго тавин ажиллаж байна2. р ангид суралцаж буй 2353 ахлах

Үе тэнгийн зөвлөгч нь зөвлөгөө авч ангийн сурагчид хамрагдсан.

буй хүний өмнөөс асуудлыг нь Статистик боловсруулалт:

шийдвэрлэж өгөх биш, тухайн хүн Судалгааны мэдээлэлд статистикийн

өөрөө асуудлаа шийдвэрлэх гарцыг “SPSS-25.0” программаар

хайж олоход нь туслахад гол зорилго боловсруулалт хийв. Судалгааны хүн

нь оршдог4,5,6,7. Япон улсад үе амзүйн үзүүлэлт, үе тэнгийн

тэнгийн зөвлөх бэлддэг туршлагатай зөвлөхийн үйл ажиллагааны

багш нар тус улсын туршлагыг хэрэгцээг тойм судалгааны арга,

12 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

харьцуулан жиших аргаар “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

тодорхойлсон. хэмжээ зохион байгуулагдвал
оролцох сонирхолтой байлаа.
Үр дүн Хүүхэдтэйгээ нөхөн үржихүйтэй
холбоотой сэдвээр ярилцаж чаддаг
СХД-ийн захын 9 сургуулийн 8-11-р эсэхийг тодруулахад эх, эцэг
ялгаагүй нөхөн үржихүйн сэдвээр
ангийн нийт 2353 сурагч судалгаанд ярилцдаггүй байна (зураг 1).
Тухайлбал аавуудын 36.7%,
хамрагдсан. Эцэг эхчүүдийн 17.6% нь ээжүүдийн 14.6% нь хүүхэдтэйгээ
нөхөн үржихүйтэй холбоотой сэдвээр
үе тэнгийн зөвлөхийн үйл ажиллагаа огт ярилцдаггүй байна.

(Peer activity), үе тэнгийн зөвлөх

(Peer counselor) -ийн талаар сонсож

байсан. Оролцогчдын 77.7% нь

сургууль, хороонд нь эрүүл мэндээ

хэрхэн хамгаалах тухай сургалт, арга

100%

80%

60% 53.3% 51.7%
44.7%
40% 36.7% 28.7% 41.9%
17.2% 25.8% 19.41%2.9%
20% 21.81%8.9% 14.6% 3.3%6.7%
2.4%

0%

Эх Эцэг Эх Эцэг

Хүүхэдтэйгээ нөхөн үржихүйтэй Хүүхэдтэйгээ санал бодлоо хуваалцаж,
холбоотой сэдвээр ярилцаж чаддаг. ирээдүйнхээ талаар сайн ярилцаж
чаддаг

Байнга Ихэвчлэн Хааяа Огт үгүй

Зураг 1. Эцэг, эхчүүд хүүхдүүдтэйгээ нөхөн үржихүй, ирээдүйн талаар
ярилцдаг хувь

Нөхөн үржихүйн талаарх мэдээллийг авахаа мэдэхгүй байгаа хувь нь илүү

хаанаас авдаг эх сурвалжийг буюу үе тэнгийн сургалтын үйл

тодруулахад 10-11-р ангийн ажиллагаа чухал байгааг харуулж

сурагчидтай харьцуулахад 8-9-р байна (зураг 2).

ангийн сурагчид мэдээлэл хаанаас

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 13

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

10,11-р анги 43.6% 13.4%15.3% 26.1% 45.9% 3.8%

8,9-р анги 45.7% 15.1% 11.7% 10.7% 20.4% 15.1%

0% 20% 40% 60% 80% 100%

Багш, сургууль Эмч, сувилагч Эцэг,эх
Ах,эгч Бусад томчууд Найз нөхөд
Интернет Телевиз, сонин сэтгүүл Үе тэнгийн зөвлөх
Мэдэхгүй

Зураг 2. Нөхөн үржихүйн талаарх мэдээлэл авдаг эх сурвалж, ангиар

НҮЭМ-ийн талаар ямар мэдээлэл эсэхийг тодруулахад 6 сурагч өөрөө
авахыг хүсч байгааг тодруулахад эсвэл найз охин нь жирэмсэлж
эрэгтэй, эмэгтэй хүний сэтгэл ба байсан. Сурагчдаас бэлгийн
биеийн онцлог, ялгаа, БЗХӨ-с харьцаанд орох гэж байгаа бол
урьдчилан сэргийлэх тухай, ДОХ-с жирэмслэлт, БЗДХ-ын талаар бодох
урьдчилан сэргийлэх талаарх эсэх талаар лавлахад сурагчдын 50
мэдээлэл илүү авмаар байгаа нь орчим хувь нь бодохгүйгээр бэлгийн
судалгааны үр дүнгээс харагдлаа. харьцаанд орно гэж хариулсан
Судалгаанд оролцсон сурагчдын байна. Мөн бэлгийн харьцаанд
2.3% нь бэлгийн харьцаанд орж орохоор болбол бэлгэвчийг заавал,
байсан. Эмэгтэй сурагч өөрөө, эсвэл зөв хэрэглэнэ гэдэгтээ итгэлтэй
эрэгтэй сурагчийн найз охин нь байгаа эсэхийг тодруулахад дийлэнх
жирэмсэлж байсан тохиолдол байгаа сурагчид мэдэхгүй байлаа (Зураг 3).

14 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 3. Бэлгийн харьцааны талаарх сурагчдын хандлага

Сурагчдын 9.2% нь үе тэнгийн мэдэхгүй байлаа. Сурагчдын 53.7%
зөвлөхийн үйл ажиллагаа (Peer нь гэр бүлийнхэнтэйгээ нөхөн
activity)-ны талаар, 7.6% нь үе үржихүйтэй холбоотой сэдвээр огт
тэнгийн зөвлөх (Peer counselor)-ийн ярилцдаггүй байна (зураг 5). Харин
талаар сонсож байсан. Оролцогчдын найз, нөхөдтэйгөө НҮЭМ-ийн талаар
62.7% нь сургууль, хороонд нь эрүүл ярилцах нь илүү байна. Энэ нь
мэндээ хэрхэн хамгаалах тухай сурагчдад үе тэнгийн зөвлөхийн үйл
сургалт, арга хэмжээ зохион ажиллагаагаар дамжуулж НҮЭМ-ийн
байгуулагдвал оролцох сонирхолтой, боловсрол олгох боломжтойг
8.7% нь оролцохгүй, 28.2% нь харуулж байна.

Зураг 4. Гэр, бүл найз, нөхөдтэйгөө нөхөн үржихүй, ирээдүйн талаар ярилцдаг
хувь

Хэлцэмж эрүүл аж төрөх дадалд суралцуулах,

Дэлхий нийтэд үе тэнгийн зөвлөгчийн амьдралын чанарыг нэмэгдүүлэх, эрт

үйл ажиллагаа өргөжин тэлж ач гэрлэлт, эрт жирэмслэлтийг

холбогдолтой байгааг олон бууруулах, антибиотик, эрүүл ахуйн
талаар, халдварт, халдварт бус
судалгааны үр дүн харуулж байна.3-8

Үе тэнгийн зөвлөхийн үйл ажиллагааг өвчний чиглэлээр явуулах нь мөн үр

(peer counseling, peer activity) зөвхөн дүнтэй байгаа талаар судалгааны үр

гэр бүл төлөвлөлт, бэлгийн дүнгүүд олон байна. Тухайлбал

боловсролын чиглэлээр явуулахаас Йордан, Малайз улсад үе тэнгийн

гадна ХДХВ/ДОХ-с урьдчилан зөвлөхийн интервенц

сэргийлэх, мансууруулах бодисын хэрэгжүүлснээр өсвөр насныхны

хэрэглээ, тамхи таталтын эсрэг, таргалалт багасч, хөдөлгөөний идэвх

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 15

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ талаар зөв мэдлэг, мэдээлэл олгох

нэмэгдсэн. Өмнөд Африк, АНУ, хэрэгцээ байна.
Хятад улсад хийсэн интервенц
судалгаагаар үе тэнгийн зөвлөхийн Номзүй
үйл ажиллагаа нь ХДХВ/ДОХ-ын
талаарх мэдлэг, гэр бүл 1. Ц.Энх-Оюун, Х.Такамура,
төлөвлөлтийн талаар зөв мэдлэг
нэмэгдэхэд чухал нөлөөтэй байгааг Ш.Оюу-Эрдэнэ, Д.Даваалхам
онцолсон.5-7
Бид судалгаандаа үе тэнгийн ЕБС-ийн өсвөр насныхны
зөвлөхийн үйл ажиллагааны
хэрэгцээг тодорхойлсон бөгөөд нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн
ахлах ангийн сурагчид нөхөн
үржихүйн талаар эцэг эхтэйгээ талаар мэдлэг, хандлагын
төдийлөн ярилцдаггүй ч мэдээлэл судалгаа. Нийгмийн эрүүл
авах хүсэлтэй, найз нөхдөөсөө мэндийн эрин сэтгүүл.2017
мэдээлэл авах хүсэлтэй сурагчид
анги ахих тутам нэмэгдэж байна. 10; 124-127
Төслийн хүрээнд сургууль тус бүр
дээр 25 үе тэнгийн зөвлөх 2. Ш.Оюу-Эрдэнэ, С.Сэржням,
бэлтгэгдсэнээр ЕБС-ийн ахлах
ангийн сурагчдын 60% нь НҮЭМ-ийн Б.Туул, Л.Хишигдэлгэр,
талаар зөв мэдлэг, мэдээлэлтэй
болно гэж таамаглаж байна. Г.Гантуяа нарын. СХД-ын
Дүгнэлт
ЕБС-ийн ахлах ангийн сурагчид ерөнхий боловсролын
нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн
талаар мэдээлэл авах хүсэлтэй ч сургуульд үе тэнгийн зөвлөгч
эцэг,эх гэр бүлийнхэнтэйгээ энэ
талаар ярилцахаас илүүтэй найз бэлтгэх эрүүл мэндийн
нөхөдтэйгөө ярилцдаг, энэ чиглэлийн
сайн дурын ажиллагаанд хамрагдах төслийн суурь судалгааны үр
хүсэлтэй байна. Иймд өсвөр
насныханд үе тэнгийн зөвлөхийн үйл дүн.НЭМ-ийн Эрин сэтгүүл
ажиллагаагаар дамжуулж БЗДХ,
жирэмслэлтээс хамгаалах аргын №16, 13-16х.

16 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 3. Gifty Apiung Aninanya,

Cornelius Y. Debpuur, Timothy

Awine, John E. Williams,

Abraham Hodgson, Natasha

Howard. Effects of an

Adolescent Sexual and

Reproductive Health

Intervention on Health Service

Usage by Young People in

Northern Ghana: A Community-

Randomised Trial. PLoS

One. 2015; 10(4): e0125267

4. Diao H, Pu Y, Yang L, Li T, Jin F,

Wang H. The impacts of peer

education based on adolescent

health education on the quality of

life in adolescents: a randomized
controlled trial. Qual Life Res.

2020;29(1):153-161.

5. Mehra D, Sarkar A, Sreenath P,

Behera J, Mehra S.

Effectiveness of a community

based intervention to delay early

marriage, early pregnancy and

improve school retention among
adolescents in India. BMC Public
Health. 2018;18(1):732.

6. Rose-Clarke K, Bentley A,

Marston C, Prost A. Peer-

facilitated community-based

interventions for adolescent

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

health in low- and middle-income

countries: A systematic review.
PLoS One.

2019;14(1):e0210468.

7. Timol F, Vawda MY, Bhana A,

Moolman B, Makoae M, Swartz

S. Addressing adolescents' risk

and protective factors related to

risky behaviours: Findings from

a school-based peer-education

evaluation in the Western Cape.
SAHARA J. 2016;13(1):197-207.

8. S Esumi KY, R Uehara, S

Haruyama, H Takamura, E

Asou. Effects of Adolescent Peer

Education on the Health

Consciousness of Rural Area

Residents in the United Mexican
States. Journal of international
health 2014;29(4):9.

