I. Dönem / II. Yazılı Sınav Soruları I. Dönem II. Yazılı Sınav Soruları
I. Dönem III. Yazılı Sınav Soruları
Grafik Çizimi Soru Cevaplama
9. Aşağıdaki şemaya göre verilen soruları cevaplayınız.
6. Aşağıda süratzaman grafiği verilen hareketlinin yolzaman grafiğini çiziniz.
Sürat (m/s) Alınan yol (m) KATI 1 SIVI 2 GAZ
4 3
100
a. Şemada gösterilen 1, 2, 3 ve 4 numaralı hal değişimlerinin adını yazınız.
.........................................................................................................................................................................................................................
50
b. Hangi hal değişimlerinde madde tanecikleri arasındaki boşluk artar?
Zaman (s) .........................................................................................................................................................................................................................
0 4 8 12 0 Zaman (s)
c. Hangi hal değişimlerinde madde taneciklerinin hareketliliği azalır?
.........................................................................................................................................................................................................................
Etkinlik d. Hangi hal değişimlerinde maddenin düzensizliği artar?
7. Aşağıda bir hareketliye ait yolzaman grafiği verilmiştir. Grafiğe göre aşağıdaki soruları yanıtlayınız. .........................................................................................................................................................................................................................
e. Hangi hal değişimlerinde madde tanecikleri arasındaki çekim kuvveti artar?
Yol (km) a) (0-2)s zaman aralığında hareketlinin sürati kaç km/h’tir?
.........................................................................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................
200
b) (2-6)s zaman aralığında hareketlinin sürati kaç km/h’tir?
Doğru - Yanlış
.......................................................................................................................................
100 10.
c) (6-10)s zaman aralığında hareketli kaç km yol almıştır?
Zaman (h) .......................................................................................................................................
0 2 6 10 K katısı K gazı
d) (6-10)s zaman aralığında hareketlinin sürati kaç km/h’tir? K sıvısı
1 2 3
.......................................................................................................................................
Şekildeki 1, 2 ve 3 numaralı kaplarda eşit kütlelerdeki K maddesinin üç hâli bulunmaktadır.
Doğruyu Yazma
Buna göre, aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
8. Aşağıda verilen ifadeler içinde yanlış olanları bularak, doğru halini boşluklara yazınız.
a. Kaplardaki K maddesinin hacimleri eşittir.
a. İki ya da daha fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapabilen kuvvete dengeleyici kuvvet denir. b. 1. kaptaki K maddesi sıkıştırılamaz.
............................................................................................................................................................................................................... c. Kaplardaki K maddesinin tanecik sayısı eşittir.
b. Cisme uygulanan kuvvetler aynı yönlü ise bileşke kuvvet, kuvvetlerin toplamına eşittir. d 2. kaptaki K maddesi akışkandır.
e 3. kaptaki K maddesinin tanecikleri arasındaki boşluk en fazladır.
...............................................................................................................................................................................................................
f. 1. kaptaki K maddesinin taneciklerinin hareketliliği en fazladır.
c. Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfır ise cisim dengelenmemiş kuvvetler etkisindedir.
g. 3. kaptaki K maddesi sıkıştırılabilir.
...............................................................................................................................................................................................................
h. 1. kaptaki K maddesinin tanecikleri öteleme hareketi yapar.
100 101
I. Dönem III. Yazılı Sınav Soruları
I. Dönem II. Yazılı Sınav Soruları
Boşluk Doldurma
11. Aşağıda verilen tablodaki boşlukları tamamlayınız.
3
3
Madde Kütle (g) Hacim (cm ) Yoğunluk (g/cm )
X 100 ................................................. 5
Y ........................................... 100 2
Z 320 80 ...............................................
T 270 ................................................ 3
İşaretleme
12. Şekildeki kapta bulunan suya aşağıdaki değişiklikler uygulandığında, yoğunluğu
değiştirenleri ““ ile işaretleyerek belirtiniz.
a. Bir miktar daha aynı sıcaklıkta su eklemek
b. Suyu dondurmak
c. Suyu daha geniş kaba boşaltmak
d. Suya tuz eklemek
Doğru-Yanlış
13. Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Su donduğunda yoğunluğu azalır.
b. Eşit hacimdeki maddelerden kütlesi büyük olan maddenin yoğunluğu küçük olur.
c. Su buharının yoğunluğu suyun yoğunluğundan küçüktür.
d. Yoğuşan maddenin tanecikleri arasındaki boşluk azalır.
e. Birim hacimdeki madde miktarına yoğunluk denir.
f. Farklı maddelerin yoğunlukları aynıdır.
g. Bir maddenin yoğunluğu, hacminin kütlesine bölünmesiyle hesaplanır.
h. Suyun yüzeyden itibaren donmaya başlaması sudaki canlı yaşamının devamlılığını sağlar.
3
ı. g/cm yoğunluk birimidir.
i. Birbirine karışmayan sıvılar bir kaba konulduğunda yoğunluğu büyük olan sıvı üstte yer alır.
102
I. Dönem III. Yazılı Sınav Soruları
I. Dönem II. Yazılı Sınav Soruları I. Dönem / II. Yazılı Sınav Soruları
Test
Boşluk Doldurma 17. Aşağıdaki özelliklerden hangisi, cisimlerin suda
batma ve yüzme durumlarını belirler?
14. Yoğunluk (g/cm )
3
11. Aşağıda verilen tablodaki boşlukları tamamlayınız.
8 A) Kütle B) Hacim
3
3
Madde Kütle (g) Hacim (cm ) Yoğunluk (g/cm ) C) Yoğunluk D) Sıcaklık
5
X 100 ................................................. 5 4 3
Madde
Y ........................................... 100 2 K L M N
Yukarıdaki grafikte K, L, M, N sıvılarının yoğunluk
Z 320 80 ............................................... ları verilmiştir. Bu sıvılardan eşit hacimde alınarak
oluşturulan aşağıdaki karışımlardan hangisinin 18. Bir maddenin birim hacminin kütlesidir.
T 270 ................................................ 3
yoğunluğu en küçüktür? (Sıvılar birbiri içinde çözün-
mektedir.) Birimi cm /g dır.
3
İşaretleme
12. Şekildeki kapta bulunan suya aşağıdaki değişiklikler uygulandığında, yoğunluğu A) K ile L B) L ile M Maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
C) M ile N D) K ile N
değiştirenleri ““ ile işaretleyerek belirtiniz. Yoğunlukla ilgili yukarıdaki ifadelerden doğru
15. olanlar işaretlenirse kutucukların görünümü hangisi
olur?
