НЭМС-ийн Эрин сэтгүүл

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

associated with sleep deficiency and 12. COVID-19 and mental health: A review of
work hours in nurses. Nurs
Outlook. 2017;65(6):766-768. the existing literature.

https://doi.org/10.1016/j.ajp.2020.10206

6. Lerman SE, Eskin E, Flower DJ, et al. 6

Fatigue risk management in the 13. Nishi Suryavanshi, Abhay Kadam, Gauri
workplace. J Occup Environ
Med. 2012;54(2):231-258. Dhumal, SmitaNimkar, Vidya

Mave,Amita Gupta, Samyra R Cox, Nikhil

7. Managing Healthcare Workers’ Stress Gupte. Mental health and quality of

Associated with the COVID-19 Virus lifeamong healthcare professional during

Outbreak. the Covid-19 pandemic in India.

https://www.ptsd.va.gov/covid/COVID19 BrainBehav. 2020;10;e01837 dio:

ManagingStressHCW032020.pdf 10.1002/brb3.1837.

8. Brymer, M., Jacobs, A., Layne, C., 14. Wang, C., Pan, R., Wan, X., Tan, Y., Xu,

Pynoos, R., Ruzek, J., Steinberg, A., ... & L., Ho, C. S., & Ho, R. C.

Watson, P. (2006). Psychological first (2020).Immediate psychological

aid: Field operations guide. National responses and associated factors

Child Traumatic Stress Network and duringthe initial stage of the 2019

National Center for PTSD. Retrieved coronavirus disease (COVID-19) epi-

from www.nctsn.org and demic among the general population in

www.ptsd.va.gov China. International Journalof

9. Dawson D, McCulloch K. Managing Environmental Research and Public
fatigue: it’s about sleep. Sleep medicine
reviews. 2005;9(5):365-380. Health, 17(5).

https://doi.org/10.3390/ijerph17051729

10. Caruso CC, Funk R, Butler CR, et al. 15. Gonzales, G. Deep survival. Who lives,

Interim NIOSH Training for Emergency who dies, and why. True stories of

Responders: Reducing Risks Associated miraculous endurance and sudden

with Long Work death. W.W. Norton Company. New

Hours. https://www.cdc.gov/niosh/emres York. 2003

/longhourstraining/. Published 2014. 16. YT, Yang Y, Li W, Ng CH. Timely mental

Accessed. health care for the 2019 novel

11. Livornese K, Vedder J. The emotional coronavirus outbreak is urgently needed.

well-being of nurses and nurse leaders in Lancet Psychiatry. 2020. 7:228–9. doi:
Nursing administration
crisis. 10.1016/S2215-0366(20)3 0046-8
quarterly. 2017;41(2):144-150.

52 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

67-Р СУРГУУЛИЙН АХЛАХ АНГИЙН СУРАГЧДЫН ЦАР ТАХЛЫН ҮЕИЙН
ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН МЭДЛЭГ, АМЬДРАЛЫН ЧАНАРЫГ ТОДОРХОЙЛОХ НЬ

Б.Одгэрэл, П.Орхонтуяа, Б.Туул, Ц.Дашдулам*
Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Сувилахуйн Сурууль

*[email protected]

Abstract
Determining the basic health knowledge and quality of life of high school No.67

students during a pandemic
Odgerel.B, Orkhontuya.P, Tuul.B, Dashdulam.Ts*

Mongolian National University of Medical Sciences, School of Nursing
*[email protected]

Abstract: The Covid-19 virus has spread worldwide in 2020, and the World Health
Organization has declared it a pandemic. Healthcare is about providing people with
information about the coronavirus, providing health education, and preventing the
spread of the virus. Although adolescents are less likely to become infected with the
virus, they are more likely to spread the virus without symptoms, so it is important to
provide them with the information they need to protect themselves from the spread of
the virus. In this study, we defined the basic health knowledge and quality of life of high
school students during a pandemic. The survey covered 191 high school students from
School No. 67 in Songino-Khairkhan District using a one-time quantitative survey using
a targeted sampling method. Data were collected using five HL-Health Literacy in
School-Aged Children (HLSAC) questions and 10 HQ-health-related quality of life
(HRQoL) questions. The average age of the participants was 16.04 (sd = .98), currently
59.2% said they were healthy and not infected with covid-19, and 40.8% were ill. 2.6%
of students infected with Covid-19 were isolated in shelters, 8.7% in hospitals and
88.7% at home. According to the survey, the average score of the questionnaire to
assess the basic health knowledge of the high school students during the Kovid-19
epidemic was 3.7, and the average score of the questionnaire to assess the quality of
life was 3.3 or above the average.
Keywords: Health knowledge and quality of life

1 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 53

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл насныхны эрүүл мэндтэй

Ковид-19 вирусийн халдвар 2020 онд хамааралтай амьдралын чанарын

дэлхий дахинд тархаж, ДЭМБ-аас үзүүлэлтүүдэд сөргөөр нөлөөлөх

цар тахал болсныг зарласан1. талтай байж болох юм. Бид энэхүү

Халдварын тархалтыг зогсоохын судалгаагаар ахлах ангийн

тулд гарын эрүүл ахуйг сахих, олон сурагчдын цар тахлын үеийн эрүүл

нийтийн дунд зай барих, нүд, ам мэндийн суурь мэдлэг, амьдралын

хамран даа бохир гараараа хүрэхээс чанарыг тодорхойлох тодорхойлох

татгалзах, амьсгалын замын болно.

халдвараас сэргийлэх, шинж тэмдэг Зорилго

илэрсэн үед эмнэлгийн тусламж Ахлах ангийн сурагчдын Ковид-19

авахаас эхлээд нийгмийн эрүүл цар тахлын үеийн эрүүл мэндийн

мэндийн өргөн цар хүрээтэй арга боловсролын мэдлэг, амьдралын

хэмжээ авахыг шаардах болсон2. чанарыг тодорхойлох

Эрүүл мэндийн харилцаа гэдэг нь Материал ба арга зүй

хүмүүсийг короно вирусийн талаарх Нэг агшингийн загвараар тоон

мэдээллээр хангах, эрүүл мэндийн судалгааны аргыг ашиглан зорилтот

боловсрол олгох, вирус улам өргөн түүврийн аргаар Сонгино хайрхан

хүрээнд тархахаас сэргийлэх арга дүүргийн 67-р сургуулийн ахлах

хэмжээ юм3. Хэдийгээр өсвөр ангийн 191 сурагчийг хамруулав.

насныхан энэ вирусийн халдвар авч Судалгааны асуумжийг цахим

өвдөх магадлал бага боловч шинж хэлбэрээр google form ашиглан олон

тэмдэг илрэхгүйгээр вирусийг тараах улсад туршигдсан, нээлттэй

магадлал өндөртэй, иймд тэднийг хандалттай стандарт асуумжийг

вирусийн тархалтаас хамгаалах ашиглан явуулсан. Мэдээ материал

шаардлагатай мэдээллээр хангах нь цуглуулахдаа эрүүл мэндийн суурь

чухал ач холбогдолтой. Эрүүл боловсролыг үнэлэх (HL-Health

мэндийн боловсролтой холбоотой Literacy in School-Aged Children

амьдралын чанарын үзүүлэлтүүд (HLSAC)1,4, амьдралын чанарыг

гэдэгт бие махбод, сэтгэл санаа тодорхойлох (HQ-health-related

болон нийгмийн үйл ажиллагааг quality of life (HRQoL)5-ийг тус бүр 10

хамруулсан, эрүүл мэндтэй асуулт ашиглав. Судалгааны мэдээ

хамааралтай үзүүлэлтүүд нь тухайн материал цуглуулсан стандарт

хүний хувьд хэр хангалттай асуумжийг англиас монгол хэл рүү 2

байгаагаар тодорхойлогдоно. Анх орчуулагч, монгол хэлнээс анги хэл

цар тахлыг зарласнаас хойш рүү дахин 2 орчуулагч орчуулж үг

сургалтын болон бусад чөлөөт цагаа найруулгын агуулгын алдааг зассан.

өнгөрүүлэх байгууллагууд Асуумжийн найдвартай хүчин

хаагдсанаар өсвөр насныхны төгөлдөр байдлыг Кронбах альфа
коэффициентоор шалгаж ( = 0.809)
ганцаардал, бусдаас тусгаарлагдах,
судалгаанд ашиглав.
чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх боломжууд
Судалгаанд оролцогчдын цахим
хязгаарлагдсан2. Ийм нөхцөлд
асуумжийн үр дүнд SPSS-22 програм
вирусийн халдварын тархалтыг
хангамж ашиглан асуумжийн
зогсоохын тулд тогтоосон зай барих,
найдвартай байдал, хоёр хүчин
хөл хорионы дэглэмүүд нь өсвөр

54 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 1

зүйлийн корреляцийн шинжилгээ “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ
болон тойм статистик боловсруулалт
хийсэн. нас 16.04 (sd=.98) байсан.
Үр дүн Судалгаанд оролцогчдын 59.2% нь
Судалгаанд Сонгино Хайрхан одоогоор ковид-19 халдвараар
дүүргийн 67-р сургуулийн ахлах өвчлөөгүй эрүүл, 40.8% нь өвдсөн
ангийн 191 сурагч оролцсоны 29.8% байна. Ковид-19 халдвар туссан
эрэгтэй, 70.2% нь эмэгтэй, дундаж сурагчдын 2.6% нь тусгаарлах байр,
8.7% нь эмнэлэг, 88.7% нь гэртээ
тусгаарлагдсан байна (Хүснэгт 1).

Хүснэгт 1. Судалгаанд хамрагдагсдын хүн ам зүйн мэдээлэл

Судалгаанд оролцогч Эрэгтэй N (%)
Хүйс Эмэгтэй 191 (100.0)
Нас 14 -15 нас
16 нас 59 (29.8)
17-оос дээш 134 (70.2)
67 (35.1)
56 (29.4)
68 (35.5)

10-р анги 65 (34.0)

Анги 11-р анги 58 (30.4)

Эрүүл мэндийн байдал 12-р анги 68 (35.6)
Тусгаарлагдсан байдал Ковид-19 халдвар авсан 78 (40.8)
Ковид-19 халдвар аваагүй 113 (59.2)
Тусгаарлах байр 2 (2.6)
Эмнэлэг 7 (8.7)
Гэртээ 69 (88.7)

Эцэг эхийн боловсролын түвшний түвшин болон ковид-19 халдвараар
хувьд 19.4% дээд, 65.4% бүрэн дунд, өвчилсөн эсэх нь хооронд
12.0% дунд, 2.1% бага боловсролтой хамааралгүй байсан.
байна. Эцэг эхийн боловсролын

2 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 55

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Зураг 1. Эцэг эхийн боловсролын төвшин

Эрүүл мэндээ хамгаалах тухай чанар тодорхойлох” судалгааны үр
мэдээллийг 40.8% нь зурагт, 34.0%
нь фэйсбүүк, 23.6% нь гэр бүлээсээ дүнтэй нийцэж байна.
авдаг байна.
Эрүүл мэндийн мэдлэг болон Судлаачдын судалгааны үр дүнгээр
амьдралын чанарын үзүүлэлтийн
хоорондын хамаарлыг тооцож үзэхэд эрүүл мэндийн мэдлэгийг Телевиз
эрүүл мэндийн мэдлэгийн 5-р асуулт
“Эрүүл мэндэд хамааралтай (86%) болон гэр бүл (81.1%), 58.6%
мэдээллийг зөв бурууг ялгах чадвар”
нь амьдралын чанарын 1-р асуулт нь сонин уншдаг гэсэн бол бидний
(r=0.294), 9-р асуулт (r=0.286)
хамгийн өндөр хамааралтай байна судалгааны үр дүнгээр 40.8% нь
(Хүснэгт 1). Эрүүл мэндийн мэдлэг
үнэлэх 6-р асуулт “Өөр өөр эх зурагт, 34.0% нь фэйсбүүк, 23.6% нь
сурвалжаас авсан мэдээллийг
харьцуулах чадвар” нь амьдралын гэр бүлээсээ авдаг буюу мэдээллийн
чанарыг үнэлэх асуултуудтай
хамаарал бага гарсан байна. эх сурвалж нь ижил гарсан байна.

Дүгнэлт

Сонгино хайрхан дүүргийн 67-р

сургуулийн ахлах ангийн сурагчдын

ковид-19 цар тахлын үеийн эрүүл

мэндийн суурь мэдлэг үнэлэх

асуумжийн дундаж оноо 3.7,

амьдралын чанарыг үнэлэх

асуумжийн дундаж оноо 3.3 буюу

дунджаас дээш гарсан.

Хэлцэмж Ном зүй

Сонгино хайрхан дүүргийн 67-р 1. World Health Organization.

сургуулийн ахлах ангийн сурагчдын WHO announces COVID-19

эрүүл мэндийн мэдлэг нь амьдралын outbreak a pandemic [Available

чанарын үзүүлэлттэй статистик ач from: http://

холбогдол бүхий эерэг хамааралтай www.euro.who.int/en/health-

байгаа нь Riiser K нарын хийсэн topics/health-

“Ковид-19 цар тахлын үед өсвөр emergencies/coronavirus-covid-

үеийнхний эрүүл мэндийн мэдлэг, 19/news/news/2020/3/who-

эрүүл мэндтэй холбоотой амьдралын announces-covid-19-outbreak-

a-pandemi.2021. 10.01

56 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 1

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

2. Guo S, Armstrong R, Waters E, 4. Nutbeam D. Health literacy as a
Sathish T, Alif SM, Browne GR,
et al. Quality of health literacy public health goal: a challenge
instruments used in children and
adolescents: a systematic for contemporary health
review. BMJ open. 2018; 8(6):
e020080–e. education and communication
https://doi.org/10.1136/bmjopen
-2017-020080 PMID: 29903787. strategies into the 21st century.
2021. 09. 22
5. Health Promotion International.
3. National Survey. 2016. 2016;
4(3):11. 8. Fegert JM, Vitiello B, 2000; 15(3):259–67. 4
Plener PL, Clemens V.
Challenges and burden of the 6. Paakkari O, Torppa M, Ka L,
Coronavirus 2019 (COVID-19)
pandemic for child and Paakkari L. Subjective health
adolescent mental health: a
narrative review to highlight literacy: Development of a brief
clinical and research needs in
the acute phase and the long instrument for school-aged
return to normality. Child and
Adolescent Psychiatry and children. Scand J Public Health.
Mental Health. 2020; 14(1):20.
2016; 44(8):751–7.

https://doi.org/10.1177/

1403494816669639 PMID:

27655781 14. 2021.09. 25

7. The KIDSCREEN Group

Europe. The KIDSCREEN

questionnaires. Quality of life

questionnaires for children and

adolescents Lengerich,

Germany: Pabst Science

Publishers; 2006. p.12

2 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 57

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

АРЬСНЫ ӨВЧЛӨЛИЙН БҮТЭЦ:
АМБУЛАТОРИЙН ӨВЧЛӨЛ БА ЗАЙН ОНОШИЛГООНД

Б.Батцэцэг1, Л.Ундрам1*, Б.Хандсүрэн2
1Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн эрүүл мэндийн

сургууль
2Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Анаагах ухааны сургууль

*[email protected]

Abstract
DISEASES OF THE SKIN STRUCTURE: A COMPARISON OF OUTPATIENT

VISITS AND TELEDERMATOLOGY
Battsetseg B1, Undram L1*, Khandsuren B2

1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Public Health
2Mongolian National University of Medical Sciences, School of Medicine
*[email protected]

Introduction: As of 2020, in Mongolia one of the five most common outpatient visits
accounts for diseases of the skin and subcutaneous tissue.
Objective: To identify morbidity structure of teledermatology application and
compare with dermatological outpatient visits at national level
Мaterials and methods: Descriptive analysis was performed on 3348 cases
registered in “Derma” application and three years average of 191577 cases skin and
subcutaneous tissue, and infectious and parasitic diseases. Diseases were
categorised by disease type, subgroups and groups of diseases. Moreover, five
leading diseases, rare and unnoticed diseases were identified. Comparison was
made by five leading diseases and subgroups and groups of diseases.
Results: Out of 3348 cases registered at the application, 2351 (81.2%), 471 (16.2%)
and 74 (2.6%) were diseases of the skin and subcutaneous tissue, some infectious
and parasitic diseases and other 14 groups respectively. Altogether 251 different
diseases were diagnosed at the application. Skin fungal infections and bullous
diseases were registered 9.3 and 2.3 times greater in “Derma” application
respectively, compared to the national statistics, whereas allergic dermatitis, atopic
dermatitis, and bacterial eczema were registered at the similar rate.
Conclusion: There were some differences between registered cases of Derma
application and national statistics.