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

АРХАНГАЙ АЙМАГТ БҮРТГЭГДСЭН ХАЧГААР ДАМЖИХ ХАЛДВАРЫН
ТАРХВАР ЗҮЙ, ЭМНЭЛЗҮЙ, ОНОШИЛГОО
А.Гэрэлмаа1, Ж.Ариунаа2, П.Золжаргал3, Б.Эрдэнэчимэг4

1Анагаахын Шинжлэх УхааныҮндэсний Их Сургууль, Сувилахун Сургууль
2Зоонозын өвчин судлалын үндэсний төв
*[email protected]

Abstract

Epidemiological, clinical and diagnostic features of tick borne
Rickettsiosis registered at Arkhangai province
А.Gerelmaa1, J.Ariunaa2, P.Zoljargal 3, B.Erdenechimeg4
1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Nursing
2National Center for Zoonosic Diseases
*[email protected]

Abstract: The 28 diseases transmitted by ticks including on 10th international
classification of diseases by approved WHO Assembly 43 in 1990. Cases of tick borne
diseases increasing, about 100000 human infected annually. Now, registered cases of
tick borne diseases in 29 countries Europe, 4 countries Asia. It was for some countries
are major public health problems.
Researcher noted, tick borne infectious diseases depending on various factors such
as character of agents, evolution, status of plants and animal, geographical features,
positive and negative impact of environment, knowledge or attitude of people,
warming.
In Mongolia since 1980 has studied the tick-borne encephalitis with Russian scientists.
Registered human cases of infection since 2004. The infection transmitted by main
role by pasture tick D.nuttalli, taiga tick I.persulcatus.
During 2010-2021 recorded 134 cases of tick borne infections at Arkhangai province.
Human infected while combing cattle, goats; collected wool, cashmere from livestock,
contact on product of livestock and bites by tick. Noted natural foci and each year
increasing human cases of tick borne encephalitis, borreliosis, rikketsiosis on
mountain-steppe zone with forest. It’s shown need decision for evidence-based
epidemiology and risk assessment.

Key words: Tick borne diseases, natural foci, distribution, clinic, diagnosis

18 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 1

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл Тус аймагт хачигт халдварын

1990 онд ДЭМБ-ын 43 дугаар байгалийн голомт тэмдэглэгдэж ой

чуулганаар баталсан Өвчний олон мод ихтэй уулт хээрийн сумдад

улсын 10 ангилалд хачгаар дамжин хачигт риккетсиоз, хачигт энцефалит,

халдварладаг 28 өвчин багтсан хачигт боррелиоз өвчлөлийн

байна. тохиолдол жилээс жилд нэмэгдэж

Дэлхий дээр хачигт халдвараар байгаа нь нотолгоонд суурилсан

өвчлөгсдийн тоо жил бүр өсч жилд шийдвэр гаргах, эрсдлийн үнэлгээ

100000 гаруй хүн өвчилж байна. хийх тулгамдсан асуудал болоод

Европийн 29, Азийн 4 оронд уг өвчин байна.

бүртгэгдээд байгаа бөгөөд энэ нь Судалгааны зорилго

зарим улс орнуудын нийгмийн эрүүл 2010-2021 онд тус аймагт

мэндийн тулгамдсан асуудал болоод бүртгэгдсэн хачигт риккетсиоз

байна. Хачигт халдварын өвчлөл нь өвчний эмнэл зүй, тархвар зүй,

өвчин үүсгэгчийн шинж оношилгоо, байгалийн голомтын

чанар,хувьсал, амьтан ургамлын тархалт, бэлчээрийн хачгийн

онцлог, газарзүйн төрх байдал, молекул биологийн шинжилгээний

хүрээлэн буй орчны эерэг, сөрөг дүн зэргийг нэгтгэн дүгнэлт өгөх

нөлөөлөл, хүн амын мэдлэг, Материал, арга зүй

хандлага, цаг уурын дулаарал зэрэг Аймгийн нэгдсэн эмнэлэгт хэвтэн

олон хүчин зүйлсээс шалтгаалж эмчлэгдсэн 134 өвчтөний өвчний

байгааг судлаачид тэмдэглэжээ1. түүх, тархвар судалгааны хуудас,

Монгол улсад 1980-аад оны үеэс хүний өвчлөлийн тайлан, хачигт

ОХУ-ын эрдэмтэдтэй хамтран Хачигт халдварын байгалийн голомтын

энцефалитын судалгаа хийж байсан тандал судалгаагаар цуглуулсан 634

ба албан ёсоор 2005 оноос эхлэн хачгийг шинжилсэн дүн зэрэг тоон

бүртгэгдсэн. Монгол улсын нутаг мэдээг Microsoft Exsel, газар зүйн

дэвсгэрт 5 төрөл, 18 зүйлийн иксод тархалтыг QGIS, ArcView 3.2, зэрэг

хачиг байгаль газарзүйн бүс программуудыг ашиглан

бүслүүрээр дасан зохицож тархсан харьцуулалт, бичиглэн дүгнэх

байдаг2. Хачигт халдварыг мал, аргуудыг хэрэглэн үндсэн

амьтанд хамгийн их шимэгчилдэг үзүүлэлтийг зургаар харуулав.

бэлчээрийн хачиг D.nuttalli ба ойн Судалгааны үр дүн

I.persulcatus зүйлийн хачиг гол үүрэг Байгалийн голомт, тархалт: Тандал

гүйцэтгэдэг байна3. судалгаагаар Өндөр-Улаан,

1 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 19

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ хачигт риккетсиозын, ку чичрэгийн,
вартонеллийн өвөрмөц ДНХ илэрч
Ихтамир, Булган, Эрдэнэбулган, байгалийн голомттой болохыг
Цэнхэр, Чулуут сумдын нутгаас 2010- тогтоов.
2021 онд цуглуулсан D.nuttalli
зүйлийн 634 хачгийг ПГУ-ын аргаар
шинжлэхэд хачигт энцефалитын,

Зураг 1. Хачигт халдварын байгалийн голомт

Хүний өвчлөл, эмнэлзүй, Архангай аймагт 2010-2021 оны

оношилгоо хооронд хачгаар дамжих халдварын

2010-2021 онд аймгийн хэмжээнд 199 сэжигтэй дуудлагыг хүлээн

нийт 19 сумын 16 суманд хачигт авснаас 134 тохиолдол нь

халдварын хүний өвчлөлийн 134 батлагдсан ба эдгээрийн 18.4%-ыг

тохиолдол бүртгэгдэж, иргэд мал эмнэл зүйгээр, 81.4%-ыг

маллах, ямаа самнах, ноос ноолуур лабораториор оношлосон байна

цуглуулах, малын гаралтай (Зураг 2).

бүтээгдхүүнтэй харьцах үедээ хачигт

хазуулж халдвар авсан байна.

20 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 2

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 2.Архангай аймагт бүртгэгдсэн хачгаар дамжих халдваруудын оношлогоо

Хачигт халдварын хүний өвчлөл Улаан Цэнхэр сумдад хамгийн олон
Эрдэнэбулган, Ихтамир, Өндөр- бүртгэгджээ (Зураг 3).

4405 45

35
3250 22
20 1 1 1 1 2 2 2 3 3 10 10 13 14 ХР
1150 4 ХБ
ХЭ
5
0
Хайрхан
Өлзийт

Төвшрүүлэх
Өгийнуур
Тариат
Батцэнгэл
Хотонт
Хангай

Эрдэнэмандал
Жаргалант
Булган
Чулуут
Цэнхэр

Өндөр-Улаан
Ихтамир

Эрдэнэбулган

Зураг 3. Хачигт халдварын өвчлөл сумдаар

Хачигт халдварын 134 тохиолдлыг лабораторит ФХУ,ПГУ-ын аргаар
шинжлэхэд хачигт риккетсиоз 104 хүн
анх эмнэлзүйн үзлэг хийсэн эмч (95.4%), лайм (боррелиоз) 3 хүн
(2,7%), хачигт энцефалит өвчнөөр 2
хачигт риккетсиоз, хачигт энцефалит, хүн (1,9%) тус тус өвчилснөөс хачигт
риккетсиозын өвчлөл зонхилж байна
лайм (боррелиоз) гэсэн оношоор (Зураг 4,5,6).

эмчилж,1 хүн хачигт риккетсиоз

өвчний улмаас нас барсан.

Өвчтөнүүдийн цусны ийлдсийг

ЗӨСҮТөвийн вирусологийн

Зураг 4. Хачигт халдварын хүний өвчлөлийн тохиолдлууд (сумдаар, оноор)

Эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлсэн 134 үрэвсэх, үе мөч өвдөх шинж тэмдгүүд

хүнд илэрсэн эмнэл зүйн шинж давамгайлсан байна (Зураг 5).

тэмдэг нь халуурах, биеэр толбот Хачигт хазуулснаас хойш 3-5

болон гүвдрүүт тууралт гарах, бие хоногийн дараа эмнэл зүйн ерөнхий

сульдах,толгой өвдөх, булчирхай шинж тэмдгүүд илэрч,тууралт 5-7

2 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 21

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

хоногийн дараа арилж, нууц хугацаа
дунджаар 5 хоног, дундаж ор хоног
8.2 байна.

Зураг 5.Эмнэлзүйн шинж тэмдэг

Улиралчлал, насны байдал 2010-2012 онд 3-8 сард өвчлөлийн
4-5-р сард өвчлөлийн 80.6% тохиолдол бүртгэгдэж байсан бол
бүртгэгдэж байгаа нь бэлчээрийн 2013-2016 онд 4-7 сард бүртгэгдэн
хачгийн идэвхжлийн үетэй тохирч улирлын хугацаа нь буурсан байна.
байна. Гэхдээ 4-5 саруудад өвчлөл хамгийн
өндөр циклтэй байна (Зураг 6).

Зураг 6. Хачгаар дамжих халдвараар өвчилсөн хүний тоо, сараар

Ажил эрхлэлт ба хүйсийн байдал байна. Сургуулийн өмнөх насны
хүүхдийн эзлэх хувь 34.3%,
Өвчлөгсдийн 46.3% нь эрэгтэй, сургуулийн насны хүүхдийн эзлэх
53.7% нь эмэгтэй бөгөөд эмэгтэйчүүд хувь 20.8%, малчдын эзлэх хувь
илүү өвчилсөн тохиолдол харагдаж

22 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 2

26.1% байгаань мал маллах, ноос, “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ
ноолуур бусад бүтээгдэхүүнтэй
харьцах, бага насны болон сургуулийн хүүхдүүд эцэг эхдээ
туслах үедээ хачигт хазуулж халдвар
авсан байна (Зураг 7).

Зураг 7. Ажил эрхлэлт

Хэлцэмж Говь-Алтай аймагт 2012-2014 онд 81

Монгол улсын хэмжээнд хачигт тохиолдол буюу 10000 хүн амд 0.8,
Архангай аймагт 104 тохиолдол буюу
риккетсиозын халдвар 12 аймгийн 58 10000 хүн амд 1.04 тохиолдол
байна5.
сум, хачигт энцефалитын халдвар 9 Архангай, Говь-Алтай аймагт хачигт
риккетсиоз өвчнөөр өвчлөгсдөд
аймгийн 17 сум, ку чичрэгийн илэрсэн эмнэлзүйн ерөнхий шинж
тэмдгийг харьцуулж ажиглахад
халдвар 12 аймгийн 10 сум, халуурах (95.5, 97.7), биеэр толбот
болон гүвдрүүт тууралт гарах (89.5,
анаплазмозын халдвар 1 аймгийн 2 82.6), толгой өвдөх (77.6,39.5),
булчирхай үрэвсэх (58.2-29.1) байгаа
сумын нутагт тус тус хачигнаас нь ойролцоо байна 6,7.
2010-2012 онд 3-8 сард өвчлөлийн
илэрсэн4. тохиолдол бүртгэгдэж байсан бол
2013-2016 онд 4-7 сард бүртгэгдэн
ОХУ-ын Эрхүү хотын Халдвар нян улирлын хугацаа нь богиноссон ч 4-5
саруудад өвчлөл хамгийн өндөр
судлалын хүрээлэн, НЭМХ, циклтэй байна4.
Хачиг тархах оргил үе нь 4-5-р сар
ХӨСҮТөв, ЗӨСҮТөвийн бөгөөд тоо толгой нь цаг уурын хүчин
зүйл ялангуяа агаарын болон
вирусологийн лабораториудад хөрсний температур, хөрсний чийг
зэргээс хамаарах ба чийгтэй зун,
өвчтөний цусны ийлдэс, цуглуулсан өнтэй өвөл хачгийн тоо толгой
ихэсдэг байна8.
хачгийг 2005 оноос ФХУ, ПГУ, 2014 Дүгнэлт

оноос ДТУ, ПГУ-ын аргаар шинжилж

ирсэн1.

2010-2013 онд аймгийн нийт сумын

47.4 %, 2016 он гэхэд 57.8%, 2020 он

гэхэд 84.2% нь хачигт халдварын

байгалийн голомттой болж жилээс

жилд тархалт нэмэгдэж байна4.