L A) B) C) D)
a. Bir miktar daha aynı sıcaklıkta su eklemek 100 g Metal
b. Suyu dondurmak bilye
c. Suyu daha geniş kaba boşaltmak
d. Suya tuz eklemek 75cm 3
50cm 3
Doğru-Yanlış
su su
13. Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz. 19. I. Yoğunluk II. Kütle
a. Su donduğunda yoğunluğu azalır.
Metal bilyenin yoğunluğunu hesaplamak isteyen bir
b. Eşit hacimdeki maddelerden kütlesi büyük olan maddenin yoğunluğu küçük olur. öğrenci, önce eşit kollu teraziye bilyenin kütlesini ölç-
tükten sonra içinde su bulunan dereceli silindirin içine
c. Su buharının yoğunluğu suyun yoğunluğundan küçüktür.
atarak hacmini bulmuştur.
d. Yoğuşan maddenin tanecikleri arasındaki boşluk azalır. Kütle Hacim
3
Buna göre öğrenci, bilyenin yoğunluğunu kaç g/cm III. Yoğunluk
e. Birim hacimdeki madde miktarına yoğunluk denir.
olarak hesaplar?
f. Farklı maddelerin yoğunlukları aynıdır.
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
g. Bir maddenin yoğunluğu, hacminin kütlesine bölünmesiyle hesaplanır.
16. Düzgün geometrik şekli olan cisimlerin hacmi aşa
h. Suyun yüzeyden itibaren donmaya başlaması sudaki canlı yaşamının devamlılığını sağlar.
ğıdakilerden hangisiyle hesaplanır? Hacim
3
ı. g/cm yoğunluk birimidir. Sabit sıcaklıkta saf bir cisme ait yukarıdaki grafik
A) Taşırma kabı
i. Birbirine karışmayan sıvılar bir kaba konulduğunda yoğunluğu büyük olan sıvı üstte yer alır. lerden hangisi yanlıştır?
B) Dinamometre
C) Matematiksel formülle A) Yalnız I B) Yalnız III
D) Eşit kollu terazi C) I ve II D) I ve III
102 103
17.Bölüm MADDE VE ISI
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Isı, sıcak maddeden soğuk maddeye doğru akan bir enerjidir.
Sıcaklıkları farklı maddeler birbirine temas ettirildiğinde, sıcaklığı yüksek maddeden sıcaklığı
o
o
50 C 20 C
düşük olan maddeye doğru ısı aktarılır. Isı akışı, maddelerin sıcaklıkları eşitleninceye kadar devam
Isı akış eder. Sıcaklıkları eşit maddeler birbirine temas ettirilidiğinde aralarında ısı alışverişi olmaz.
yönü
ısının akış yönü Şekildeki çubuk bir ucundan ısıtıldığında ısıtıcıya yakın tanecikler daha fazla titreşir
ve ısınan tanecikler daha hızlı titreşim hareketi yapar. Yanındaki taneciklere çarparak
ısıyı aktarır.
Tamamlayan Kavramlar
1. Aşağıda verilen ifadeleri doğru olarak tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz.
a. Isı/sıcaklık bir enerjidir.
b. Isı akışı, sıcaklığı yüksek/düşük olan maddeden soğuk maddeye doğrudur.
c. Isı akışı, maddelerin sıcaklıkları farklı/eşit oluncaya kadar devam eder.
d. Isınan madde tanecikleri daha hızlı/yavaş titreşir.
e. Sıcaklıkları eşit maddeler arasında ısı alışverişi olur/olmaz.
Etkinlik
2. Aşağıda verilen maddeler arasındaki başlangıçta ısının akış yönünü çizerek gösteriniz.
a. c. o
o
o
o
10 C 40 C 20 C 60 C
b. d.
o
o
o
o
o
35 C 35 C 25 C 15 C 50 C
104
17.Bölüm MADDE VE ISI Madde ve Isı
Kılavuz Bilgi
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Maddeler, ısıyı iletebilme özelliklerine göre iletken ve yalıtkan olarak ikiye ayrılır. Isıyı iyi iletken maddelere ısı iletkeni
Kılavuz Bilgi adı verilir. Isı iletkeni olan madelerin tanecikleri birbirine yakındır. Metallerin yapısındaki tanecikler düzenli ve tane-
cikler arasındaki boşluk çok az olduğu için ısıyı iyi iletir. Altın, bakır, demir, gümüş, alüminyum ısı iletkenidir.
Isı, sıcak maddeden soğuk maddeye doğru akan bir enerjidir.
Katı haldeki maddelerin tanecikleri birbirine yakın, sıvı haldeki maddenin tanecikleri birbirine biraz uzak, gaz halde
Sıcaklıkları farklı maddeler birbirine temas ettirildiğinde, sıcaklığı yüksek maddeden sıcaklığı ise tanecikler birbirine çok uzak olduğundan, katı haldeki maddeler ısıyı daha iyi iletir. Gazlar ise ısıyı katı ve sıvıya
o
o
50 C 20 C
düşük olan maddeye doğru ısı aktarılır. Isı akışı, maddelerin sıcaklıkları eşitleninceye kadar devam göre daha az iletir.
Isı akış eder. Sıcaklıkları eşit maddeler birbirine temas ettirilidiğinde aralarında ısı alışverişi olmaz.
yönü Boşluk Doldurma
3. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
ısının akış yönü Şekildeki çubuk bir ucundan ısıtıldığında ısıtıcıya yakın tanecikler daha fazla titreşir
ve ısınan tanecikler daha hızlı titreşim hareketi yapar. Yanındaki taneciklere çarparak a. Isıyı iyi ileten maddelere ............................................................................. denir.
ısıyı aktarır. b. Metallerin yapısındaki tanecikler arasındaki boşluk çok az olduğundan ısıyı .................................... iletir.
c. Gaz maddeler ısıyı katı ve sıvılara göre daha ............................. iletir.
Tamamlayan Kavramlar d. Demir, bakır ve gümüş ............................................................................ maddelerdir.
1. Aşağıda verilen ifadeleri doğru olarak tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz. Sıralama
a. Isı/sıcaklık bir enerjidir.
4. Aşağıdaki aynı uzunluk ve kalınlıktaki K, L, M, N çubukları, üzerine aynı büyüklükte mum yapıştırılarak özdeş
b. Isı akışı, sıcaklığı yüksek/düşük olan maddeden soğuk maddeye doğrudur. ısıtıcılara aynı anda yaklaştırılıyor. Önce L çubuğundaki mum sonra N çubuğundaki mum ve en son M çubuğun-
daki mum eridiğine göre, çubukların ısı iletkenliklerini sıralayınız.
c. Isı akışı, maddelerin sıcaklıkları farklı/eşit oluncaya kadar devam eder.
d. Isınan madde tanecikleri daha hızlı/yavaş titreşir.
mum mum
e. Sıcaklıkları eşit maddeler arasında ısı alışverişi olur/olmaz.
