Modul 5 Wirausaha Budaya Jawa PPG

No. Kode: DAR2/Profesional/746/005/2019

PENDALAMAN MATERI BAHASA JAWA

MODUL 5
WIRAUSAHA
BUDAYA JAWA

Penulis:
Favorita Kurwidaria, S.S.,M.Hum.
Kementerian Pendidikan dan Kebudayaan
2019

KATA PENGANTAR

Modul ini disusun sebagai salah sumber pembelajaran pada program
Pendidikan Profesi Guru (PPG), khususnya pada bidang bahasa Jawa. Pelestarian
dan pengembangan Bahasa sastra dan budaya Jawa merupakan hal yang penting
sehingga harus segera dilakukan. Salah satu upaya pelestarian dan pengembangan
tersebut antara lain dengan cara penyusunan modul ini. Dengan selesainya
penyusunan modul ini, sudah sepantasnya penyusun mengucapkan rasa syukur yang
tiada terukur ke Hadirat Alloh Swt. atas segala kemudahan dan kelancaran
penyusunan modul ini

Secara keseluruhan, modul PPG bahasa Jawa ada enam. Dalam satu modul
terdiri atas empat kegiatan belajar. Modul 1 tentang Paramasastra yang terdiri atas (a)
Widya Swara, (b) Widya Tembung, (c) Widya Ukara, dan (d) Widya Makna. Modul
2 tentang Unggah-Ungguh Basa Jawa, terdiri atas (a) Basa Ngoko, (b) Basa Ngoko
Alus, (c) Basa Krama, dan (d) Basa Krama Alus. Modul 3 tentang Aksara Jawa berisi
(a) Aksara Jawa, (b) Aksara Murda, (c) Maca Teks Aksara Jawa Cithak, dan (d)
Maca Teks Aksara Jawa Tulisan Tangan. Modul 4 tentang Sastra Klasik dan
Modern, terdiri (a) Geguritan lan Tembang Macapat, (b) Tembang Dolanan, (c)
Karya Sastra Gancaran, dan (d) Sastra Klasik dan Modern. Modul 5 tentang
Wirausaha Jawa, terdiri (a) Pranata Cara lan Sesorah, (b) Upacara Adat Jawa lan
Tradisi, (c) Busana Jawa, (d) Gendhing Jawa lan Campursari. Modul 6 tentang Seni
Pentas Jawa, berisi (a) Kesenian Rakyat Jawa, (b) Wayang Ramayana, (c) Wayang
mahabarata, dan (d) Kethoprak dan Sineprak.

Ucapan terima kasih disampaikan kepada Kementrian Pendidikan dan
Kebudayaan, rekan-rekan penyusun, dan semua pihak yang tidak dapat disebutkan
satu-persatu. Semoga Allah Swt. membalas segala kebaikan dengan kebaikan yang
lebih baik. Akhirnya, penyusun membuka diri untuk menerima kritik dan saran yang
membangun terhadap isi modul ini demi perbaikan pada masa yang akan datang.

Surakarta, Oktober 2019

Penyusun

ii

DAFTAR ISI

HALAMAN JUDUL .................................................................................................... i
KATA PENGANTAR ................................................................................................. ii
DAFTAR ISI............................................................................................................... iii
KEGIATAN BELAJAR 1 WIRAUSAHA BIDAYA JAWA ......................................1

PENDAHULUAN ...................................................................................................1
A. Deskripsi .........................................................................................................1
B. Petunjuk Belajar .............................................................................................1

INTI ....................................................................................................................4
A. Capaian Pembelajaran ...................................................................................4
B. Pokok-Pokok Materi.......................................................................................4
C. Uraian Materi .................................................................................................4
1. Jinis Upacara Adat lan Tradhisi Jawa.........................................................4
2. Tata Cara lan Ubarampe Upacara Babaran ...............................................6
3. Tata Cara lan Ubarampe Adicara Mantu .................................................10
4. Tata Cara lan Ubarampe Upacara Sripah ................................................16
D. Forum Diskusi .............................................................................................18

PENUTUP..............................................................................................................19
A. Rangkuman ..................................................................................................19
B. Tes Formatif ................................................................................................19

KEGIATAN BELAJAR 2 SESORAH
PENDAHULUAN .................................................................................................25
A. Deskripsi Singkat..........................................................................................25
B. Petunjuk Belajar ...........................................................................................26
INTI ..................................................................................................................27
A. Capaian Pembelajaran ..................................................................................27
B. Pokok-Pokok Materi.....................................................................................28
C. Uraian Materi................................................................................................28
D. Forum Diskusi ..............................................................................................43
PENUTUP..............................................................................................................44
A. Rangkuman ...................................................................................................44
B. Tes Formatif .................................................................................................44

KEGIATAN BELAJAR 3 BUSANA JAWA.............................................................53
PENDAHULUAN .................................................................................................53
A. Deskripsi Singkat..........................................................................................53
B. Petunjuk Belajar ...........................................................................................53
INTI ..................................................................................................................55
A. Capaian Pembelajaran ..................................................................................55

iii

B. Pokok-Pokok Materi.....................................................................................55
C. Uraian Materi................................................................................................55

1. Hakikat Busana Jawa ...............................................................................55
2. Busana Tradisional Jawa..........................................................................56
D. Forum Diskusi ..............................................................................................68
PENUTUP..............................................................................................................69
A. Rangkuman ...................................................................................................69
B. Tes Formatif .................................................................................................69

KEGIATAN BELAJAR 4 GENDHING JAWA LAN CAMPURSARI....................77
PENDAHULUAN ................................................................................................77
A. Deskripsi Singkat ........................................................................................77
B. Petunjuk Belajar ...........................................................................................78
INTI ..................................................................................................................79
A. Capain Pembelajaran ....................................................................................79
B. Pokok-Pokok Materi .....................................................................................79
C. Uraian Materi ..........................................................................................79
D. Forum Diskusi ……………………………………… ............................110
PENUTUP ………………………………………………………....................111
A. Rangkuman …………………………………………….........................111
B. Tes Formatif ………………………………………………......................112
C. Tes Sumatif.................................................................................................116
D. Tugas Terstruktur .......................................................................................121

DAFTAR PUSTAKA ……………………………………… ..................................123
KUNCI JAWABAN ………………………………………... ................................124

iv

KEGIATAN BELAJAR 1
WIRAUSAHA BUDAYA JAWA

PENDAHULUAN

A. DESKRIPSI

Desa mawa cara, nagara mawa tata. Sampeyan mesthi asring mireng paribasan

kuwi. Trep kanggo nggambarake masarakat Jawa sing duwe maneka warna adat lan

tradhisi. Saben panggonan duwe wewaler lan pituduh sing warna-warna. Upacara

adat lan tradhisi masarakat Jawa kapantha dadi loro, yaiku kang gayut karo mati

uripe lan ritual tradhisi masarakat. Ing modhul iki bakal ngrembug upacara adat

babagan daur hidup manungsa ana telung jinis yaiku metu, manten, lan mati.

Sakliyane kuwi, uga ngrembug babagan upacara kang gayut karo ritual tradhisi.

Upacara adat lan tradhisi dadi salah sijine materi ing kurikulum mata pelajaran

basa Jawa sing kudu dingerteni siswa. Upacara adat kang gayutane karo pati uripe

manungsa ana telu yaiku metu, manten, lan mati. Kanggo masarakat Jawa, kelairan

duwe teges wiwitane urip. Mula kuwi wiwit mbobot nganti laire dianakake ritual

adat. Sakliyane kuwi, ana ritual adat mantu kang diwiwiti saka nontoni tumeka

ngundhuh mantu. Ing padinan upacara sripah ing masarakat Jawa antuk aribawa saka

sistem religius utawa agama. Mula kuwi nyinau upacara adat lan tradhisi wigati

banget, supaya bisa ngetrepake ngelmu kasebut ing bebrayan.

Modhul PPG iki uga kajumbuhake karo capaian pembelajaran PPG dalam

jabatan Pendidikan Bahasa Jawa. Capaian Pembelajaran kasebut yaiku: Mampu

menganalisis prinsip materi budaya Jawa dan aplikasinya dalam pembelajaran

bahasa Jawa.

Tabel 1. Capaian Pembelajaran lan Ringkesan Sub Capaian

Pembelajaran

Capaian Pembelajaran Sub Capaian Pembelajaran

Mampu menganalisis prinsip materi 1. Ngandharake jinise upacara adat lan

budaya Jawa dan aplikasinya dalam tradhisi Jawa

pembelajaran bahasa Jawa. 2. Ngandharake ritual lan surasane

upacara adat tradhisi Jawa.

3. Ngandharake tata cara adat lan

tradhisi Jawa.

4. Ngandharake ubarampe upacara adat

1

lan tradhisi Jawa
5. Ngandharake tetenger cak-cakane

nyemak sekunder upacara adat lan
tradhisi Jawa.
6. Ndhapuk wirausaha budaya Jawa

B. PETUNJUK BELAJAR
1. Wacanen isining buku, pambuka, uga materi-materi ana ing modhul iki
kanthi tliti!
2. Maspadakna prentah lan trap-trapane anggone nyinau modhul kasebut supaya
luwih gampang mangerteni isine!
3. Ngertenana saben materi teori dasar sing bakal nyengkuyung kawasisan,
banjur garapen pitakonan-pitakonan ana ing tes formatif kanggo ngukur
nganti tekan ngendi kawasisan materi sing wis koksinau!
4. Kanggo mangsuli tes formatif wenehana tandha ping (x) ing aksara A, B, C,
D, lan E kang dadi wangsulane pitakonan!
5. KKM paling sethithik 80%.
6. Manawa ana tugas garapen kanthi tememen, lan manawa prelu bisa nyuwun
pirsa marang para pembimbing/instruktur!
7. Catheten manawa nemokake materi sing durung dimangerteni prelu nyuwun
pirsa marang para pembimbing/instruktur!
8. Wacanen kapustakan liyane sing gayut karo materi modhul kasebut kanggo
tambahing ngelmu!