Казакстан улсад 1993-2007 онд

хачигт риккетсиозын 2189 тохиолдол

жилд дунджаар 145 тохиолдол,

Монгол улсад 2005-2016 онд 904

тохиолдол буюу 10000 хүн амд 9.4,

2 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 23

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

1. 2010-2013 онд аймгийн нийт Д.Цэрэнноров, Н.Хишигсүрэн,
сумын 47.4 %, 2016 он гэхэд
Д.Отгонбаатар, П.Нямдаваа,

57.8% , 2020 он гэхэд 84.2% нь Д.Нямхүү “Иксодын хачиг-

хачигт халдварын байгалийн Монгол, Орос улсын хилийн бүс

голомттой болж жилээс жилд нутаг дахь хачигт халдварын

тархалт нэмэгдэж байна дамжуулагч”, БГХӨСҮТөв Эрдэм

2. Хүний өвчлөлийн 134 тохиолдлын шинжилгээний бүтээл, №16 ,УБ

81.4%-ыг лабораториор оношлон 2008, x 151-158
хачигт риккетсиозын өвчлөл
2. Б.Батцэцэг, Д.Болдбаатар,

10000 хүн амд 1.04 тохиолдол Б.Баттөр, З.Батсүх, Г.Батцэцэг,

байгаа нь улсын дунджаас бага К.Фужисаки, Б.Бямбаа “Монгол

байна. улсын бэлчээрийн хачиг болон
3. Хачигт риккетсиоз өвчнөөр 95.4%,
хачгаар дамждаг

лайм (боррелиоз)-иор 2.8%, өвчнүүд”Халдварт өвчин

хачигт энцефалит өвчнөөр 1.8% судлалын Монголын сэтгүүл, УБ
өвчилж, 1 хүн хачигт риккетсиоз
өвчний улмаас нас барж, хачигт 2008 он, х 28-29.

3. З.Адъяасүрэн, Ц.Анхтуяа,

риккетсиозын өвчлөл зонхилж А.Долгорханд, Д.Тунгалаг,

байна. Д.Отгонбаяр, Р.Нармандах,
4. Ард иргэд ихэнх тохиолдолд мал Д.Өлзийдүүрэн “Хачигт

маллах, ноос, ноолуур, малын халдварын тандалтын асуумж

гаралтай бүтээгдхүүнтэй судалгаанд хийсэн дүн”

харьцах,ойд самар жимс түүх,мод БГХӨСҮТөв, Эрдэм

бэлтгэх, хүүхдүүд эцэг эхдээ шинжилгээний бүтээл, №15.УБ,

амралтаараа туслах үедээ хачигт 2007 он, х 134-138.
хазуулж халдвар авсан байна. 4. ЗӨСҮТ-ийн статистик мэдээ, 2016

5. D.nuttalli зүйл хачигнаас хачигт 5. Шапиева Ж.Ж,” Клинико-

энцефалитын, хачигт эпидемиологичестика

риккетсиозын, ку чичрэгийн, характристика клещевого

вартонеллийн өвөрмөц ДНХ риккетсиоза в Республике
илэрч байгалийн голомттой Казакстана” ЭШБ №16, УБ, 2000

болохыг тогтоов. 6. Н.Цогбадрах нар. Зоонозын

6. Эмнэлзүй нь халуурах (95.5%), халдварын тулгамдсан асуудал,

биеэр толбот болон гүвдрүүт ОУЭШ-ний XXI хурал. УБ. 2015

тууралт гарах( 89,5%) толгой он. х 128-134.

өвдөх (77.6%), булчирхай үрэвсэх 7. Б.Уянга, А.Долгорханд,

(58.2%) шинж тэмдгүүд У.Өнөрсайхан, С.Батсайхан

давамгайлж нууц хугацаа “Говь-Алтай аймагт бүртгэгдсэн

дунджаар 5 хоног байна. хачигт риккетсиоз өвчний тархвар

судлал, эмнэл зүй,

Номзүй оношилгоо,2012-2014” ЭШБ№21
1. Г.А.Данчинова, М.А.Хаснатинов, УБ,2015 Х-128-134

Д.Абмэд, Ж.Батаа, С.С.Шулунов, 8. Ж. Батаа, Д.Абмэд. Хачигт

Е.В.Арбатская, И.В.Козлова, халдвар. УБ 2007он, х 7-8
М.М.Верхозина, О.В.Сунцова,

24 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 2

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ХАРАА, СОНСГОЛ ХЭЛ ЯРИАНЫ БЭРХШЭЭЛТЭЙ СУРАЛЦАГЧДЫН
“БЭЛГИЙН ЦОГЦ БОЛОВСРОЛ”-ЫН МЭДЛЭГИЙГ СУДАЛСАН ДҮН

О.Мөнхтуул, Т.Батдулам*
Монголын Үндэсний Их Сургууль, Анагаах Ухааны Сургууль

*[email protected]

Abstract

Results of the study of “Comprehensive Sexual Education” for students with
visual and hearing impairments

О.Munkhtuul, Т.Batdulam*
Mongolian National University, School of Medicine

*[email protected]

Introduction: According to the 2020 census, a total of 3,197.0 thousand citizens
were counted in Mongolia. Of these, 106.4 thousand are persons with disabilities, of
which 59.0 thousand are men and 47.4 thousand are women. According to the
census, there are 50.6 thousand people with congenital disabilities, an increase of
37.7 percent from the previous census (2010). However, the number of people with
acquired disabilities decreased by 21.8 percent from the previous census (2010) to
55.7 thousand. 4 out of 5 children aged 0-4 with disabilities (85.3%) have congenital
disabilities. 10.6% of all PWDs are 11,325 children aged 0-19. There were 8962
(79.1%) people with congenital disabilities aged 0-19 years and 2363 (20.9%) people
with acquired disabilities. There are 686.8 thousand children aged 6-17 in the
country, of which 98.0 percent are enrolled in school and 2.0 percent are not
enrolled, while 84.8 percent of the total 7.8 thousand children aged 6-17 with
disabilities are enrolled in school and 15.2 percent are enrolled in general education.
are unable to attend school. 61.0 percent of these children are boys and 39.0 percent
are girls. Compared to 2010, the percentage of children attending school increased

by 23.4 percentage points, while the percentage of children out of school decreased.

Material and Methods: One-moment model of analytical research method was
used. Interviews were conducted with 19 questionnaires on CSE issued by
UNESCO.
Results: Although the health curriculum includes content on comprehensive
sexuality education, it is poorly understood by students. The survey involved 20
students in grades 10-11 from schools 116 and 29. The mean age was 17.1± 1.3.
Conclusion: Students with visual, hearing, and speech impairments are not able to
acquire comprehensive sexual education knowledge in a way that is appropriate to
their specific needs (sensory aids, mock-ups, real-life demonstrations).
Түлхүүр үг: Бэлгийн цогц боловсрол, Хараа, Сонсгол, хэл ярианы бэрхшээл

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 25

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл 12-р ангид сургалтын хөтөлбөрт
тусгаж 7 хоногт 1 цаг /45 минут/ -аар
Дэлхий дээр нэг тэрбум гаруй хүн ордог.3 Хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүмүүсийн эрхийн тухай НҮБ-ын
хөгжлийн ямар нэг бэрхшээлтэй конвенцод хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүмүүсийг бэлгийн болон нөхөн
амьдарч байна. ДЭМБ-ын үржихүйн эрүүл мэндийн үйлчилгээ,
хөтөлбөрүүдээр хангах тухай заасан
судалгаанаас үзвэл 15-аас дээш байдаг. Тус бэлгийн болон нөхөн
үржихүйн эрүүл мэндийн үйлчилгээ,
насны үйл ажиллагааны ноцтой хөтөлбөрт бэлгийн боловсролын
асуудал багтах бөгөөд үүнийг бусад
алдагдалтай 110-190 сая (2,2-3,8 хүмүүст хүргэхтэй адил түвшинд авч
үзнэ гэж заасан байдаг.9 Хөгжлийн
хувь) хүн байгаа аж.1 Түүнчлэн 15 бэрхшээлтэй суралцагчдын хувьд
бэлгийн цогц боловсролын /БЦБ/
хүртэлх насны 20 хүүхэд тутмын нэг талаар мэдлэг мэдээллийг өөрсдийн
бэрхшээлийн онцлогтоо тохирсон
нь буюу 93 сая орчим хөгжлийн хэлбэрээр авч байгаа эсэх талаар
судлахыг зорьж байна.
бэрхшээлтэй хүүхэд байна. 2021 оны

мэдээгээр Монгол Улсад 106,169

хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн байгаа

нь нийт хүн амын 3.2 орчим хувийг

эзэлж байна. Нийт 106,169 хөгжлийн

бэрхшээлтэй иргэний 11,695 нь

харааны, 4,074 нь хэл ярианы, 8,430

нь сонсголын, 21,011 нь

хөдөлгөөний, 20,414 нь сэтгэцийн,

7,430 нь хавсарсан, 33,115 нь бусад

төрлийн хөгжлийн бэрхшээлтэй Зорилго

байна.2 Манай улсад ерөнхий Хараа, сонсгол хэл ярианы

боловсролын сургуульд хамрагдах бэрхшээлтэй суралцагчдын “Бэлгийн

насны буюу 6-17 насны нийт 686.8 цогц боловсрол”-ын мэдлэгийг

мянган хүүхэд байгаагийн 98.0 хувь судлах.

нь сургуульд хамрагдаж, 2.0 хувь нь Зорилт 1. Харааны бэрхшээлтэй

хамрагдаагүй байгаа бол хөгжлийн суралцагчдын “Бэлгийн цогц

бэрхшээлтэй 6-17 насны нийт 7.8 боловсрол”-ын мэдлэгийг судлах.

мянган хүүхэд байгаагийн 84.8 хувь Зорилт 2. Сонсгол, хэл ярианы

нь сургуульд хамрагдаж, 15.2 хувь бэрхшээлтэй суралцагчдын “Бэлгийн

нь ерөнхий боловсролын сургуульд цогц боловсрол”-ын мэдлэгийг

суралцаж чадахгүй байна. Эдгээр судлах.

хүүхдийн 61.0 хувь нь эрэгтэй Материал ба арга зүй: Аналитик

хүүхдүүд, 39.0 хувь нь эмэгтэй судалгааны аргын нэг агшингийн

хүүхдүүд байна. 2010 онтой загварыг ашигласан. Мэдээ

харьцуулахад сургуульд сурдаг материал цуглуулахдаа чанарын

хүүхдийн хувь 23.4 нэгж хувиар судалгааны аргын фокус бүлгийн

нэмэгдсэн байгаа бол сургуульд ярилцлагын аргаар 2021 оны 12-р

сурдаггүй хүүхдийн хувь буурсан сарын 20 - ноос 2022 оны 02-р сарын

байна. 21 хооронд хийсэн. 15-19 насны

БШУЯ-ны сайдын 2018 оны А37 тоот сургуульд суралцаж буй хөгжлийн

тушаалын дагуу Бэлгийн цогц бэрхшээлтэй /хараа, сонсгол,хэл

боловсролын мэдлэгийг /БЦБ/ Эрүүл яриа / сурагчдыг зориудаар сонгон

мэндийн хичээлээр дамжуулан судалгаа авсан. Ярилцлагыг Монгол

Ерөнхий боловсролын сургуулийн 4- хэл дээр явуулсан. Сонсгол, хэл

26 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ярианы бэрхшээлтэй Үр дүн

суралцагчидтай дохионы хэлний Хараа, сонсгол, хэл ярианы

орчуулагчаар дамжуулан ярилцсан. бэрхшээлтэй хүүхдүүд сурдаг

Эрэгтэй суралцагчидтай эрэгтэй Ерөнхий боловсролын 116, 29-р

дохионы хэлний орчуулагч, эмэгтэй сургууль нь Эрүүл мэндийн

суралцагчидтай эмэгтэй дохионы хичээлийг Ерөнхий боловсролын

хэлний орчуулагчаар дамжуулан ердийн сургуультай адил сургалтын

ярилцсан. Ярилцлагын явцыг бичлэг хөтөлбөрөөр хичээллэдэг.5 Эрүүл

хийн хөрвүүлж, орчуулсан. Дараа нь мэндийн хичээлийн хөтөлбөрт нь

өгөгдөлд дүн шинжилгээ хийж, дэд Бэлгийн цогц боловсролын талаар

сэдэв, сэдвүүдийг гаргаж хураангуй агуулга багтсан байдаг.6

болгон үр дүнг гаргасан.