K L
Etkinlik ısıtıcı ısıtıcı
2. Aşağıda verilen maddeler arasındaki başlangıçta ısının akış yönünü çizerek gösteriniz.
a. c. o
o
o
10 C 40 C 20 C 60 C mum mum
o
M N
ısıtıcı ısıtıcı
b. d.
o
o
o
o
o
35 C 35 C 25 C 15 C 50 C
................... > ..................... > ......................... > .......................
104 105
Madde ve Isı
Kılavuz Bilgi
Isıyı iyi iletmeyen maddelere ısı yalıtkanı adı verilir. Isı yalıtkanı maddelerin tanecikleri arasında boşluk bulunur. Ta-
necikler arasındaki boşluk arttıkça ısı iletkenliği azalır.
Tahta, plastik, strafor, hava, cam yünü, pamuk, saman, kum ısı yalıtkanı maddelerdir.
Boşluk Doldurma
5. Aşağıda günlük hayatta kullanılan bazı araçların oklarla gösterilen kısımlarının ısı iletkeni veya ısı yalıtkanı
olduğunu yazınız.
a. b.
3........................................................
1.............................................................. ........
2.............................................................. 4.......................................................
5...................................................................
c. d.
6............................................
7............................................ 8..........................................................................................
Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
D Y
D Y D Y
106
Madde ve Isı Madde ve Isı
Kılavuz Bilgi Kılavuz Bilgi
Isıyı iyi iletmeyen maddelere ısı yalıtkanı adı verilir. Isı yalıtkanı maddelerin tanecikleri arasında boşluk bulunur. Ta- Isı, iletim, konveksiyon ve ışıma olmak üzere üç yolla yayılır.
necikler arasındaki boşluk arttıkça ısı iletkenliği azalır.
Sınıflandırma
Tahta, plastik, strafor, hava, cam yünü, pamuk, saman, kum ısı yalıtkanı maddelerdir.
7. Aşağıdaki tabloda verilen maddelerin ısı iletkeni veya ısı yalıtkanı olduğunu ““ ile işaretleyerek belirtiniz.
Boşluk Doldurma
Madde Isı iletkeni Isı yalıtkanı
5. Aşağıda günlük hayatta kullanılan bazı araçların oklarla gösterilen kısımlarının ısı iletkeni veya ısı yalıtkanı Kauçuk
olduğunu yazınız. Tahta
Demir
a. b. Plastik
3........................................................
1.............................................................. ........ Altın
Seramik
Bakır
2.............................................................. 4.......................................................
Bakalit
Kurşun
5................................................................... Strafor köpük
Cam yünü
c. d. Pamuk
Saman
Alüminyum
6............................................
İşaretleme
8. Aşağıdaki balonlarda maddelerin ısı iletkenliği ile ilgili ifadeler yazılıdır. Yanlış ifadenin yazılı olduğu balonlar
7............................................ 8.......................................................................................... patlatılacağına göre, patlatılacak balonları işaretleyerek belirtiniz.
Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
Yalıtkan
Sıcaklığı
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır? Farklı maddeler maddeleri bulunduğu
oluşturan
ısıyı farklı tanecikler Isının yavaş ortamın
m ktarda Tüm katılar arasında yayıldığı sıcaklığından
let r. ısıyı aynı boşluk maddeler yüksek
hızla let r. fazladır. ısıca iyi olan maddeler
iletkendir. ortama ısı
ver r.
D Y
1 3
5
2 4
D Y D Y
106 107
Madde ve Isı
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Katı maddelerde ısı, maddenin taneciklerinin titreşimiyle iletilir.
b. Maddeler ısı aldığında tanecikleri daha yavaş titreşir.
c. Isı aktarımı tamamlandığında taneciklerin ortalama hızları eşit olur.
d. Metalden yapılmış maddeler ısıyı iyi iletir.
e. Buz, tahta, plastik ısıyı iyi iletir.
f. Isının yayılması tüm maddelerde aynı hızla gerçekleşir.
g. Isının yavaş yayıldığı maddeler ısıyı iyi iletir.
h. Demirin ısı iletkenliği, tahtanınkinden fazladır.
ı. Tanecikleri arasındaki boşluk çok az olduğundan katılar ısıyı iyi iletir.
i. Kum, cam yünü ve tahta ısıyı iyi iletmez.
İşaretleme
2. Aşağıda resimleri verilen araçlardan ısı iletkeni ve ısı yalıtkanı bir arada kullanılanları işaretleyerek belirtiniz.
1 2 3
cezve tost makinesi ütü
4 5 6
cam sürahi saç düzleştirici metal tepsi
108
Madde ve Isı Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
3. K L Başlangıç sıcaklıkları farklı K ve L 5. Bakır çubuk
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları cisimleri birbirine dokunduruluyor. X
60 C 20 C Y Z
o
o
Doğru-Yanlış Buna göre,
ısıtıcı
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz. I. Isı akışı K’den L’ye doğrudur.
II. K maddesinin taneciklerinin hızı artar. Bakır çubuk bir ucundan şekildeki gibi ısıtılıyor.
a. Katı maddelerde ısı, maddenin taneciklerinin titreşimiyle iletilir. III. Isı alışverişi bittiğinde K ve L nin son sıcaklıkları eşit
olur. Buna göre, X, Y, Z noktalarının tanecik modeli aşa-
b. Maddeler ısı aldığında tanecikleri daha yavaş titreşir. ğıdakilerden hangisi olabilir?
ifadelerinden hangileri doğrudur?
c. Isı aktarımı tamamlandığında taneciklerin ortalama hızları eşit olur.
X Y Z
d. Metalden yapılmış maddeler ısıyı iyi iletir. A) I ve II B) I ve III A) () ((())) (())
C) II ve III D) I, II ve III B) (()) () ((()))
e. Buz, tahta, plastik ısıyı iyi iletir.
C) ((())) (()) ()
f. Isının yayılması tüm maddelerde aynı hızla gerçekleşir.
D) () (()) ((()))
g. Isının yavaş yayıldığı maddeler ısıyı iyi iletir.
h. Demirin ısı iletkenliği, tahtanınkinden fazladır.
ı. Tanecikleri arasındaki boşluk çok az olduğundan katılar ısıyı iyi iletir.
Bulmaca
i. Kum, cam yünü ve tahta ısıyı iyi iletmez.