2

PETA KONSEP

Bagan 1. Peta Konsep Modhul
3

INTI
A. CAPAIAN PEMBELAJARAN

Mampu menyebutkan ritual adat dan tradisi kemasyarakatan dalam budaya
Jawa.
B. POKOK-POKOK MATERI
1. Jinis upacara adat lan tradhisi Jawa
2. Tata cara lan ubarampe upacara babaran
3. Tata cara lan ubarampe adicara mantu
4. Tata cara lan ubarampe upacara sripah
5. Ngandharake cak-cakan nyemak sekunder
6. Mujudake wirausaha budaya Jawa
C. URAIAN MATERI
1. Jinis Upacara Adat lan Tradhisi Jawa

Upacara adat lan tradhisi wigati kanggo masarakat Jawa kang isih nguri-uri
budaya lan ritual leluhure. Ancas nglampahake upacara adat lan tradhisi supaya
diparingi keslametan lan panguripan sing becik marang awake dhewe, kulawarga,
lan bebrayan. Negoro (2001) ngandharake manawa upacara adat ana telung wujud,
yaiku:

a. Ritual pribadi
1) Slametan kang prasaja minangka rasa sokur tumrap Gusti kang paring rejeki,

tuladhane munggah pangkat. Lumrahe slametan nggunakake sega tumpeng,
lawuh, lan sajen. Padatan dirawuhi para tangga, sedulur, lan kanca cedhak.
2) Syukuran utawa slametan minangka rasa sokur, amarga mari saka larane
utawa ucul saka prakara urip kang dirasa abot.
3) Ritual kang gayut karo daur hidup awujud metu, manten, lan mati.
b. Ritual umum
Ritual umum yaiku ritual kang kanggo masarakat lokal utawa desa, tuladhane
upacara bersih desa. Upacara iki ancase ngajab keslametan tumrap masarakat
desa, gegayutan karo kramatan ing desa, utawa mbeneri dina adeging desa.

4

Gambar 1. Upacara Bersih Desa ing Taruban, Kulon Progo, Yogyakarta
(lumantar http://www.google.com/upacara bersih desa)

c. Ritual negari
Ritual negari padatan namung kanggo Raja, Ratu, pimpinan, negari lan rakyat.

Tuladhane ritual negari yaiku upacara Grebeg, Labuhan Karaton Yogyakarta,
Rajawedha/ Mahesa Lawung. Upacara-upacara kuwi ancase duwe pangajab
keslametan tumrap masarakat karaton utawa negara.

Gmbar 2. Upacara adat Wilujengan Nagari Mahesa Lawung ing Karaton Kasunanan
Surakarta Hadiningrat (lumantar http://www.google.com/upacara Mahesa Lawung)

Upacara adat Wilujengan Nagari Mahesa Lawung lumrahe dilakoni ing satus
dina sabubare 17 Sura. Tetengere upacara Mahesa Lawung yaiku mendhem endhas
kebo ing alas Krendhawahana Kecamatan Gondangrejo Karanganyar. Ubarampe
sakliyane yaiku degan, gedhang raja, ingkung, kembang, lan jajan pasar. Supaya bisa
luwih gamblang bisa nyimak link youtube https://youtu.be/FX5_bp-0YR0.

5

Tata cara lan ubarampene upacara adat lan tradhisi Jawa bisa kasimak kanthi
nyimak sekunder kang ancase nambah tetembungan lan ngelmu bab ritual adat Jawa.
Sejene iku bisa uga ndhapuk wirausaha budaya Jawa yaiku awujud nyawisake tandha
tresna kang ngiras nguri-uri budaya Jawa, nyawisake ubarampe, lan mernahake tata
cara upacara-upacara kasebut.
2. Tata Cara lan Ubarampe Upacara Babaran

Ing saben sasi si jabang bayi ing kandhutan nglakoni ritual. Semono uga
wektu lair nganti tumeka nyapih ana upacara kanggo nylameti.

a. Sasi sepisan: bubur sungsum kang diwenehi gula lan santen.
b. Sasi kapindho lan telu, ubarampe awujud: sega tumpeng, gudhangan lan

maneka warna sambel, yakuwi sambel puyang, laos, dhele, luwak, lan
kacang. Dene lawuhe awujud endhog kang dipara dadi lima. Sajene arupa
jenang (jenang abang, jenang putih, lan jenang baro-baro), jajan pasar lan
empon-empon.

Gambar 3. Upacara Siraman ing Mitoni
(lumantar https://dwiandi.wordpress.com/tag/jenang-abang putih/)
Jenang abang putih yaiku jenang kang bebakal saka beras. Jenang putih
diwenehi santen, manawa jenang abang diwuwuhi gula jawa. Sakliyane
kuwi, ana jenang baro-baro yaiku jenang kang bakale saka beras dicampur
gula jawa dikepyuri parutan klapa lan irisan gula jawa. Supaya luwih
gamblang, bisa dituweni gambar ing kaca sakbanjure.

6

Gambar 4. Upacara Siraman ing Mitoni
(lumantar https://dwiandi.wordpress.com/tag/jenang-baro-baro/)
c. Patang sasi kasebut ngupati. Ubarampe kanggo upacara ngupati yaiku
kupat, sega punar, lelawuhan daging, sambel goreng, lan apem.
d. Limang sasi sajene awujud sega tumpeng saka sega punar, sega wuduk,
lan asahan; enten-enten, lan uler-uleran.
e. Pitung wulan kasebut tingkeban utawa mitoni.
Jabang bayi umur pitung sasi ing kandhutan lumrahe dislameti nganggo
upacara mitoni. Ancase nolak mala kanggo ibu lan si jabang bayi supaya
proses pangriptane manungsa bisa sampurna. Upacara mitoni utawa
tingkeban namung dianakake kanggo mitoni anak mbarep.
Tata cara upacara mitoni yaiku diwiwiti saka siraman, nglebokake endhog
pitik ing njero kain bakal ibu, salin klambi, brojolan, medhot lawa,
mecahake wajan lan cidhuk, nyolong endhog, lan dipungkasi kenduren uga
dodol dhawet.

7

Gambar 5. Upacara Siraman ing Mitoni
(lumantar http://www.google.com/upacara mitoni)
Ubarampe upacara mitoni yaiku sega janganan, jenang abang, jenang baro-
baro, jajan pasar, dhele, kacang gangsa, cengkaruk, penyon, tumpeng
robyong, janganan mentah, maneka warna woh-wohan lan kembang, uga
pitung conthong apem. Supaya luwih gamblang bisa kasimak ing link
youtube iki https://youtu.be/Rv96iLbnbSw.
f. Sangang sasi kasebut upacara procotan. Sajene awujud jenang kang bakale
glepung diwenehi gula jawa lan gedhang raja, lumrahe kasebut jenang
procot.
g. Brokohan
Upacara brokohan kanggo nylameti bayi kang nembe lair. Ancase
brokohan yaiku kanggo menehi ngerti para tangga teparo manawa bayine
lair kanthi slamet.
h. Sepasaran
Sepasaran yaiku upacara kanggo mengeti limang dina laire bocah. Upacara
sepasaran padatan dilakoni bebarengan karo puputan. Puputan yakuwi
pedhote tali puser bayi, ananging manawa wektu sepasaran bayi durung
puputan bisa nglakoni upacara sepasaran dhisik.
i. Selapanan
Upacara selapanan dilakoni manawa bayi umure 35 dina.
j. Tedhak Siten

8

Upacara tedhak siten dilakoni wektu bocah umur 7 utawa 6 lapan. Tedhak
tegese mudhun, dene siten tegese lemah. Dadi tedhak siten yakuwi upacara
kanggo nylameti bocah kang ngidak lemah sepisanan. Upacara tedhak
siten kasebut uga upacara udhunan utawa mudhun lemah.

Gambar 6. Upacara Tedhak Siten
(lumantar http://www.google.com/upacara tedhak siten)
k. Nyapih
Upacara nyapih ancase kanggo nylameti bocah kang wis ora nyusu ibune.
Padatan bocah disapih umur 2 taun. Nyapih prelu nggatekake weton lan
dina pasaran bocah kasebut.
Sakliyane upacara kang gayut karo laire bocah, uga ana upacara anak kang
ngancik diwasa yaiku supitan kanggo anak lanang lan tetesan kanggo anak
wadon. Ubarampe kanggo upacara kasebut yaiku jenang abang putih, jenang
baro-baro, tumpeng robyong lan gundhul, gula jawa setangkep, krambil
satundhun, beras, miri, menyan, lawe, dlupak, kendhi, pitik babon urip, gedhang
raja, suruh ayu, jambe, lan dhuwit.
Tata cara lan ubarampene upacara babaran bisa kasimak kanthi nyimak
sekunder kang ancase nambah tetembungan lan ngelmu bab ritual adat kang
gayut karo laire manungsa. Sejene iku bisa uga ndhapuk wirausaha budaya Jawa
yaiku awujud nyawisake tandha tresna kang ngiras nguri-uri budaya Jawa,
nyawisake ubarampe, lan mernahake tata cara upacara-upacara kasebut.

9

3. Tata Cara lan Ubarampe Adicara Mantu
Mantu tegese duwe ewuh ngemah-emahake putrane. Lumrahe tiyang sepuh
penganten putri kang kagungan damel.
a. Tata Cara Mantu
Titilaksana upacara adat lan tradhisi mantu bisa digolongake dadi telung
babagan, yaiku:
1). Tata Cara Lamaran

a) Nontoni yaiku ritual kanggo nonton bibit, bobot, bebet mligine kahanan
kulawarga dan calon penganten putri.

b) Nglamar yaiku nemtokake jejodhoan bisa dilampahake utawa ora.
c) Paningset yaiku pasrah sanggan lan kalpika minangka pangiket lan

pangentheng-ngentheng saking pihak calon penganten kakung.
2). Tata Cara Mantu

a). Pasang Tarub yaiku kulawarga penganten putri nyiapake papan
panggonan kanggo adicara mantu padatan kapasang tratak lan gapura sing
dipasangi bleketepe, tarub, lan tuwuhan.
b). Upacara Buwangan yaiku upacara kango nulak mala lumrahe kalaksanan
sadurunge adicara pawiwahan mantu supaya nir ing sambikala kalis ing
rubeda pinaringan gancar sakabehane.
c). Pasang tuwuhan yaiku ubarampe awujud tuwuhan kang dipasang ana ing
gapurane pawiwahan. Jinise tetuwuhan kang dipasang yaiku setandhan
gedhang raja jangkep karo uwite, cengkir gadhing, tebu wulung, godhong
kluwih, godhong apa-apa, godhong dhadhap srep, pari sawuli, kembang lan
woh kapuk, pengaron isi kembang setaman, lan janur.