Keywords: teledermatology, morbidity structure, skin common diseases, rare
diseases

58 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл холбосон пирамид тогтолцоог бий

Манай улсад арьс ба арьсан доорх болгож, 8000 аад хүнд зайнаас

эслэгийн өвчин 2020 оны байдлаар тусламж үзүүлсэн байна4.

амбулаториор хандаж байгаа Эмнэлэгт ирж үзүүлэх шаардлагатай

зонхилох 5 эмгэгийн 1 байна1. эсэх, яаралтай тусламж

Өвчлөлийн дарамтын судалгаанд шаардлагатай эсэхийг зөвлөж,

2019 оны байдлаар дэлхий дахинд хамгийн боломжит зайн онош,

арьсны өвчний улмаас амьдралаас зөвлөгөөг өгдөг.

алдсан жилийг 42.88 сая жил гэж Улсын амбулаторийн өвчлөл болон

бүртгэсэн ба сүүлийн 10 жилд 10.9 зайнаас оношлогдож буй өвчлөлийг

хувиар нэмэгдсэн байна. Харин нас харьцуулан судалж, ямар

баралтыг тооцохгүйгээр өвчнүүдийг зайнаас оношлох

хөдөлмөрийн чадвар алдагдуулдаг 4 боломжтой байгааг илрүүлэх

дэх том шалтгаан гэж дурджээ2. хэрэгцээ нь үндэслэл боллоо.

Манай орны хувьд дэлхийн хамгийн Зорилго

бага хүн амын нягтаршилтай, Арьсны өвчний зайн оношилгооны

нүүдлийн мал аж ахуй эрхэлдэг, өвчлөлийн бүтцийг тогтоож, улсын

байгаль цаг уурын эрс тэс уур амбулаторийн өвчлөлийн бүтэцтэй

амьсгалтай, аймгуудад 0.5-1.5 харьцуулах

арьсны эмч ажилладаг3, хүртээмж Материал ба арга зүй

бага, багаар ажиллах боломжгүй Судалгаанд 2017-2019 онд арьсны

зэрэг онцлогтой. өвчний зайн оношилгооны “Дерма”

Зайн оношилгооны “Дерма” аппликейшн цахим платформд нийт

аппликейшныг зохион бүтээж, 3348 тохиолдол бүртгэгдсэн болон

алслагдсан аймгуудаасаа эхлэн үе Эрүүл мэндийн хөгжлийн төвийн

шаттайгаар “Хадгалах ба амбулаторийн арьс ба арьсан доорх

дамжуулах” технологийг сонгон эслэгийн өвчлөлд бүртгэгдсэн3

хэрэгжүүлэн ажиллаж, сумын эмч жилийн дундаж 191577 тохиолдлыг

өөрөө бие даан оношилж, эмчилж түүвэрлэн авч баримтын

чадахгүй тохиолдлоо аймгийн судалгааны аргаар цуглуулж, тойм

арьсны эмч рүү илгээж, аймгийн анализ хийлээ4-7.

арьсны эмч мэргэжил арга зүйн Баримтын шалгуурт:

зөвлөгөө авах боломжийг 1. Дерма аппликейшны хоёрдогч

бүрдүүлсэн Улаанбаатар хотын мэдээллийн сан4

лавлагаа шатлалын тусламжийг

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 59

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ Үр дүн

2. Эрүүл мэндийн хөгжлийн “Дерма” аппликейшн цахим
төвийн Эрүүл мэндийн
үзүүлэлт 2017-2019 оны арьс платформд нийт 3348 тохиолдол
ба арьсан арьсан доорх
эмгэгийн өвчлөл, халдварт ба бүртгэгдсэнээс 2896 (86.5%)
шимэгчит өвчний тайлан
бүртгэл5-7 тохиолдолд Өвчний Олон Улсын 10

Зайн оношилгоонд илгээсэн нийт дугаар ангиллаар онош тавьж, 452
3348 тохиолдлыноношийг олон
улсын 10-р ангиллаар кодолж8, (13.5%) тохиолдолд аймагт ирж
өвчний нэр төрөл, дэд бүлэг, бүлгээр
нь ялгаж, аймагтаа оношилсон үзүүлэх, өөр мэргэжлийн эмчид
болон Улаанбаатар хот руу илгээсэн
байдлыг тодруулав. Зонхилон үзүүлэх, шууд ярилцах арга руу
зөвлөгөө авч буй тэргүүлэх 5 өвчин,
ховор тохиолддог, анзаарагддаггүй шилжүүлж яаралтай тусламжийн
өвчнүүдийг тогтоолоо. Улсын
өвчлөлийн бүтцийн ангилалтай зөвлөгөө өгөх зэрэг байдлаар
ижилсүүлж, зайн оношилгоонд
хамрагдсан өвчнийг дэд бүлгээр нь тусламж үйлчилгээг үзүүлсэн байна.
ангилж, эзлэх хувийг үнэлэв.
Зонхилох 5 өвчнийг нэр төрлөөр нь Оношлогдсон тохиолдлуудын 318
улсын өвчлөлтэй харьцуулж,
ялгаатай байдлыг гаргаж, цаашид (11%)-д хотоос зөвлөх эмч, 2578
анхаарал хандуулах өвчлөлийг
тодорхойлов. (89%)-д нь аймгийн эмч нар онош

тавьсан.

Аймгуудын хувьд зайн оношилгоонд

хамгийн их нь Увс 4.6%, Баян-Өлгий

4.3%, Булган 3.5%, Завхан 3.3%,

Ховд 3.3%, хамгийн бага нь Сэлэнгэ

аймаг 0.4%, дунджаар2.4% хувийг

хамруулсан бол хот руу Сэлэнгэ,

Өмнөговь, Баянхонгор Завхан

аймгууд хамгийн их буюу 21.6-28.1

хувийг илгээсэн байна.

60 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Хүснэгт 1. Аймгуудын зайн оношилгоонд илгээсэн байдал

Аймгийн нэр Амбулаторт Зайнаас оношилгоонд Зайнаас
бүртгэгдсэн бүртгэгдсэн тохиолдлын хот руу
Архангай 2017-2019 оны
Баянхонгор өвчлөлийн дундаж тоо, амбулаторийн илгээсэн
Баян-Өлгий тоо 191577 өвчлөлд эзлэх хувь тоо, хувь
Булган
Говь-Алтай 3755 201 (1.8%) 33(16.4%)
Дорнод 143 (1.0%) 32(22.3%)
Завхан 4641 251 (4.3%) 8 (3.1%)
Өмнөговь 214 (3.5%) 11(5.1%)
Өвөрхангай 1937 120 (1.3%) 7(5.8%)
Сүхбаатар 256 (2.4%) 9(3.5%)
Сэлэнгэ 2057 231 (3.3%) 50(21.6%)
Увс 334 (3.0%) 77(23.0%)
Ховд 3105 440 (2.8%) 6(1.3%)
Хөвсгөл 213 (2.4%) 27(12.7%)
Нийт 3599 32 (0.4%) 9(28.1%)
501 (4.6%) 16(3.2%)
2299 239 (3.3%) 15(6.3%)
173 (1.2%) 18(10.4%)
3677 3348 (2.4%) 318 (9.5%)

5210

2984

3016

3619

2406

4909

47215

Нийт 14 бүлэг, 40 дэд бүлэг, 251 нэр оношлогдсоноос дараах өвчнүүд

бүхий өвчин оношлогдсоноос L00- (Хүснэгт 2)илүү онцлог байна.

L99 кодтой арьс ба арьсан доорх Судалгаанаас боом өвчнийг эрт

эслэгийн өвчин 2351 (81.2%), A00- илрүүлснээр халдварын

B99 кодтой халдварт болон шимэгч сэргийлэлтийн арга хэмжээг цаг

шалтгаант зарим өвчин 471 (16.2%), алдалгүй авч хэрэгжүүлсэн,

бусад бүлгийн буюу арьсны хортой, анзаарагддаггүй өвчнүүд харьцангуй

хоргүй хавдар, арьсаар илэрдэг олон бүртгэгдсэн байдал харагдаж

бусад эрхтэн тогтолцооны өвчнүүд, байв. Ховор өвчнүүдийг зайн

удамшлын арьсны өвчнүүд, арьсны оношилгоонд урьдчилсан онош

гэмтэл гэх мэт C, D, E, H, I, J, K, M, тавьж, Улаанбаатар хотод оношийг

P, Q, T, W кодтой өвчнүүд 74 (2.6%) батлан эмнэлгийн тусламж

оношлогджээ. Ховор болон үйлчилгээг үзүүлсэн байна.

анзаарагддаггүй өвчнүүд 1.4 хувьд

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 61

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Хүснэгт 2. Зайнаас оношлогдсон өвөрмөц өвчнүүд.

Өвчний нэр Оношилсон эмч Тохиолдлын тоо
Хөл хориот өвчин
Боом арьсны хэлбэр Аймгийн эмч 1
Анзаарагддаггүй өвчин
Хорхой мөр Аймгийн эмч 2
Хотын эмч 6
Хамуу Аймгийн эмч 7
Хотын эмч 6
Ховор өвчин
Арьсны хорт хавдар Аймгийн эмч 1
Хотын эмч 7
Мөөгөн үлд Хотын эмч 2
Ксантома Аймгийн эмч 1
Нярайн гуужилтат улайрал Аймгийн эмч 1
Ховор удамшлын өвчин
Төрөлхийн цэврүүт хөрс Хотын эмч 1
хайлал
Арьсны тэжээл хямралын Хотын эмч 1
цэлцрүүт гуужилт
Тархины гүвдрүүт хатуурал Хотын эмч 1

Монгол улсын хэмжээнд арьсны хүртсэн байна. Гүвдрүү хайрст эмгэг,
өвчний амбулаторийн үзлэгээр чонон хөрвөс ба эритема бүлгийн
10000 хүн амд тохиолдох арьсны өвчлөл нь ойролцоо түвшинд 6.8-7.8
хувиар ижил түвшинд тохиолдсон
өвчлөлийн 74.3%, зайн байна. Арьс ба арьсан доорх
эслэгийн халдварыг өвчинд эзлэх
оношилгоонд хамрагдсан хувьтай нь харьцуулахад зайн
оношилгоонд 3 дахин бага,
тохиолдлын 56% хувийг дерматит ба мөөгөнцөртөхийг 9.3 дахин их, арьс
ба арьсан доорх эслэгийн бусад
экзем, арьс ба арьсан доорх өвчинийг 4.4 дахин их, цэлцрүүт
эмгэгийг 2.3 дахин их эзлэх
эслэгийн халдвардэд бүлгийн хувьтайгаар илгээсэн нь ямар

өвчнүүд эзэлж байна. Харин арьсны

дайврын өвчнүүд 7.7 хувийг эзэлсэн
бол зайн оношилгоонд мөөгөнцөртөх
өвчнүүд 10.2 хувь тохиолдож
эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг

62 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

өвчинд илүү хэрэгцээ шаардлагатай байгааг илэрхийлж байна.

Хүснэгт 3. Улсын амбулаторийн ба зайн оношилгооны өвчлөл дэх
дэд бүлгийн харьцуулалт

Дэд бүлгийннэр Улсын Зайн оношилгооны
амбулаторийн191577 өвчлөл 2896 тохиолдолд
Арьс ба арьсан доорх өвчлөлд (тоо, хувь)
эслэгийн халдвар (тоо, хувь)
L00-L08 64751 (33.8%) 333 (11.5%)
Цэлцрүү тэмгэг L10-L14
Дерматит ба экзем 567 (0.3%) 21 (0.7%)
L20-L30 77661 (40.5%) 1288 (44.5%)
Гүвдрүү хайрст эмгэг
L40-L45 14134 (7.4%) 226 (7.8%)
Чонон хөрвөс ба эритема
L50-L54 13076 (6.8%) 203 (7.0%)

Арьс ба арьсан доорх 1265 (0.6%) 15 (0.5%)
14843 (7.7%) 168 (5.8%)
эслэгийн цацрагийн

шалтгаан тэмгэг L55-L59

Арьсны дайврын өвчнүүд

L60-L75

Арьс ба арьсан доорх 5291(0.7%) 91 (3.1%)
эслэгийн бусад өвчин L80- 2105 (1.1%) 240 (10.2%)
L99

Мөөгөнцөртөх B35-B49

Өвчний нэр бүхий оношоор нь 36.4%) өндөр хувийг эзэлж байгаа нь
судлахад Монгол улсын арьс ба сум, аймгийн арьсны эмч нарын
арьсан доорх эслэгийн өвчлөлд хувьд эдгээр өвчний оношилгоо
дангаараа 1/5-г эзэлж байгаа хатиг эмчилгээнд зөвлөх болон мэргэжсэн
ба мундас нь зайн оношилгооны эмч нарын тусламж үйлчилгээ
тэргүүлэх өвчлөлд багтаагүй байна. шаардлагатайг харуулж байна.
Хавьтал харшлын дерматит, Харин чонон хөрвөс өвчин тархалт
атопийн дерматит, нянгийн экзема өндөр ч зайн оношилгоонд бага
нь (нийт 25.3%) манай улсын өвчлөл илгээж, хэдийгээр тархалт бага ч
болон зайн оношилгоонд (нийт арьсны үлд, түүхий өвчнийг зайн

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 63

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ улсын халдварт өвчний бүртгэлд

оношилгоонд түлхүү хамрагдсан цөөн, диспансерийн хяналтанд
байна. Хатиг ба мундас ба чонон
хөрвөс нь эмнэлзүйн шинж тэмдэг аваагүй Архангай, Говь-Алтай,
өвөрмөц тод илэрдэг, эмнэлзүйд
өдөр тутам тохиолдож эмч нар бие Дорнод, Дундговь, Хэнтий зэрэг
даан шийдвэрлэж байна. Арьсны
үлд өвчний хувьд зайн оношилгоонд аймгууд байгаа нь оношилгоо,
тохиолдол олон бүртгэгдсэн боловч
эмчилгээ, хяналт дутмаг хийгдэж

буйг илтгэж байна.