İşaretleme 4. Aşağıda verilen bulmacayı çözünüz.
3
2. Aşağıda resimleri verilen araçlardan ısı iletkeni ve ısı yalıtkanı bir arada kullanılanları işaretleyerek belirtiniz.
1 2 3
6. Sıcaklıkları farklı mad-
5 Isı bir enerji türüdür. deler birbirine temas
ettirildiğinde aralarında
2 ısı alışverişi gerçekleşir.
1
Tüm maddelerin ısı Isı veren maddenin
taneciklerinin hareke-
iletkenlikleri aynıdır. tinde değişiklik olmaz.
cezve tost makinesi ütü 4
Isıyla ilgili doğru ifadelerin yer aldığı kutular tara-
nırsa tablonun görünümü hangisi olur?
4 5 6
A) B)
1. Isıyı iyi iletmeyen maddeler
2. Sıcak maddeden soğuk maddeye doğru akan enerji C) D)
3. Isıyı iyi ileten maddeler
cam sürahi saç düzleştirici metal tepsi 4. Maddenin ısıyı en iyi ileten fiziksel hali
5. Maddenin ısıyı en yavaş ileten fiziksel hali
108 109
18.Bölüm YALITIM
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Maddelerin sıcaklığını korumak, maddeler arasındaki ısı alışverişini engellemek için yapılan yöntemlere ısı yalıtımı
denir.
Isı, yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru akar. Isı yalıtımı, bu geçişi en aza indirmek için yapılır.
Madde içindeki havanın boşaltılmasına vakum denir. Çift cam ve termoslarda vakumlama yapılarak ısı yalıtımı sağlanır.
Binalarda dış cephe duvarlarında, cam ve doğramalarda, çatı döşemelerinde, havalandırma kanallarında, tesisat bo-
rularında, katları ayıran döşemelerde ısı yalıtımı yapılır.
Yalıtımda kullanılan malzemelere yalıtım malzemeleri denir. Yalıtım malzemeleri ısıyı iyi iletmeyen yalıtkan maddelerdir.
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Isı yalıtımı, maddelerin sıcaklığını korumak amacıyla yapılır.
b. Isı yalıtımı yapılırken maddeler arasındaki ısı alış verişi hızlandırılır.
c. Madde içindeki havanın boşaltılmasına vakum denir.
d. Termoslarda vakum sistemi kullanılır.
e. Binalarda dış cephe duvarlarında ve çatılarda ısı yalıtımı yapılmaz.
f. Yalıtımda kullanılan malzemelere yalıtım malzemeleri denir.
g. Yalıtım malzemeleri, ısıyı iyi ileten maddelerdir.
h. Binalarda havalandırma kanallarında ısı yalıtımı yapılır.
ı. Isı yalıtımı, ısı akışını hızlandırmak için yapılır.
i. Evlerdeki çift cam sistemlerinde vakumlama kullanılır.
j. Maddeler arasındaki ısı alışverişini artırmak için ısı yalıtımı yapılır.
k. Binalarda ısı yalıtımı yapmak enerji tasarrufu sağlar.
l. Tesisat borularında ısı aktarımını azaltmak için ısı yalıtımı yapılır.
m. Isı yalıtımında farklı yöntemler kullanılır.
110
Yalıtım
18.Bölüm YALITIM
Kılavuz Bilgi
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Isı yalıtımında tahta, cam yünü, plastik köpük, plastik, taş yünü, katran, bakalit, volkan tüfü, silikon yünü gibi malzemeler
Kılavuz Bilgi kullanılır.
Isı yalıtım malzemeleri seçilirken aşağıdaki özellikler dikkate alınmalıdır.
Maddelerin sıcaklığını korumak, maddeler arasındaki ısı alışverişini engellemek için yapılan yöntemlere ısı yalıtımı – Isıya dayanıklı olmalıdır.
denir.
– Isı iletkenlik değeri düşük olmalıdır.
Isı, yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru akar. Isı yalıtımı, bu geçişi en aza indirmek için yapılır.
– Yanıcı olmamalı, kolay tutuşmamalıdır.
Madde içindeki havanın boşaltılmasına vakum denir. Çift cam ve termoslarda vakumlama yapılarak ısı yalıtımı sağlanır.
– Hafif ve ekonomik olmalıdır.
Binalarda dış cephe duvarlarında, cam ve doğramalarda, çatı döşemelerinde, havalandırma kanallarında, tesisat bo-
rularında, katları ayıran döşemelerde ısı yalıtımı yapılır. – Çürüme, bozulma yapmamalıdır.
Yalıtımda kullanılan malzemelere yalıtım malzemeleri denir. Yalıtım malzemeleri ısıyı iyi iletmeyen yalıtkan maddelerdir. – Aşınma, paslanma yapmamalı, ısındığında duman çıkarmamalıdır.
– İnsan sağlığına zararlı olmamalıdır.
– Kolay temin edilebilir ve uygulaması kolay olmalıdır.
– Böcekler ve mikroorganizmalar tarafından zarar görmemelidir.
Doğru-Yanlış – Sağlam, dayanıklı ve kullanım ömrü uzun olmalıdır.
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Isı yalıtımı, maddelerin sıcaklığını korumak amacıyla yapılır.
Tamamlayan Kavramlar
b. Isı yalıtımı yapılırken maddeler arasındaki ısı alış verişi hızlandırılır.
2. Aşağıda verilen ifadeleri doğru olarak tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz.
c. Madde içindeki havanın boşaltılmasına vakum denir.
a. Taş yünü, cam yünü, plastik köpük ısı iletim / ısı yalıtım malzemeleridir.
d. Termoslarda vakum sistemi kullanılır.
b. Isı yalıtım malzemesi ısıya dayanıksız / dayanıklı olmalıdır.
e. Binalarda dış cephe duvarlarında ve çatılarda ısı yalıtımı yapılmaz.
f. Yalıtımda kullanılan malzemelere yalıtım malzemeleri denir. c. Isı yalıtım malzemesi hafif / ağır olmalıdır.
g. Yalıtım malzemeleri, ısıyı iyi ileten maddelerdir. d. Tüm yalıtım malzemelerinin ısı iletkenlik değeri aynıdır / farklıdır.
h. Binalarda havalandırma kanallarında ısı yalıtımı yapılır.
e. Isı yalıtımında insan sağlığına zarar veren malzemeler kullanılmalıdır / kullanılmamalıdır.