10

Gambar 7. Tuwuhan (lumantar http://www.google.com/tuwuhan)
d). Siraman yaiku ritual nyirami calon penganten putri/kakung kang
pungkasan, sedina sadurunge panggih, supaya calon penganten kekalih suci
lair lan batine.

Gambar 8. Adicara Siraman Calon Penganten Putri
(lumantar http://www.google.com/upacara siraman)
e). Sade dhawet yaiku ibu calon penganten putri nyade dhawet dene bapake
kang ngewangi mayungi. Dhuwit kanggo tuku dhawet awujud kreweng
(pecahan gendheng)
f). Plangkahan yaiku upacara kanggo adhi kang nglangkahi
mbakyu/kangmase sing durung krama.

11

g). Srah-srahan yaiku upacara srah-srahan sanggan kanggo penganten putri.
h). Midodareni yaiku upacara kang dilampahake ing wengi sadurunge ijab,
calon penganten putri dikancani ibu-ibu kang paring wejangan kanggo
nglampahi palakrama. Midodareni asale saka tembung widadari tegese dewi,
kaajab penganten putri ayune bisa kaya widadari.
i). Panebusing Kembar Mayang saka tembung kembar lan mayang yaiku
rerenggan saka janur kuning pralambang penganten kakung lan putri kang
ngemu teges kembar sih lan tresnane, kembar cipta, rasa, lan karsane.

Gambar 9. Adicara Nebus Kembar Mayang
(lumantar http://www.google.com/upacara nebus kembar mayang)
j). Ijab yaiku upacara kang wigati kanggo antuk status resmi saking negara.
k). Panggih yaiku penganten kakung lan putri ditemokake sabubare ijab. Ing
acara panggih ana ritual balangan gantal (bakale suruh) lan wiji dadi (ngidak
endhok), banjur kabacutake upacara ritual adat liyane.

Gambar 10. Adicara Panggih (lumantar http://www.google.com/upacara panggih)

12

l). Upacara Ritual Adat kang awujud timbangan, wisudha penganten, kacar-
kucur, dulangan, bubak kawah, tumplak punjen, tilik besan, sungkeman,
lambang kalpika, kirab, nglabuh kembar mayang. Ing ngisor iki ana salah siji
tuladha upacara ritual adat, yaiku upacara kacar-kucur. Supaya luwih cetha,
bisa kokwaca andharan kasebut.

Gambar 11. Adicara Kacar-Kucur
(lumantar: //http.www.google.com/adicara kacar kucur)
Upacara ritual adat kang awujud kacar-kucur ngemu teges pralambang
penganten kakung nyukupi kabutuhane penganten putri awujud paring nafkah
lahir. Ubarampe ing upacara kacar-kucur yaiku kacang, dhele, gabah, pari,
beras kuning, jagung, dhuwit receh, kembang sritaman, saperangan bumbon.
Tata cara adicara kacar-kucur diwiwiti saka penganten kakung nyuntak
sacara alon-alon sakabehane ubarampe, banjur penganten putri nampani
nganggo saklembar kain kalemekan klasa, kanthi lila legawa lan bakal setiti
uga ngati-ati ngrumati pawehane penganten kakung.
3). Tata Cara Ngundhuh Mantu
Sabanjure adicara mantu, padatan suwene sepasar (limang dina) kulawarga
penganten putra mboyong penganten kekalih ing daleme. Tata cara ngundhuh
mantu kasebut gumantung saka tiyang sepuh penganten kakung, bisa
kalampahan nganggo tata cara jangkep lan bebusana penganten utawa mung tata
cara prasaja lan nggunakake busana nasional (jas lan kebayak). Ancase

13

ngundhuh mantu yaiku nepangake lan nyuwun donga pamuji para tangga tepalih
tumrap penganten kekalih.

Titilaksana adicara ngundhuh mantu ing Solo-Yogya kurang luwih kaya
mangkene: (1) pambuka, (2) pambagyaharja, (3) atur pangiring saka kulawarga
penganten putri, (4)tanggap sabda tumrap atur pangiring, (5) panutup
(Pringgawidagda, 2011: 138). Adicara ngundhuh mantu klebu ora wajib, mula
kuwi akeh sing ora nglampahi. Padatan tamu saka penganten putra uga
diundhang wektu adicara mantu.

b. Ubarampe Adicara Mantu
Pasrah sanggan duwe ancas kanggo paring paningset tumrap kulawarga

penganten putri. Gawan sanggan kapantha dadi telu yaiku: bakuning paningset,
pangiring paningset, lan abon-abon paningset. Ubarampe kang dipasrahake
minangka pralambang pangarep-arep supaya adicara bisa kalampahan kanthi
gancar, dadi bebukaning kang becik kanggo calon penganten sakloron, satemah
bisa gawe kulawarga bagya mulya. Pringgawidagda (2011) mbabarake ubarampe
pasrah sanggan kang disarengake adicara lambang kalpika, kaya mangkene
ubarampene:
1) Kalpika yaiku ali-ali bunder gilig, boten sigar penjalin utawa mawi pedhotan.

Ateges tresnane penganten bisa awet, tan pedhot, saka donya tumeka delahan.
2) Ageman putri sapengadeg kayata kebayak, nyamping, kotang, kendhit utawa

angkin, lsp. Tegese penganten kakung bakal nyukupi kabutuhan garwane,
nutupi wewadi utawa saru sikune garwa, ngemuli lair lan batin, temah garwa
boten kawudan utawa kacingkrangan.
3) Rerenggan pelik-pelik yaiku gelang, kalung, suweng, lsp. Ngemu teges
penganten kakung bakal ngudi sumorote garwa, ora bakal tumindak kang
gawe kuciwane garwa, satemah bisa tepa palupining brayat.
4) Jadah, wajik, jenang, lsp ateges manunggale pinanganten kakung putri kaya
ketan sing digawe jadah, wajik, jenang, lsp dadi luluh nyawiji.
5) Woh-wohan kayata jeruk, manggis, nanas, salak, lsp. Woh-wohan duwe
pangajab muga-muga tresnane kakung putri bisa mujudake woh sing sejati
tumuju ing ancas kang sinedya yaiku palakrama.

14

Gambar 12. Ubarampe Pasrah Sanggan
(lumantar http://www.google.com/ pasrah sanggan)

6) Suruh ayu lan gedhang ayu ngemu teges manawa sampun manunggal ing
rasa, cipta, lan karsa sakloron bisa saeka praya ing sedya, saeka kapti ing
pakarti. Manawa gedhang ayu duwe pangajap supaya tumindake pinindha
raja kang sarwa tanggung jawab.

7) Cengkir gadhing bisa kagambar pepethan wayang Kumajaya-Ratih utawa
Janaka-Sumbadra. Tegese cengkir ngemu banyu kang suci mugi tresnane
jalwestri linambaran tresna kang suci kaya paraga wayang kasebut. Bisa uga
ateges kencenging pikir anggone jejodhoan lan omah-omah.

8) Dhuwit utawa buwuh saka kerata basa imbuh-imbuh anggone ewuh. Sanggan
awujud dhuwit minangka pangentheng-entheng tumrap kulawarga penganten
putri.

9) Urip-urip kayata ayam (lancur lan dhara) utawa kambangan, bisa uga banyak
sejodho. Ateges kang arep jejodhoan bisa tanggung jawab tumrap brayate,
kaya dene urip-urip.

Tata cara lan ubarampene adicara mantu bisa kasimak kanthi nyimak sekunder
kang ancase nambah tetembungan lan ngelmu bab ritual adat kang gayut karo
jejodhoane manungsa. Sejene iku bisa uga ndhapuk wirausaha budaya Jawa yaiku
awujud nyawisake tandha tresna kang ngiras nguri-uri kabudayan Jawa, nyawisake
ubarampe, pranatacara, rias manten, pasugatan, lan mernahake tata cara upacara-
upacara kasebut.

15

4. Tata Cara lan Ubarampe Upacara Sripah
Ing ngisor iki kaandharake tata cara lan ubarampe upacara sripah.
a. Wara-wara (lelayu)
Paweh kabar marang tangga teparo lan sanak kadang manawa kulawargane
kasripahan.
b. Ngrukti Laya
Ngrumat jisim wiwit saka nyuceni, ngangkatke layon, lan ndongakake ing
sarean.
c. Surtanah/Bedhah Bumi
Upacara nyawisake pasarean kanggo jisim sing arep dikubur.
d. Brobosan
Upacara brobosan yaiku kulawarga layon mlaku mbrobos sangisore jisim
sing diangkat. Lumarahe upacara brobosan diwiwiti saka anak lanang mbarep
banjur disusul anak wadon lan putu lanang uga wadon mbrobos ing
sakngisore pethi nganti telung ubengan jumbuh karo mubenge pandom jam.
Ancase upacara brobosan yaiku kanggo aweh pakurmatan kang pungkasan,
nanging manawa layon isih bocah ora nganggo upacara iki.

Gambar 13. Upacara Brobosan (lumantar http://www.google.com/upacara brobosan)

e. Ngesur Geblag
Upacara ngesur geblak padatan dilakoni ing wayah sore sabubare mayit
dikubur. Ngesur geblag ngemu teges mindhahake alam donya menyang alam
akherat, manungsa bakale saka lemah bali menyang lemah. Ubarampe
upacara ngesur geblag yaiku sega wuduk, ingkung, gudhangan, dhele ireng,

16

lombok abang, brambang, kembang kenanga, tumpeng ungkur-ungkuran,
uyah sing dialuske, lan krupuk rambak.
f. Nelung Dina
Yaiku selametan telung dina sabubare jisim disarekake. Ubarampe kanggo
upacara nelung dina yaiku sega asahan telung tampah, daging sapi kang
digoreng, sambel goreng, jangan menir, jenang abang, lan lelawuhan.
Sakliyane kuwi uga ana takir pontang sing diisi sega putih lan kuning, sudi
kang isine kacang dawa, thokolan, brambang diiris-iris, uyah sing dialuske,
apem putih, dhuwit, lan gantal cacah loro.
g. Mitung Dina
Yaiku selametan pitung dina sabubare jisim disarekake. Ubarampe kanggo
upacara mitung dina yaiku apem, dhuwit receh, ketan, lan kolak diwadhahi
takir. Ubarampe liyane awujud sega asahan, daging sapi goreng, pindhang
abang kang dicampur kacang dawa banjur ditali cilik-cilik, jeroan diwadhahi
conthong, lan pindhang putih.
h. Matang Puluh
Yaiku selametan patang puluh dina sabubare jisim disarekake. Ubarampe
upacara matang puluh ameh padha karo upacara mitung dina, ananging ana
tambahan yaiku kembang kenanga, dhele ireng, lombok abang wutuh,
ingkung, sega wuduk, rambak kulit, brambang sing wis dionceki, lan uyah.
i. Nyatus
Yaiku selametan satus dina sabubare jisim disarekake. Ubarampe lan tata
cara padha karo upacara matang puluh.
j. Mendhak Pisan
Yaiku selametan setaun sabubare jisim disarekake. Ubarampe lan tata cara
padha karo upacara nyatus.
k. Mendhak Pindho
Yaiku selametan rong taun sabubare jisim disarekake. Ubarampe lan tata cara
padha karo upacara mendhak pisan.
l. Mendhak Katelu (Nyewu)
Yaiku selametan telung taun sabubare jisim disarekake. Ubarampe padha
karo upacara matang puluh, ananging ditambahi daging wedhus lan manuk