Хүснэгт 4. Улсын амбулаторийн ба зайн оношилгооны тэргүүлэх 5 өвчин

Улсын өвчлөлд 435 нэр бүхий 191577 Зайн оношилгоонд 251 нэр бүхий 2896

тохиолдолд тохиолдолд

Хатиг ба мундас 40185 (20.9%) Хавьтал харшлын 437 (15.1%)

дерматит

Хавьтал харшлын 20246 (10.6%) Атопийн дерматит 371 (12.8%)
дерматит
Атопийн дерматит 15825 (8.3%) Нянгийн экзем 246 (8.5%)
Чонон хөрвөс 12363 (6.4%) Арьсны үлд 240 (8.3%)
Нянгийн экзем 12308 (6.4%) Түүхий 217 (7.5%)

Хэлцэмж: тэргүүлэх 3 өвчлөлтэй дүйж байна10.
Бразилийн судалгаанд хүйсээр нь
Кауд Пулсифер нарын судалгаанд ялгаж үнэлсэн ба эмэгтэйчүүд мэнгэ,
себорройны кератоз, хумсны
Америкийн нэгдсэн улсын цахим мөөгөнцөр, эрэгтэйчүүд батга,
атопийн дерматит, эпидермойд цист
эрүүл мэндийн үйлчилгээнд цар илүү оношлогдсон нь манай
судалгаанаас ялгаатай байна11.Зайн
тахлын үед арьсны өвчин нь хамгийн оношилгоонд батга, хайрст үлд,
экзема, ягаан үлд, үс уналт,
оношлогдсон өвчний 5-р байранд мөөгөнцөрийн болон вирусын
халдвар илүү тохиромжтой сайн
орсон байна9. Энэтхэг улсад хийсэн тодорхойлогдсон бөгөөд бүтэн
биеийн арьсны үзлэг чухал болохыг
судалгаанд зайнаас хамгийн их

оношлуулсан өвчинд экзема (25.2%),

идээт халдвар (13.3%),

мөөгөнцөрийн халдвар (9.5%), хамуу

(8.6%) and хайрст үлд (6.7%)-ийг

эзэлсэн байгаа нь манай судалгааны

64 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

тэмдэглэсэн байна12,13 . Норвеги эмгэг, чонон хөрвөс ба эритема,

улсад гар утасны аппликейшнээр арьс ба арьсан доорх эслэгийн

дамжуулан хийсэн зайн цацрагийн шалтгаант эмгэг

оношилгоонд хамгийн их бүлгүүдэд ойролцоо,

оношлогдсон өвчнөөр архаг шарх мөөгөнцөртөхийг 9.3 дахин их, арьс

17%, экзема 15%, нөсөө ба арьсан доорх эслэгийн бусад

өөрчлөлтийн эмгэгүүд 15% ба өргөн өвчинийг 4.4 дахин их, цэлцрүүт

хүрээний эмгэгүүд оношлогдсон гэж эмгэгийг 2.3 дахин их эзлэх

дурдагдсан нь улс орны өвчлөлийн хувьтайгаар илгээсэн нь эдгээр

онцлогоос хамаарч байгааг харуулж өвчинд илүү хэрэгцээ шаардлагатай

байгаа ч экзема багтсаар л байна14. байгааг илэрхийлж байна. Өвчний

Энэтхэг улсад зайн оношилгоонд нэр бүхий оношоор нь судлахад

уяман, халдварын шалтгаант арьсны монгол улсын арьс ба арьсан доорх

өвчнүүд, хавьтал харшлын эслэгийн өвчлөлд дангаараа 1/5-г

дерматит, чонон хөрвөс, арьс цайх эзэлж байгаа хатиг ба мундас нь

өвчин, хөлийн шарх ба нөсөө зайн оношилгооны тэргүүлэх

өөрчлөлтүүд бүхий үйлчлүүлэгчид өвчлөлд багтаагүй бол хавьтал

илүү хандсан гэсэн өвчнүүдэд манай харшлын дерматит, атопийн

судалгаанд илэрсэн хавьтал дерматит, нянгийн экзема нь (нийт

харшлын дерматит, чонон хөрвөс 25.3%) Монгол улсын өвчлөл болон

өвчин багтаж байна15. зайн оношилгоонд (нийт 36.4%)

Дүгнэлт өндөр хувийг эзэлж, хэдийгээр

1. Арьс ба арьсан доорх эслэгийн тархалт бага ч арьсны үлд, түүхий

өвчин 2351 (81.2%), халдварт болон өвчнийг зайн оношилгоонд түлхүү

шимэгч шалтгаант зарим өвчин 471 хамрагдсан байна.

(16.2%), бусад бүлгийн өвчнүүд 74

(2.6%) оношлогдсоноос 14 бүлэг, 40 Ном зүй

дэд бүлэг, 251 нэр бүхий өвчинд 1. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2020.
Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв;2021.
хуваагдаж зайн оношилгооны
2.
чадамж өргөн хүрээг хамарч байна. https://ourworldindata.org/burde

2. Амбулаторийн өвчлөлд эзлэх n-of-disease

хувьтай нь харьцуулахад зайн

оношилгоонд арьс ба арьсан доорх

эслэгийн халдварыг 3 дахин бага,

дерматит ба экзем, гүвдрүү хайрст

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 65

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ 11. Giavina-Bianchi M, Santos AP,
Cordioli E. Teledermatology reduces
3. Ц.Уранчимэг. Монгол улс дахь dermatology referrals and improves
арьсны өвчлөлийн өнөөгийн байдал, access to specialists.
хүний нөөц. Арьс судлал EClinicalMedicine. 2020;29:100641.
2018;9(1):16-17.
12. Perkins S, Cohen JM, Nelson
4. Б.Хандсүрэн. CA, Bunick CG. Teledermatology in
http://derma.khabuko.com/ the era of COVID-19: experience of an
academic department of dermatology.
5. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2017. Journal of the American Academy of
Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв;2018. Dermatology. 2020;83(1):e43-e44.

6. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2018. 13. Sharma A, Jindal V, Singla P,
Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв;2019. Goldust M, Mhatre M. Will
teledermatology be the silver lining
7. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт 2019. during and after COVID‐19?
Эрүүл мэндийн хөгжлийн төв;2020. Dermatologic therapy.
2020;33(4):e13643.
8. ДЭМБ. Өвчний олон улсын 10-
р ангилал. 14. Rizvi SMH, Schopf T, Sangha
A, Ulvin K, Gjersvik P.
9. Pulsipher KJ, Presley CL, Teledermatology in Norway using a
Rundle CW, Rietcheck HR, Millitelo M, mobile phone app. PloS one.
Dellavalle RP. Teledermatology 2020;15(4):e0232131.
application use in the COVID-19 era.
Dermatology online journal. 15. Kanthraj G. Classification and
2020;26(12). design of teledermatology practice:
what dermatoses? Which technology
10. Patro BK, Tripathy JP, De D, to apply? Journal of the European
Sinha S, Singh A, Kanwar AJ. Academy of Dermatology and
Diagnostic agreement between a Venereology. 2009;23(8):865-875.
primary care physician and a
teledermatologist for common
dermatological conditions in North
India. Indian dermatology online
journal. 2015;6(1):21.

66 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

САНАМСАРГҮЙ ХОРДОХ, ХОРТ БОДИСТ ӨРТСӨН ОСОЛ ГЭМТЛИЙН
ӨВЧНИЙ ДАРАМТЫН ТООЦОО
А.Пүрэвгэрэл, П.Цэдэн, Ю.Гантөгс*

1Анагаахын шинжлэх ухааны үндэсний их сургууль, Нийгмийн Эрүүл Мэндийн сургууль
*[email protected]

Abstract
Accidental Poisoning and Injury Accident Injury Pressure Estimation

Purevgerel A, Tseden P, Gantugs Yu*
Mongolian National University of Medical Sciences

*[email protected]

Introduction: Intentional and unintentional injuries are the leading causes of
morbidity, mortality and premature death in the world. According to the World Health
Organization in 2019, there are 7.7 billion people living in the world, of which about
55.4 million die each year. As many as 4.4 million people died in these accidents and
injuries.
Material and Methods: The study was conducted using a reversible research model
and evidence-based approach. Using 145497 new cases of injuries reported in
Mongolia in 2020, 773 cases of accidental poisoning, deaths from exposure to toxic
substances, and 1891 cases of illness were sampled and the disease burden was
calculated.
Results: Accidental exposure to toxic substances accounted for 25.9% of injuries
and deaths due to external causes and 1.3% of morbidities in Mongolia in 2020.
Accidental exposure to toxic substances killed 773 people and killed 21,016 people a
year (YLL). In terms of gender, the number of years lost by men (YLL) was 15768
(75%) and the number of years lost by women (YLL) was 5248 (25%). The number of
years of incapacity for work (YLD) was 96 when 1891 people became ill due to
accidental exposure to toxic substances.
Conclusion: In 2020, the incidence of accidental exposure and exposure to toxic
substances (DALY) will be 21112 people per year. The working-age population of 30-
49 years and males are more exposed to accidental exposure and toxic substances.

Keywords: accident, disease burden, санамсаргүй хордох

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 67

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл: ийн мэдээлснээр хүүхдүүд сониуч
зантай, амтыг мэдрэх гэх мэт бүхий
Санаатай болон санамсаргүй гэмтэл л мэдрэхүйнээрээ ертөнцийг таньж
мэддэг учраас хүүхэд насандаа
нь дэлхийн хүн амын өвчлөл, нас хордлого гарах нь элбэг байдаг
байна (5). Манай Улсын хувьд
баралт, дутуу нас баралтын сүүлийн 5 жилийн хугацаанд хордох
хорт бодист өртөж нас барах 3.4
тэргүүлэх шалтгаан болж байна (1). мянга гаруй, хордох 10 мянга гаруй
тохиолдол бүртгэгдсэн байна. Үүний
Дэлхийн Эрүүл Мэндийн 8-10 хувийг 0-14 насны хүүхдүүд
эзэлж байгаа нь гадны шалтгаант
Байгууллагын 2019 оны тоон нас баралтын алдсан жил,
хөдөлмөрийн чадвар алдалтын жил,
мэдээгээр дэлхийд нийт 7.7 тэрбум өвчний дарамтанд нөлөөлж байна.
Осол гэмтлийн ачааллыг тооцоолох
хүн амьдарч байгаагаас 55.4 сая нь тандалт, урьдчилан сэргийлэх
үйл ажиллагаанд чухал ач
орчим хүн жил бүр нас барж байна. холбогдолтой юм.
Зорилго: Монгол Улсын хэмжээнд
Эдгээр нас баралтаас 4.4 сая хүн санамсаргүй хордох, хорт бодист
өртсөн осол гэмтлийн өвчний
осол, гэмтлийн улмаас амь насаа дарамтыг тооцох зорилго тавьж уг
судалгааг хийсэн.
алдсан байна (2). Монгол Улсын хүн Судалгааны материал ба арга зүй:
Судалгааг эргэмж судалгааны
амын дунд гадны шалтгааны улмаас загвар, баримтын аргыг ашиглан
ЭМХТ, ГССҮТ-өөс судалгааны тоон
нас барах, өвчлөх тохиолдол мэдээг цуглуулсан. Монгол Улсын
2020 оны осол гэмтлийн шинэ
сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэж, тохиолдлоор бүртгэгдсэн 145497
тоон мэдээг ашиглан санамсаргүй
2020 оны байдлаар өвчлөлийн 5 хордох, хорт бодист өртөж нас
барсан 773, өвчилсөн 1891
дахь, нас баралтын 3 дахь шалтгаан тохиолдлуудыг түүвэрлэн авч

болж байна. 2020 онд Монгол улсын

хэмжээнд 142761 осол гэмтлийн

шинэ тохиолдол, нас баралтын 2736

тохиолдол бүртгэгдсэн байна (3).

Монгол Улсын гэмтэл хордлого,

гадны шалтгаант нас баралтын

28.3%, өвчлөлийн 1.3%-ийг

санамсаргүй хордох, хорт бодист

өртөх осол гэмтэл эзэлж байгаа нь

осол гэмтлийн тэргүүлэх шалтгаан

болж байна. Хордлого гэдэг нь хорт

бодисыг залгих, амьсгалах, арьс,

нүд, салст бүрхэвч, тухайлбал ам,

хамар зэрэгт хүрэх үед үүсдэг

хортой нөлөө юм (4). Дэлхийн Эрүүл

Мэндийн Байгууллага (ДЭМБ) болон

НҮБ-ын Хүүхдийн Сан (ЮНИСЕФ)-

68 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

өвчний дарамтыг тооцоолсон. “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Өвчний дарамтыг дараах үе өвчний дарамтыг (DALY)
тооцсон.
шаттайгаар тооцоолсон: Үүнд:
= +
1. Санамсаргүй хордох, хорт
Тооцоог хийхэд дараах шалгуураар
бодист өртөж нас барсан
судалгааны мэдээллийг хамруулсан.
дутуу нас баралтын
Нэгдүгээрт 2020 онд осол, гэмтлийн
амьдралын алдсан жил (YLL)-
санамсаргүй хордох, хорт бодист
ийг тооцсон.
өртөх шалтгаанаар нас барсан,

өвчилсөн байх, хоёрдугаарт 2020
= ∑⌈(шалтгааны тоо
онуудад нас барсан нас нь эрэгтэй,
=
эмэгтэй хүйсийн хувьд дундаж
− нас барсан тоо)
∙ (нас барсан нас наслалт хүрээгүй байх.
− дундаж нас)⌉
i = 1,2,3, . . ., бүх Судалгааны мэдээллийг

хүн амын насны 5 бүлэг

2. Санамсаргүй хордох хорт, боловсруулахдаа Microsoft Excel

бодист өртөж өвчилсөн программыг ашиглан боловсруулалт

хүмүүсийн хөдөлмөрийн хийв.

чадвар алдалтыг (YLD) Үр дүн: Монгол Улсын 2020 онд

тооцсон. осол гэмтэл, гадны шалтгаант

= ∙ ∙ байдлаарх нас барсан нас баралтын

I= Тохиолдлын тоо 25.9%, өвчилсөн өвчлөлийн 1.3%-
DW= Хөдөлмөрийн
чадвар алдалтын жин ийг санамсаргүй хордох, хорт бодист
L= эдгэрэх эсвэл нас
өртөх осол гэмтэл эзэлж байна.

барах хүртэлх дундаж хугацаа Санамсаргүй хордох, хорт бодист

(жил) өртөж нас, өвчлөх тохиолдлуудад

3. Санамсаргүй хордох, хорт эрэгтэйчүүд эмэгтэйчүүдээс 1.5-3

бодист өртсөн осол гэмтлийн дахин илүү их өртөж байна (Хүснэгт

1).

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 69

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Хүснэгт 1. Ерөнхий мэдээлэл

Үзүүлэлт Нас барсан Өвчилсөн

тоо хувь тоо хувь

Хүйс Эрэгтэй 608 78.6% 1174 62.1%
Эмэгтэй
165 21.4% 717 37.9%

Нийт 773 100% 1891 100%

0-15 насны хүн 23 3.0% 219 11.6%

ам

Хөдөлмөрийн 670 86.7% 1501 79.4%
Нас

насны хүн ам

Тэтгэвэрийн 80 10.3% 171 9.0%

нас хүн ам

Нийт 773 100% 1891 100%

Байршил Хот 593 76.7% 1399 74.0%

Хөдөө 180 23.3% 492 26.0%

Нийт 773 100% 1891 100%

Хөдөлмөрийн насны хүн ам (16-60 хүн жилийг (YLL) алдсан байна.
нас) санамсаргүй хордох, хорт Хүйсийн хувьд авч үзэхэд
бодист өртөж нас барах нас эрэгтэйчүүдийн алдсан жил хүн
баралтын 86.7%, өвчлөлийн 79.4%- (YLL) 15768 (75%), эмэгтэйчүүдийн
ийг эзэлж байна. Санамсаргүй алдсан хүн жил (YLL) 5248 (25%).
хордох, хорт бодист өртөж нас Нэг нас баралтын дундаж алдсан
барсан дундаж нас 45, өвчлөлийнх жил 27 байна. 35-49 насны хүмүүс
38 нас байна. санамсаргүй хордох, хорт бодист
Санамсаргүй, хордох хорт бодист өртөж хамгийн их хүн жилийг алдсан
өртөж 773 хүн нас барсанаар 21016 байна (Зураг 1).