ı. Isı yalıtımı, ısı akışını hızlandırmak için yapılır.
f. Yalıtım malzemesi yanıcı olmalı / olmamalı ve ısındığında duman çıkarmalıdır / çıkarmamalıdır.
i. Evlerdeki çift cam sistemlerinde vakumlama kullanılır.
g. Yalıtım malzemesinin kullanım ömrü uzun / kısa olmalıdır.
j. Maddeler arasındaki ısı alışverişini artırmak için ısı yalıtımı yapılır.
k. Binalarda ısı yalıtımı yapmak enerji tasarrufu sağlar. h. Yalıtım malzemesi pahalı / ekonomik olmalıdır.
l. Tesisat borularında ısı aktarımını azaltmak için ısı yalıtımı yapılır. ı. Yalıtım malzemesi paslanma yapmalıdır / yapmamalıdır.
m. Isı yalıtımında farklı yöntemler kullanılır. i. Yalıtım malzemesinin uygulanması zor / kolay olmalıdır.
110 111
Yalıtım
Kılavuz Bilgi
Isı yalıtımı;
– Çevrenin korunmasına katkı sağlar.
– Küresel ısınmanın ve hava kirliliğinin artmasını engeller.
– Enerji tasarrufu sağlayarak aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar.
– Isınmak ya da serinlemek amacıyla yapılan harcamaları azaltır.
– Sera etkisini azaltır.
Kış mevsiminde kat kat kıyafetler giyinmek ısı yalıtımı sağlar. Kıyafetler arasındaki hava vücut sıcaklığını korur.
Açık renkler ışığı yansıttığı için yaz aylarında açık renkli kıyafetleri, koyu renkler ise ışığı soğurduğu için kış aylarında
koyu renkli kıyafetleri tercih etmeliyiz.
Soğuk havalarda kuşlar tüylerini kabartarak tüylerinin arasına giren hava ile vücut sıcaklığını korur.
Doğru-Yanlış
3. Isı yalıtımıyla ilgili aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Isınmak için yapılan harcamaları arttırır.
b. Enerji tasarrufu sağlar.
c. Sera etkisini arttırır.
d. Aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar.
e. Hava kirliliğini arttırır.
f. Küresel ısınmayı engeller.
g. Doğal çevrenin korunmasını sağlar.
h. Kış aylarında kat kat giyinmek vücut sıcaklığını koruyarak ısı yalıtımı sağlar.
ı. Yaz aylarında ısı yalıtımı için ışığı soğuran koyu renk giysiler tercih edilmelidir.
i. Kuşlar tüylerini kabartarak tüyleri arasına giren hava ile ısı yalıtımı sağlar.
112
Yalıtım Yalıtım
Kılavuz Bilgi Kılavuz Bilgi
Isı yalıtımı; Soğuk kış günlerinde yünlü giysiler tercih ederiz. Yün dokuması arasındaki hava ısı yalıtımı sağlayarak vücut sıcaklığımızı
– Çevrenin korunmasına katkı sağlar. korumamızı sağlar.
– Küresel ısınmanın ve hava kirliliğinin artmasını engeller. Duvarlarda ısı kaybını azaltmak için mantolama yöntemi kullanılır.
– Enerji tasarrufu sağlayarak aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar. Kutupta yaşayan kutup ayısı, penguen ve deniz aslanı canlılarının deri altlarındaki yağ tabakası vücut ısılarını koruma-
larını sağlar.
– Isınmak ya da serinlemek amacıyla yapılan harcamaları azaltır.
Ayna gibi parlak ve pürüzsüz yüzeyler ışığı yansıttığı için binaların dış cephelerinde ısı yalıtımında kullanılır.
– Sera etkisini azaltır.
Eskimolar iglo adı verilen sıkıştırılmış kardan yaptıkları evlerinde, buz kalıpları ile ısı yalıtımı sağlar.
Kış mevsiminde kat kat kıyafetler giyinmek ısı yalıtımı sağlar. Kıyafetler arasındaki hava vücut sıcaklığını korur.
Açık renkler ışığı yansıttığı için yaz aylarında açık renkli kıyafetleri, koyu renkler ise ışığı soğurduğu için kış aylarında
koyu renkli kıyafetleri tercih etmeliyiz. Doğru-Yanlış
Soğuk havalarda kuşlar tüylerini kabartarak tüylerinin arasına giren hava ile vücut sıcaklığını korur.
4. Aşağıda verilen şekilde binalarda ısı kaybedilen bölgeler ve ısı kayıp oranları gösterilmiştir. Şekle göre, aşağı-
daki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
Doğru-Yanlış
Isı kaybı % 30
3. Isı yalıtımıyla ilgili aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Isınmak için yapılan harcamaları arttırır.
Isı kaybı % 20
b. Enerji tasarrufu sağlar.
c. Sera etkisini arttırır.
Isı kaybı % 25 Isı kaybı % 13
d. Aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar.
e. Hava kirliliğini arttırır.
Isı kaybı % 7
f. Küresel ısınmayı engeller. a. En fazla ısı kaybı çatıda gerçekleşmektedir.
g. Doğal çevrenin korunmasını sağlar. b. Bacada oluşan ısı kaybı pencerede oluşan ısı kaybından fazladır.
h. Kış aylarında kat kat giyinmek vücut sıcaklığını koruyarak ısı yalıtımı sağlar. c. Tabanda meydana gelen ısı kaybı dış cephede oluşan ısı kaybından fazladır.
ı. Yaz aylarında ısı yalıtımı için ışığı soğuran koyu renk giysiler tercih edilmelidir. d. Binalarda ısı yalıtımı öncelikle tabanda yapılmalıdır.
i. Kuşlar tüylerini kabartarak tüyleri arasına giren hava ile ısı yalıtımı sağlar. e. Isı yalıtımının çatı ve dış cephede yapılması daha fazla enerji tasarrufu sağlar.
f. En az ısı kaybı pencerede olduğundan pencerelerde ısı yalıtımı yapılmamalıdır.
112 113
Yalıtım
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru-Yanlış
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları-1
1. Tabloda yalıtım malzemelerinin özellikleri verilmiştir. Buna göre, aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y)
olduğunu belirtiniz.
Yalıtım malzemeleri Yanma özelliği Kullanım ömrü Kullanıldığı yerler
Cam yünü Zor alev alır Uzun Tavan, iç ve dış duvar, tesisat boruları
Silikon yünü Zor alev alır Uzun Dış cephe
Ahşap Alev alır Kısa Dış ve iç döşeme
Plastik köpük Alev alır. Uzun Dış ve iç duvar
Katran Alev alır Kısa Tavan
Taş yünü Yanmaz Uzun Tavan, iç ve dış duvar
Asbest Yanmaz Uzun Dış cephe
a. Dış ve iç duvar yalıtımında plastik köpük tercih edilmemelidir.
b. Tavan yalıtımında uzun ömürlü ve yanıcı olmadığından taş yünü kullanılabilir.
c. Katran, tavan yalıtımında kullanılır.
d. Tesisat borularının yalıtımında cam yünü kullanılabilir.
e. Dış ve iç döşemede ahşap, tercih edilmemelidir.
f. Plastik köpük alev alıcı özelliktedir.
g. Dış cephede silikon yünü kullanılır.
h. Asbest yanıcı olmadığından dış cephe yalıtımında kullanılabilir.