17

dara sajodho. Sajen kanggo upacara mendhak telu yaiku klasa bangka,
benang lawe cacahe patang puluh, jodhog, clupak kang diisi lenga klapa lan
diwenehi sumbu, lenga klapa sakbotol, jungkat, serit, cepuk diiseni jlantah,
kaca, kapuk, menyan, gedhang raja setangkep, gula jawa setangkep, krambil
wutuhan cacah siji, beras saktakir, suruh lan ubarampe kanggo nginang, lan
kembang boreh.
m. Kol/kol-kolan
Yaiku selametan kang dilakoni setaun sawise nyewu. Padatan upacara kol-
kolan dilakoni jumbuh karo dina lan sasi puput jiwane mayit. Ubarampe
kanggo upacara kol-kolan yaiku apem, ketan, lan kolak sing diwadhahi takir,
uga gedhang raja saktangkep, dhuwit, lan dhupa.
n. Nyadran
Nyadran yaiku jiarah kubur, lumrahe dilakoni sasi Ruwah sadurunge wulan
pasa kanggone wong Islam.

Tata cara lan ubarampene upacara sripah bisa kasimak kanthi nyimak
sekunder kang ancase nambah tetembungan lan ngelmu bab ritual adat kang
gayut karo puput jiwane manungsa. Sejene iku bisa uga ndhapuk wirausaha
budaya Jawa yaiku awujud nyawisake ubarampe lan mernahake tata cara
upacara-upacara kasebut.

D. FORUM DISKUSI
Coba gawea pepanthan banjur rembuken wujud ritual lan ubarampe upacara
tradhisi ing dhaerah asalmu.

18

PENUTUP
A. RANGKUMAN

Ancas nglampahake upacara adat kanggone masarakat Jawa yaiku supaya
diparingi keslametan lan panguripan sing becik marang awake dhewe, kulawarga, lan
bebrayan. Upacara adat lan tradhisi Jawa miturut Negoro (2001) kapantha dados 3
jinis yaiku ritual pribadi, ritual umum, lan ritual negari.

Jabang bayi dislameti wiwit ana ing njero kandhutan, kanggo pangajab supaya
bisa lair kanthi slamet lan ora ana kurange. Manawa bayi wis lair banjur wong
tuwane nganakake slametan brokohan, sepasaran, selapanan, tedhak siten, lan nyapih
ing umur 2 taun. Sabanjure ana upacara supitan/tetesan kanggone anak kang ngancik
diwasa.

Titilaksana upacara mantu bisa kapantha dadi telu yaiku lamaran, mantu, lan
ngundhuh mantu. Ing saben adicara duwe ritual-ritual kang dadi pralambang
penganten kakung lan putri bakal nglampahi palakrama. Ubarampe ing upacara
mantu awujud sajen lan sanggan. Sajen yaiku ubarampe kang dadi jejangkepe ritual
adat. Manawa sanggan minangka wujud tanggung jawab calon penganten kakung
tumrap calon penganten putri sakulawarga.

Upacara sripah duwe ancas aweh pakurmatan kang pungkasan tumrap layon.
Tata cara upacara layon diwiwiti saka lelayu, ngrukti laya, surtanah, brobosan,
ngesur geblag, nelung dina, pitung dina, matang puluh dina, nyatus, mendhak pisan,
mendhak pindho, mendhak katelu/nyewu, kol-kolan, lan dipungkasi nyadran.

B. TES FORMATIF
Wenehana tandha ping (x) ing aksara A, B, C, D, lan E kang dadi wangsulane
pitakon!
1. Jinise upacara adat yaiku….

A. ritual pribadi, ritual slametan, ritual umum
B. ritual negari, ritual umum, ritual diri
C. ritual daur hidup, ritual slametan, ritual gugur gunung
D. ritual pribadi, ritual negari, ritual khusus
E. ritual pribadi, ritual negari, ritual umum
2. Upacara adat tradhisi mitoni klebu ing ritual….

19

A. pribadi
B. diri
C. umum
D. slametan
E. negari
3. Supaya desa kahanane tentrem lan raharja padatan masarakat nglakoni
tradhisi….
A. bersih-bersih
B. bersih dhiri
C. bersih kampung
D. bersih kutha
E. bersih desa
4. Salah sawijining budaya ritual negara ing Karaton Yogyakarta yaiku….
A. labuhan
B. mitoni
C. kenduri
D. buwangan
E. sambatan
5. Calon penganten nglakoni upacara plangkahan amarga….
A. ngurmati tiyang sepuh
B. ngurmati sedulur
C. ngurmati sedulur kang luwih enom sing durung dadi manten
D. ngurmati sedulur kang luwih tuwa sing wis krama
E. ngurmati kakang utawa mbakyu sing durung krama
6. Kanggo nimbang bibit, bobot, bebet calon penganten, ana ing adicara….
A. niteni
B. nontoni
C. panggih
D. timbangan
E. tilik besan
7. Nebus kembar mayang lumrahe dilakoni ing adicara….
A. srah-srahan

20

B. pasrah
C. tampi
D. midodareni
E. wisudha penganten
8. Kanggo pangentheng-ngentheng, penganten kakung menehi….
A. pangiket
B. prayoga
C. paningset
D. pepeling
E. pituduh
9. Kanggo miwiti duwe gawe, ing gapura pawiwahan dipasangi….
A. tarub lan woh-wohan
B. tarub lan tebu
C. tarub lan suruh
D. tarub lan tuwuhan
E. tarub lan gedhang
10. Ubarampe kanggo upacara Mahesa Lawung yaiku….
A. degan, gedhang raja, endhas kebo, ingkung, jajan pasar, lan kembang
B. degan, suruh ayu, endhas kebo, daging sapi, jajan pasar, lan kembang
C. degan, daging kebo, suruh, jajan pasar, ingkung, endhog, lan kembang
D. degan, endhas kebo, endhog pitik, daging sapi, jajan pasar, lan kembang
E. degan, endhog pitik, suruh ayu, cengkir gadhing, jajan pasar, lan kembang
11. Dhuwit kanggo tuku dhawet ing ritual sade dhawet kasebut.…
A. nyamping
B. angkin
C. kalpika
D. buwuh
E. kreweng
12. Tingkeban kanggo slametan jabang bayi umur pirang wulan ing kandhutan?
A. telu
B. pitu
C. lima

21

D. wolu
E. sanga
13. Jenang procot minangka pangajab manawa….
A. supaya bayi sehat
B. supaya bayi dadi pinter
C. supaya bayi enggal puput puser
D. supaya bayi bisa enggal lair
E. supaya bayi ora rewel
14. Kanggo nylameti bocah kang wis mandheg nyusu, dianakake upacara….
A. supitan
B. brokohan
C. nyapih
D. tetesan
E. selapanan
15. Pratandha bocah wadon ngancik diwasa, padatan dianakake upacara….
A. tetesan
B. supitan
C. procotan
D. brokohan
E. selapanan
16. Peparing rerenggan pelik-pelik ngemu teges….
A. bakal ngudi rejeki
B. bakal ngudi kabagyan
C. bakal ngudi kebutuhan papan
D. bakal ngudi kebutuhan pangan
E. bakal ngudi sumorote garwa
17. Kanggo mengeti dina lan sasi puput jiwane mayit sakwise nyewu kasebut
upacara….
A. nyadran
B. kol-kolan
C. nyewu
D. nyatus

22

E. matang puluh
18. Paweh pakurmatan tumrap layon sing arep dikubur kasebut upacara….

A. brobosan
B. ngrukti laya
C. surtanah
D. ngesur geblag
E. nelung dina
19. Kencenging pikir anggone kepengin jejodhoan, dilambangake….
A. suruh ayu
B. gedhang ayu
C. toya wening
D. cengkir gadhing
E. tuwuhan
20. Kambangan sajodho yaiku minangka sanggan….
A. buwuh
B. urip-urip
C. pelik-pelik
D. ageman
E. panganan

23

24

KEGIATAN BELAJAR 2
SESORAH

PENDAHULUAN
A. Deskripsi Singkat

Ancasing piwulang basa Jawa salah sawijine yaiku kanggo nambah
kaprigelan basa lisan lan tulis. Ana ing pasinaon ketrampilan basa kaperang
dadi 4 yaiku ketrampilan nyemak, maca, wicara, lan nulis. Ketrampilan wicara
ana ing pasinaon kalebu ketrampilan kang penting kanggo para siswa.
Ketrampilan wicara yaiku ketrampilan medharake ide utawa gagasan kanthi
basa lisan nganggo ragam basa kang trep. Adhedhasar tegese ketrampilan
wicara bisa dadi pathokan kanggo mbiji ketrampilan basa liyane kayata nyemak,
maca, lan nulis. Sesorah lan pranatacara kalebu ketrampilan basa yaiku
ketrampilan wicara Sesorah mujudake salah sawijine ketrampilan basa kang
kudu diwulangake ana ing SMP lan SMA. Ketrampilan sesorah lan pranatacara
mujudake salah sawiijine indikator sukses orane siswa amarga siswa kang prigel
praktik sesorah lan pranatacara kanthi lisan mesthi nduweni ide kang akeh lan
kapinteran milih tembung lan ngronce ukara. Modul iki karakit kanggo para
dwija basa Jawa kang arep maringake materi sesorah kanggo siswa.