70 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

3,608 3,408 3,408

2,522 2,225
1,607

632 522 366 781 639 701 476
97
25

0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-аас
нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас дээш
нас

Зураг 1. Нийт алдсан хүн жил насны бүлгээр (YLL)

Санамсаргүй хордох, хорт бодист хөдөлмөрийн чадвар алдсан жил
өртөж өвчилсөн хүмүүсийг гэмтлийн
оношоор нь задлан авч үзэхэд (YLD) 96 байна. Хүйсийн хувьд авч
эмийн бус бэлдмэлийн хордлого
(90.8%), эм биологийн бэлдмэлийн үзэхэд эрэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн
хордлого (5.8%), түлэгдэлт (3.6%),
бусад гэмтэл (0.5%) эзэлж байна. чадвар алдсан жил 60 (62.5%),
Санамсаргүй, хордох хорт бодист
өртөж 1891 хүн өвчилснөөр эмэгтэйчүүдийн хөдөлмөрийн

чадвар алдсан жил 36 (37.5%)

байна.

11 10 10 12 98

6 67
44
22 22

0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-аас
нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас нас дээш

нас

Зураг 2. Хөдөлмөрийн чадвар алдсан жил насны бүлгээр (YLD)

45-49 насны хүмүүсийн хөдөлмөрийн бусад насны бүлгээс өндөр
чадвар алдсан жил 12 байгаа нь
үзүүлэлттэй байна (Зураг 2).

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 71

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ 21,112
21,016

96

YLD YLL DALY

Зураг 3. Өвчний дарамт(DALY)

Монгол Улсын 2020 оны ажлуудыг хийх, шийдвэр гаргагчдыг
санамсаргүй хордох, хорт бодист
өртөх шалтгаант осол гэмтлийн нотолгоонд суурилсан мэдээллээр
өвчний дарамт (DALY) 21,112 хүн
жил байна. (Зураг 3) хангах, нийгмийн анхаарлыг
Хэлцэмж
Монгол улсын хувьд осол гэмтэл онцгойлон хандуулах шаардлагатай
гадны шалтгаант нас баралт нь
1990-1992 онд нас баралтын 5 дахь байгааг илтгэж байна. Бид энэхүү
тэргүүлэх шалтгаан, 1993-1998 онд
нас баралтын 4 дэхь тэргүүлэх судалгааны ажлаараа осол гэмтлийн
шалтгаан, 1999 оноос одоог хүртэл
нас баралтын 3 дахь (1999-2020) тэргүүлэх шалтгааны нэг болох
тэргүүлэх шалтгаан болсоор ирсэн.
(6), (7), (8), (9) Осол гэмтэл нь санамсаргүй хордох, хорт бодист
Монгол Улсын хүн амын тэргүүлэх
шалтгаанд сүүлийн 30 жилийн турш өртсөн хүмүүсийн өвчний дарамтыг
байсаар байгаа нь энэхүү нас
баралт, өвчлөлийг бууруулах ажлыг тооцоолсон. 2020 онд Монгол Улсын
олон талаас нь судлах, нийгэм эдийн
засгийн олон талт үнэлгээний хэмжээнд хордох хорт бодист өртсөн

72 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 осол гэмтлээр 2.6 мянган хүн

шинээр бүртгэгдсэн байна.

АНУ-д жил бүр 2 сая гаруй хүн ямар
нэгэн төрлийн хордлого авдаг.
Эдгээр хордлого нь Мансууруулах
бодис, хордлогын улмаас нас барах
нь нийтлэг тохиолдол болдог. Бусад
нийтлэг хордлого нь хий, гэр ахуйн
бүтээгдэхүүн, хөдөө аж ахуйн
бүтээгдэхүүн, ургамал, хүнд металл,
витамин, амьтны хор, хоол хүнс гэх
мэтээр өвчлөх тохиолдол их байна
(10).

Ann Dellinger, Julie Gilchrist нарын “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

АНУ-д хийсэн судалгаанд 17-19 3. тайлан, Осол гэмтлийн
тандалтын. ГССҮТ. Улаанбаатар
насны хүүхдүүд хордох хорт бодист хот : s.n., 2020.
4. O.Malley, Gerald F. Overview of
өртөж нас барах тохиолдол илүү их Poisoning. 2020.
5. WHO-UNICEF. Children and
тохиолдсон байна (11). poisoning: World report on child injury
prevention. 2014. WHO-UNICEF.
Yumeng Tang, Lan Zhang нарын Children and poisoning: world report
on child injury
судалгаанд Хятад улсын preventiowww.who.int/violence_injury_
prevention/child/injury/world_report/en/
санамсаргүй хордогыг судалсан .
6. Үндэсний стастикийн хороо.
бөгөөд уг судалгааны үр дүнд www.1212.mn. [Online]
7. ЭМХТ. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт.
санамсаргүй хордлогын түвшин 2019.
8. ЭМХТ. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт.
2015 онд 100,000 хүн амд 42.6 болж 2008.
9. ЭМХТ. Эрүүл мэндийн үзүүлэлт.
өссөн үзүүлэлттэй байна. Бүх 2003.
10. O’Malley, Gerald F. Overview of
эрсдэлт хүчин зүйлс нийлээд 2015 Poisoning.
https://www.msdmanuals.com/home/inj
онд санамсаргүй хордлогын DALY- uries-and-
poisoning/poisoning/overview-of-
ийн 14.9%-ийг эзэлж байна. poisoning. [Online] 2020 оны.
11. Ann Dellinger, Julie Gilchrist.
Санамсаргүй хордлогын DALY-ийн 23Leading Causes of Fatal and
Nonfatal Unintentional Injury for
тэргүүлэх эрсдэлт хүчин зүйл нь Children and Teens and the Role of
Lifestyle Clinicians. s.l. : 23. Ann
архи, мансууруулах бодисын Dellinger, Julie Gilchrist “Leading
Causes of Fatal and Nonfatal
хэрэглээ, мэргэжлээс шалтгаалах Unintentional Injury for Ch
https://journals.sagepub.com/doi/10.11
эрсдэл эзэлсэн байна (12). 77/1559827617696297.
12. Unintentional Poisoning in China,
Дүгнэлт 1990 to 2015: The Global Burden of
Disease Study 2015. Yumeng Tang,
2020 онд санамсаргүй хордох, хорт Lan Zhang. 2015 оны.

бодист өртөх шалтгаант осол

гэмтлийн өвчний дарамт (DALY)

21,112 хүн жил байна. 30-49 насны

хөдөлмөрийн насны хүн ам, эрэгтэй

хүйсийн хүмүүс санамсаргүй хордох,

хорт бодист илүү их өртсөн байна.

Талархал:

Энэхүү судалгааны ажлыг хийхэд

тусалж дэмжсэн ГССҮТ-ийн Тандалт

судалгааны алба, АШУҮИС-ийн

Нийгмийн Эрүүл Мэндийн

Сургуулийн доктор, дэд профессор

Ю.Гантөгс, доктор, профессор

П.Цэдэн багш нартаа баярлалаа.

Ном зүй:

1. Wang, H. Global, regional and

national lofe expectancy8 all-cause

mortality, andcause-specific mortality

for 249 causes of death. 2016.

2. council, National safety.

https://injuryfacts.nsc.org/international/i

nternational-overview/. [Online]

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 73

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ӨГҮҮЛЭЛ
ОРЧНЫ ЭРҮҮЛ МЭНД БА ШИМ ТЭЖЭЭЛ СУДЛАЛ

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 75

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

МЭРГЭЖЛЭЭС ШАЛТГААЛСАН СОНСГОЛ АЛДАГДАХ ЭМГЭГИЙН ЭРСДЭЛД

ХҮЧИН ЗҮЙЛҮҮДИЙН ХАМААРАЛ
Ц.Сансарцэцэг*, Д.Эрдэнэбаяр

ХАБЭМТ-ийн Мэргэжлийн өвчин судлалын газар
[email protected]

Abstract

The correlation of risk factors for occupational hearing loss
Sansartsetseg Ts.*, Erdenebayar D.

Occupational safety and health center
[email protected]

Abstract

Introduction: Noise is a chaotic combination of different frequencies highs and lows,

which are health risk factors in the workplace. Noise-induced hearing loss cannot be

completely cured or restored.

Material and Methods: The study used risk factors for occupational hearing loss to

implement effective prevention management and programs. Data were collected included

observation and questionnaire methods. The survey data were statistically processed

using SPSS 23 software. P values <0.05 are considered statistically significant.

Results: The study involved 102 employees of the Otolaryngology Department of the

Occupational Diseases Hospital. Male 71.5% (73), female 28.4% (29), mean age 38.9 ±

10.6. 73.5% (75) of employees who work more than 8 hours of workplace exposure time

(p=0.002). In the workplace, 18.6% (19) is for more than 15 years. 55.8% (57) answered

no to the use of hearing aids, 79.4% (81) answered no to the question of whether the

hearing was tested, answered no to the question of the implementation of the hearing

protection program, 50% (51). Our results showed that employees’ age was a significant

positive correlation between years of work and the use of hearing aids. Employees’

education is directly signification exposure time in the workplace (p<0.05).

Conclusion: The highest exposure to noise exposure was in 25-35 years old, those

employees’ age was a significant positive correlation between years of work and the use

of hearing aids. The longer the exposure time to noise, the greater the risk of hearing loss

in employees.

Keywords: Occupational Diseases, Hearing Loss, Noise

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 77

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл өртөж буй ажил мэргэжилд 44% нь

Шуугиан гэдэг нь янз бүрийн мужаан, 48% нь сантехникч, уул

давтамжтай, өндөр, нам авианы уурхайд 90% нь 52 наснаас эхэлж

замбараагүй хослол бөгөөд эрүүл сонсгол алдагдал илэрсэн байна2.

мэндэд сөргөөр нөлөөлдөг ажлын Манай улсад 2019 оны байдлаар

байрны эрсдэлд хүчин зүйлүүдийн нэг хөгжлийн бэрхшээлтэй 34.9 мянга

юм. Уул уурхай, барилга, зам тээвэр, (32.6%) иргэд бүртгэгдэснээс 8% нь
сонсголын бэрхшээлтэй байна3. 2020
хүнд, хөнгөн үйлдвэр зэрэг бүхий л

салбарт ажилтнууд шуугианы оны байдлаар мэргэжлээс шалтгаалах

нөлөөлөлд өртөн ажилладаг. Олон өвчний улмаас хөдөлмөрийн чадвар

улсын хөдөлмөрийн эрүүл мэндийн алдсан 2961 иргэд идэвхитэй

стандарт, удирдамжинд өдөр тутам хяналтын 0.2% нь мэргэжлээс

ажлын 8 цагийн турш өртөж болох шалтгаалсан сонсгол алдагдалттай

шуугианы зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээг байна4. Иймд ажлын байран дахь

85 дБА-ээр тогтоодог. Ажил олгогч 8 шуугианы өртөлтийн хэмжилт, хяналт,

цагт жинлэсэн шуугианы дундаж эх үүсвэрт чиглэсэн шуугиан

өртөлтийн түвшин 80 дБА-тэй тэнцүү бууруулах арга хэмжээ, сонсгол

ба түүнээс хэтэрсэн үед сонсгол хамгаалах хэрэгслийн зохистой

алдагдалаас урьдчилан сэргийлэх хэрэглээ, эрүүл мэндийн үзлэг тандалт

цогц арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх зэрэг урьдчилан сэргийлэлтийг

ёстой гэж заасан байдаг1. оновчтой төлөвлөн хэрэгжүүлэх

Шуугианы гаралтай сонсгол шаардлага тулгарсаар байна.

алдагдал нь дууны даралтыг дотор Зорилго

чих хүлээн авч сонсох үйл явц Мэргэжлээс шалтгаалсан сонсгол

алдагдах эмгэг юм. Шуугианы алдагдал үүсгэх шуугианы өртөлтийг

гаралтай сонсгол алдагдал үүссэн нэмэгдүүлэх эрсдэлд хүчин зүйлүүдийг

тохиолдолд бүрэн эмчлэгдэх, нөхөн судалж, оновчтой урьдчилан

сэргээгдэх боломжгүй. Шуугианы сэргийлэлтийн менежмент,

нөлөөллийн өртөлт нь Германд 4-5 сая хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд оршино.

буюу нийт ажиллах хүчний 12-15%-д, Материал ба арга зүй

АНУ-д 30 саяаас дээш ажилтнууд Нэг агшингийн судалгааны загварыг

өртдөг ба уул уурхай, хүнд үйлдвэрт ашиглаж, ажиглалт, асуумжийн аргааг

хийсэн судалгаанд шуугианы өртөлтөд мэдээллийг цуглуулав. Мэргэжлийн

78 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

өвчин судлалын эмнэлэгт эрүүл 15 <-аас дээш жил ажиллаж байна. 25-

мэндийн урьдчилан сэргийлэх болон 35 насныхан нийт судалгаанд

хугацаат үзлэгт хамрагдаж буй оролцогчдийн дийлэнх буюу 31.3%

шуугианы өртөлтөд өртөж ажилладаг (32) эзэлсэн (p<0.001). Ажлын

102 ажилтнуудыг судалгаанд байрныхаа шуугианы түвшинг мэддэг

хамруулав. Судалгааны мэдээ эсэх асуултад 88.2% (90) нь үгүй

баримтыг SPSS 23 программаар (p=0.458), сонсгол хамгаалах

статистик боловсруулалтыг хийлээ. P хэрэгслийн хэрэглээнд 55.8% (57) нь

утгууд < 0.05 нь статистикийн чухал ач үгүй, сонсголоо шалгуулж байсан эсэх

холбогдолтой гэж үзэв. асуултад 79.4% (81) нь үгүй (p=0.024),

Судалгааны үр дүн сонсгол хамгаалах сургалттай эсэх

Судалгаанд Мэргэжлийн өвчин асуултад 45% (46) нь үгүй, сонсгол

судлалын эмнэлгийн чих хамар хамгаалах хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн

хоолойн кабинетаар үйлчлүүлж буй асуултад 50% (51) нь үгүй гэж

102 ажилтанг хамруулав. Эрэгтэй хариулсан байна.

71.5% (73), эмэгтэй 28.4% (29), дундаж Ажлын байранд шуугианы өртөлтийн

нас 38.9±10.6, хамгийн бага нь 20 хугацаагаар нь авч үзвэл 8< -аас дээш

настай, хамгийн их нь 60 настай цаг ажилладаг ажилтнууд нийт

үйлчлүүлэгч байв (p<0.001). судалгаанд оролцогчдийн 73.5% (75)-

Судалгаанд оролцогчдыг аж ахуйн ийг (p=0.002), бүрэн бус дунд

нэгж байгууллагаар нь авч үзвэл 59% боловсролтой ажилтан 16.6% (17),

нь Говь ХХК, 7% нь ДЦС-4, 34% нь бүрэн дунд боловсролтой ажилтан

бусад буюу 20 гаруй байгууллагаас 39.2% (40)-ийг эзэлж байна (p=0.023).