ı. Yalıtım malzemesinde kısa ömürlü olanları tercih etmek daha fazla tasarruf sağlar.
i. Alev alma özelliği olan yalıtım malzemeleri güvenilir yalıtım sağlamaz.
j. Ahşap, kısa ömürlü ve alev alıcı özellikte olduğundan iç duvar yalıtımında kullanıması tehlikelidir.
114
Yalıtım Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
2. Isı yalıtımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi yan- 6. Aşağıdakilerden hangisi ısı yalıtım malzemesi de-
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları lıştır? ğildir?
Doğru-Yanlış A) Sera etkisini arttırır. A) Asbest
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları-1 B) Aile ve ülke ekonomisine katkı sağlar. B) Bakır
1. Tabloda yalıtım malzemelerinin özellikleri verilmiştir. Buna göre, aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) C) Küresel ısınmanın artmasını engeller. C) Bakalit
olduğunu belirtiniz.
D) Enerji tasarrufu sağlar. D) Silikon yünü
Yalıtım malzemeleri Yanma özelliği Kullanım ömrü Kullanıldığı yerler
Cam yünü Zor alev alır Uzun Tavan, iç ve dış duvar, tesisat boruları
Silikon yünü Zor alev alır Uzun Dış cephe
3. Aşağıdakilerden hangisi eskimoların ısı yalıtımı
Ahşap Alev alır Kısa Dış ve iç döşeme sağlamak için sıkıştırılmış kardan yaptıkları evlere
verilen addır?
Plastik köpük Alev alır. Uzun Dış ve iç duvar
Katran Alev alır Kısa Tavan A) Mantolama B) İglo
C) Vakum D) Termos
Taş yünü Yanmaz Uzun Tavan, iç ve dış duvar
Asbest Yanmaz Uzun Dış cephe 7.
Vücut sıcaklığını koru-
mak için yaz aylarında Kuşlar tüylerini kabar-
a. Dış ve iç duvar yalıtımında plastik köpük tercih edilmemelidir. koyu, kış aylarında açık tarak vücut sıcaklıkları-
renkli giysiler tercih nı korurlar.
4. Aşağıdakilerden hangi ısı yalıtım malzemelerinin edilmelidir.
b. Tavan yalıtımında uzun ömürlü ve yanıcı olmadığından taş yünü kullanılabilir. seçiminde dikkate alınmamalıdır?
Kutupta yaşayan
c. Katran, tavan yalıtımında kullanılır. A) Sağlam, dayanıklı ve uzun ömürlü olmalı canlıların deri altındaki Ayna, ışığı yantsıttığı
B) Hafif ve ısıya dayanıklı olmalı yağ tabakası vücut için binaların dış cephe
d. Tesisat borularının yalıtımında cam yünü kullanılabilir. C) Isındığında duman çıkarmalı ısılarının düşmesine yalıtımında kullanılır.
D) Böcekler ve mikroorganizmalar tarafından zarar neden olur.
görmemeli
e. Dış ve iç döşemede ahşap, tercih edilmemelidir.
Isı yalıtımıyla ilgili doğru ifade içeren kutular ta-
f. Plastik köpük alev alıcı özelliktedir. randığında tablonun görünümü aşağıdakilerden
hangisi olur?
g. Dış cephede silikon yünü kullanılır.
5. Isı yalıtımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi A) B)
yanlıştır?
h. Asbest yanıcı olmadığından dış cephe yalıtımında kullanılabilir.
A) Isı yalıtımı yapılırken maddeler arasındaki ısı alışve-
rişi engellenir.
ı. Yalıtım malzemesinde kısa ömürlü olanları tercih etmek daha fazla tasarruf sağlar.
B) Vakumlama ısı yalıtımında kullanılan bir yöntem-
dir. C) D)
i. Alev alma özelliği olan yalıtım malzemeleri güvenilir yalıtım sağlamaz.
C) Yalıtım malzemeleri ısıyı iyi iletmeyen özelliktedir.
D) Isı yalıtımı maddelerin sıcaklığını azaltmak amacıyla
j. Ahşap, kısa ömürlü ve alev alıcı özellikte olduğundan iç duvar yalıtımında kullanıması tehlikelidir.
yapılır.
114 115
19.Bölüm YAKITLAR
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Yanma özelliğine sahip çevresine ısı veren maddelere yakıt denir.
Yakıtlar oksijen varlığında yanma özelliği gösterirler. Yakıtların bazıları doğada bulunduğu halleri ile, bazıları da işlen-
dikten sonra kullanılır.
Yakıtlardan sağlanan enerji; ısıtma, aydınlatma bazen de nesneleri hareket ettirme amacıyla kullanılır. Yeryüzündeki
tüm yakıtların kaynağı Güneş'tir.
Günlük hayatta kullanılan yakıtlar katı, sıvı ve gaz olarak sınıflandırılır.
Katı yakıtlar doğal ve yapay olarak sınıflandırılır. Taş kömürü, linyit, ağaç ve kurutulmuş bitkiler doğal katı yakıtlardır.
Yapay katı yakıtlar, doğal katı yakıtların özel işlemlerden geçirilmesiyle elde edilir. Odun kömürü ve kok kömürü yapay
katı yakıttır. Kömür batalıklardaki bitkisel atıkların toprak altında sıkışmasıyla milyonlarca yılda oluşur ve ve maden
ocaklarından yeryüzüne çıkarılır. Odun, yaygın olarak kullanılan katı yakıttır ve yandığında çevresine verdiği ısı değeri
düşüktür. Odunun yakıt olarak kullanılması ormanlara ve doğaya zarar verir.
Kömürün yeraltında kaldığı süre arttıkça yandığında çevresine verdiği ısı artar. Bu nedenle uzun sürede oluşan taş
kömürü ve antrasitin ısı değeri yüksek, linyitin ise ısı değeri düşüktür.