Isi modul kaperang dadi 2 yaiku materi lan gladhen. Bab materi
ngrembug rong ketrampilan yaiku ketrampilan praktek sesorah lan
pranatacara. Bab kang kawedhar ing modul yaiku (1) tegese sesosah, (2)
metode sesorah, (3) cengkorongan sesorah , (4) ancase sesorah, (5) apa wae
kang kudu disiyapake nalika arep sesorah., (6) bab kang kudu disingkiri, (7)
cara maca sesorah, (8) teknik sesorah kang bisa dinggo. Ing pranatacara
kawedhar ancase pranatacara, lan sanguning pranatacara

Kanggo nggampangake sinau ana ing bab bahan wulangan diandharake
uga tuladha kang jumbuh karo ancase sesorah dalah pranatacara .Gladhen ana ing
modul iki dirakit kanggo mangerteni bisa orane para dwija paham isine modul.
.Ana ing bab gladhen kawenehi tugas kang kudu digarap kanthi individual
utawa kelompok lan tes formatif kang awujud objektif tes. Modul iki uga

25

diwenehi kunci jawaban tes formatif supaya para maos bisa ngerti paham orane
babagan isi modul.
B. Petunjuk Belajar

Modul iki nerangake babagan sesorah lan pranatacara kang kaperang
dadi telung bab yaiku (1) teges sesorah , (2) praktek sesorah, (3) pranatacara.
Materi ing modul iki jumbuh karo materi pasinaon basa Jawa ing SMP lan SMA
mligine KD Memahami berbagai fungsi teks lisan sesuai dengan unggah
ungguh Jawa, Mula apa kang kawedhar ing modul iki bisa dadi sangu guru
menehi materi ketrampilan basa lisan mligine kompetensi dasar kang ana
sambungrapete karo sesorah lan pranatacara

1. Modul kaperang dadi 2 bab yaiku bab kang isine materi lan bab kang isine
gladhen.

2. Wacanen materi kang ana ing modul kanthi teliti
3. Gawea cathetan / ringkesan bab-bab kang panjenengan anggep penting.
4. Goleka sesambungan antarane materi kang ana ing modul karo

pengalaman panjenengan ing kelas utawa ing bebrayan ing masyarakat
5. Wangsulana gladhen kang ana ing modul kanthi teliti.
6. Wacanen kunci jawaban kang ana modul kanggo nyocogake wangsulan

ana ing gladhen.
7. Wenehana biji kanthi rumus JB/JS X 100
8. Menawa biji sampeyan 76, sampeyan bisa nerusake maos kegiatan

belajar 2 ananging menawa kurang saka 76 kudu maca materi modul
maneh kanthi teliti
9. Rembugan / diskusi karo kanca menawa ana materi kang kok anggep
angel/ora mudheng

26

INTI
A. Capaian Pembelajaran

Menganalisis prinsip materi budaya Jawa dan aplikasinya dalam
pembelajaran bahasa Jawa.
Sawise maos modul iki para dwija kasuwun bisa :
1. Nerangake definisi sesorah kanthi trep
2. Nerangake metode sesorah kanthi trep
3. Nerangake ancas sesorah kanthi trep
4. Nerangake cengkorongan sesorah kanthi trep
5. Nerangake jinis sesorah kanthi trep
6. Nerangake babagan kang kudu digatekake nalika sesorah
7. Nerangke apa wae kang kudu disingkiri nalika sesorah
8. Teknik sesorah
9. Praktik sesorah
10. Nerangake cara mbiji praktik sesorah
11. Nerangake definisi pranatacara kanthi trep;
12. Nerangake sanguning pranatacara kanthi trep;

27

B. Pokok-Pokok Materi

C. Uraian Materi
1. Tegese Sesorah
Sesorah kalebu salah sijine ketrampilan basa kang ana ing pasinaonan
SMP lan SMA/SMK. Ketrampilan sesorah kudu digladhi amarga kalebu
ketrampilan kang penting kanggone siswa. Sesorah (ana ing basa Indonesia
kasebut pidato) kalebu ketrampilan basa yaiku ketrampilan wicara (praktek
sesorah) lan nulis (gawe naskah sesorah). Teges sesorah wus kaparingake
para winasis, kayata Suharjendra (2008:5), Atmasandjaja (2007:13), lan
Gamal (2006:1) kang maringi teges sesorah yaiku nglairaken ide utawa
gagasan ana ing sangarepe piyayi akeh. Padha karo teges saka
Suharjendra, Teges kang luwih jangkep kaandharake dening Hadinegoro
(2009:1) lan Sulanjari (2010 : 16) sesorah yaiku ungkapan kang awujud
ukara-ukara kang tinuju marang piyayi akeh utawa wacana kang disiapake lan
diwaosake dhateng kalayak, kanthi ancas supaya pamiyarsa bisa mundhut
teges, mahami, narima, sarta gelem nglakoni apa wae kang kawedharake
dening piyayi kang sesorah.

28

2. Metode Sesorah
Metode sesorah bisa kaperang dadi 4. Badudu (2012 : 10) saha

Sulanjari (2010: 17-19) gadhah panemu bilih wonten 4 metode sesorah
yaiku Metode impromptu (dadakan); ngapalake; naskah; saha ekstemporer
(cathetan).
a. Metode impromptu (dadakan)

Metode impromptu yaiku cara sesorah kang ora nganggo persiapan
utawa ora direng-reng anggone arep sesorah luwih dhisik.Pamedhar sabda
(piyayi kang sesorah) langsung medhar sabda tanpa ngasta cathetan utawa
naskah lengkap. Tembung lan ukara dipilih saha dironce langsung wektu
medhar sabda. Cara iki nduweni kaluwihan saha kekurangan.
Kaluwihan metode impromptu yaiku :
1) Bisa medharake apa wae kang ana ing angen-angen kanthi jujur
2) Gagasan kang diwedharake asipat spontan
3) Mekarake nalar utawai ketrampilan mikir amarga kudu cepet nemu
tembung, lan ngronce ukara kang trep
Kekurangan metode impromptu :
1) kurang lancar utamane kanggo piyanyi kang durung duwe pengalaman
2) Gagasan kadhang ora runtut
3) Tembung akeh kang ora trep
4) Grogi
b. Metode ngapalake

Metode ngapalake yaiku sesorah kanthi cara ngapalake isine teks
sesorah. kang wis direng-reng sakdurunge. Sesorah kanthi cara iki, mbutuhake
persiapan. Juru pamedhar sabda kudu ngasta tulisan (naskah) luwih dhisik
sakdurunge nindakake sesorah banjur diapalake nganti ora ana tembung-
tembung kang kacicir. Dadi ana ing metode iki, ora ana panemu- panemu anyar
utawa rasa-pangrasa nalika ana ing sangarepe piyayi kang ngrungokake
amarga kabeh wis tinulis ana sajronong naskah sing wis digawe. Metode
ngapalake trep kanggo:

29

1) piyanyi kang duwe daya eling kang becik,
2) topik sesorah kang dipilih asipat prasaja, saha
3) wektu sesorah kang ora suwe.
Kaluwihan metode iki bisa nglatih ketrampilan ngapalaken. Kekurangan
metode ngapalake
1) piyayi kang sesorah kadhang kudu ngeling-eling apa kang arep

diwedharake saengga kurang lancar;
2) polatan ora tumuju ana ing piyayi kang ngrungokake amarga ngeling-

eling apa kang kudu diwedharake;
3) irama cendhek dhuwure swara kadhang ora trep amarga pamedhar sabda

fokus marang apa kang arep diaturake;
4) kanggone pamedhar sabda kang durung duwe pengalaman lan ora apal isine

sesorah kadhang dadi ora lancar.
c. Metode naskah

Metode naskah yaiku sesorah kanthi cara maca isi- isining naskah kang
wus direng-reng sakdurunge. Ana ing sesorah cara naskah utawa teks , juru
pamedhar sabda kudu nggawa naskah nalikaning pidhato banjur diwaca
sawutuhe. Cara iku biasane digunakake para punggawaning negari, mligine ana
ing upacara-upacara resmi. Metode naskah becik lan trep. kanggone piyayi
kang durung duwe pengalaman sesorah. Kaluwihan metode naskah kayata :
1) bisa milih tembung kang becik lan trep;
2) luwih lancar (amarga maos);
3) bab kang ora jumbuh karo isi sesorah bisa diendhani.
Kejaba keluwihan, metode naskah nduweni Kekurangan kayata :
1) ora ana interaksi antara piyayi kang sesorah lan kang ngrungokake;
2) butuh wektu persiapan kang suwe; lan
3) kaku.
d. Metode ekstemporer (cathetan)

Metode cathetan yaiku metode sesorah kanthi nganggo cathetan
babagan kang penting (garis besar) saka isi sesorah. Pamedhar sabda kang
nggunakake metode iki luwih dhisik nggawe cengkorongan apa wae kang arep

30

dingendikakake. Nalika sesorah, pamedhar sabda mung maca cengkorongan
lan mekarake nganggo ukarane piyambak. Kaluwihane metode iki antara liya
1) interaksi karo piyayi kang ngrungokake luwih apik tinimbang metode apalan

lan naskah;
2) pesen bisa diowahi jumbuh karo kebutuhan; lan
3) luwih spontan.
Metode cathetan uga duweni kekurangan. Kekurangan metode cathetan
antarane
1) pilihan tembung kurang becik;
2) nyimpang saka cengkorongan; lan
3) kurang lancar amarga kudu mikir golek tembung lan ngronce ukara.

3. Ancas Sesorah
Miturut Murwantoro (2007: 10-11) sesorah nduweni ancas yaiku:

a. Atur pambagya, yaiku salah sawijining sesorah kanggo mahargya
tamu ing hajatan.Biasane ana ing adicara manten. Isine atur pambagya
harja, atur panuwun, lan pangapura saka kang mengku gati kanggo para
tamu.

b. Atur kabar lan pawartos, yaiku ngaturi pawarto kanthi wujud crita
babagan salah sijine kedadeyan.

c. Atur panglipur, supaya piyayi kang mirengake bisa legawa,
ikhlas, lan seneng panggalihe. Biasane ana ing adicara lelayu.

d. Pangajak. Sesorah kang ancase ngajak supaya kang ngrungokake percaya
apa kang kawedharake , lan gelem nglaksanaake apa wae kang wis
diwedharake dening piyanyi kang sesorah. Tuladhane nalika kothbah.
Gamal nduweni panemu kang beda karo Murwantoro.
Miturut Gamal (2006: 5) ancasing sesorah bisa kaperang dadi 10 :

a. Sesorah kang ancase kanggo nyukani pawarta (to inform). Sesorah jinis
iki isine informasi babagan kedadeyan kang lagi dumadi.