20% 30% Сонсгол, хэл яриа /эр/
Сонсгол, хэл яриа /эм/
25% 25% Хараа /эр/
Хараа /эм/

Зураг 1. Судалгаанд хамрагдсан сурагчид, хүйсээр

Судалгаанд 116, 29 -р сургуулийн хүний бие, зөв хооллолт, дасгал
10-11-р ангийн нийт 20 сурагч
хамрагдсан. Насны дундаж нь хөдөлгөөн, халдварт болон халдварт
17.1±1.3 жил байв.
бус өвчин түүнээс урьдчилан

сэргийлэх, бэлгийн боловсролын

1. Танай сургуульд эрүүл талаар буюу бэлгийн бойжилт, мөн

мэндийн хичээл ордог уу? ариун цэвэр сахилтын талаар ордог

Бэлгийн боловсролын талаар гэж хариулж байсан.

хичээл дээр нь ярьдаг уу? Эрүүл Сонсголын бэрхшээлтэй
суралцагчид: Эрүүл мэндийн
мэндийн хичээл дээр ямар
хичээл нь бага ангиас орсон. Бага
агуулга судалдаг талаараа товч
ангид гар угаах, дасгал хөдөлгөөн
ярьж өгөхгүй юу гэсэн асуултад:
Бүх сурагчид эрүүл мэндийн хичээл гэх мэт сэдэв орж байсан. Дунд
7 хоногт 1 удаа 45 минутаар ордог
гэж хариулсан. ангид охидын сарын тэмдэг,

нөхөрлөл, муу зуршил, архи

Харааны бэрхшээлтэй тамхины талаар орсон. Ахлах ангид

суралцагчид: Эрүүл мэндийн жирэмслэлтээс хамгаалах арга

хичээл дээр найз нөхөрлөлийн /бэлгэвч/, БЗХӨ, ХДХВ-ын талаар

харилцаа, дотно харилцаа, нөхөн ярьсан. 7 хоногийн өмнө нөхөн

үржихүйн харилцаа, сарын тэмдэг, үржихүйн эрүүл мэнд гээд хичээл

насны онцлог, шилжилтийн нас, орсон гэж хариулсан.

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 27

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

2. Эрүүл мэндийн хичээлд 4. Эрүүл мэндийн хичээл ордог

суралцах орчин болон сургалтын багштайгаа бэлгийн боловсролын

хэрэглэгдэхүүнээр сургуулиас талаар нээлттэй ярилцаж чаддаг

хангаж өгдөг үү? уу? Энэ талаар суралцахад чинь

Харааны бэрхшээлтэй ямар нэгэн хүндрэл гардаг уу?

суралцагчид: Эрүүл мэндийн Эцэг эхтэйгээ энэ сэдвээр

хичээл ордог тусдаа анги байдаг ч ярилцаж чаддаг уу? Хэрэв танд

Харааны бэрхшээлтэй хүүхдүүдэд өөрийн бие, нөхөн үржихүйн

зориулсан эрүүл мэндийн ном сурах эрүүл мэндийн асуудал гарвал

бичиг болон үзүүлэн брайл дээр хэнд хандах вэ?

байдаггүй гэж хариулж байсан. Харааны бэрхшээлтэй

Сонсголын бэрхшээлтэй суралцагчид: Бэлгийн боловсрол,
суралцагчид: Эрүүл мэндийн
нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн

хичээл ордог анги байдаг. Дохионы талаар багштайгаа чөлөөтэй ярьж

хэл дээр хичээлд хэрэглэгдэх чаддаг ч эцэг эхтэйгээ ярилцаж

материал байдаггүй. Хичээл чаддаггүй. Нөхөн үржихүйн эрүүл

ихэвчлэн хуулан бичих байдлаар мэндийн талаар асуудал гарвал

явагддаг. ангийн найз байрны найзуудаасаа

3. Ангийнхаа найз нөхдийн тухай эхлээд асууна гэж хариулж байсан.

бидэнтэй ярилцаач. Ангийнхан Сонсголын бэрхшээлтэй
суралцагчид: Бэлгийн боловсрол,
чинь чамд тусалдаг уу?

Найзуудтайгаа бэлгийн нөхөн үржихүйн эрүүл мэндийн

боловсрол, нөхөн үржихүйн эрүүл талаар асуудал гарвал ихэнх нь найз

мэндийн талаар нээлттэй охин болон найз залуу, найз нартаа

ярилцдаг уу. мэдэгдэнэ гэж хариулж байсан. Эцэг

Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн эх болон багш нартайгаа энэ

хувьд ангийн найз нараас өөр найз сэдвээр ярилцаж чаддаггүй. Маш их

бараг байдаггүй. Бусад хүүхдүүдтэй ичдэг гэж хариулж байсан.

найзалж чаддаггүй. Ангийн хүүхдүүд 5. Охидоос - Сарын тэмдэг ирсэн

хоорондоо эвтэй бие биендээ маш эхний өдөр хэнд хандсан бэ? Тэд

ихээр тусалдаг гэж хариулж байсан. хэрхэн хүлээж авсан бэ?

Гэвч бэлгийн болон нөхөн үржихүйн Хөвгүүдээс - Нойтон зүүдний

эрүүл мэндийн талаар хоорондоо талаар мэдэх үү? Нойтон зүүд

ярилцдаггүй гэж сонсгол, хэл яриа, зүүдлэхдээ хэнд хандсан бэ?

хөдөлгөөн, оюуны бэрхшээлтэй Харааны бэрхшээлтэй

суралцагчид хариулсан бол харааны суралцагчид: Охид: сарын тэмдэг

бэрхшээлтэй суралцагчдын хувьд чинь ирсэн үү, хөх чинь өвдөж байна

хоорондоо энэ сэдвээр хичээл уу, хөх чинь том болж ургасан уу,

дээрээ ярилцаж чаддаг гэж хөндүүрлэж байна уу, Хөвгүүд:

хариулсан байна. Мөн хичээлийн нойтон зүүд, найз охинтой болох

бус цагаар найзуудтайгаа ярилцах зэрэг талаар хоорондоо анги дээрээ

боломж байдаггүй. Хичээл тарах цаг ярилцдаг гэж хариулж байсан

нь болохоор гэрийхэн нь ирээд Сонсголын бэрхшээлтэй

авдаг. Илүү цаг гаргаж ярилцах суралцагчид: Сарын тэмдэг, хөх

боломж байдаггүй гэж хариулж ургах зэрэг талаар өмнө нь хичээл

байсан. дээр үзсэн байсан тул цочирдож

28 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

айгаагүй. Ээж, эгч, эмээ нартаа Харааны бэрхшээлтэй

хэлсэн. Хөвгүүдийн хувьд нойтон суралцагчид: Бэлгийн боловсрол

зүүдний талаар мэднэ. Зүүдэлж нөхөн үржихүйн талаар брайл хэл

үзсэн гэж хариулсан. дээр болон сонсдог ном байдлаар

6. Та интернэтээс бие махбодь, мэдээлэл авдаг байх. Хүйсээр

бэлгийн харилцааны талаар ангилан хичээл орох. Хичээлийн

мэдээлэл олж авдаг уу? Та үзүүлэнг гарт баригдахаар жижгээр

бэлгийн харилцааны талаар юу хийж гараар мэдрүүлж оруулах.

мэдэх вэ? Сонсголын бэрхшээлтэй
суралцагчид: Дохионы хэл дээр
Харааны бэрхшээлтэй

суралцагчид: Мэдээллийг найз эрэгтэй хүүхдүүдэд эрэгтэй багш,

нөхдөөсөө авдаг гэж хариулж эмэгтэй хүүхдүүдэд эмэгтэй багш

байсан. Бэлгийн харилцааны талаар хичээл ормоор байна. Тэгвэл

асуухад нөхөр, эхнэр хүмүүсийн багштайгаа чөлөөтэй ярилцаж чадна

хийдэг зүйл гэж ихэнх нь хариулж гэсэн саналтай байсан. Мөн эрүүл

байсан. Хичээлийн бус цагаар найз мэндийн хичээлийн цагийг 7 хоногт

нөхөдтэйгээ энэ сэдвээр ярилцах ордог цагийг нь нэмж өгөх.

гэхээр хичээл тарахаар шууд ар Бэрхшээлд тохирсон сурах бичиг

гэрийнхэн нь ирээд авдаг учир гарын авлагыг нэмэгдүүлэх. Өсвөр

ярилцах цаг байдаггүй гэж хариулж насны хүүхдүүдэд гардаг бие

байсан. Мөн анги цөөхөн хүүхэдтэй бялдар, бэлгийн болон нөхөн

учир олон найз байдаггүй. Сургууль үржихүйн эрүүл мэнд, сэтгэл зүйн

нь өөрийн байртай учир байрны найз өөрчлөлтүүдийн талаар хичээлийн

нараасаа зарим үед мэдээлэл авдаг сэдвүүдийг нэмж оруулах, хичээл

гэж хариулж байсан. дээр ангийнхантайгаа энэ сэдвээр

Сонсголын бэрхшээлтэй чөлөөтэй ярилцах боломжийг бий
суралцагчид: Хүүхдүүд ихэнх нь
болгох санал дэвшүүлж байсан.

бэлгийн харилцаанд орох бол Дүгнэлт: Судалгаагаар хөгжлийн

бэлгэвч хэрэглэх юм байна гэдгийг л бэрхшээлтэй суралцагч нарт энгийн

сайн сурсан гэж хариулж байсан. болон тусгай сургуулийн орчин,

Интернэт орчноос мэдээлэл хайхад сургалтын гарын авлага,

дохионы хэл дээр мэдээлэл бага хэрэглэгдэхүүнүүд хүртээмжгүй

байдаг учир интернэтээс мэдээлэл байна. Бэлгийн цогц боловсролын

бага авдаг гэж хариулж байсан. хичээлийг энгийн сургуулиудад заах

Бэлгийн харилцааны талаар мэддэг арга зүй, сурах бичиг, багшийн гарын

зүйлсийг асуухад эрэгтэй эмэгтэй авлага болон багш бэлтгэх

хүмүүсийн хийдэг дотно зүйл гэж сургалтын хөтөлбөрт тусгасан, багш

хариулж байсан. нараа бэлтгэж буй сайн туршлага

7. Эрүүл мэндийн хичээлийг байгаа боловч, хөгжлийн

илүү ойлгомжтой болгохын тулд бэрхшээлтэй суралцагч нарыг сургах

юуг өөрчлөх вэ? Сургалтын арга зүйн талын сургалтын агуулгыг

хөтөлбөрт тусгагдсан сэдвүүд орхигдуулсан нь судалгааны үр дүнд

таны амьдралд хэрэгтэй юу? Та илэрсэн. Мөн бэлгийн цогц

өөр ямар сэдвээр суралцахыг боловсролыг хөгжлийн бэрхшээлтэй

хүсэж байна вэ? Саналаа хэлнэ суралцагч нарт заах арга зүйн

үү. удирдамжийг боловсруулах,

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 29

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

сургалтын орчинг бүрдүүлэх, үржихүйн эрүүл мэндтэй холбоотой

сургалтын ганцаарчилсан хөтөлбөр зарим сэдвүүд заагдаагүй. Эрүүл

төлөвлөгөөг боловсруулах, мэндийн багш нарын үзэж

хүртээмжтэй гарын авлага байгаагаар зарим сэдвүүдийг заахад

хэрэглэгдэхүүнээр хангах, багш хүндрэлтэй бөгөөд тэдэнд сургалтын

нараа сургах асуудлууд нэн чухал материал хэрэглэгдэхүүн болон

байна. нэмэлт мэдээлэл шаардлагатай

Хэлцэмж: Монгол дахь НҮБ-ын Хүн байна.8

амын Сангийн техник, санхүүгийн Сонсголын бэрхшээлтэй

тусламжтайгаар 2021 онд хийгдсэн хүүхдүүдийн хувьд асуултанд маш

“Ерөнхий боловсролын дунд товч тийм үгүй гэсэн богино

сургуулийн эрүүл мэндийн өгүүлбэрээр хариулж байсан.

хичээлийн хөтөлбөрт тусгагдсан Сонсголын бэрхшээлтэй сурагчдын

бэлгийн боловсролын агуулгыг олон хувьд ашигладаг үг хэллэг, үгийн

улсын удирдамжтай харьцуулсан” баялаг, үгийн сан бусад сурагчтай

судалгааны үр дүн: Харааны болон харьцуулахад бага байдаг нь зарим

сонсголын бэрхшээлтэй сурагчдад үг хэллэгийг ойлгохгүй байсан.

эрүүл мэндийн хичээлийг зааж буй Талархал: БСШУЯ, Монгол дахь

өнөөгийн байдлаас харахад, тэдэнд ЮНЕСКО, Боловсролын хүрээлэн,

бэлгийн боловсрол эзэмшүүлэх үйл 116-р сургууль, 29-р сургуулийн

ажиллагаа хүртээмжтэй бус байна.