Boşluk Doldurma
1. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları tamamlayınız.
a. Yanma özelliğine sahip çevresine ısı veren maddelere ................................... denir.
b. .................................., yeryüzündeki tüm yakıtların kaynağıdır.
c. Günlük hayatta kullanılan yakıtlar katı, ................................... ve gaz olarak sınıflandırılır.
d. Katı yakıtlar ............................................. ve yapay olarak sınıflandırılır.
e. Odun kömürü ve kok kömürü ............................................................. yakıtlardır.
f. Taş kömürü ve linyit ............................................................. yakıtlardır.
g. Odun yandığında çevresine ................................... ısı verir.
h. Taş kömürü ve antrasit ısı değeri ................................... katı yakıtlardır.
ı. .......................................... bataklıklardaki bitkisel atıkların toprak altında sıkışmasıyla oluşur.
116
Yakıtlar
19.Bölüm YAKITLAR
Kılavuz Bilgi
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Sıvı yakıtların kaynağı petroldür. Petrol, hayvan ve bitki atıklarının yeraltında sıkışmasıyla binlerce yılda oluşur. Petrolün
rafinerilerde özel işlemlerden geçirilmesiyle benzin, mazot, fuel–oil, gaz yağı elde edilir. Sıvı yakıtların ısı değerleri bir-
Kılavuz Bilgi
birinden farklıdır. Örneğin, benzin mazottan daha fazla ısı enerjisi verebilir. Benzin ve mazot, kara ve deniz taşıtlarında
Yanma özelliğine sahip çevresine ısı veren maddelere yakıt denir. kullanılır. Gaz yağı ve fuel–oil ısınma amacıyla kullanılır. Sıvı yakıtlar artık bırakmadıkları için katı yakıtlara göre daha
fazla tercih edilir.
Yakıtlar oksijen varlığında yanma özelliği gösterirler. Yakıtların bazıları doğada bulunduğu halleri ile, bazıları da işlen-
dikten sonra kullanılır. Gaz yakıtlar; doğal gaz, metan ve etan gazlarıdır. Doğal gaz karaların altındaki boşluklarda ve deniz altında çok uzun
zamanda oluşur. Renksiz ve kokusuz bir gaz olan doğal gaz, katı ve sıvı yakıtlara göre daha fazla ısı enerjisi verebilir.
Yakıtlardan sağlanan enerji; ısıtma, aydınlatma bazen de nesneleri hareket ettirme amacıyla kullanılır. Yeryüzündeki Yakıldığında kül ve duman bırakmadıkları için çevreye diğer fosil yakıtlara göre daha az zarar verir.
tüm yakıtların kaynağı Güneş'tir.
Günlük hayatta kullanılan yakıtlar katı, sıvı ve gaz olarak sınıflandırılır. Canlı atıklarının yer kabuğunun katmanları arasında uzun sürede değişime uğramasıyla oluşan yakıtlara fosil yakıt
denir. Kömür, petrol ve doğal gaz fosil yakıtlardır. Dünyada yaşamın sürdürülmesi ve üretim için kullanılan enerjinin
Katı yakıtlar doğal ve yapay olarak sınıflandırılır. Taş kömürü, linyit, ağaç ve kurutulmuş bitkiler doğal katı yakıtlardır. yaklaşık %87’si fosil yakıtlardan karşılanmaktadır.
Yapay katı yakıtlar, doğal katı yakıtların özel işlemlerden geçirilmesiyle elde edilir. Odun kömürü ve kok kömürü yapay Elektrik üretiminde Dünya’da en çok kullanılan yakıt kömürdür.
katı yakıttır. Kömür batalıklardaki bitkisel atıkların toprak altında sıkışmasıyla milyonlarca yılda oluşur ve ve maden
ocaklarından yeryüzüne çıkarılır. Odun, yaygın olarak kullanılan katı yakıttır ve yandığında çevresine verdiği ısı değeri Petrol, Dünya’da en yaygın kullanılan fosil yakıttır. Petrol; enerji üretimi, plastik, boya, teflon gibi bir çok alanda kullanılır.
düşüktür. Odunun yakıt olarak kullanılması ormanlara ve doğaya zarar verir. Fosil yakıtlar yenisiyle değiştirilemez ve tekrar kullanılamaz. Bu nedenle fosil yakıtlar kullanıldıkça tükendikleri için
Kömürün yeraltında kaldığı süre arttıkça yandığında çevresine verdiği ısı artar. Bu nedenle uzun sürede oluşan taş yenilenemez enerji kaynakları olarak adlandırılır. Yenilenemez enerji kaynaklarının kullanımıyla oluşan karbondioksit
kömürü ve antrasitin ısı değeri yüksek, linyitin ise ısı değeri düşüktür. gazı, sera etkisine ve hava kirliliğine neden olmaktadır.
Fosil yakıtların kullanılması; iklim değişikliklerine, Dünya’nın çölleşmesine, su kaynaklarının kirlenmesine, hava kirliliğine,
asit yağmurlarına, canlı türlerinin yaşamlarının tehdit altında olmasına ve küresel ısınmaya neden olur.
Karbondioksit gazının atmosferde birikmesi sonucunda Güneş’ten gelen ışınların tutulması ve yerkürenin sıcaklığının
Boşluk Doldurma
artmasına sera etkisi denir.
Yenilenemez enerji kaynakları olan fosil yakıtlar yerine çevreye zarar vermeyen yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalıdır.
1. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları tamamlayınız.
Yenilenebilir enerji kaynakları, doğal süreçler içerisinde yenisiyle değiştirilebilen ya da tekrar kullanılabilen kaynaklardır.
a. Yanma özelliğine sahip çevresine ısı veren maddelere ................................... denir.
Test Alıştırma–1
b. .................................., yeryüzündeki tüm yakıtların kaynağıdır. 2. Sıvı yakıtlarla ilgili aşağıda verilen ifadelerden Gaz yakıtlarla ilgili aşağıda verilen ifadelerden
hangisi yanlıştır?
hangisi yanlıştır?
c. Günlük hayatta kullanılan yakıtlar katı, ................................... ve gaz olarak sınıflandırılır.
A) Kaynağı petroldür. A) Karaların altındaki boşluklarda ve deniz altında
B) Sıvı yakıtların ısı değerleri aynıdır. çok uzun sürede oluşurlar.
d. Katı yakıtlar ............................................. ve yapay olarak sınıflandırılır.
C) Hayvan ve bitki atıklarının sıkışmasıyla binlerce B) Doğal gaz, metan ve etan çeşitleridir.
yılda oluşur.
e. Odun kömürü ve kok kömürü ............................................................. yakıtlardır. C) Çevreye diğer fosil yakıtlardan daha az zarar verirler.
D) Katı yakıtlara göre daha az artık bırakırlar.