шуугианд өртөн ажилладаг ажилтнууд Шуугианы өртөлтийн эрсдэлүүдийг

хамрагдав. Ажил мэргэжлээр нь авч хамаарлын коэффицентээр авч үзвэл

үзвэл 36.2% (37) нь жолооч, 17.6% (18) ажилтнуудын нас нь ажилласан жил,

нь угаах машин баригч, 7.8% (8) нь сонсгол хамгаалах хэрэгслийн

лаборант, 7.8% (8) нь засварчин, 5.8% хэрэглээтэй, ажилтнуудын

(6) нь будагчин зэрэг ажлын байрууд боловсролын түвшин өртөлтийн

байв. хугацаатай шууд хамааралтай байна

Ажилласан жилээр нь авч үзвэл 38.2% (p<0.5).

(39) нь 1-4 жил, 26.4% (27) нь 5-9 жил,

16.6% (17) нь 10-15 жил, 18.6% (19) нь

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 79

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Хэлцэмж түвшинд үнэлэгдсэн байна8. Иймд

Хэт чанга, өндөр нам давтамжтай, хууль тогтоомж, стандартын

байнгын эмх замбараагүй дуу шуугиан хэрэгжилтийг хангах, ажилтнуудын

удаан хугацаагаар сонсголын эрхтэнд урьдчилан сэргийлэлтийн мэдлэг

аажмаар нөлөөлснөөр мэдрэхүй мэдээлэлийг нэмэгдүүлэх, дадал

мэдрэлийн хэлбэрээр сонсгол алдахыг зуршлыг сайжруулахад төрийн болон

шуугианаас үүссэн мэргэжлийн хувийн өмчийн аж ахуйн нэгж

шалтгаант сонсгол алдагдах эмгэг гэж байгууллагууд хамтран ажиллах,

тодорхойлдог. Сонсгол алдагдалыг 4 сонсгол хамгаалах хөтөлбөрийг

зэрэг болгон ангилдаг5 Манай улсын өртөлтийг бүлгүүдэд хувааж тохирсон

хувьд Даатгуулагч (иргэн) хөдөлмөр арга хэмжээнүүдийг төлөвлөж

чадвар алдалтыг тогтооход баримтлах ажиллах нь мэргэжлээс шалтгаалсан

өвчний жагсаалт, хөдөлмөрийн чадвар сонсгол алдагдалтаас сэргийлэх чухал

алдалтын хувь хугацааг шинэчлэн ач холбогдолтойг бидний судалгаа

батлах тушаалын 6.1-т шуугианы харуулж байна.

гаралтай сонсгол алдагдах эмгэгийг Дүгнэлт

оруулсан байдаг6. Харин урьдчилан Судалгааны үр дүнгээс харахад

сэргийлэх арга хэмжээ “Хөдөлмөрийн судалгаанд оролцогчдийн шуугианы

аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай” өртөлтийн нөлөөлөл нь эрэгтэйчүүдэд,

хууль болон бусад холбогдох хууль 25-35 насныханд хамгийн өндөр,

тогтоомж, стандартаар судалгаанд оролцогчдийн 73.5% нь 8-

зохицуулагдсан. Харамсалтай нь аас дээш цаг ажиллаж байна. Ажил

урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ олгогч шуугианы өртөлтөөс урьдчилан

төдийлөн үр дүнтэй хэрэгжиж чадахгүй сэргийлэх арга хэмжээг үр дүнтэй

байгаа нь бидний судалгаанаас хэрэгжүүлж чаддаггүй, ажилтнуудын

харагдаж байна. шуугианаас урьдчилан сэргийлэх арга

Монгол улсад томоохонд тооцогдох хэмжээнүүд хангалттгүй байна.

Эрдэнэт үйлдвэр ХХК, ДЦС-4 ТӨХК, Нас нь ажилласан жил, сонсгол

Дархан ТҮ ТӨХК, ДЦС-3 ТӨХК хамгаалах хэрэгслийн хэрэглээтэй,

үйлдвэрүүдэд хийсэн судалгаанд 85 ажилтнуудын боловсролын түвшин

дБА-ээс дээш хүчтэй шуугиан үүсгэгч өртөлтийн хугацаатай шууд

42 дуут төхөөрөмж ажиллаж, 5 болон хамааралтай байгаа нь урьдчилан

түүнээс дээш жил ажилласан сэргийлэлт хангалтгүй, шуугианд

ажилтнуудад сонсголын босго буурсан өртөх өртөлтийн хугацаа уртсах тусам

байна7. Оюу толгой ХХК-ийн 126 ажилтнууд богино хугацаанд сонсгол

ажилчдад хийсэн судалгаанд алдагдал үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлж

ажилтнууд чихний бөглөөс зүүх 8 байна.

алхмыг зөв дадал зуршлыг Талархал

хэвшүүлээгүй, чихний бөглөөснүүдийн Бидний судалгааны ажилд туслалцаа

бодит хамгаалалтын хэмжээ үзүүлсэн Мэргэжлийн өвчин судлалын

үйлдвэрлэгчээс ирсэн шуугиан эмнэлгийн Чих хамар хоолойн

бууруулах үр ашгийн хэмжээнээс бага кабинетын эмч нар болон судалгаанд

80 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

оролцогчдоо гүн талархал 5. Монгол улсад зонхилон
илэрхийлье. тохиолдож буй мэргэжлээс
Ном зүй шалтгаалсан өвчний оношилгоо
эмчилгээний удирдамж 2012 он
1. MNS 6768:2019. Хөдөлмөрийн
6. ЭМС, ХНХЯ-ны сайдын
аюулгүй байдал, Ажлын байран хамтарсан А/39, А/12 тоот
тушаал
дахь шуугианы өртөлтийн
7. Д. Өлзийсайхан, Ж. Жаргалхүү,
хэмжилт, зөвшөөрөгдөх дээд Б. Сососрбарам Үйлдвэрийн
шуугиан ажилчдын сонсголын
хэмжээ, ажилтны сонсголыг түвшинд үзүүлэх нөлөө 2016 он

хамгаалахад тавигдах ерөнхий 8. Д. Ерөөлтбаяр, Г. Цацрал, В.
Дэлгэрмаа, О. Чимэдчиүрэн
шаардлага Ажилчдын чихний бөглөөсний
хэрэглээ болон түүний сонсгол
2. WHO, Occupational noise 2004 хамгаалах бодит байдлыг
судалсан дүн 2016 он
3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй

иргэдийн асуудал, Бодлого, үйл

ажиллагаа 2020 он

4. ХАБЭМТ-ийн МӨСГ-ын 2020

оны статистик

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 81

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ
82 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17
Хүснэгт 1. Шуугианы өртөлтийн ажилласан жил, өртөлтийн хугацааны харьцуулалт

Ажилласан жил (1a) Өртөлтийн хугацаа (1b)
5-9 жил 10-14 жил
1-4 жил 15≤ жил p- ≥8 8< p-
утга утга
Хүйс Эр 26 22 (21.5%) 14 (13.7%) 11 13 60
Эм (25.4%) (10.7%) 0 (12.7%) (58.8%) 0.001
Нас 13 5 (4.9%) 3 (2.9%) 8 (7.8%) 14 15
102 (12.7%) (13.7%) (14.7%)
Боловсрол 39 27 (26.4%) 17 (16.6%) 19 27 75
≥24 (38.2%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)
Ажлын 25-35 11 00 7 (6.8%) 4 (3.9%)
байрны 36-45 (10.7%) 0
шуугианы 46-55 13
түвшинг (12.7%) 16 (15.6%) 2 (1.9%) 1 (0.9%) 6 (5.8%) 26
мэддэг эсэх 11 8 (7.8%) (25.4%)
(10.7%) 4 (3.9%) 10 (9.8%) 5 (4.9%) 6 (5.8%) 22
3 (2.9%) (21.5%)
5 (4.9%) 5 (4.9%) 9 (8.8%) 0 16
(15.6%)
55≤ 1 (0.9%) 2 (1.9%) 0 4 (3.9%) 7 (6.8%)
102 27 (26.4%) 17 (16.6%)
39 19 0 27 75 0.023
Бүрэн (38.2%) 13 (12.7%) 10 (9.8%) (18.6%) (26.4%) (73.5%) 0.024
бус дунд 17 8 (7.8%) 5 (4.9%) 17
(16.6%) (16.6%)

Бүрэн 5 (4.9%) 5 (4.9%) 5 (4.9%) 7 (6.8%) 8 (7.8%) 40
дунд (39.2%)

Дээд 17 9 (8.8%) 2 (1.9%) 4 (3.9%) 14 18
102 (16.6%) (13.7%) (17.6%)
39 27 (26.4%) 17 (16.6%) 19 0.154 27 75
Тийм (38.2%) 1 (0.9%) 3 (2.9%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)
5 (4.9%) 3 (2.9%) 2 (1.9%) 10 (9.8%)

Үгүй 34 26 (25.4%) 14 (13.7%) 16 25 65
(33.3%) (15.6%) (24.5%) (63.7%)

102 39 27 (26.4%) 17 (16.6%) 19 0.458 27 75 0.333
(38.2%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)

Сонсгол Тийм 18 12 (11.7%) 6 (5.8%) 9 (8.8%) 0.877 15 30 0.121
хамгаалах Үгүй (17.6%) 15 (14.7%) 11 (10.7%) (14.7%) (29.4%) 0.183
хэрэгслийн 21 27 (26.4%) 17 (16.6%) 10 (9.8%) 12 45 0.295
хэрэглээ 102 (20.5%) 6 (5.8%) 2 (1.9%) (11.7%) (44.1%) 0.314
Тийм 39 15 (14.7%) 12 (11.7%) 19 27 75 0.285
Ажил Үгүй (38.2%) 6 (5.8%) 3 (2.9%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)
дуусаад чих Мэдэхгүй 7 (6.8%) 27 (26.4%) 17 (16.6%) 3 (2.9%) 6 (5.8%) 12
1 (0.9%) 2 (1.9%) (11.7%)
шуугих 102 27 26 (25.4%) 15 (14.7%) 13 0.907 14 53
зовиур Тийм (26.4%) 27 (26.4%) 17 (16.6%) (12.7%) (13.7%) (51.9%)
илэрдэг эсэх Үгүй 5 (4.9%) 9 (8.8%) 7 (6.8%) 3 (2.9%) 7 (6.8%) 10 (9.8%)
14 (13.7%) 7 (6.8%) 19
Сонсголоо 102 39 4 (3.9%) 3 (2.9%) (18.6%) 27 75
шалгуулж Тийм (38.2%) 27 (26.4%) 17 (16.6%) 6 (5.8%) (26.4%) (73.5%)
байсан эсэх Үгүй 12 2 (1.9%) 4 (3.9%) 7 (6.8%) 14
Мэдэхгүй (11.7%) 14 (13.7%) 8 (7.8%) 13 (13.7%)
Ажлын 27 11 (10.7%) 5 (4.9%) (12.7%) 0.024 20 61
байранд 102 (26.4%) 27 (26.4%) 17 (16.6%) 19 (19.6%) (59.8%)
сонсгол Тийм 39 5 (4.9%) 6 (5.8%) (18.6%) 27 75
хамгаалах Үгүй (38.2%) 22 (21.5%) 11 (10.7%) 8 (7.8%) (26.4%) (73.5%)
сургалт Мэдэхгүй 20 13 31
ордог эсэх (19.6%) 11 (12.7%) (30.3%)
14 (10.7%) 13 33
Сонсгол (13.7%) (12.7%) (32.3%)
хамгаалах 5 (4.9%) 0 1 (0.9%) 11
хөтөлбөр “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ(10.7%)
хэрэгжүүлдэг2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 8339 19 0.428 27 75
(38.2%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)
эсэх 15 2 (1.9%) 8 (7.8%) 15
(14.7%) (14.7%)
17 12 10 (9.8%) 41
(16.6%) (11.7%) (40.1%)
7 (6.8%) 5 (4.9%) 9 (8.8%) 19
(18.6%)
Чихэвчний 102 39 19 0.053 27 75
хөгжим Тийм (38.2%) (18.6%) (26.4%) (73.5%)
Үгүй 9 (8.8%) 2 (1.9%) 6 (5.8%) 16
сонсдог эсэх (15.6%)
30 17 21 59
(29.4%) (16.6%) (20.5%) (57.8%)

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ102 3927 (26.4%) 17 (16.6%)190.326 27750.56
84 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 (18.6%) (26.4%) (73.5%)
(38.2%)
*P<0.05, **P<0.05 Хамаарлыг student t-test, chi square test тодорхойлсон

Хүснэгт 2. Шуугианы өртөлтийн эрсдэлд хүчин зүйлүүдийн хамаарал

Нас Хүйс Боловсрол Ажилласан Өртөлтийн Сонсгол Шуугих
зовиур
жил хугацаа хамгаалах
1
хэрэгслийн

хэрэглээ

Нас 1

Хүйс -0.176 1

Боловсрол - 0.276** 1
0.362*

*

Ажилласан жил 0.538* 0.028 -0.272** 1
*

Өртөлтийн 0.187 -0.312** -0.196* -0.074 1 1
хугацаа 0.271* -0.184 -0.153 0.019 0.138 0.154
Сонсгол
хамгаалах * 0.095 0.047 -0.048
хэрэгслийн
хэрэглээ 0.013 -0.101
Шуугих зовиур

*P<0.05, **P<0.05 Correlation analysis

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ДАРХАН-УУЛ АЙМАГТ ХУДАЛДААЛАГДАЖ БАЙГАА МАХНЫ
МИКРОБИОЛОГИЙН ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ХАРЬЦУУЛСАН ҮЗҮҮЛЭЛТ

Б.Ариунжаргал, Б.Оюунчимэг*
Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Дархан-Уул аймаг дахь

Анагаах Ухааны сургууль
*[email protected]

Abstract

Comparative indicators of microbiological analysis of meat sold in

Darkhan-Uul aimag B.Ariunjargal, B.Oyunchimeg*

Mongolian National University of Medical Sciences, Medical School of Darkhan-Uul
*[email protected]

Introduction: Since the market society, the supply of meat, which Mongolians need
on a daily basis, has often taken place in an uncontrolled, open environment, and it is
necessary to control the risk of meat-borne diseases. Intestinal bacteria are found in
meat sales outlets and products, which are likely to be sold in the open, do not meet
environmental hygiene requirements, and compromise product quality and safety.
Material and methods: In the spring, autumn and winter, a total of 9 samples were
taken at 3 frequencies to determine the total number of microorganisms and the
number of microorganisms in the gut group.
Results: Microbial contamination and other environmental analyzes revealed
relatively low levels of good working conditions in the market, especially Enter
bacteria and E.coli.
Conclusion: Some of the sheep, goats, and beef samples included in the study were
found to have GVHD. This meat does not meet hygiene requirements. Within the
meat departments, the ambient air microclimate parameters (relative humidity and
temperature fluctuations) are 28-37 or 3-12% less than the allowable level in the
warm season.
Keywords: safe food, microbe, nutrition, hygiene

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 85

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл: амын эрүүл мэндэд учирч буй

Дархан-Уул аймагт хүн амын эрсдлийг бууруулах шаардлагатай

нягтрал ихэссэнээс мах, махан Зорилго:

бүтээгдэхүүний хэрэгцээ нэмэгдэж Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын

байна. Хяналтын итгэмжлэгдсэн хүнсний захад борлуулагдаж байгаа

лабораториудын нэгдсэн сүлжээний махны ариун цэврийн шинжилгээ,

хэмжээнд 2019 онд хими, хор эрүүл ахуйн үнэлгээг тодорхойлох,

судлал, эрүүл ахуй, нян судлал, мах худалдаалж буй цэгүүдийн

ургамал хорио цээрийн чиглэлээр орчны ариун цэвэр, эрүүл ахуйн

нийт 106.1 мянган сорьцод байдалд судалгаа хийж үнэлэлт

давхардсан 290.6 мянган дүгнэлт өгч санал дэвшүүлэх.