31

b. S esorah kan g an case m en ehi instruksi utawa perentah (to
instruct). sesorah jinis iki isine parentah supaya pamiyarsa nglakoni apa
kang dijaluk utawa diparentahake pamedhar sabda.

c. S e s o r a h k a n g a n c a s e n g yakinake (to convince). Sesorah jinis iki
isine panemu supaya pamiyarsa yakin apa kang kawedhar iku bener.

d. . Sesorah kang ancase nyukani hiburan (to intertain). Sesorah jinis iki
isine palipur supaya pamiyarsa dadi seneng/lega.

e. Sesorah kang ancase k anggo ajak-ajak massa (to move).
Biasane sesorah kang nduweni ancas ngajak massa akeh katindakae
wektu demonstrasi. Pamedhar sabda ngajak pamiyarsa supaya gelem
nyengkuyung apa kang dikarepake pamedhar sabda bareng- bareng.

f. S esorah kang ancase k anggo ngelingake (to warn). Sesorah jinis iki
isine pepeling supaya pamiyarsa.

g. S esor ah kan g an c ase m bangun semangat (to arouse). Sesorah iki
biasane kanggo menehi semangat piyayi kang arep nglakoni tugas kayata
siswa kang arep ujian, tentara kang arep perang, lan sapanunggalane.

h. Sesorah kang ancase nggawe sengsem (to impress) : biasane
digunakake wektu kampanye kanthi ancas supaya pamiyarsa duwe
pambiji kang becik tumrap pamedhar sabda..

i. S e s o r a h k a n g a n c a s e n arik kawigaten (to interest).
j. S e s o r a h k a n g a n c a s e a j a k - a j a k (to persuade.)

4.Cengkorongan Sesorah
Cengkorongan sesorah kaperang dadi 7 yaiku

a. salam pambuka;
b. purwaka/pambuka;
c. isi;
d. dudutan/wigati/ringkesan;
e. pangarep-arep;
f. wusana; lan
g. salam panutup.

32

a. Salam pambuka isine atur salam marang piyayi kang mirengake sesorah.
Biasane nganggo ukara keagamaan kayata assalamualaikum.

b. Purwaka (pambuka) isine ukara sapaan kanggo piyayi kang mirengake.
Isineng purwaka (pambuka) kaperang dadi 3 yaiku
1) atur pakurmatan (marang wong sing rawuh) : Tuladha :
“Panjenenganipun para pepundhen, para pinisepuh, saha para
sesepuh ingkang tansah anggung mestuti dhumateng pepoyaning
kautamen.Panjenenganipun para pangreh pangemban pangembating
praja, minangka pandam pandom pengayomaning para kawula dasih
ingkang satuhu pantes sinudarsana.”(cecala,2009)
2) Atur puji syukur : Tuladha “Langkung rumiyin puja-puji syukur
mugi konjuk dhumateng ngarsaning Gusti Ingkang Maha Agung,
karana sih wilasa miwah barokahipun ingkang sampun kaparingaken
dhumateng panjenengan sedaya lan kula sahengga wonten ing
wekdal menika kula panjenengan saged makempal wonten papan
menika kanthi pinaringan. karaharjan, mboten manggih alangan
setunggal menapa” (https://www.satubahasa.com)
3) Atur panuwun. Tuladha “Purwakaning atur, Bp/Ibu Somo Dikromo
sakaluwarga ngaturaken pambagya wilujeng sarawuh panjenengan
sedaya, kairing agunging panuwun ingkang tanpa upami, dene
panjenengan sedaya sampun kepareng minangkani menapa ingkang
dados panyuwunipun Bapak saha Ibu Somo Dikromo”
c. Isi (surasa) : Apa kang dadi sedya sesorah apa ngaturi panglipur,
pawartos, lan sakpanunggale. Tuladha “sanggya para rawuh
sampun mboten ketilapan malih menggah ujubing pahargyan ing
titi kalenggahan menika, nuwun inggih awit kadereng minangkani
darmaning asepuh, amiwaha putra mahargya siwi ingkang :asesilih
Rara Ayu Ninik Sulastri ingkang sampun kalampahan dhaup
kaliyan Bagus .Nono Haryono putra panjenenganipun Bp/Ibu

33

Hardjo Dikromo. ingkang pidalem ing Banyuwangi.

(https://wow.tribunnews.com)

d. Dudutan / wigati / ringkesan : wigatine apa pamedhar sabda matur

ing sangarepe piyayi., umpamane matur nuwun, pangapunten, atur

pambagya, atur palipur lan sapanunggale

e. Pengarep-arep. Apa kang dikarepake (disuwun) dening pamedhar
sabda. Tuladha “…katur sanggya para rawuh mugi keparenga paring

puja sesanti mulya tumrap putra temanten kekalih anggenipun

sumedya lelumban ing madyaning bebrayan agung, mugi-mugi

saged jumbuh ingkang ginayuh, sembada ingkang samya sinedya,

tansah atut runtut, sayuk rukun, gendhon rukon, samad-sinamadan,

wiwit kawitan dumugi delahan tansah manggih bagya mulya, dados

kulawarga ingkang sakinah, mawaddah warohmah, tansah pikantuk
berkah, pinaringan turun ingkang soleh solihah. Amin”.

((https://www.satubahasa.com)
f. Panutup (wusana). Tuladha “Ing wasana, kula pribadhi ingkang

tinanggenah minangka talanging atur lan sampun kumawani tilar

subasita, cicir, cewet, lan cupeting atur keparenga diagung ing
pangaksami”
Salam panutup. Tuladha “wassalamualaikum/nuwun”

5. Jenis-Jenis Sesorah
a. Miturut Kahanan :

1) Sesorah Resmi : Kanggo ka anan k a n g a s i p a t resmi, lumrahe
piyayi kang sesorah maca naskah kang wis disiapake luwih dhisik
supaya ora salah anggone sesorah lan naskah iku bisa kasimpen kanggo
arsip. Piyayi kang sesorah ora bisa ngandharake sesorahe sakarepe
dhewe amarga wektune wis diatur.Tuladha sesorah mentri ana ing
upacara, sesorah presiden ana sangarepe DPR,

2) Sesorah Setengah resmi : piyayi kang sesorah bisa ngandharake
sesorah utawa pidhatone rada longgar. Nanging, kesan resmi kudu

34

tetep digatekake, lumrahe ana ing pamilihan tembuh lan reroncening
ukara..
3) Sesorah ora resmi : piyayi kang sesorah bisa ngandharake sesorah
miturut tujuan utawa selera piyayi kang mirengake. Biasane tanpa
naskah lan bisa diselingi nganggo geguyon
b. Miturut Ancas.
1) Menehi Hiburan/panglipur

Sesorah jinis iki ditindakake ana ing adiacara pahargyan. Tujuane
bisa kaperang jumbuh karo sipate. Ana ing pahargyan kang asipat
seneng, sesorah iki duwe ancas supaya pahargyan/acara acara bisa
sumringah lan meriah.Ana ing pahargyan kang asipat sedhih (lelayu)
sesorah iki duwe ancas atur panglipur supaya kang lagi nandhang
sungkawa bisa rada bombong. Pamedhar sabda mung ngandharake
babagan kang gawe seneng lan bungah. Basa kang digunakake pamedhar
sabda basa kang santai lan raket.
Tuladha :
Inna lillahi wa innna ilaihi raajiuun Inna lillahi wa innna ilaihi raajiuun Inna
lillahi wa innna ilaihi raajiuun

Nuwun, Bapak. Somo Dikromo Sakulawarga ingkang kula kurmati,
saha para takziyah ingkang kinurmatan. Sedaya ingkang wonten donya
menika namung kagunganipun Gusti Allah ingkang Maha Agung, lan
dhateng Gusti ugi sedaya badhe kapundhut wangsul

Bapak Somo Dikromo Sakulawarga keparenga kula matur minangka
wakilipun warga Desa Banyubiru ingkang sepisan ngaturaken ndherek bela
sungkawa awit saking kunduripun Ibu Somo Dikromo. Wonten ngarsanipun
Gusti.

Bapak Somo Dikromo ingkang kula kurmati, Kados ingkang kita
mangertosi, almarhumah ibu Somo Dikromo menika yektos piyantun
ingkang sae , remen tetulung, saha srawung kaliyan masyarakat, pramila ing
wekdal punika kula saha sedaya brayat RT 03 ndherek memuji, mugi-mugi
almarhumah Ibu Somo Dikromo tinampia ing ngarsanipun Gusti Allah

35

kanthi husnul khatimah aamiin.. Dhumateng kulawarga ingkang dipuntilar,
mugi-mugi pinaringan sabar, tawakal, lan manah ingkang ikhlas. Kula
panjenengan sedaya namung saged nampi menapa ingkang dipun
kersakaken Gusti lan sawanci-wanci ugi badhe
kapundhut….(https://www.satubahasa.com)
Surasa ing paragraf 3 “asipat ngaturi lelipur kanggo kaluwarga kang lagi
nandhang sungkawa yaiku bapak Somo Dikromo supaya bombong manahe
mireng menawa garwane kang seda iku piyayi kang becik lan didongakake
supaya husnul khatimah.

2. Menehi Kawruh
Sesorah iki isine ngandharake babagan kanthi gamblang (sacetha-

cethane), supaya pamireng ngerti. Pamedhar sabda bisa nggunakake cara
menehi tuladha, nerangake, nggawe klasifikasi, lan kanggo njelasake marang
pamiyarsa
Tuladha: .
Nuwun, Puji syukur mangga kita aturaken dhumateng Allah SWT ingkang
sampun paring nikmat saha hidayahipun kangge kita sedayao, saengga kita
sedaya saget makempal wonten ing papan menika kanti kadaan sehat wal
afiat.

Bapak ibu lan kanca-kanca ingkang kinurmatan
Wonten ing kalodhangan punika kepareng kula bade matur babagan

bahayanipun ngonsumsi narkoba lan obat-obatan ingkang dipun larang, kita
sampun asring mirengaken saha ningali pawartos, bilih sok sintena kemawon
ingkang nggunaake narkoba badhe kenging bahayanipun antawisipun bade
ngrisak badan, kesehatan bade ka ganggu, pikiran boten saget wening, lan
sanesipun.