Хэдийгээр цар тахлын нөхцөл захиргаа, эрүүл мэндийн багш нар

байдалтай уялдаатай олон хүчин болон сурагчдадаа талархал

зүйл нөлөөлж байгаа ч багш нарын илэрхийлье.

мэдлэг чадвар, сургалтын орчин

нөхцөл, хэрэглэгдэхүүн зэргийн Ном зүй

улмаас бэлгийн боловсрол 1. Хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүүхдэд хөгжлийн цогц
эзэмшүүлэх үйл ажиллагаа дэмжлэг үзүүлэх заавар ху-2

хангалттай бус гэж үзэж байна. Багш 2. Монголын үндэсний

нарын хувьд заахад хүндрэл статистик хорооны 2019-

бэрхшээлгүй, эцэг эх олон нийтийн 2020 оны мэдээлэл

зүгээс шүүмжлэлд өртөхөөргүй 3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй

сэдвүүдийг түлхүү зааж буй байдал хүүхдийн боловсрол ба

ажиглагдсан байна.7 инноваци эрдэм
шинжилгээний хурлын
Ч. Байгалмаа нарын 2021.05.16- эмхэтгэл-7,
Улаанбаатар
2021.07.23 хооронд хийсэн Тусгай
2020
сургуулийн эрүүл мэндийн
4. ЮНЕСКО., ЮНЭЙДС., НҮБ-ын
хөтөлбөрийн үнэлгээ
Хүн Амын Сан., НҮБ-ын
судалгаанд:Тусгай сургуулийн багш
Хүүхдийн Сан., НҮБ-ын
нарын хэлснээр эрүүл мэндийн
Эмэгтэйчүүдийн байгууллага
хичээлийн агуулга дотроос бэлгийн “Бэлгийн боловсролын олон
улсын арга зүйн удирдамж” .
болон нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд нь
Улаанбаатар 2019
заахад хүндрэлтэй байдаг. Сүүлийн
5. БСШУЯ, 2021-2022 оны
хичээлийн жилд онлайн сургалттай
хичээлийн жилийн статистик
холбоотой саад бэрхшээлийн

улмаас бэлгийн болон нөхөн

30 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

мэдээлэл. 10. Ч. Байгалмаа нарын “Тусгай
сургуулийн эрүүл мэндийн
https://www.meds.gov.mn/
6. “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хөтөлбөрийн үнэлгээ -2021
иргэдийн асуудал: бодлого,
үйл ажиллагаа” ху-43 он
11. Хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүний эрхийн тухай хууль УБ
7. БСШУ-ны сайдын 2018 оны 7-

р сарын 9-ны өдрийн А/453 хот, 2016 бэрхшээлтэй
12. Хөгжлийн нийгмийн
тушаалын гуравдугаар
иргэний
хавсралт. хамгааллын тухай хууль 3
8. “Хөгжлийн бэрхшээл ба дугаар зүйл.
13. Хөгжлийн бэрхшээл
хөдөлмөр эрхлэлт” эрдэм сэдэвчилсэн судалгаа. УБ
шинжилгээний онол практик-

ийн 9-р хурлын эмхэтгэл.2021

он хот,2021
9. UNFPA Ерөнхий боловсролын 14. БСШУСЯ, ЭМЯ. Суурь бүрэн
дунд сургуулийн эрүүл
мэндийн хичээлийн дунд боловсролын сургалтын
хөтөлбөр, суралцахуйн
хөтөлбөрт тусгагдсан удирдамж.
бэлгийн боловсролын Хуудас 9.

агуулгыг олон улсын Улаанбаатар 2018

удирдамжтай харьцуулсан 15. БСШУЯ Боловсрол 100 жил.
судалгаа. 2021 Бага дунд боловсролын
ерөнхий үзүүлэлт. УБ хот,

2022

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 31

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ОРХОН АЙМГИЙН ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ДУНДАХ УМАЙН ХҮЗҮҮНИЙ ЭСИЙН
ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ТАЛААРХ МЭДЛЭГ, ХАНДЛАГАД НӨЛӨӨЛӨХ
ЗАРИМ ХҮЧИН ЗҮЙЛC
Х.Нандинцэцэг1, Б.Цандмаа2, Д.Отгонжаргал2, Ш.Бэхбат3, Г.Есөн-Эрдэнэ3,

Г.Байгалмаа3, Ч.Тунгалаг3, Я.Баярмаа3, Н.Нарангэрэл3, Ц.Оюунзул3, Б.Дуламсүрэн3,
Л.Баярмагнай4, Л.Саямаа5*

1Орхон аймаг Бүсийн Оношилгоо Эмчилгээний Төв
2Медипас эмнэлэг

3Өрхийн Эрүүл Мэндийн Төв
4Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн Эрүүл Мэндийн
сургууль, 5Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Био-Анагаахын

сургууль
*[email protected]

Abstract

SOME FACTORS AFFECTING KNOWLEDGE OF AND ATTITUDE TOWARDS
PAP SMEAR IN WOMEN OF ORKHON AIMAG

Nandintsetseg Kh1, Tsendbаа B2, Otgonjargal D2, Bekhbat Sh3, Yesun-Erdene G3,
Baigalmaa G3, Tungalag Ch3, Bayarmаа Ya3, Narangerel N3, Oyunzul Ts3, Dulamsuren B3,

Bayarmagnai L4, Sauyamaa L5*
1Regional Diagnostic and Treatment Centre, Orkhon aimag

2Medipas hospital
3Family Health Centre
4Mongolian National University of Medical Sciences, School of Public Health
5 Mongolian National University of Medical Sciences, School of Medicine
*[email protected]

Background: Cervical cancer is the second most commonly diagnosed and the third
leading cause of cancer death in women worldwide. Nearly 83% of the world’s new
cases and 85% of all cervical cancer-related deaths occur in developing countries.
Lack of information and misunderstanding of risk factors or screening guidelines, and
inaccurate perception of cancer risk may also affect screening
behavior. Objectives: The study aimed to assess the knowledge, attitude about Pap
smear and to identify some factors influencing knowledge
Methods: A cross-sectional descriptive study was conducted among 380 women at
the time of data collection from 1st February 2022 to 20th March 2022. A
questionnaire including demographic characteristics (10 questions), knowledge (16
questions), attitudes (7 questions), and influencing factors (6 questions) towards Pap
smear was completed by an interview with the women. The data were analyzed
using SPSS ver25. Result: The mean age of all participants was 40±12,2 years.
Among them, 60.5% had performed the Pap smear test. The knowledge level of
participants was low at 24%, moderate at 55%, and high at 21%.
Keywords: Cervical cancer, PAP smear, knowledge, attitude

32 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл Судалгааг хоёр үе шаттайгаар

Дэлхий дахинаа 2020 онд умайн 2022.02.01-2022.03.20-ны хооронд

хүзүүний хавдрын 604127 шинэ явуулсан. Судалгааны эхний шатанд

тохиолдол, 341831 нас баралт Орхон аймгийн статистик хэлтэс,

бүртгэгджээ1. Монгол улсад 2020 ЭМГазрын статистик мэдээлэл,

оны байдлаар нийт 4344 эмэгтэй БОЭТ-ийн Эмгэг судлалын тасгийн

умайн хүзүүний хавдрын хяналтад эс судлалын шинжилгээний

байгаагийн 480 нь шинээр бүртгэлийг ашиглан дескривтив

оношлогдож, 145 эмэгтэй нас судалгааны аргаар 2016-2020 онд

баржээ2. Монгол улсад уг хавдрын эсийн шинжилгээнд хамрагдалтын

эрт илрүүлгийн хөтөлбөр 2013 тоон мэдээллийг цуглуулсан.

оноос хэрэгжиж эхэлсэн бөгөөд 2020 Судалгааны хоёр дахь шатанд эсийн

оны байдлаар умайн хүзүүний хорт шинжилгээний мэдлэг, түүнд

хавдрын зорилтот насны 91001 нөлөөлөх зарим хүчин зүйл,

(43.4%) эмэгтэй хамрагдсан байна2. хандлагыг нэг агшны асуумж

Орхон аймгийн хувьд 2016-2020 онд судалгааны аргыг ашиглаж 8 өрхийн

хамрагдвал зохих эмэгтэйчүүдийн эмнэлгээр үйлчлүүлж буй

26-39% нь эрт илрүүлэгт хамрагдсан эмэгтэйчүүдийг хамруулсан.

нь улсын дундаж үзүүлэлтээс бага Мэдлэгийн түвшинг 16 асуулт,

үзүүлэлт юм3-5. мэдлэгт нөлөөлөх зарим хүчин

Иймээс умайн хүзүүний хавдрын зүйлийг 7 асуулт, хандлагыг 6 асуулт

хоёрдогч урьдчилан сэргийлэлтийн бүхий асуулгаар авч 0-30 хувийг муу,

арга болох эсийн шинжилгээний 31-69 хувийг дундаж, 70 хувиас дээш

талаарх Орхон аймгийн бол сайн гэж үнэлсэн.

эмэгтэйчүүдийн дундах мэдлэг, Судалгааны түүврийг тооцохдоо

хандлага, түүнд нөлөөлөх хүчин Орхон аймгийн статистикийн

зүйлсийг тодорхойлох нь уг мэдээлэлд үндэслэн эх олонлог

судалгааны үндэслэл боллоо. (32747)-оос тооцож 380 эмэгтэйг

Зорилго: Умайн хүзүүний хавдрын энгийн санамсаргүй түүвэрлэлтээр

эрт илрүүлгийн эсийн шинжилгээний сонгосон. Судалгаанд хамрагдахыг

талаарх мэдлэг, хандлагад зөвшөөрсөн, хэл ярианы ба

нөлөөлөх зарим хүчин зүйлийг сонсголын бэрхшээлгүй, хорт

судлах хавдраар өвчилж байгаагүй, Орхон

Материал ба арга зүй аймагт оршин суудаг 20 - 69 насны

эмэгтэйчүүдийг зөвшөөрлийн

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 33

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

хуудастай танилцуулж, сайн дурын буюу 39.1% нь эрт илрүүлэгт
хамрагджээ (Зураг 1). Насны бүлгээр
үндсэн дээр судалгаанд хамруулсан. ангилж үзэхэд зорилтот насны
эмэгтэйчүүдийн хамгийн их хувийг
Судалгааны ажлын статистик эзэлж буй 30-39 насанд хамрагдалт
идэвх хамгийн муу буюу 30.6%
боловсруулалтыг SPSS-25 (SPSS байхад 40-49 насны эмэгтэйчүүдийн
35.6% хамрагдсан байна (Зураг 2).
Inc., Chicago, IL, USA) программыг Асуумж судалгаанд 20-68 насны 380
эмэгтэй хамрагдсаны дундаж нас
ашиглан тооцоолсон. Тоон 40±12,2 байв. Умайн хүзүүний
хавдрын шалтгааныг тодруулахад
хувьсагчийг медианаар, чанарын 138(36,3%) нь ХПВ гэж зөв
хариулсан бол 185(48.7%) нь
хувьсагчийг тархалтаар тодорхойлж БЗХӨвчин, 166(43.7%) нь бэлгийн
олон хавьтагч, 72(18.9%) тамхи
статистик хамаарлыг Pearson Chi- татах, 28(7.4%) нь бэлгийн
харьцаанд эрт орох, 20(5.3%) нь
square болон Fisher Exact тестээр олон хүүхэд төрүүлэх нь эрсдэл
болно гэж хариулсан. Харин 80(21%)
үнэлж, р<0,05 байх утгыг статистик нь уг хавдрын эрсдэлт хүчин
зүйлсийн талаар огт мэдэхгүй гэж
ач холбогдолтой гэж үзлээ. хариулсан.