үзүүлэлтээр шинжилгээ хийснээс Материал арга зүй:

бохирдлын түвшин 3.3 хувьтай Судалгаанд Дархан-Уул аймагт

гарсан байна. Мэргэжлийн хяналтын худалдаалагдаж байгаа махны

байгууллагын шалгалтаар 2019 онд тасгуудийн үйлчилгээ явуулж

33.2 мянган зөрчил илрүүлснээс 74 байгаа нийт 25 худалдааны цэг

хувийг нь арилгуулжээ. Илрүүлсэн сонгон авлаа. Судалгаанд

зөрчлийн 17.9 хувийг дотоод хамрагдаж байгаа захуудаас төрөл

хяналтын, 10.8 хувийг түүхий эд, бүрийн махны дээж авч мэдэрхүйн

бүтээгдэхүүний чанар, аюулгүй эрхтэний болон микробиологийн

байдлын, 12.6 хувийг хадгалалт, шинжилгээг Дархан Уул аймгийн

тээвэрлэлтийн, 11.6 хувийг сав, стандарт хэмжил зүйн төвийн

баглаа боодол, хаяг шошгын, 18.5 лабораторит стандарт аргаар

хувийг ариун цэвэр, эрүүл ахуйн, гүйцэтгэж үр дүнгийн дунджийг

11.2 хувийг барилга байгууламж, математик-статистик аргаар

норм дүрмийн, 9.6 хувийг ажлын боловсруулав.

байр, тоног төхөөрөмж, багаж  Махны ГЭТБ ийг тодорхойлох

хэрэгслийн, 7.8 хувийг технологийн MNS/ISO/4255:1995,

үйл ажиллагааны зөрчил тус тус  Сальмонелл илрүүлэх

эзэлж байна. Цаашид хүнсний ерөнхий арга MNS ISO 4891

түүхий эд, бүтээгдэхүүний аюулгүй 99

байдлыг хүнсний сүлжээний бүх  Ерөнхий нянгийн тоо

шатанд хангахад онцгойлон тодорхойлох MNS1050:69

анхаарч, хүнснээс шалтгаалан хүн  Хөгц мөөгөнцөр илрүүлэх арга

– MNS 5132:2002

86 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

 Махны дээжээ МNS 2553-78 “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

стандартын дагуу авсан. бактери, Е. Соli, сальмонел, хөгц
мөөгөнцөр тодорхойллоо. Ил задгай
Судалгаанд хамрагдсан мах нөхцөлд худалдаалж байгаа ямааны
махнаас дээж авч макконк агарт
худалдаалж байгаа худалдааны ургуулав. Тэжээлт орчны гадаргуу
дээр ургасан колони нь металлын
төвүүдээс агаар орчны эрүүл ахуйн ягаан өнгөтэй байв.
SS агарт ягаан чийглэг тэжээлийн
шинжилгээ, тэнд худалдан орчны өнгө бага зэрэг хувирсан
байдалтай байв. Макконк агар болон
борлуулагдаж буй махны лангуу, SS ургахдаа тусгаар колони үүсгэн
ургасан байдалтай байв. Тэжээлт
тавиур, тоног төхөөрөмжийн ариун орчинд ургасан колони нь грамм
сөрөг савханцар байлаа. Ямааны
цэврийн шинжилгээ, орчны чийглэг, махыг ихэвчлэн таташ байдлаар
худалдаалагдаж байсан бөгөөд бүх
температур, агаарын урсгалын хурд, улиралд бичил биетний тоо бусад
махтай харьцуулахад нийт бичил
тоосжилт, орчны нянгийн шинжилгээ биетний тоо илүү байна.

зэргийг судлах шинжилгээ

судалгааны аргуудыг хэрэглэлээ.

Үр дүн : Судалгаанд хамрагдсан

хүнсний захаас нийт бүтээгдэхүүнийг

3 удаагын давтамжтай 9 удаа үхэр,

хонь, ямаа, адууны махны дээж авч

тус бүрийг авч бичил биетний тоо,

гэдэсний савханцрын бүлгийн

Хүснэгт 1. Ямааны махны микробиологийн шинжилгээний дүн

Дээж Намар Өвөл Хавар

Нянгий ГБЭТ Нянгийн ГБЭТ Нянгийн ГБЭТ
н тоо тоо тоо
Сальмонелл
Сальмонелл
Сальмонелл

1 4.3*103 - - 3.8*103 - - 6.9*103 - -
2 5.4*103 - - 4.8*103 - - 8.0*103 + -
3 6.5*103 + - 6.3*103 + - 7.7*103 + -
4 5.7*103 + - 5.2*103 - - 6.2*103 - -

Сонгон авсан захуудаас Хонины улиралд шинжилгээг хийж дүн
махыг сонгон авч гэдэсний бүлгийн шинжилгээ хийж үзэхэд Буян зах
бактери, нийт бичил биетний тоо, болон үйлчилгээний төвд зарж
сальмонеллийн савханцар зэрэг байгаа байгаа хонины мах нь
үзүүлэлтүүдийг намар, өвөл, хаврын
2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 87

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ нь арай илүү байна.

намрын улиралд бичил биетний тоо

Хүснэгт 2. Хонины махны микробиологийн шинжилгээний дүн

Захууды Намар Өвөл Хавар
н нэр
Нийт ГБЭТ Нийт ГБЭТ Нийт ГБЭТ
бичил бичил бичил
биетни биетни биетни
й тоо й тоо й тоо
Сальмонелл
Сальмонелл
Сальмонелл

1 4.6*103 - - 2.6*103 - - 5.6*103 - -

2 8.6*103 + - 4.2*103 - - 7.6*103 - -

3 9.6*103 + - 5.6*103 - - 9.8*103 + -

4 3.3*103 - - 2.6*103 - - 4.8*103 - -

Хүснэгт 3. Үхрийн махны микробиологийн шинжилгээний дүн

Захууд Намар Өвөл Хавар
ын нэр
Нийт ГБЭТ Нянгий ГБЭТ Нянгий ГБЭТ
бичил н тоо н тоо
биетний Сальмонелл
Сальмонелл
тоо Сальмонелл

1 7.6*103 - - 4.5*103 - - 6.6*103 - -

2 8.4*103 - - 5.6*103 - - 7.8*103 + -

3 9.8*103 + - 6.7*103 - - 9.9*103 + -

4 4.5*103 - - 5.4*103 - - 5.9*103 - -

Үхрийн мах нь ихэвчлэн гулуузаар нийт бичил биетний тоо харьцангуй

болон хаа, гуяар мөчилж зардаг бага байна.

тулд бичил биетний бохирдол Хэлцэмж, зөвлөмж

харьцангуй бага байдаг байна.  Хүнсний захад борлуулагдаж

Намрын улиралд үхрийн махны нийт буй түүхий махыг

бичил биетний тоог шинжилэхэд зориулалтын тээвэр, хөргөгч,

Буян зах болон Алтанг сагс лангуу, зоорьтой нөхцөлд

худалдааны төвийн махны түргэн гэмтдэг хүнсний

лангуунаас авсан дээжинд бусад бүтээгдэхүүний горимыг

захаас авсан дээжнээс харьцангуй баримтлан хадгалах,

их байна. Харин өвлийн улиралд борлуулах

88 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

 Хэрэглэгчид хүнсний захаас биетний тоо нь арай илүү

түүхий мах худалдан авахдаа байна.

түргэн гэмтдэг хүнсний 3. Үхрийн мах нь биетний

бүтээгдэхүүний хадгалах, бохирдол харьцангуй бага

борлуулах нөхцөл хангагдсан байна. Харин өвлийн улиралд

байдлыг шалгаж чанарын нийт бичил биетний тоо

баталгаатай эсэхийг харьцангуй бага байна.

тодруулсны дараа сонголтоо 4. Ямааны махыг ихэвчлэн

хийх таташ байдлаар

 Хүнсний захууд нь дотооддоо худалдаалагдаж байсан

хяналт тавих бөгөөд бүх улиралд бичил

Дүгнэлт: биетний тоо бусад махтай

1. Судалгаанд хамрагдсан харьцуулахад нийт бичил

ямааны махны зарим дээжинд биетний тоо илүү байна.

ГБЭТ илэрч байв. Энэ махны 5. Судалгаанд хамрагдсан

эрүүл ахуйн шаардлагад үхрийн махны зарим дээжинд

нийцэхгүй байна. ГБЭТ илэрч байв. Энэ махны

2. Хонины махыг сонгон авч эрүүл ахуйн шаардлагад

гэдэсний бүлгийн бактери, нийцэхгүй байна.

нийт бичил биетний тоо,

сальмонеллийн савханцар Ном зүй:
1. Д. Мягмарсүрэн. Мах махан
зэрэг үзүүлэлтүүдийг намар, бүтээгдэхүүний микробиологи.
2007”
өвөл, хаврын улиралд 2. Д. Мягмарсүрэн. Махны эрүүл
ахуй. 2002
шинжилгээг хийж дүн 3. Б. Энхтуяа. Мах боловсруулах
технологи. 2002
шинжилгээ хийж үзэхэд Буян

зах болон үйлчилгээний төвд

зарж байгаа байгаа хонины

мах нь намрын улиралд бичил

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 89

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ХАР ТУГАЛГЫН КОНЦЕНТРАЦЫГ БУУРУУЛАХ ЧАДВАРТАЙ БАКТЕРИ
ИЛРҮҮЛСЭН ДҮН

Н.Туул1*, Б.Эрдэнэтуяа2, Г.Хишигсүрэн2, Д.Түмэнжаргал2, Г.Энхжаргал1
1Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн Эрүүл Мэндийн

Сургууль
2Монгол Улсын Их Сургууль, Шинжлэх Ухааны Сургууль

[email protected]

Abstract
The result of study on bacteria capable of reducing lead concentration in soil

Tuul N1*, Erdenetuya B2, Khishigsuren G2, Tumenjargal D2, Enkhjargal G1
1Mongolian National University of Medical Sciences, School of Public Health

2Mongolian National University, School of Science
[email protected]

At a time when the issue of air, water and soil pollution has become a hot topic due to
the rapid development of industrialization, there is a need to reduce and prevent
pollution levels. Soil pollution is rapidly increasing by vehicles, auto repair shops,
tanneries, ger area fumes, gas stations, household and industrial liquids, solid waste
and mining. It directly affects living organisms through soil, rivers, groundwater, air
and plants. When transmitted to humans, the human body becomes bioavailable over
many years, poisoning the entire organ system and becoming a source of many
diseases. We performed microbiological analysis at specific soil points in UB. The
total number of bacteria was cultured in Nutrient Agar medium and the lead-tolerant
bacteria were isolated from the 1 mM salt concentration of PbCl2 in the medium to 10
mM. KHUD1, KHUD11, UBPS1 and KHUD2 cultures were isolated from 32 pure
cultures of morphologically different bacteria in a total of 4 soil samples, which were
determined by a semi-automatic VITEK®2 analyzer. The ability to reduce the amount
of lead in the soil has also been studied at the laboratory level, and it has been
tentatively determined that the lead-resistant bacteria we have identified reduce the
concentration of heavy metals in the soil by 40-70%.
Keywords: Heavy metal, lead, bacteria, resistance

90 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл машины утаа, хуурай ба шингэн хог
Улаанбаатар хотын өнгөн хөрсний
бохирдлын судалгаа “Газрын ховор хаягдал, гэр хорооллын бие засах
элемент болон орчны хөрс, усны
хүнд элементийн судалгаа арга зүй газрууд, мал амьтны гаралтай
хэрэглээ” Физик Технологийн
Хүрээлэн (ФТХ), ОХУ-ын ШУА-ийн хаягдал зэргээс үүдэлтэй бөгөөд
Сибирийн салбарын Геохимийн
институттэй хамтран 2011-2013 оны бохирдлыг хүнд металлын, нянгийн,
хооронд Улаанбаатар хотын хөрсний
хүнд металлын судалгааг хийж шивтэрийн, сульфатын гэж ялгах
гүйцэтгэсэн байна. Тус судалгаагаар
Улаанбаатар хотын өнгөн хөрсөн боломжтой. Хар тугалганы
дэх хүнд металлын бохирдлын
индексийг тооцож, хүнд металлын биологийн хагас задралын үе цусанд
тархалтын зураглалыг орон нутгийн
суурь агуулгатай нь харьцуулан 16-40 хоног, ясанд 17-27 жил байдаг.
гаргасан. Улаанбаатар хотын газар
нутгийн хөрсөнд агуулагдах хар Хүнд металлуудаас хөрсөн дэх
тугалга (Pb)-ын бохирдлын түвшин
29% - дунд, 68% - их, цайр (Zn)-ын хромын агууламж стандарт хүлцэх
34% - дунд, 64% - их, никель (Ni)-
ийн 61%, хром (Cr)-ын 73%, зэс (Cu)- хэмжээнээс 2-4 дахин их, хар
ийн 83% нь дунд зэргийн
бохирдолтой ба хөрсөн дэх нийт тугалганы хэмжээ эрүүл газрын
хүнд металлын бохирдлын түвшин
ФТХ, ОХУ-ын ШУА-ийн Сибирийн хөрснийхөөс 2-3 дахин их
салбарын Геохимийн институттэй
хамтран гаргасан бохирдлын байна.4 Зарим микроорганизмууд
индексээр багаас дунд гэсэн
ангилалд багтаж байгаа1 бөгөөд хар хүнд металлын үйлчлэлд тэсвэртэй
тугалга, цайр, никель, хром, зэс
зэрэг хүнд металлын бохирдлын гол байх төдийгүй түүнийг эсдээ
эх үүсвэр нь нүүрсний утаа, ахуйн
болон үйлдвэрийн бохир ус, авто хуримтлуулах эсвэл бодисын

солилцооны бүтээгдэхүүнтэйгээ

урвалд оруулж хоргүйжүүлэх

чадвартай юм.11 Иймээс хүнд

металлаар ялангуяа хар тугалгаар

бохирдсон хөрсийг

микроорганизмын энэхүү чадварыг

ашиглан илүүдэл металлыг

хөрснөөс зайлуулах биотехнологийн

аргыг боловсруулах боломжтой

байна. Уг аргыг боловсруулахад нэн

түрүүнд хар тугалгыг тэсвэрлэх

чадвартай микроорганизмыг

илрүүлэх шаардлагатай юм.