Tiyang ingkang nggadahi karemenan ngginakaken narkoba menawi
dipun tingali saking kesehatan, ngrugekaken sanget tumrap badan kita, awit
tiyang ingkang nggadahi karemenan ngisap narkoba meniko gampil kenging

36

penyakit, antawisipun gagal ginjal, jantung lan paru, lan inggakang paling
bahaya inggih menika pikiran ingkang mboten saget punkendalikan kanti sae.
Narkoba saget njalari kita asring micara ngelantur, tindak tanduk kirang sopan
lan sak penunggalipun, tiyang ingkang remen minum narkoba gadah
kecenderungan ugal-ugalan lan kirang hormat dhumateng tiyang sepuh lan
sakkaminipun… (ttps://www.scribd.com)

3. Ajak-ajak
Sesorah kanthi ancas ajak-ajak biasane nduweni sipat persuasif

utawa mbujuk. Pamicara ngandharake alesan, bukti, lan conto supaya
pamirenge gelem nindakake kaya apa kang dikarepake pamicara. Sesorah
iki umume jinis pidhato kampanye arep pemilihan umum.
Tuladha :

Nuwun, Bapak Kepala Sekolah, Bapak saha Ibu guru ingkang tuhu
kula kurmati, Para rencang ingkang kula tresnani Sakderengipun kula matur,
mangga kita sesarengan ngunjukgaken puja lan puji syukur dhumateng
Gusti Allah SWT ingkang sampun paring berkah lan karunia, Saengga kita
sedaya saged makempal sesarengan wonten ing mriki kanthi sehat wal afiat.

Para lenggah ingkang kula kurmati Kita gesang ing donya menika
mbetahaken sandang, papan, dalah pangan ingkang mboten sekedhik.
Kabetahan menika saget kapendhet saking asil bumi. Bumi saget ngasilaken
barang ingkang pun betahaken manungsa. Pramila menika sedaya kedah
njagi lingkungan kanthi sae supados bumi saget ngasilaken keuntungan
sanes kerugian utawi bencana kangge tiyang kathah

Para lenggah ingkang kula tresnani Salah satunggaling cara supados
lingkungan sae lan mboten njalari wontenipun bencana kangge kita inggih
punika kita kedah njagi kebersihan lingkungan. Tegesipun lingkungan ing
pundi kemawon kadosta griya, kebon, kampung, lepen, sekolah lan
sakpanunggalipun kedah tansah pun resiki. Panggenan ingkang mboten resik
anjalari penyakit kadosta diare. Lepen ingkang reget kebak sampah saget
njalari mampet saengga banjir lan mambet.

37

Para lenggah ingkang kula tresnani. Njagi kebersihan lingkungan
menika saged dipunwiwiti saking ngresiki lingkungan sacelak kita rumiyin
tuladhanipun lingkungan sekolah ingkang kita tresnani. Mboten mbucal
uwuh remenipun piyambak, salah satunggaling tuladha njagi kebersihan
lingkungan ingkang gampil pun lampahi.

Para lenggah ingkang kulo tresnani. Kados ingkang sampun kula
aturaken ing nginggil, njagi supados lingkungan menika sae mboten perkawis
ingkang angel. Pramila manga kita sareng-sareng mbudidaya njagi
lingkungan sekolah menika supados ajeg resik lumantar program mbucal
sampah kanthi… (https://made-blog.com)

Paragraf pungkasan, ukara “Pramila manga kita sareng-sareng
mbudidaya njagi lingkungan sekolah menika supados ajeg resik lumantar
program mbucal sampah kanthi wicak. nuduhake menawa sesorah ing
dhuwur duwe ancas ajak-ajak.

4. Babagan kang kudu digatekake nalika sesorah
Murwantoro (2007: 3-6) gadhah panemu supaya nalika sesorah

piyayi kang mirengake remen, nalika sesorah ana babagan kang kudu digatekake
yaiku :

a. Swara
Pamedhar sabda kudu bisa mapanake utawa migunakake swara kang

trep jumbuh karo ancas saha swasana nalika sesorah. pengolahaning swara
kudu wajar, cetha, teges, lan ora digawe-gawe. Swara kudu sora supaya
kabeh pamiyarsa bisa mireng apa kang kawedhar ananging ora kena ana
kesan nggetak utawa galak.Swara penting banget kanggo apik orane sesorah.
Suara kang rindhik ora bisa dirungokake utawa kang monoton ora jumbuh
karo swasana ndadekake sesorah mboseni.
b. Busana

Ana bebasan Ajining raga gumantung saka busana. Piyayi kang
sesorah kudu bisa ngadi busana kang jumbuh karo kaperluan, lan ancasing

38

sesorah. Ana ing upacara apa. Busana ora mung gegandhengan karo
model ageman ananging uga werna kang kapilih. Ana swasana sedhih
luwih becik ngagem busana kang warnane peteng utawa kalem.
c. Subasita,

Trapsila utawa tata karma , ana ing sesorah kalebu solah bawa. Nalika
sesorah solah bawa , cara matur, aja digawe – gawe. Nalika sesorah ora
prayoga kakehan obah. Becike anteng, manteb ananging ora kaku.
d. Basa lan Sastra,

Basa kang digunakake kudu dironce dadi ukara kang trep karo
pamiyarsa kang ana. Pilihan tembung kang luwes, becik, supaya kepenak
dirungokake saha jumbuh karo swasana lan ancasing sesorah. Ragam basa
(ngoko, ngoko alus, krama, utawa karma inggil) kang dipilih kudu
jumbuh karo swasana.
e. Sikap

Jumenenge jejeg ananging ora kaya patrape wong baris, sikil ora
mepet utawa mbegagah, ora ndhingkluk utawa ndanga, ora kakehan obah,
pandengan kudu mirsani kabeh pamiyarsa ora mung kendel ing sak nggon
wae.

5. Bab kang kudu disingkiri nalika sesorah
Piyayi kangarep sesorah kudu nglegana menawa mengko arep digatekake

wong akeh. Kasil orane sesorah kang katindakake gumantung saka seneng
utawa orane piyayi kang ngrungokake sesorahe. Biasane para pamiyarsa ora
mung ngrungokake suara ananging uga nonton solah bawane pamedhar
samda. Ana bab – bab kang kudu disingkiri nalika sesorah antara liya kaya
kang katulis ing ngisor.
a. Polatan mbesengut. : polatan kang mbesengut ora becik amarga ora

kurmat marang pamiyarsa. Polatan kudu jumbuh karo swasana lan
ancasing sesorah. Sesorah caos panglipur ing swasana lelayu upamane ora
pas yen polatane katon seneng. Kosokbalene ana ing swasana seneng
polatan sedih lan mbesengut kurang trep.

39

b. Gugup.
c. Ngguyu sing digawe - gawe.
d. Bola-bali ndeleng cathetan.
e. Bola bali ngobahake tangan/sikil.
f. Ngadeg kaya wong baris.
g. Karo mloka - mlaku.
h. Tangan methentheng
i. Tangan mlebu sak klambi/kathok

6. Teknik-teknik Supaya Sesorah Becik
Supaya sesorah lancar lan becik, ana teknik kang kudu ditrepake dening

pamedhar sabda yaiku :
a. Nggunakake basa kang gampang dimangerteni dening piyayi kang
ngrungokake sesorah.Basa kang dienggo saben dina luwih gampang
dingerteni tinimbang basa susastra.
b. Nggunakake tuladha lan ilustrasi kang trep supaya para pamiyarsa luwih
gampang paham konsep kang diwenehake. Konsep kang asipat abstrak
kadhang angel dipahami dening pamiyarsa mula kudu diwenehi tuladha
lan ilustrasi supaya jelas.
c. materi sesorah dianggit kanthi urut saka babagan kang gampang tumuju
babagan kang angel, kang nyata (konkrit) tumuju kang abstrak.
d. Tembung kang nduweni teges dobel (rancu) disingkiri supaya pamiyarsa
ora bingung.
e. Tembung kang dipilih kanggo sesorah becike asipat denotatif.
f. Nggunakake variasi suara (intonasi, wirama, mandhege swara, lan nada)
kang trep kanggo menehi tandha bab-bab kang dianggep wigati supaya
pamiyarsa ora bosen
g. Nggunakake solah bawa (gesture) kang trep kanggo mbangun komunikasi
kang luwih becik karo pamiyarsa. Solahbawa.

40

7. Mbiji Sesorah

Sesorah kabiji nganggo . Skala interval yaiku mbiji sesorah kanthi menehi

biji 1 nganti 4 kaya ana ing ketrampilan nulis.Bab-bab kang kudu dibiji yaiku

basa, sikap, lan kelancaran. Luwih cethane bisa kawaca ing table ngisor ini.

Tabel : Skala Interval

No Bab kang dibiji 4 3 2 1

1 Jumbuh orane

sesorah karo

perkara kang

drembug

2 Jangkep orane isi

sesorah

3 Basa

a.Pilihan tembung

b.Reroncening

ukara

c.Ragam basa

4 Intonasi/jeda

5 Pocapan

6 Sikap

7 Lancar/ora

8. Praktik Sesorah
Praktek sesorah kalebu ketrampilan wicara. Ana ing praktek sesorah kang

penting kepiye Sadurunge praktek sesorah, pamedhar sabda luwih dhisik
menehi tanda kanggo nggampangake nalika arep maos/ngaturake sesorahe

Assalamualaikum/ Wr/.Wb//
Inna lillahi/ wa innna ilaihi/ raajiuun// Inna lillahi /wa innna ilaihi/
raajiuun// Inna lillahi/ wa innna ilaihi/ raajiuun//
Nuwun/ Bapak. Somo Dikromo Sakulawarga ingkang kula kurmati/ saha
para takziyah ingkang kinurmatan// Sedaya ingkang wonten donya

41

menika/ namung kagunganipun Gusti Allah / ingkang Maha Agung/ lan
dhateng Gusti ugi / sedaya badhe kapundhut wangsul //
Tandha kang biasane dienggo dhasar maca teknik kayata sesorah yaiku. [ / ] :
kendel sawetawis kaya [,] ing basa tulis
[//] ; mandeg/full stop kaya [.] ing basa tulis
; intonasi (munggah utawa mudhune swara)
[ab] : diwaos dadi siji
9. Pranatacara
a. Tegese Pranatacara

Pranatacara yaiku pawongan kang ngandharake reroncening adicara
kanggo para rawuh kanthi wicara (cara berbicara), wirama (irama dalam
berbicara), wirasa (perasaan), dan wiraga (sikap badan) kang trep.