Үр дүн

Орхон аймагт бүртгэлтэй 105391 хүн

амын 32747 (31%) нь 20-69 насны

эмэгтэйчүүд байна. Хамрагдвал

зохих 8300 орчим эмэгтэйчүүдийн

32.6% нь эсийн шинжилгээнд

тогтмол хамрагддаг бөгөөд 2016 онд

36.9% нь хамрагдаж байснаа 2017

онд 25.9% болж буурсан бол 2018

оноос хойш хамрагдалтын ирц

аажим өсөж 2020 онд хамгийн өндөр

34 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 1. Орхон аймгийн зорилтот Зураг 2. Орхон аймгийн зорилтот
насны болон эсийн шинжилгээ өгсөн насны болон эсийн шинжилгээ өгсөн
эмэгтэйчүүдийн нийт тоо (2016-2020 эмэгтэйчүүдийн тоо насны бүлгээр
он) (2016-2020 он)
Умайн хүзүүний хавдрын шинж
тэмдгийн хувьд 137 (36.1%) эмэгтэй эмнэлэгт эсийн шинжилгээ үнэ
мэдэхгүй гэж хариулсан. Тодорхой
шинж тэмдгийг мэдэж байсан төлбөргүй авдаг, 226(59,5%) нь
эмэгтэйчүүдийн ихэнх нь хэвлийн дор
аарцаг ормоор өвдөх, үтрээнээс цус шинжилгээний өмнөх бэлтгэлийг
гарах гэж сонгосон (Зураг 3).
Эмэгтэйчүүдийн 307(81%) нь умайн мэддэг гэж хариулсан. Нийт
хүзүүний хавдрыг эрт оношлох
боломжтой, 296(78%) нь эрт эмэгтэйчүүдийн 239(63%) нь 3 жил
оношлогдсон үедээ тавилан сайтай,
192(50,5%) нь эсийн шинжилгээгээр тутамд эсийн шинжилгээ өгөх ёстойг
умайн хүзүүний хавдар шинж тэмдэггүй
үедээ оношлогдоно гэжээ. Мөн мэддэг, 49(13%) нь хэр давтамжтай
эмэгтэйчүүдийн 278(73,2%) нь өрхийн
өгөхөө мэдэхгүй байсан (Зураг 4).

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 35

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 3. Умайн хүзүүний хавдрын шинж тэмдгүүдийн талаарх эмэгтэйчүүдийн
мэдлэг

Зураг 4. Эрүүл эмэгтэй эсийн шинжилгээ өгөх давтамжийн талаарх
эмэгтэйчүүдийн мэдлэг

Эмэгтэйчүүдийн 122(32%) нь 30-60 хариулсан. Умайн хүзүүний хавдрын
насанд, 152(40%) нь 30-аас дээш эрсдэл бэлгийн харьцаанд орсон үеэс
насанд илрүүлэг хийгдэнэ гэсэн бол эхэлдэг боловч эмэгтэйчүүдийн
76(20%) эмэгтэй нь Монгол улсад дийлэнх нь буюу 141(36,8%) нь
хийгдэж буй илрүүлэг шинжилгээний илрүүлгийн насанд шинжилгээ өгнө
насны хязгаарлалтыг мэдэхгүй гэж гэсэн ойлголттой байна (Зураг 5).

Зураг 5. Шинжилгээ өгч эхлэх насны талаарх эмэгтэйчүүдийн ойлголт

36 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Мэдлэгийн тестны дундаж оноо ангилалтай статистик ач холбогдол

47,6±23,6 байгааг түвшингээр ангилбал бүхий хамаарал байсангүй.

209(55%) нь дундаж, 91(24%) нь муу, Нийт эмэгтэйчүүдийн 230(60,5%) нь

80 (21%) нь сайн мэдлэгтэй байна. өмнө нь эсийн шинжилгээ өгч байсан

Мэдлэгийн түвшинд нөлөөлөх зарим боловч 166(43.7%) нь 3-н жил тутамд

хүчин зүйлсийг судлахад эрүүл тогтмол өгдөг байна. Мэдлэгийн

мэндийн салбарт ажилладаг (p<0.000), түвшин нэмэгдэх тусам шинжилгээнд

өмнө нь эсийн шинжилгээ өгсөн хамрагдах байдал сайжирч, мэдлэг

(p<0.000), гэр бүл эргэн тойрны хүн уг сайн эмэгтэй бага мэдлэгтэй

хавдраар өвчилсөн (p<0.000), гэр эмэгтэйгээс 14 дахин их, дунд

бүлийн аль нэг гишүүн эрүүл мэндийн мэдлэгтэйгээс 1,7 дахин их, дунд

салбарын ажилтан байх (p<0.001), гэр мэдлэгтэй эмэгтэй бага мэдлэгтэйгээс

бүлийн орлогын түвшин нэмэгдэх 8 дахин их шинжилгээнд хамрагдах

(p<0.001), боловсролын түвшин хандлагатай байна. Эсийн

(p<0.001), интернетээр мэдээлэл авах шинжилгээгээр хавдрыг илрүүлж чадна

боломжтой (p<0.01) зэрэгтэй статистик илэрнэ гэдэгт 348 (91,5%) нь санал

ач холбогдол бүхий хамааралтай нийлсэн, 24(6,5%) санал нийлэхгүй,

байна. Бага боловсролтой хүнийг дээд 8(2%) нь мэдэхгүй гэж хариулсан.

боловсролтой хүнтэй харьцуулахад Мэдлэгийн түвшин сайжрах тусам

мэдлэгийн түвшин бага байх байдал хавдрын эрт ирүүлгийн шинжилгээний

7,1 (OR) дахин өндөр байна. Харин үр дүнд итгэх итгэл нэмэгдэж байна

дундаж түвшний мэдлэгт боловсролын (р<0.000).

түвшний илэрхий ялгаа байсангүй. Энэ Эмэгтэйчүүдийн тогтмол шинжилгээнд

талаарх мэдлэгийг эмэгтэйчүүдийн эмч хамрагдахгүй байгаа шалтгааныг

(p<0.000), бусад мэргэжлийн эмч тодруулахад дийлэнх нь 99(26%) нь

(p<0.001), сувилагч нарын (p<0.01) завгүй, тус бүр 72(19%) нь эмч

зөвлөгөө, сургалтад хамрагдвал илүү зөвлөөгүй болон илрүүлгийн нас

үр дүнтэй гэж хариулсан. Харин ӨЭМТ- болоогүй, 46(12%) нь хаана шинжилгээ

өөс алслагдсан байдал, нөхрийн өгөхөө мэддэггүй болон энэ

боловсрол, гэр бүлийн байдал, насны шинжилгээний тухай мэдлэг байхгүй

гэж хариулсан (Зураг 6).

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 37

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 6. Эмэгтэйчүүдийн эсийн шинжилгээнд тогтмол хамрагдахгүй байгаа
шалтгаан

Хэлцэмж хавдрын 2-р байранд ордог тул уг

ДЭМБ-ын статистик мэдээгээр хавдраас урьдчилан сэргийлэх, эрт

эмэгтэйчүүдэд зонхилон тохиолдох илрүүлэх асуудал тулгамдсан хэвээр

хорт хавдрын өвчлөлд хөх, ходоод, байгаа юм. Иймээс манай орны хувьд

умайн хүзүү, элэг, уушгины хорт Умайн хүзүүний хавдрын хоёрдогч

хавдрууд ордог1. Орхон аймгийн хувьд урьдчилан сэргийлэлтийн арга болох

2020 онд 26 шинэ тохиолдол урьдчилан сэргийлэх эсийн шинжилгээ

бүртгэгдэж, нийт 161 эмэгтэй хавдрын (Пап түрхэц) арга нь оношилгооны

эмчийн хяналтад байна2. АНУ-д умайн амин чухал хэсэг юм. Эрт илрүүлгийн

хүзүүний хавдраар өвчлөгсдийн оргил хөтөлбөрийг нийслэл, дүүрэг, хөдөө

нас нь 35-44 боловч нийт хавдрын 20 орон нутгийн ӨЭМТөвүүдээр

хувь 65-аас дээш насанд тохиолдож дамжуулан 10 гаруй жил тасралтгүй

байгаа нь эмэгтэйчүүд тогтмол хэрэгжүүлж байгаа боловч тохиолдлын

илрүүлэг үзлэгт хамрагдахгүй тоо тогтвортой тогтвортой буурахгүй, 5

байгаатай холбоотой гэж үзжээ1. жилээс дээш амьдрах хувь хангалттай

Дэлхий дахинд умайн хүзүүний өсөхгүй байгаа нь эрт илрүүлэгт

хавдрын эрт илрүүлгийг хийж хамрагдалтын хувь бага байгаатай

эхэлснээр 1970 -2000 оны дунд хүртэл холбоотой.2-5 Иймээс бид Орхон

тохиолдлын тоо 50 хувиар буурсан. аймгийн эмэгтэйчүүдийн дунд умайн

Англи улсад эрт илрүүлгийн хөтөлбөр хүзүүний хавдар, эрт илрүүлгийн эсийн

хэрэгжсэнээр умайн хүзүүний шинжилгээний талаарх мэдлэг,

хавдартай эмэгтэйчүүдийн 51% нь 10- хандлагыг үнэлж, хамрагдалтын хувийг

аас дээш жил амьдрах болжээ6. нэмэгдүүлэх боломжийг тодорхойлох,

Умайн хүзүүний хавдар бол Монгол боломжийг эрэлхийлж уг судалгааг

эмэгтэйчүүдийн дунд тохиолддог хийлээ.

38 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Бидний судалгаагаар эрт илрүүлгийн таниулах ажлыг олон нийтийн телевиз,

шинжилгээнд хамрагдалтын идэвх, интернэт орчинд сурталчлахаас гадна

хандлага нь тухайн эмэгтэйчүүдийн эмч, эмнэлгийн мэргэжилтнүүдээр

умай хүзүүний хавдар, эрт илрүүлгийн тухайн бүс нутгийн иргэдэд нээлттэй

шинжилгээний талаарх мэдлэгтэй шууд сургалт хийх байдлаар шийдвэрлэвэл

хамааралтай байна. Иран эрт илрүүлгийн шинжилгээнд

эмэгтэйчүүдийн дунд хийсэн хамрагдалтын идэвх сайжрах

судалгаанд эсийн шинжилгээ өгсөн боломжтой.

эмэгтэйчүүд өгөөгүй эмэгтэйгээс илүү Бидний судалгаанд хэд хэдэн сул тал

мэдлэгтэй байсан нь бидний байгаа боловч орон нутгийн түвшинд

судалгаатай ижил байна7-9. Бахрианд эмэгтэйчүүдэд хамгийн элбэг

хийсэн судалгаагаар эмэгтэйчүүдийн тохиолдож, нас баралтын шалтгаан

65% нь эсийн шинжилгээнд эерэг болдог умайн хүзүүний хавдрын

хандлагатай буюу итгэл үнэмшилтэй10 мэдлэг, хандлагыг үнэлэх гэж

байсан бол бидний судалгаагаар 81% оролдсон, асуудал дэвшүүлж, шийдэл

байна. Дээрх судалгаанд хамрагдсан хайх гэж хичээсэн төдийгүй Орхон

эмэгтэйчүүдийн 40% нь эсийн аймгийн эрт илрүүлгийн хөтөлбөрийн

шинжилгээ өмнө нь өгсөн байсан бол үр дүнг сайжруулах, цаашид авч

бидний судалгаанд хамрагдсан хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд сайнаар

эмэгтэйчүүдийн 60,5% нь эсийн нөлөөлнө гэж найдаж байна.

шинжилгээнд хамрагдсан байсан буюу Дүгнэлт

эсийн шинжилгээнд итгэл үнэмшилтэй 1. Орхон аймгийн зорилтот насны

байх нь эрт илрүүлгийн хөтөлбөрт эмэгтэйчүүдийн 32% орчим нь эрт

хамрагдах ирцийг нэмэгдүүлэх бас илрүүлгийн хөтөлбөрт хамрагддаг

нэгэн хүчин зүйл болдог гэж таамаглаж бөгөөд 2020 онд 39,1% болж, өсөх

болохоор байна10, 11. хандлагатай байна. Насны бүлгээр

Эсийн шинжилгээнд тогтмол ангилахад 40-49 насанд хамгийн өндөр

хамрагдахгүй байгаа шалтгааныг хамрагдалттай буюу 35,6% байна.

тодруулахад Иран эмэгтэйчүүдийн 2. Эмэгтэйчүүдийн 55% нь дундаж

хувьд дийлэнх нь эмч зөвлөдөггүй 8 түвшний (31-69%) мэдлэгтэй. Умайн

гэсэн бол манайд дийлэнх нь завгүй хүзүүний хавдрын талаарх мэдлэг,

гэсэн шалтгаантай байна. Энэтхэг мэдээллийг ихэвчлэн эмнэлэг, эрүүл

эмэгтэйчүүдийн гуравны хоёр нь умайн мэндийн байгууллагаар үйлчлүүлэх

хүзүүний хавдрын талаар хангалтгүй явцдаа эсвэл цахим орчноос авдаг

мэдлэгтэй гэж дүгнэсэн. Бидний бөгөөд өрхийн орлого, эмэгтэйчүүдийн

судалгаанд мэдлэгийг үнэлэхэд 36,3% боловсролын түвшин, мэргэжил зэрэг

нь умайн хүзүүний хавдрын шалтгаан, нь мэдлэгийн түвшинд шууд нөлөөлж

эрсдэлт хүчин зүйлсийг мэдэж 21% нь байна.