Зорилго: Хар тугалгын давсны

үйлчлэлийг тэсвэрлэх чадвартай

бактер илрүүлж физиологи

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 91

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

биохимийн идэвхийг тодорхойлох тэсвэрлэх чадварыг тодорхойлохдоо

зорилго тавин ажилласан. 0,1M; 0,2M; 0,4M; 0,6М; 0,8М; 1M

Mатериал ба арга зүй NaCl-той Nutrient Agar тэжээлийн

2020 онд төвийн 6, алслагдсан 1 орчинд тарин 37°С-д 24-48 цаг

дүүргээс авсан хөрсний дээжинд өсгөвөрлөсөн.11 Температурын

илрэх хар тугалгын агууламжаар хамаарлыг тодорхойлохдоо Nutrient

хамгийн өндөр илэрсэн Баянзүрх, Agar орчинд тарилга хийсний дараа

Хан-Уул, Сүхбаатар болон Налайх 4°С, 25°С, 30°С, 37°С, 42°С-д тус тус

дүүргийн хөрснөөс 2021 онд шинэ 24-48 цаг өсгөвөрлөсөн.12

бактерийн эрэл хайгуул хийх Үр дүн

зорилгоор 4 цэгээс 8 дээжийг Хөрснөөс нийт 32 бактер ялган

цуглуулсан. Хөрсний дээжийг авсан бөгөөд үүнээс цэгэн 4, дунд

MNS3298-90, хүнд металлын зэргийн 18, том 10 колони байсан.

агууламжийг MNS5850:2008 Ихэнх нь дугуй хэлбэртэй цайвар

стандартаар тус тус тодорхойлов.5,6 шар өнгөтэй, тэгш захтай байна.

Хөрсний бактерийг ялгахдаа Nutrient UBMF өсгөвөрүүдийг Дарханы

Agar тэжээлт орчныг ашиглан, нийт төмөрлөгийн үйлдвэр, UBLF

тоог тодорхойлсон.7 Хүнд металлд өсгөвөрүүдийг Хар тугалганы

тэсвэртэй бактерийг ялгаж авахын үйлдвэр, KHUD өсгөвөрүүдийг Хан

тулд Nutrient agar тэжээлт орчинд уул дүүрэгт байршилтай арьс

хүнд металлын давсыг mM ширний үйлдвэрийн хашаан доторх

концентрациар нэмсэн. Хатуу хаягдал хэсэг зэрэг цэгүүдээс

тэжээлт орчинд гадаргуугийн аргаар ялгасан.

тарилгыг хийж 370С хэмд 24-48 цаг KHUD1, KHUD2, KHUD11 өсгөвөр

халуун тогтоогуурт өсгөвөрлөж үр 1mМ давсны агууламжид тэсвэрлэх

дүнг тооцсон. Нийт ургасан колоны чадвартайг тогтоосон. KHUD1 омог

биохими, морфологийн онцлог шинж нь Грам эерэг, савханцар бөгөөд

чанарыг тэмдэглэж, ялгаатай хэв арьс ширний үйлдвэрийн хашаан

шинж бүхий колоныг хуруу шилэнд доторх хөрснөөс илэрсэн. VITEK®2

тусгаарласан. Тэжээлт орчин дахь багажинд химийн анализ хийж 90% -
ийн магадлалаар Bacillus Pumilus
хүнд металлын концентрацийг бага

багаар нэмэгдүүлэх замаар хамгийн болох нь тогтоогдсон. KHUD1

өндөр концентрацийг тэсвэрлэж өсгөвөр нь Beta-Xylosidas, Leucine,

байгаа бактерийг тогтоосон.8,9,10 Хар Phenylalanine, Alpha Beta

тугалгын давсны концентраци Galactosidase, Alanine болон

92 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Tyrosine Glycin Arylamidase, Alpha- glutamyl-transferase, D-mannose, L-
Mannosidase, D-mannose, BETA
glucosidase, D-glucose, Proline Arylamidase, Tyrosine
ферментүүдийг задлах идэвхитэй
бөгөөд мөн Ellman, dribose, Esculin arylamidase, Glycine arylamidase, L-
hydrolysis, TTZ, Oleandomycine,
Polyb-R антибиотикт тэсвэртэй 6.5%- histidine assimilation Urease энзим
ийн NaCl бүхий орчинд өсөж үржих
чадвартай байна (Хүснэгт 1). UBPS1 задлах идэвхитэй бөгөөд мөн Citrate,
омог нь Грам сөрөг, савханцар
Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийн Malonate, L-lactate alkalinisation,
доторх хөрснөөс илэрсэн. VITEK®2
багажинд химийн анализ хийж 95% - Succinate alkalinisation, Coumarate, L-
ийн магадлалаар Acinetobacteria
Baumanii болох нь тогтоогдсон. malate assimilation зэргийг задлах
UBPS-1 омог нь D-glucose, Gamma-
идэвхитэй байна (Хүснэгт 2). Мөн

хөрсөн дэх хар тугалганы хэмжээг

бууруулах чадварыг лабораторын

түвшинд судалсан бөгөөд бидний

ялган авсан хар тугалганд тэсвэртэй

бактериуд нь хөрсний хүнд

металлын концентрацыг 40-70%

хүртэл бууруулж чадсан.

Хүснэгт 1. KHUD1 Өсгөвөрийн биохимийн үзүүлэлт (Card: BCL)

№ KHUD1 № dMAN KHUD1
1 BXYL + 25 dMNE -
2 LysA - 26 dMLZ +
3 AspA - 27 NAG -
4 LeuA + 28 PLE -
5 PheA + 29 IRHA -
6 ProA - 30 BGLU -
7 BGAL + 31 BMAN +
8 PyrA - 32 PHC +
9 AGAL + 33 PVATE -
10 AlaA + 34 AGLU +
11 TyrA + 35 dTAG -
12 BNAG - 36 dTRE +
13 APPA (-) 37 -
14 CDEX - 38 INU -
15 dGAL - 39 dGLU +
16 GLYG - 40 dRIB +
17 INO - 41 PSCNa -
18 MdG - 42 NaCl 6.5% +
19 ELLM + 43 KAN -
20 OLD + 44 OLD +
21 MdX - 45 ESC +
22 AMAN + 46 TTZ +
23 MTE - 47 POLYB_R +
24 GlyA +

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 93

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Хүснэгт 2. UBPS1 Өсгөвөрийн биохимийн үзүүлэлт (Card:GN)

№ UBPS1 № UBPS1
1. APPA (-) 25. SAC -
2. ADO - 26. dTAG -
3. PyrA - 27. dTRE -
4. IARL - 28. CIT +
5. Dcel - 29. MNT +
6. BGAL - 30. 5KG -
7. H2S - 31. ILATk +
8. BNAG - 32. AGLU -
9. AGLTp - 33. SUCT +
10. dGLU + 34. NAGA -
11. GGT + 35. AGAL -
12. OFF - 36. PHOS -
13. BGLU - 37. GlyA (+)
14. dMAL - 38. ODC -
15. dMAN - 39. LDC -
16. dMNE + 40. IHISa +
17. BXYL - 41. CMT +
18. BAlap - 42. BGUR -
19. ProA + 43. O129R +
20. LIP - 44. GGAA -
21. PLE - 45. IMLTa +
22. TyrA + 46. ELLM -
23. URE + 47. ILAta +
24. dSOR -

Хэлцэмж Imipenem антибиотикуудыг
Bacillus төрлийн бактериуд нь эсийн
эсэргүүцэх чадвар өндөр болох нь

гаднах олон төрлийн ферментийг батлагдсан.18 Монгол улсад

үүсгэдэг. Тэдгээрийн дотроос мөрдөгдөж буй хөрсний

ксиланаза нь үйлдвэрлэлийн чухал бохирдуулагч бодис, элементүүдийн
ач холбогдолтой юм. B.pumilus SV-
зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ

85S ксиланаза нь целлюлазгүй шинж стандарттай (аюултай агууламжийн

чанар, шүлтэнд удаан хугацаагаар хэмжээ 1200 мг/кг) харьцуулахад

тогтвортой. Саудын Араб-д хийгдсэн хоёр дээжинд хар тугалганы хэмжээ

судалгаагаар Acinetobacteria аюултай агууламжаас их байгаа

Baumannii HAF-13 нь хүнд металл учир хөрсний бохирдлыг бууруулах

Hg2+, Pb2+, Cd2+, As5+ Cr6+ болон яаралтай арга хэмжээ авах

Amikacin, Augmentin, Ceftazidime, шаардлагатай байна.8,9

Chloramphenicol, Ciprofloxacin, Дүгнэлт

Clindamycin, Cotrimoxazole, Хөрснөөс ялгасан нийт 32 цэвэр

Erythromycin, Gentamicin, өсгөвөрийн хар тугалганд тэсвэрлэх

Levofloxacin, Oxacillin, Tetracycline, чадварыг тодорхойлоход 98% нь Pb-

Vancomycin болон Penicillin Gexcept ын 1 mM концентрацид, Pb 7 mM

94 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

болоход, 34% нь буюу 11 өсгөвөр Soil Microbiology. 2nd Ed.,

өсөлт үзүүлсэн. 4 өсгөвөр хар Pearson Education, Inc.,

тугалганы 8mM (1660мг/л) 3. Pratima Gupta., Batul Diwan.

концентрацид тэсвэрлэлт үзүүлээд (2016). Bacterial

байна. Exopolysaccharide mediated

Хагас автомат VITEK®2 heavy metal removal: A Review

анализатораар тодорхойлоход on biosynthesis, mechanism

KHUD1 өсгөвөр 90% -ийн and remediation strategies
магадлалаар Bacillus Pumilus болох
4. Батхишиг О. Улаанбаатар

нь тогтоогдсон бол UBPS1 омог 95% хотын хөрсний бохирдол.
-ийн магадлалаар Acinetobacteria
Baumanii болохыг нь тодорхойлов. Proceedings of Mongolia

Academy of Sciences, Vol.53

Ялган авсан бактериуд нь хар No 01 (205). 2013. хуу 15-19

тугалганы концентрацын хэмжээг 40- 5. Мөнх-Эрдэнэ Л. Улаанбаатар

70% хүртэлх хэмжээнд бууруулж хотын хүн амын эрүүл мэндэд

байгааг тогтоосон. агаарын бохирдлын үзүүлэх

Талархал нөлөөллийн үнэлгээ Агаарын

“Хар тугалгаар бохирдсон хөрсийг бохирдлын эрүүл мэндийн

микробын биотехнологийн аргаар нөлөө, түүнийг бууруулах арга

цэвэршүүлэх” ШУТ сангийн 2019- зам; Улаанбаатар. 2016

2022 оны суурь судалгааны төслийн 6. Энхжаргал Г. Ургийн өсөлтөд

хүрээнд энэхүү судалгааг гүйцэтгэв. агаарын бохирдлын үзүүлэх

Ном зүй: нөлөөг тогтоох (UGAAR)

1. ФТХ, ОХУ-ын ШУА-ийн судалгаа. "Агаарын

Сибирийн салбарын бохирдлын эрүүл мэндийн

Геохимийн институт, нөлөө, түүнийг бууруулах арга

“Улаанбаатар хотын газрын зам". Улаанбаатар. 2016

ховор элемент болон орчны 7. Батхишиг О. Хөрсний

хөрс усны хүнд элементийн бохирдолын нэвчилт,

судалгаа арга зүй хэрэглээ” тархалтын гүн. “Монголын

сэдэвт судалгааны ажлын хөрс судлал” 2017(02). хуу

тайлан. 2014 132-138

2. Sylvia, D., Fuhrmann, J., Hartel, 8. Монгол улсын стандарт. Хөрс

P., Zaberer, D., (2005). бохирдуулагч бодис,

Principles and Applications of элементүүдийн зөвшөөрөгдөх

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 95

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

дээд хэмжээ. MNS5850:2008. sediments. Sci. Total Environ.

Стандарт Хэмжилзүйн 637–638, 1400–1412.

Үндэсний Зөвлөл 14. Li, L. G., Xia, Y., and Zhang, T.

9. Монгол улсын стандарт /MNS (2017). Co-occurrence of

3298 – 90/ байгаль хамгаалал. antibiotic and metal resistance

Хөрс. Шинжилгээний дээж genes revealed in complete

авахад тавигдах ерөнхий genome collection. ISME J. 11,

шаардлагууд. Стандарт 651–662. doi: 10.1038/ismej.

Хэмжилзүйн Үндэсний Зөвлөл. 2016.155

10. Harold., Benson J. 2002. 15. Кашнер Д. Жизнь микробов в

Microbiological Applications экстермальных

laboratory manual in general условиях.Москва, стр. 365-

microbiology. /short version/, 8th 425 Кузнецов. 1981

edition. p. 146-147 16. Батцэцэг Ч. Микробиологийн

11. Цэндээхүү Ц. Ургамлын практикум. 2011; хуу, 120-122

физиологи. УБ 2018 17. Sushil Nagar., Vijay Kumar

12. D.H Nies, “Microbial heavy (2009) Production and

metal resistance”. Applied optimization of cellulase-free,

microbiologyand biotechnology alkali-stable xylanase by

vol. 51, pp.730-750. 1999. Bacillus pumilus SV-85S in

13. Chen, Y., Jiang, Y., Huang, H., submerged fermentation

Mou, L., Ru, J., Zhao, J., et al. 18. Mohamed Helal El-Sayed, (2).

(2018). Long-term and high- American Journal of

concentration heavy-metal Microbiological Research, vol. 4,

contamination strongly no. 1 (2016): 26-36. doi:

influences the microbiome and 10.12691/ajmr-4-1-3.

functional genes in Yellow River

96 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

ӨГҮҮЛЭЛ
УРЬДЧИЛАН СЭРГИЙЛЭХ АНАГААХ УХААН

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 97

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

БАЯНГОЛ ДҮҮРГИЙН КОРОНАВИРУСЫН ДАРХЛААЖУУЛАЛТ БА
НАС БАРАЛТЫН ХАМААРАЛ
М.Мичидмаа1, Б.Алтанзул2*
1Баянгол дүүргийн эрүүл мэндийн төв
2Health and safety solutions
[email protected]

Abstract
Association of coronavirus vaccination rate and mortality

Michidmaa M1, Almanzul B2*
1Bayangol district health centre

2Health and safety solutions
[email protected]

Introduction: Worldwide, a total of 439 million people have been infected with Covid-
19, of which 1.4% or 5.96 million have died. The global mortality rate is 279 per
100,000 population. The first case of Bayangol district was registered on November
17, 2020. 69.8 percent of the population was covered by the first dose, but the
mortality rate was 0.2 percent. The main reason for this study is the high mortality
rate of people who have been vaccinated.
Materials and methods: The prevalence, vaccine coverage, and mortality rates of
the coronavirus-infected population in Bayangol District between 2020 and 2021
were compared using descriptive or instantaneous surveys.
Results: Bayangol district has a population of 231,517. Of these, 91,276 people or
39.4 percent were infected. Only the first dose covered 9239 people or 4 percent,
and the second dose 164,582 people (71 percent) and 57,686 people (25 percent)
were not vaccinated at all. There were 93 deaths from the infection in Coronavirus. It
accounts for 4.6 percent of all deaths nationwide. Of the 93 deaths, 31 or 35 percent
were not vaccinated at all, 11 or 12 percent were in the first dose, and 50 or 53
percent were in the second dose. A total of 164,582 people were vaccinated with the
second dose, of which 52 died. However, 66,925 people were not vaccinated at all
and received the first dose, of which 42 died. This represents 31.6 deaths per
100,000 vaccinated people and 62.7 deaths per 100,000 people who have not been
vaccinated and have not been fully covered by the second dose of vaccine.
Conclusion: Immunization coverage of people who died of coronavirus infection in
Bayangol district, the mortality rate of those who received the full dose of
immunization was twice as low as that of those who did not receive immunization.