Miturut Rakhmat (2001: 17-19), metode kang bisa dinggo nalika
praktik pranatacara padha karo sesorah yaiku: 1) Metode impromptu 2)
Metode manuskrip utawa cathetan; 3) Metode memoriter utawa apalan, lan
4) Metode ekstemporan

Pranatacara duwe tanggungjawab murih lancare adicara Miturut E.
Suharjendra (2006: 7-13) kang perlu digatekake nalika dadi pranatacara yaiku
: 1) Busana lan Patrap. Pranatacara ing adicara manten trep yen ngagem
busana adat jawa. Pranatacara ing sripah cocok ngagem busana kang
sederhana, rapi, lan ora mewah. 2) Basa lan Lagu ; 3) Melok lan Trawaca .
Miturut Endraswara (2009:17-18) syarat baku pranatacara yaiku 1. Parama
basa, inggih menika bab tata rakiting basa manut kalenggahanipun, tata karma
sarta unggah-ungguhing basa. Pamilihing tembung kadamela ingkang runtut
tur ngesemake. Menawi kathah kithaling tembung temtu saged nguciwani
para tamu. 2. Wara carita, inggih menika wasis ngandharaken kawontenan
boten gonyakganyuk, wasis carita. 17 3. Samanta guna, inggih menika
mumpuni salwiring kabisan umpamanipun, bab seni budaya, mranata urut-
urutaning gendhing, pangawikan lahir batos, bab agami, lan bab tetaning
pasrawungan. 4. Nawung krida, inggih menika pratitis tumindakipun ingkang

42

linambaran lantiping pambudi. 5. Pana sasmita, inggih menika tegesipun
prnatacara menika kedah gathekan
b. Sanguning Pranatacara

Suwarna (2009: 115) mbedakae sanguning pranataca dadi 2 yaiku
sangu pokok lan sangu tambahan.
1) Sangu Pokok

a) Olah swara : logat, pocapan, napas, tegas, cetha, boten blero/bindheng,
membat-mentuling swanten, kajiwa

b) Olah sastra : pilihan tembung, purwakanthi, sekar, pathetan, suluk,
sendhon, ada-ada, pathetan, panyandra, paribasan, pepindhan,
wangsalan, lsp.

2) Sangu Tambahan
Olah raga lan busana. Olah raga sapta-MA :
a) Magatra : patrap wajar boten dipundamel-damel
b) Malaksana : luwes, boten ingah-ingih
c) Mawastha : jejeg, boten kendho/dhoyong
d) Maraga : boten rongeh/edheg/gumeter, mantep
e) Malagawa : enthengan, trengginas
f) Matanggap : tanggap swasana (susah,seneng)
g) Mawwat : ngentasi karya

D. Forum Diskusi
Gawea kelompok kang anggotane 5. Goleka tuladha sesorah kang asipat menehi
panglipur. Kanthi diskusi temokna cengkorongan sesorah. Wenehana tanda lan
gladhena maca sesorah kanthi trep! Anggota kelompok menehi biji apik orane
lan menehi saran.

43

PENUTUP

A. Rangkuman
Sesorah yaiku medhar ide ing sangarepe piyayi akeh. Metode sesorah ana papat
yaiku (a)impromptu,(b) apalan, (c) naskah, lan (d)cathetan Cengkorongan
sesorah (a) salam pambuka,, (b) pambuka, (c) isi/ dudutan, (d) Pangarep-arep, (
e ) purwaka, lan (f) salam panutup. Ancas sesorah yaiku (a) atur pangertosan,(b)
atur panglipur, lan ( c) ajak-ajak. Bab-bab kang kudu digatekake nalika sesorah
yaiku swara, busana, basal an sastra, solah bawa, lan sikap. Bab-bab kang kudu
disingkiri yaiku polatan ora mbesengut, ora dhingkluk utawa dhangak, jumeneng
kang becik, lan ora kakehan polah. Bab kang biji nalika praktek sesorah yaiku isi
jumbuh karo underan, lengkap, tembung kang dipilih becik, ukara kang dironce
becik, ragam basa trep, lancer, intonasi, jeda, kelancaran..Bab kang dibiji ana ing
tulisan yaiku isi jumbuh karo underan, pilihan tembung, reroncening ukara,
ejaan.

B. Tes Formatif
Sawise panjenengan maos materi kang wus kajlentrehake ana modul,

panjenengan bisa wiwit nggarap tugas kang wus sumadya ing lembar tugas modul.
Wacanen tuladha sesorang ing ngisor iki kanthi teliti banjur wangsulana

pitakon-pitakon ing sangisore kanthi trep!
Assalamualaikum Waroh matullohi Wabarakhatuh
Panjenenganipun para pepundhen, para pinisepuh, saha para sesepuh
ingkang tansah anggung mestuti dhumateng pepoyaning
kautamen.Panjenenganipun para pangreh pangemban pangembating praja,
minangka pandam pandom pengayomaning para kawula dasih ingkang
satuhu pantes sinudarsana. Panjenenganipun para rawuh, para pilenggah,
kakung sumawana putri, saha para sanak kadang wredha mudha lan
tumaruna, ingkang tansah winantu ing suka rahayu. Mboten kesupen,
panjenenganipun para kadang pengombyong temanten kakung/putri saking
Banyubiru ingkang tuhu pantes sinuba sagunging pakurmatan. Langkung

44

rumiyin puja-puji syukur mugi konjuk dhumateng ngarsaning Gusti Ingkang
Maha Agung, karana sih wilasa miwah barokahipun ingkang sampun
kaparingaken dhumateng panjenengan sedaya lan kula sahengga wonten ing
wekdal menika kula panjenengan saged makempal wonten papan menika
kanthi pinaringan karaharjan, mboten manggih alangan setunggal menapa.

Sagung para rawuh ingkang sinuba sagunging pakurmatan, kakung miwah
putri. Nuhoni dhawuh pangandikan saking panjenenganipun Bp/Ibu Somo
Dikromo ingkang hamengku gati, kula kumawani nyahak wewenanging
kamardhikan panjenengan sawetawis, saperlu ngaturaken prentuling
parasdya menggah wigatosing pahargyan ing titi kalenggahan menika.

Purwakaning atur, Bp/Ibu Somo Dikromo sakaluwarga ngaturaken
pambagya wilujeng sarawuh panjenengan sedaya, kairing agunging panuwun
ingkang tanpa upami, dene panjenengan sedaya sampun kepareng
minangkani menapa ingkang dados panyuwunipun. Mugi-mugi rawuh
panjenengan menika kalebetna amal soleh ingkang pikantuk piwales sih
nugrahaning Gusti ingkang matikel-tikel. Allahumma amin.
Ing panginten, sanggya para rawuh sampun mboten ketilapan malih
menggah ujubing pahargyan ing titi kalenggahan menika, nuwun inggih awit
kadereng minangkani darmaning asepuh, amiwaha putra mahargya siwi
ingkang :asesilih Rara Ayu Ninik Sulastri ingkang sampun kalampahan
dhaup kaliyan Bagus .Nono Haryono putra panjenenganipun Bp/Ibu Hardjo
Dikromo. ingkang pidalem ing Banyuwangi.

Para rawuh para pilenggah ingkang tuhu kinurmatan, keparenga atur
uninga, bilih putra temanten sampun kaakad-nikahaken dhuk kalawau
enjing , ing dinten Minggu nyarengi surya kaping 13 Juni titiwanci tabuh
08.00 kanthi satataning agami lan negari, kanthi sineksen dening para
kadang, saha sanak sedherek, minggahipun para pinisepuh lan sesepuh,
mapan wonten ing Banyubiru kanthi manggih wilujeng tan manggih
alangan setunggal menapa.

Para rawuh para pilenggah ingkang satuhu wicaksana, Bp/Ibu Somo
Dikromo gotrah kulawarga ngaturaken panuwun ingkang tanpa winates

45

tumrap sedaya paring sumbangsih lan kadarman ingkang awujud menapa
kemawon, langkung-langkung pambiyantunipun para warga ingkang
sedaya kalawau tundhonipun saged adamel rancag, lancar, regeng lan
gayeng pahargyan ing kalenggahan menika, langkung-langkung saged
angentheng- enthengi sesanggemanipun ingkang hamengku gati. Ananging
panjenenganipun Bp/Ibu Somo Dikromo mboten kuwawi matur menapa-
menapa. Panggrantesing manah ingkang konjuk dhumateng ngarsaning
Gusti, mugi tansah paring leliru ingkang satraju dhumateng sih kadarman
panjenengan menika wau, dhestun anglangkungana. Allahumma amin.

Para rawuh para pilenggah ingkang tansah sinuba sagunging pakurmatan,
kakung miwah putri. Sampun sawetawis dangu Bp/Ibu Somo Dikromo
anggenipun angrantam saha angreronce pahargyan menika, ananging
dhawahipun sarwa kirang pantes katur panjenengan sedaya. Ingkang
menika, Bp/Ibu Somo Dikromo sakulawarga namung saged nyuwun
agunging samodra pangaksami. Ewa semanten, para ingkang samya
mangun bebesanan tasih nyuwun ugungan malih, katur sanggya para rawuh
mugi keparenga paring puja sesanti mulya tumrap putra temanten kekalih
anggenipun sumedya lelumban ing madyaning bebrayan agung, mugi-mugi
saged jumbuh ingkang ginayuh, sembada ingkang samya sinedya, tansah
atut runtut, sayuk rukun, gendhon rukon, samad-sinamadan, wiwit kawitan
dumugi delahan tansah manggih bagya mulya, dados kulawarga ingkang
sakinah, mawaddah warohmah, tansah pikantuk berkah, pinaringan
turun ingkang soleh solihah. amin.

Para tamu kakung putri ingkang pantes sinudarsana, Bapa Somo Dikromo
sakulawarga, lumantar kula tansah hanglenggana budi dayaning manungsa
kirang sampurna, pramila mbokbilih anggenipun nampi karawuhan
panjenengan sedaya, kirang ing tanggap, tangguh, lan gupuh, mugi diagung
ing pangaksama. Mboten kekilapan, minangkani para kadang mudha taruna
anggenipun sami nawung kridha aleladi wonten ngarsa panjenengan sedaya,
mbokbilih wonten kiranging suba sita, lumantar kula tansah nyuwun
agenging pangaksama panjenengan sedaya.

46