маш сайн мэдлэгтэй байхад 24% нь 3. Мэдлэгийн түвшин болон

хангалтгүй мэдлэгтэй байна. Иймээс шинжилгээнд хамрагдах хандлагын

умайн хүзүүний хавдар, эрт илрүүлгийн хооронд шууд хамаарал ажиглагдсан

эсийн шинжилгээний ач холбогдлыг тул зорилтод бүлгийн эмэгтэйчүүдийн

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 39

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

дунд эрт илрүүлгийн ач холбогдлыг 2018;4(2):1-8. doi:DOI: 10.23937/2474-

ойлгуулж, мэдлэг олгосноор 1353/1510076

хамрагдалтын хувийг нэмэгдүүлэх 8. Bahri N, Jajvandian R,

боломжтой. Эмэгтэйчүүдийн 70% нь Bolandhemmat M, Mirzaiinajmabadi K.

эрт илрүүлэгт хамрагдахын зэрэгцээ Knowledge, attitudes and practice about

мэргэжлийн эмэгтэйчүүдийн эмчийн pap smear test among women living in

үзлэг, зөвлөгөө авахыг илүүд үзэх Bojnourd, North East of Iran: a
population-based study. Asian Pac J
хандлагатай байна. Cancer Prev.

Ном зүй 2015;16(5):2013-

1. Cancer.Net. Cervical Cancer 8.2015.16.5.2013

Statistics. https://www.cancer.net/cancer- 9. Shrestha S, Dhakal P. Knowledge,

types/cervical-cancer/statistics Attitude and Practice Regarding Cervical

2. Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв. Cancer Screening Among Women
Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2020.
Attending a Teaching Hospital, Bharatpur,
3. Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв. Chitwan. J Family Reprod Health. Mar
Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2019.
2017;11(1):18-23.

4. Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв. 10. Jassim G, Obeid A, Al Nasheet
Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2018.
HA. Knowledge, attitudes, and practices

5. Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв. regarding cervical cancer and screening
Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2017.
among women visiting primary health
6. Cancer research UK. Together we care Centres in Bahrain. BMC Public
Health. Jan 11 2018;18(1):128.
will beat cancer

https://www.cancerresearchuk.org 11. Nunez-Troconis J, Tulliani E,

7. Fatemeh Mousavi PS, Hoda Aryan. Gabriela Martinez M, Fernandez N.

Knowledge, Attitudes, and Practice Knowledge and attitudes as predictors of

Related to Pap Smear Test among cervical cancer screening among women
Iranian Women. International Journal of in a Venezuelan urban area. Invest Clin.
Womens Health and Wellness.
Mar 2013;54(1):20-33.

40 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ХӨХНИЙ ХОРТ ХАВДРЫН ТАРХАЛТ, ЭРТ ИЛРҮҮЛГИЙН ӨНӨӨГИЙН
ТҮВШИНГИЙН СУДАЛГАА
П. Батсүх1*, Н.Эрдэнэхүү2, Д.Ангармөрөн3,
1Хавдар Судлалын Үндэсний Төв, Хөхний Төв
2Хавдар Судлалын Үндэсний Төв

3Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн Эрүүл
Мэндийн Сургууль

[email protected]

Abstract

Study on breast cancer prevalence and current early detection rate
Batsukh P1*, Erdenkhuu N2, Angarmurun D3
1National Cancer Centre, Centre for Breast
2National Cancer Centre

3Mongolian National University of Medical Sciences, School of Medicine
[email protected]

In Mongolia 1084 breast cancers were diagnosed in 2014-2018, 58% were advanced
stage III-IV, 458 (42%) at the age of 35-49, and 382 (35%) at the age of 50-65. The
high incidence of breast cancer at a young age compared to developed countries
shows that there is an urgent need for screening, diagnosis and treatment of this
disease in our country.In this study, we used a descriptive survey model to determine
the diagnosis of cancer based on information from the Minister of Health-approved
national forms such as the Cancer Registration Form and the Medical History.In
2010-2019, 1920 new cases of breast cancer among women were registered in
Mongolia. The per 100,000 female population was 9.1 in 2010 and 16.54 in 2019, an
increase of 1.8 times from 2010. On average, the 10-year diagnosis rate was 6.5
percent in Phase 1 and 31.1 percent in Phase 2. In 3 stages it is 45.1 percent and in
4 stages it is 16.7 percent. The incidence of early detection of breast cancer has
more than doubled each year, and the number of advanced stage breast cancer has
halved. The incidence of early detection of breast cancer has more than doubled
each year, and the number of advanced stage breast cancer has halved.
Ultrasound-based examinations and diagnoses in rural areas can increase the
availability of uniform diagnosis. This shows that there is a good chance that routine
screening can be done early to detect breast cancer and prevent late complications.
Keywords: Breast Cancer, Cancer, Prevalence, Screening

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 41

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл 2. Хөхний хорт хавдрын эрт

Монгол улсын хэмжээнд 2019 оны илрүүлгийн өнөөгийн байдлыг

байдлаар хөхний хорт хавдар нь тодорхойлох

эмэгтэйчүүдийн дунд оношлогдох Материал ба арга зүй

хорт хавдрын 4-р байранд орж Хөхний хорт хавдрын өвчлөл,

байгаа бөгөөд оношлогдож буй оношлогдсон үе шатны мэдээлэлд

хөхний хорт хавдрын 1% нь эрэгтэй статистик мэдээнд Дескриптив

байна. Мөн 2004 онд 100’000 судалгааны загвараар судалгааг

тохиолдол 3.5 байсан бол 2018 оны хийлээ. Дескриптив судалгаанд

байдлаар 100’000 8.5 болон өсөн Монгол эмэгтэйчүүдийн дундах

нэмэгдсээр байна.1 2010-2020 оны хөхний хорт хавдрын

Монгол улсад 2014-2018 өвчлөл, нас баралтыг аймаг бүсээр,

оношлогдсон 1084 хөхний хавдрын хүн ам зүйн зарим үзүүлэлттэй

тохиолдлын 58% хожуу үе буюу III- харьцуулан дүгнэсэн.

IV үе,насаар ангилж үзэхэд 35-49 Өвчлөл, оношлогдсон үе шатыг

насандаа 458 /42%/, 50-65 насандаа дараах үзүүлэлтээр гаргалаа. Үүнд:

382 /35%/ байгаа нь барууны  Насны бүлэг

орнуудтай харьцуулахад харьцангуй  Газар зүйн байршил, аймаг,

залуу насанд хөхний хавдрын хотоор

тохиолдол өндөр байгаа нь энэ  Оношлогдсон үе шат

өвчнийг эрт илрүүлэх, оношлох, Үр дүн

эмчлэх зайлшгүй шаардлага манай Хөхний хорт хавдрын шинэ

улсад байгааг харуулж байна.5 тохиолдлын тархалтын судалгааг

Зорилго ЭМХТ болон ХСҮТ-д 2010-2019 оны

Монголд улсад хөхний хорт хавдрын хооронд нийт 10 жилийн хөхний хорт

тархалт, үе шат, эрт илрүүлгийн хавдрын шинэ тохиолдолд

өнөөгийн байдлыг үнэлж цаашид тулгуурлан судалгааг хийлээ.

авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний Монгол улсад 2010-2019 онд

талаар санал зөвлөмж эмэгтэйчүүдийн дунд хөхний хорт

боловсруулахад оршино. хавдрын 1920 шинэ тохиолдол

Судалгааны ажлын зорилт бүртгэгдсэн байна. 100’000 эмэгтэй

1. Хөхний хорт хавдрын тархалт, хүн амд 2010 онд 9.1 байсан бол

оношлогдсон үе шатыг үнэлэх 2019 онд 16.54 болсон нь 2010

оноос 1.8 дахин өссөн. Эндээс

42 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

харахад жил тутам нэмэгдэх аймагт 100’000 хүн амд 2.6 Ховд
хандлага харагдаж байна
Улаанбаатар хот 21 аймгийн аймагт 3.9 байгаа нь хамгийн бага
хэмжээнд сүүлийн 10 жилийн
байдлаар хөхний хорт хавдрын буюу улсын дунджаас 2.8-аар бага
тохиолдлын дундаж түвшин
харилцан адилгүй байгаа бөгөөд үзүүлэлттэй байна. Харин
Орхон аймагт 100’000 хүн амд 11.4
байгаа нь хамгийн өндөр буюу улсын Улаанбаатар хотод хөхний хорт
дунджаас 6.9 –аар их, харин Завхан
хавдрын шинэ тохиолдлын түвшин

100’000 хүн амд 8.3 байгаа нь улсын

дунджаас 4-өөр илүү үзүүлэлттэй

байлаа.

Зураг 1. Хөхний хорт хавдрын шинэ тохиолдол түвшин 2010-2019 он
(100,000 эмэгтэй хүн амаар)

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 43

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 2. Хөхний хорт хавдрын шинэ тохиолдлын түвшин 2010-2019 он
(хот, хөдөөгөөр) 100,000 хүн амд

Сүүлийн 10 жилийн хугацаанд Сүүлийн 10 жилийн байдлаар 2010
шинээр оношлогдсон хөхний хорт
хавдрыг үе шатаар нь судалж үзэхэд онд хөхний хорт хавдраар хожуу
2010 онд 1 үе шатанд 5.6 хувь, 2 үе
шатанд 32.5 хувь, 3 үе шатанд 48.4 оношлогдож байсан хувийг 2019 оны
хувь, 4 үе шатанд 13.5 хувь нь
оношлогдож байсан бол 2019 онд 1 оношлогдсон хувьд харьцуулан
үе шатанд 9.8 хувь, 2 үе шатанд
42.6 хувь, 3 үе шатанд 34.3 хувь, 4 үзэхэд 2010 онд 61.9 хувь байсан
үе шатанд 13.2 хувь байлаа.
үзүүлэлт 47.5 болж буурсан байгаа

нь эрт илрүүлэлт нэмэгдсэн

үзүүлэлттэй байна.

Зураг 3. Хөхний хорт хавдар оношлогдсон үе шатаар ( 2010-2019 он)

44 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

2016 оны байдлаар “Бүсийн үеийн хөхний хорт хавдрын илрүүлэг
оношлогоо эмчилгээний төв”-ийн эрт 48.5% болон нэмэгдэж хожуу үеийн
үеийн хөхний илрүүлэг 64.5% хөхний хорт хавдрын илрүүлэг
байсан бол 2020 оны байдлаар эрт 51.5% болон буурсан байна.

Хүснэгт1. Хөхний хорт хавдрын эрт илрүүлэлтийн төвшин (2016-2020 он)

Монгол улсын хэмжээнд 2016 оны Мөн хөдөө орон нутгийн эмч,

байдлаар эрт үеийн хөхний хорт ажилчдын мэргэжлийн чадамж

хавдар 37.1% хожуу үеийн хөхний сайжирч байгааг тодорхойлж байна.

хорт хавдар 62.9% байсан бөгөөд Хэлцэмж

2020 оны байдлаар эрт үеийн 2020 онд дэлхий даяар 2.3 сая

хөхний хорт хавдар 60.6% болон эмэгтэй хөхний хорт хавдраар

нэмэгдсэн бол хожуу үеийн хөхний өвдөж, 685 000 хүн нас баржээ. 2020

хорт хавдар 39.4% болон буурсан оны эцэс гэхэд сүүлийн 5 жилийн

байна. хугацаанд хөхний хорт хавдраар

Энэ нь хөхний хэт авиан оношлогдсон 7.8 сая эмэгтэй амьд

шинжилгээнд тулгуурласан үзлэг, байсан нь дэлхийн хамгийн түгээмэл

оношлогооны хүртээмж нэмэгдэж хорт хавдар болжээ. Хөхний хорт

оношлогоо, шинжилгээг хөдөө орон хавдар нь дэлхийн аль ч улс орны

нутагт хийх боломжтой болсноор эмэгтэйчүүдэд бэлгийн бойжлын

урьдчилан сэргийлэх үзлэг дараах ямар ч насны үед тохиолддог

шинжилгээг тогтмол хийж, хөхний ба нас ахих тусам нэмэгддэг.