Түлхүүр үг: Халдвар, дархлаажуулалт, нас баралт, вакцин

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 99

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

Үндэслэл: БНХАУ-ын Хубэй мужийн Зорилго: Баянгол дүүргийн хүн ам
Вухан хотод үл мэдэгдэх уушгины
хатгалгаагарсан нь ДЭМБ-ын Хятад дундах Ковид-19-ын халдвараар нас
улс дахь оффист 2019 оны 12-р
сарын 31-нд анх бүртгэгджээ. барсан иргэдийн вакцинд
Дэлхий дахинд 2019 оноос хойш
нийтдээ 439 сая хүн ковид-19 хамрагдсан байдалд дүн шинжилгээ
халдвар авсан ба үүний 1,4% хувь
буюу 5,96 сая хүн нас барсан байна. хийх.
Нас баралтын түвшин дэлхийн
хэмжээнд 100 000 хүн амд 279 Зорилт:
байна. Дархлаажуулалтын бүрэн
тунд 4,39 тэрбум хүн буюу нийт хүн 1. Дүүргийн халдварын тархалт
амын 56,2 хувь хамрагдсан
байнаБаянгол дүүргийн анхны тодорхойлох
тохиолдол 2020 оны 11 сарын 17-нд
анх бүртгэгдсэн. Хүн амын 69,8 хувь 2. Дүүргийн 2021-2022 оны бүх
нь 1-р тундаа хамрагдсан хэрнээ нас
баралтын түвшин 0,2 хувь байна. нас баралтын түвшинг тодорхойлох
Энэ асуудал дээр тоо баримтыг
нэгтгэн гаргаж вакцинжуулсан 3. Дүүргийн нас барсан иргэдийн
хүмүүсийн нас баралт өндөр байгаа
нь энэхүү судалгааны гол үндэслэл вакцинд хамрагдалтын түвшинг
юм.
тодорхойлох.
9487
Арга зүй: Баянгол дүүрэг дэх хүн

амын дундах 2020-2021 онд

коронавирусын халдвар авсан хүн

амын дундах тархалт, вакцины

хамралт, нас баралтын түвшинг

Дескриптив буюу агшингийн

судалгааны аргаар харьцуулан

судлав.

Үр дүн: Баянгол дүүрэг 231517 хүн

амтай. Үүнээс 91,276 хүн буюу 39,4

хувь нь халдвар авсан байна (Зураг

1).

7062

5074 43645019 5762 4783
4022 3642
4025 3984 4225 3934
3076 2957
240823272688 1807212615281998
188517681325

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

Зураг 1. Баянгол дүүргийн халдвар авсан иргэдийн тоо. /25 хороогоор/

100 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

Дархлаажуулалтын зөвхөн 1-р тунд “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ
9239 хүн буюу /4 хувь/, 2-р тунд
164,582 хүн буюу / 71 хувь/ хүн буюу /43 хувь/, Огт вакцинд
хамрагдсан байна. 3-р тунд 100,209 хамрагдаагүй 57,686 хүн буюу / 25
хувь/ байна. /Зураг 2/

200000 57686 9239 164582
150000 огт хамрагдаагүй 1-р тун 2-р тун
100000

50000
0

Зураг 2. Баянгол дүүргийн хүн амын дархлаажуулалтанд хамрагдсан байдал.

Ковид халдвараар нас барсан 93 хэмжээнд нас баралтын 4.6 хувийг
хүн байна./Зураг 3/ Энэ нь улсын эзэлж байна.

8

7 77

6 66

5

44 4 44

33 3

22 2 22

1 11

0

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25

Зураг 3. Баянгол дүүргийн халдвараар нас барсан иргэдийн тоо. /25
хороогоор/

Нийт нас барсан 93 хүний 31 буюу хамрагдсан, 3-р тундаа хамрагдсан
35 хувь нь огт вакцингүй, 11 буюу 12
хувь нь 1-р тунд хамрагдсан, 50 2 буюу 0,02 хувь нь нас барсан
буюу 53 хувь нь 2-р тундаа
байна. /Зураг 4/

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 101

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

53 53 53 53 53

35 35 35 35 35

12 12 12 12 12

огт хамрагдаагүйогт хахма1мр-оаррггаттдгухаднаасдмгаүнройаггтдхааамхгаүр1ймах-гарр2дмат-агрруаднатгхсдгүуаадйн1мнс-дарорнгаттгудхнхасдаа1ммн-ррхрааа2тгмгу-ддррнасадатагугндүнхсйдаа2мн-рратгхуданх1смда-а2мррн-арртгуатднгусдднасднан 2-р тунд
хамрагдсан

ураг 4. БаянЗгуорлагдЗү4үу.ррБгааигяйЗн4нуг.рхоБаүлагняд4анү.мгүБордлагуиядннйүдЗгнүаоурхрлгүаниндгайүасн4үмр.бхгБадүианруйнясаннадмганхохүдилнунрндагдүэсмаүдбдрхиаугйнриннасдйсваананбххкаинүцррнаисгснааэымбндаиидрйруснгнаэвдндаиикхйцрннгиаэнвсдыаибкйацнриснвааынкциирнгыэдийн вакцины
хамрагдалт хамрагхдаамлртахгадмарлатгдалт хамрагдалт

хүн амыНний1т6х4Нү,5ин8йа2тмНхныүьиннйтва1ам6хк4үыц,нн5и8на12ым6ы4нН,ьн5и81йв26та4внкх,аць5үкин8цн2виаыанмкьыцхининвй1ыал6квгц4эаи,с5кнэц8ыни2нвн1аь0хк0иц,йив0ланв0гка0эцкхсициэхнийүнынлнг1эха0сим0эй,ндл0г0вэ10ас0эк0хцн,ү0ин0н100ах0мих,0үдй0нл0гэасхмэүдн 1а0м0д,000 хүн
ундаа 2х-армртау2гнд-дрсааанту,2нх-рүдаүамнатрэуаэнгхсдаасм5ар2на,хг2ад-үмсрүарннаэт,3гуэд1нсүс,д6үаа5нна2эх,эүсхнүаү, мн5вэ2раэа3ксг1цд,и6с5на2нх3х,ү1ин,үй,6үлнвгхэ3аүэ1кнгсц,ү6,ийн5вх2абүхкноиц,лйиолнвнгаэкх3эци1гиүй,н6йлгэхбэиүогнйлү,лйогнвэбаэогкүцлйионнбохлиойнлгээгүй б
ас бархсүанн. нахХсүанрбианнрахсүса6нн6б.9на2ар5ссХаабхнрүа.инрнсХхаү6анн6р. 9ин2нваХ5аса6крх6цбүи9ианн2нр5ыс6а6хн9ү.н25в2аХ-рхкаүцрниинвныатук6цн6ид9нва22ыа5-крцхиүннбы2ү-трруэннда2ва-траукнцдианбатыүурнэднаба2ү-ррэнбүртуэнндаа б
ндаа овгтакцхианмвдрааакацгдиановадагтгкаүцайхианобмдгорталаогхднаоамгватрагаүкхгйцадимахбнарадогамлаүгрйаоданагбоадогатүлайогхүнабйхмоарл1мао0ргн0ад,0гхада0аам0гаүрйгхаүүхгйнабдмоа1алар0мога0үндг,йд00а610а20г,ү07хй,ү0хн0а10м0а0мрх,адү0гн0д60аа2ам,хг7үүднй6а12м0,7д0,06020,7хүн амд
ундаа х1а-рмртауг1нд-дсраант,у1хн-адрүмаүратнуаэнгхэдассамаа4рн2а,хгад1м-сүрарүннат,эгухдэнүсндүааүн4на,н2эаэхссаүүм4нбр2эааэрхгсүдснас4на2нн,хабүсанйүүнбнанахэ.арүэсснс/аЗнбу4нра2аарбсгсаайбн5на/ар.бхсүаа/нйЗннуарнб.аагсй/Зн5убар/а.аргс/Зау5нр/абг ай5н/ а. /Зур
ас барсхаүн бнахйсүннбаа.нраЭхссүнанэнбаннбраьассйаннбниаай.бртасЭайхнүннэнаб.ннаьЭайнсннэаиб.йнатЭьрсннаэинйнбтьанйинйат. Энэ нь нийт

70 70 70 70 7602,7 62,7 62,7 62,7 62,7

60 60 60 60 60
50 50 50 50
40 50
30
40 4031,6 40 31,6 31,6 4301,6 31,6
30 30 30 30
20 20 20 20
10 10 10 10 20

0 0 00 10

0
Вакцинд хамриарггдэВадаакдцниансдВбхааакрмцсриаианнргдВгдэахадкВаацмадикрнинцаардигсгднэхббаддаааамхррдарссимнаарагннргдсаэиадбгВрадааВгдаркэаасцндкгаиацүнснйидбннбадхВаарахсрасмакасмрацнианриргангидбэгдВраддаагхарэкдаасдцмганүинрайнасибдгнбрадхаргааэсрсамдасгнаүрйнаигрднгааэВасдагкүцйинбадасхрасманраигрдгаэадгүй нас

ураг 5. БаянЗгуорлагдЗү5үу.ррБгааигяйЗн5нуг.рноБаалагсяд5нбү.гаүБорлагсияаднйүЗгнүиоурнррлгагаидэсгйдүбн5үиар.йнргБнасиасавйяаннбнкаигнцрораислгснаэыдбндүаихиүрйаррснмггаэиврндйаиинкгйрцдннгиааэнлвсдытаибкыйхацаннримснвараынакгцхидаирамнглырэтадхгиыадйнманрлватагыкдцнаилнтыыхнамрагдалты
харьцуулалтх/а1р0ь0ц,у0ху0ал0раьхлцүтхунау/алр1маь0лцд0ту/,0у/0л10а0лх0тү,0н/х01а00рм0ьхд,үц/0ну0уа0лмахдүл/нта/ м10д0/ ,000 хүн амд/

эмж: ХэлцэХмэжл:цэХмэжл:цэмж: Хэлцэхомлжб:огдлыг ххоалрбжогхбдоолллыбнгоохг.дохаллрыбБжогагдяхблнаоыгрложгнлох.хбаоорллжбБнооабг.ядонллгыонБлога.яхнагроБжлаянбгооллно. Ба
варт өХвачлндывХарантладсвХөааврлчбтднаывраөрлвттчнынаынсөвХчанбнлааыдсрвдааүлрнүтбтраыагснриайөлнвбтчаынрнхыаэдлмүтжүынрэангэисндйдүнүбрагэхирндэйаэүмнлүжртыэгсиэхнйэнднмдвэжээрхэээннмдэдүжүэрсээгэнниддэйвнэээсрнэхдээвмэжэсэрээднвдээрэнэ сэд
ин, түвшиднтаү,рвхшлиатнаү,жвушуилднаа,лртхылнадаатжүрвухшуллдаисаанулрж,дхтуаылулалнгааажлаутхыуилнйадсгладутдрэыаэхнлгүагсйаауажбдааухйуиллгйсгаааугададлэатюхэылимггнйүа.йгадбэхаэийгйүггйасдауэбдэюаагймүлгйг.ааабааюхймигай. агдюээмг.үй байгаа юм.
алтын тхүавмшрианлхгатымхнраархлтьатүцмывуршнуалилснттнүгываншахраиртнхүьгавцшмухураиларнДслгьүнтцгаыхунааунэрлрлсьттнцү:ауваушлрисДнүгаБгаанхряэанлДргтьоү:цлгнууэДллсүтн:гБандааүэяүрлнртгго:БилйанянДгоБүлагдняүнэүглрогтли:дйүнүргиБдйүанүярнггиойлн дүү

үр гдаүрнагхээгасрүрахвгаакдрцүүаирнхнгэыэдсүүрнагчвэаэдгскаүцрниагнэвхыэкасокрцүоираннвчаывкдциүиранучгсыэыкэонсраочнвахкаавокилрцрдоиувннсаакыорвнраиоарнруаасчхываинлнрдаувсыахкраноалрадорвнхааарвлаиндараврусасрыаннаарс ханладсвараар

102 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17

барсан иргэдийн “НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

дархлаажуулалтанд хамрагдсан 2. www.tandalt.gov.mn
3. www.ourworldindata.com

байдлыг харвал дархлаажуулалтын

бүрэн тунд хамрагдсан хүмүүсийн Санал:

нас баралт нь дархлаажуулалтанд Коронавирусын халдварын эсрэг

хамрагдаагүй хүмүүсийн нас дархлаажуулалтын бүрэн тунд

баралтаас 2 дахин бага байна. Энэ хамрагдсанаар халдварын

үр дүн нь вакцин, өвчлөлийн хүндрэлээс сэргийлэх боломжтой

хүндрэлээс сэргийлдэг болохыг байна. Тиймээс огт

харуулж байна. дархлаажуулалтанд хамрагдаагүй

Ном зүй: болон зөвхөн 1-р тунг хийлгэсэн

1. Баянгол дүүргийн эрүүл иргэдийг бүрэн тунд идэвхитэй
мэндийн төвийн дүн бүртгэл.
хамруулах хэрэгтэй.

2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17 103

“НИЙГМИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ЭРИН” СЭТГҮҮЛ

КОРОНАВИРУСТ ХАЛДВАРЫН ТОХИОЛДЛООР ХЭВТСЭН
ЭМЧЛҮҮЛЭГЧДИЙН ДУНД ХИЙСЭН СУДАЛГАА

Б.Цэндбаяр1, Ц.Саранцэцэг1, Х.Дашдулам1, Н.Анхзаяа1, Л.Лхамжаргал1,
М.Баяржавхаа1, М.Ундрахсайхан1, Х.Нансалмаа2*

1 Орхон аймаг дахь Бүсийн оношилгоо, эмчилгээний төв
2 Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль, Нийгмийн эрүүл мэндийн

сургууль
[email protected]

Abstract
Survey among the impatients of RDTC, due to coronavirus infection

B.Tsendbayar.1 Ts.Sarantsetseg1, Kh.Dashdulam1, N.Ankhzaya1, L.Lhamjargal1,
M.Bayarjavkhaa1, M.Undrakhsaikhan1, Kh.Nansalmaa2*

1 Regional diagnostic and treatment center, Orkhon province
2Mongolian National University of Medical Sciences, School of Public Health

[email protected]

Introduction: As of March 15, 2022, a total of 463.89 million people worldwide
have been infected with the coronavirus, 6.06 million have died and 2,237,572 new
cases have been reported daily3. There are 916,723 confirmed cases of
coronavirus and 2,106 deaths in Mongolia5. In Orkhon aimag, a total of 18,078
cases were registered, of which 6,610 people were hospitalized at the RDTC, 47
people died, and 1,169 children aged 0-15 years and 116 mothers were born to
Kovid-196.
Objective: Investigate the clinical features, differential diagnosis, complications,
and progression of coronavirus infection variants, and make recommendations and
conclusions for further action.
Material and Methods: The clinical course and laboratory test results of 6610 cases
out of 2000 patients hospitalized for COVID-19 infection were evaluated by descriptive
research method.
Results: For all variants, clinical, laboratory, and radiographic findings were different.
Symptoms of nasal congestion, loss of taste and odor, delta, shortness of breath, chest
pain, and fever were predominant in the alpha variant, and cough, hoarseness, and
joint pain were predominant in the omicron variant. Complications and causes of death
were over 55 years of age, over 90 per cent had acute and chronic diseases, 10
percent of them were pregnant, the delta variant was highly toxic, and 76.5% of deaths
occurred during this variant, as well as in the organization and management of care.
Keywords: COVID-19 infection, manifestations, complication, treatment

104 2022 оны дөрөвдүгээр сар. № 17