хавдрыг эрт үед нь илрүүлэх, хожуу Хөхний хорт хавдрын

үеийн хүндрэлээс урьдчилан оношлогдсоноос хойш 5 болон

сэргийлэх бүрэн боломж байгааг түүнээс дээш жил амьдрах чадвар

харуулж байна. өндөр хөгжилтэй орнуудад 90 гаруй

хувь, Энэтхэгт 66 хувь, Өмнөд

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 45

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Африкт 40 хувь байдаг. Эрт мэдээллийн журам,

илрүүлэлт, эмчилгээ нь өндөр бүртгэлийн маягтыг шинэчлэн

орлоготой орнуудад амжилттай батлах тухай” www. mohs.mn

хэрэгждэг бөгөөд нөөц бололцоо 2. Эрүүлмэндийнсайдынтушаал

хязгаарлагдмал орнууд стандарт “Эрүүлмэндийнсалбарынстати

боломжит аргуудыг хэрэглэх стикмэдээ, мэдээллийнжурам,

хэрэгтэй. бүртгэлийнмаягтыгшинэчлэнб

Судалгааны үр дүнгээс харахад хэт атлах тухай” www. mohs.mn

авиан шинжилгээн дээр суурьлан 3. http://hdc.gov.mn/media/upload

хөхний хорт хавдрыг эрт илрүүлэх s/2020-02/2018.pdf

бүрэн боломжтой байна. Зарим 4. Global Cancer 2021, IARC

аймаг сумын хэмжээнд хэт авиан (WHO), World

аппарат дутмаг, боловсон хүчин бага 5. Latest World Cancer statistics,

байгаатай холбоотой. Цаашид IARC, WHO, 2021, World

судалгааны цар хүрээг илүү өргөн 6. Үндэсний статистикийн

болгох маммографи болон бусад хороо, Хорт хавдраар өвчлөгч,

шинжилгээний аргатай харьцуулан нас барагчийн тоо, 2010-2019

судлах нь илүү үр дүнтэй байна. 7. Эрт илрүүлэг тандалт

Дүгнэлт судалгаа шинжилгээний алба

1. Монгол улсад 2010-2019 онд ХСҮТ

эмэгтэйчүүдийн дунд хөхний

хорт 100’000 эмэгтэй хүн амд

2010 онд 9.1 байсан бол 2019

онд 16.54 болсон нь 2010

оноос 1.8 дахин өссөн. 10

жилийн хугацаанд

оношлогдсон байдал 1 үе

шатанд 6.5 хувь, 2 үе шатанд

31.1 хувь, 3 үе шатанд 45.1

хувь, 4 үе шатанд 16.7 хувь

байна.

2. Монгол улсын хэмжээнд 2016

оны байдлаар эрт үеийн

хөхний хорт хавдар 37.1%

хожуу үеийн хөхний хорт

хавдар 62.9% байсан бөгөөд

2020 оны байдлаар эрт үеийн

хөхний хорт хавдар 60.6%

болон нэмэгдсэн бол хожуу

үеийн хөхний хорт хавдар

39.4% болон буурсан байна.

Ном зүй
1. Эрүүл мэндийн сайдын
тушаал “Эрүүл мэндийн
салбарын статистик мэдээ,

46 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ӨГҮҮЛЭЛ
ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН БОДЛОГО, УДИРДЛАГА

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 47

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

КОВИД -19 ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН МЭРГЭЖИЛТНҮҮДИЙН
СЭТГЭЛ ТҮГШИЛТ, АМЬДРАЛЫН ЧАНАР
(ТОЙМ ӨГҮҮЛЭЛ)
Я.Энхжаргал1, Ч.Энхтуул1*

1Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургуулийн, Сувилахуйн сургууль
*[email protected]

Abstract
Anxiety among and quality of life
of health professionals during the COVID-19 pandemic

Ya.Enkhjargal1, Ch.Enkhtuul1*
1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Nursing

*[email protected]

Abstract: Worldwide, as of March 17, 2021, there have been 464,669,851 confirmed
cases of COVID-19, including 6,083,115 deaths, reported by WHO. The COVID-19
pandemic has placed healthcare professionals (HCPs) in stressful circumstances with
increased patient loads, unprecedented disruptions to normal life, and high risk of
exposure. COVID-19 pandemic of HCPs has strong correlations with their quality of life,
including understaffing, stress, insomnia, psychological anxiety, and anxiety at home.
Professional instability, stress, inability to focus on work due to quality of life, uncertainty
in a safe workplace, irritability, insomnia, sadness, fatigue syndrome, depression, and the
risk of making mistakes due to lack of rest. In addition, the quality of life and the level of
anxiety depend on the gender, years of service, and working conditions of the front and
line workers. In study a significantly association between combined depression and
anxiety symptoms and quality of life among HCPs. Importantly, our principal component
analysis of stressors showed that overwhelming workload, lack of knowledge and training,
and fear of contracting the disease may all contribute to poor mental health outcomes
among HCPs.
Key words: anxiety and quality of life, health professionals, COVID-19
Түлхүүр үгс: эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүд, Ковид 19, сэтгэл түгшилт, амьдралын
чанар, сэтгэл түгшилт

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 49

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл мэргэжилтнүүдийн сэтгэл түгшилт

Дэлхий дахинаа Ковид 19- амьдралын чанарыг судлан,

ийн 464,669,851 тохиолдол, 6,083,115 судлаачдын бүтээлд тулгуурлан

нас баралт бүртгэгдсэн байна. Ковид практик зөвлөмж нэгтгэн гаргахыг

19 цар тахал хурдацтай тархаж, эрүүл зорилоо.

мэндийн мэргэжилтнүүдийн ачааллыг Материал арга зүй

нэмэгдүүлж байна.1-2 Удаан Ковид-19 цар тахлын үеийн эрүүл

хугацаагаар ажилласан, халдвар авах мэндийн мэргэжилтнүүдийн сэтгэл

эрсдэл, хамгаалах хэрэгслийн түгшилт амьдралын чанарыг

хомсдол, ганцаардал, бие махбодийн (Psychological Health Status of

ядралт, гэр бүлээс тусгаарлах нь Healthcare Workers During the COVID-

сэтгэлзүйн асуудал үүсгэж байна.3 19 Outbreak) түлхүүр үгсээр Medline,

Ковид 19 цар тахал хурдацтай тархаж, CINAHL, Web of Science цахим

эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүдийн мэдээллийн сангаас хайлтанд 3277

ачааллыг нэмэгдүүлж байна. Ковид 19 илэрцээс бүрэн хэмжээний, англи хэл

цар тахлын үеийн эрүүл мэндийн дээр бичигдсэн, хүн ам зүй нь эрүүл

мэргэжилтнүүдийн хүн хүчний мэндийн мэргэжилтнүүд шалгуурыг

хүрэлцээгүй байдал, ачаалал, хангасан 2020-2022 оны 12 өгүүллийг

нойргүйдэл, сэтгэлзүйн айдас түгшүүр, нэгтгэн тоймлов.

ар гэрт санаа зовних, зэрэг нь тэдний Үр дүн

амьдралын чанарын үзүүлэлтүүдтэй Эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүдэд

хүчтэй хамааралтай байна.4-8 зонхилон тохиолдож буй сэтгэлзүйн

Мэргэжилтнүүдийн сэтгэлзүйн асуудалд хүргэх шалтгааныг:

тогтворгүй байдал, стресс, амьдралын эмнэлгийн мэргэжилтэн илүү анхаарал

чанараас улбаалан ажилдаа төвлөрч төвлөрсөн, хариуцлага их шаардсан,

чадахгүй байх, аюулгүй ажлын байрны олон цагаар ачаалалтай ажиллах, гэр

тодорхойгүй байдал, уур уцаартай бүлээсээ тусгаарлагдах, эмнэлгийн

байдал, нойргүйдэл, уйтгар гуниг, ажилчдын хомсдол гарах, олон цагаар

ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл хамгаалах хувцастай байх, хувийн

санааны хямрал ядарч сульдахаас хамгаалах хэрэгсэл өмсөх нь чангаар

гадна амрах цаг багатай ярих хэрэгцээ бий болох, тавгүйтэл

холбоотойгоор алдаа гаргах эрсдэлтэй үүсэх, аюулгүй байдал алдагдаж,

байж болзошгүй. Түүнчлэн эрүүл байнга давтагдах нойрны чанар

мэндийн мэргэжилтнүүдийн тэргүүн, алдагдах, нойр хүрэхгүй байх нь ядрал

хоёрдогч эгнээний (front-line and үүсгэдэг.4-7 Түүнчлэн бие мах бодийн

second-line workers) болон хүйс, ядралт буюу хөл, нурууны өвдөлт,

ажилласан жил, ажлын нөхцөлөөс булчингийн гэмтэл үүсэх, халдварт

амьдралын чанар, сэтгэл түгшилтийн өвчинд өртөмтгий байдал нэмэгдэх,

түвшин хамаарч байна.9-11 анхаарал төвлөрөлт алдагдах, сэтгэл

Зорилго хөдлөл нэмэгдэх8-11 асуудлууд тулгарч

Бид энэхүү тойм судалгаагаар Ковид- байна.

19 цар тахлын үеийн эрүүл мэндийн

50 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Олон хоногоор эцэг эх эмнэлэгт тахлын үеийн эрүүл мэндийн

ажиллах үед хүүхдэд: Орондоо шээх, мэргэжилтнүүдийн хүн хүчний

хуруугаа хөхөх, уйлах, ганцаардах хүрэлцээгүй байдал, ачаалал,

асуудлууд тохиолдож байна. Гамшиг нойргүйдэл, сэтгэлзүйн айдас түгшүүр,

огт нүүрлээгүй гэсэн хуурамч ар гэрт санаа зовних зэрэг нь тэдний

төсөөлөл, хар дарсан зүүд, амьдралын чанарын үзүүлэлтүүдтэй

сургуультай холбоотой асуудлууд хүчтэй хамааралтай байна.

тулгарч байна.12 Мэргэжилтнүүдийн сэтгэлзүйн

Ковид-19 цар тахлын үеэр эрүүл тогтворгүй байдал, стресс, амьдралын

мэндийн мэргэжилтнүүд наснаас үл чанараас улбаалан ажилдаа төвлөрч

хамааран сэтгэцийн эмгэгийн түвшин чадахгүй байх, аюулгүй ажлын байрны

мэдэгдэхүйц нэмэгдэж байсан нь тодорхойгүй байдал, уур уцаартай

хэвийн үеүдтэй харьцуулахад өндөр байдал, нойргүйдэл, уйтгар гуниг,

байна. Сэтгэлийн түгшүүр, сэтгэлийн ажлаас халшрах хам шинж, сэтгэл

хямрал, нойргүйдэл илүү байна. санааны хямрал ядарч сульдахаас

Энэтхэг улсад Ковид-19 цар тахлын гадна амрах цаг багатай

үед эрүүл мэндийн байгууллагын холбоотойгоор алдаа гаргах эрсдэлтэй

ажилчдын дунд хийсэн 197 ажилчдаас байна.

92 хүн буюу 47 хувь нь сэтгэлийн Ном зүй:

хямралтай, 98 хүн буюу 50 хувь нь 1. WHO. Coronavirus Disease (COVID-19)

сэтгэлийн түгшүүр нойргүйдэлтэй Situation Report WHO: Geneva,

байсан бөгөөд ачаалалтай нөхцөлд Switzerland, 2020. 4.

ажилласнаараа сэтгэл гутрал, түгшүүр https://covid19.who.int/

стресс зэрэг сэтгэцийн өөрчлөлт нь 2. Wang C, Horby PW, Hayden FG, Gao

амьдралын чанарыг бууруулсан үр дүн GF. A novel coronavirus outbreak of

гарсан.13 global health concern. Lancet 2020;

Эрүүл мэндийн мэргэжилтнүүдийг published online Jan 24.

тухтай амрах байр, хоол хүнсээр http://dx.doi.org/10.1016/ S0140-

хангах, унтах амрах нөхцөл 6736(20)30185-9

бүрдүүлэхэд хөрөнгө оруулах, Эмч, 3. Lu W., Wang H., Lin Y., Li L.

сувилагч эрүүл мэндийн мэргэжилтэн Psychological status of medical

түүний дотроос сувилагч нар Ковид-19 workforce during the COVID-19

ийн тэргүүн эгнээнд ажиллаж байгаа pandemic: a cross-sectional study.

учраас тэдний аюулгүй байдал, сэтгэл Psychiatry Res. 2020;288:112936

зүйн ачааллыг бууруулах эрх зүйн 4. Wong IS, Popkin S, Folkard S. Working

стратеги боловсруулах, нөөцийг time society consensus statements: A

бүрдүүлэх зэрэг зөвлөмжүүдийг multi-level approach to managing

судлаачид дэвшүүлсэн байв. occupational sleep-related
Industrial
Дүгнэлт: Ковид 19 цар тахал fatigue.
Health. 2019;57(2):228-244.
хурдацтай тархаж, эрүүл мэндийн

мэргэжилтнүүдийн ачааллыг 5. Caruso CC, Baldwin CM, Berger A, et al.

нэмэгдүүлж байна. Ковид 19 цар Position statement: Reducing fatigue

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 51