D) Katı ve sıvı yakıtlara göre daha az ısı enerjisi verirler.
f. Taş kömürü ve linyit ............................................................. yakıtlardır. Alıştırma–2
g. Odun yandığında çevresine ................................... ısı verir. Fosil yakıtlarla ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Kullanıldıklarında tükendikleri için yenilenemez enerji kaynağıdırlar.
h. Taş kömürü ve antrasit ısı değeri ................................... katı yakıtlardır.
B) Kullanıldıklarında hava kirliliğine ve sera etkisine neden olurlar.
C) Yer kabuğunun katmanları arasında çok kısa sürede oluşurlar.
ı. .......................................... bataklıklardaki bitkisel atıkların toprak altında sıkışmasıyla oluşur.
D) İklim değişikliklerine ve küresel ısınmaya neden olurlar.
116 117
Yakıtlar
Kılavuz Bilgi
Yakıtların havası iyi olmayan ortamlarda yakılması, bacanın iyi çekmemesi ya da cihazın arızalı olması karbonmonoksit
zehirlenmesine yol açar.
Soba ve doğal gaz zehirlenmelerine karşı şu tedbirler alınmalıdır:
– Kullanılan yakıtlar standartlara uygun olmalıdır.
– Soba TSE belgeli olmalıdır.
– Banyoya şofben yerleştirilmemelidir.
– Konutlarda doğal gaz kaçaklarına karşı alarm kurulmalıdır.
– Doğal gaz arızalarında 187 numaralı Doğal Gaz Arıza servisi aranmalıdır.
– Soba, şofben, kombi vb. bulunan ortamlar havalandırılmalıdır.
Kullanıldıkları halde tükenmeyen enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları denir. Hidroelektrik, rüzgar, biyo-
kütle, jeotermal ve Güneş enerjisi yenilenebilir enerji kaynaklarıdır.
Hidroelektrik enerji, suyun hareket enerjisinden yararlanılarak elde edilen enerjidir.
Rüzgar enerjisi, rüzgarın hareket enerjisinden yararlanılarak rüzgar jeneratörlerinde üretilen elektrik enerjisidir.
Biyokütle enerjisi, bitkiler tarafından üretilen organik maddelerin kütlesinden elde edilir. Odun, tarımsal atıklar, canlı
artıkları ve çöplerdir.
Güneş enerjisi, Dünya’daki tüm enerjilerin kaynağıdır. Temiz ve ucuz olması nedeniyle kullanımı gelecek yıllarda ön
plana çıkacaktır. Ülkemiz coğrafi konumu nedeniyle önemli güneş enerjisi potansiyeline sahiptir.
Jeotermal enerji, yeryüzünün iç tabakalarında birikmiş sıcak su ve buhardan elde edilen enerjidir. Jeotermal enerji
öncelikli olarak kaplıcalarda kullanılmaktadır.
Doğru-Yanlış
3. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Kullanıldığı halde tükenmeyen enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları denir.
b. Hidroelektrik enerji, yeryüzünün iç tabakalarında birikmiş sıcak su ve buhardan elde edilir.
c. Rüzgar jeneratörlerinde rüzgarın hareket enerjisinden faydalanılarak elektrik enerjisi elde edilir.
d. Bitkiler tarafından üretilen organik maddelerin kütlesinden elde edilen enerjiye biyokütle enerjisi denir.
e. Dünya’daki tüm enerjilerin kaynağı rüzgar enerjisidir.
f. Odun, tarımsal atıklar, canlı artıkları ve çöpler biyokütledir.
g. Kaplıcalarda jeotermal enerji kullanılır.
Boşluk Doldurma
4. Aşağıda verilen şemadaki boşlukları tamamlayınız.
Yenilenebilir enerji kaynakları
a. Hidroelektrik b. ................................... c. Biyokütle enerjisi d. .................................. e. ....................................
118
Yakıtlar Yakıtlar
Kılavuz Bilgi
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Yakıtların havası iyi olmayan ortamlarda yakılması, bacanın iyi çekmemesi ya da cihazın arızalı olması karbonmonoksit
zehirlenmesine yol açar.
Sınıflandırma
Soba ve doğal gaz zehirlenmelerine karşı şu tedbirler alınmalıdır:
– Kullanılan yakıtlar standartlara uygun olmalıdır. 1. Aşağıdaki tabloda verilen yakıtların katı, sıvı veya gaz yakıt olduğunu “” ile işaretleyerek belirtiniz.
– Soba TSE belgeli olmalıdır.
Yakıt Katı Sıvı Gaz
– Banyoya şofben yerleştirilmemelidir.
Taş kömürü
– Konutlarda doğal gaz kaçaklarına karşı alarm kurulmalıdır.
– Doğal gaz arızalarında 187 numaralı Doğal Gaz Arıza servisi aranmalıdır. Mazot
– Soba, şofben, kombi vb. bulunan ortamlar havalandırılmalıdır. Linyit
Kullanıldıkları halde tükenmeyen enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları denir. Hidroelektrik, rüzgar, biyo- Doğal gaz
kütle, jeotermal ve Güneş enerjisi yenilenebilir enerji kaynaklarıdır. Fuel–oil
Hidroelektrik enerji, suyun hareket enerjisinden yararlanılarak elde edilen enerjidir.
Metan
Rüzgar enerjisi, rüzgarın hareket enerjisinden yararlanılarak rüzgar jeneratörlerinde üretilen elektrik enerjisidir.
Odun
Biyokütle enerjisi, bitkiler tarafından üretilen organik maddelerin kütlesinden elde edilir. Odun, tarımsal atıklar, canlı
artıkları ve çöplerdir. Benzin
Güneş enerjisi, Dünya’daki tüm enerjilerin kaynağıdır. Temiz ve ucuz olması nedeniyle kullanımı gelecek yıllarda ön Antrasit
plana çıkacaktır. Ülkemiz coğrafi konumu nedeniyle önemli güneş enerjisi potansiyeline sahiptir. Gaz yağı
Jeotermal enerji, yeryüzünün iç tabakalarında birikmiş sıcak su ve buhardan elde edilen enerjidir. Jeotermal enerji LPG
öncelikli olarak kaplıcalarda kullanılmaktadır.
Etan
Doğru-Yanlış
Kok kömürü
3. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Kullanıldığı halde tükenmeyen enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları denir. Eşleştirme
b. Hidroelektrik enerji, yeryüzünün iç tabakalarında birikmiş sıcak su ve buhardan elde edilir.
2. Aşağıda verilen ifadeleri verilen kavramlarla eşleştiriniz.
c. Rüzgar jeneratörlerinde rüzgarın hareket enerjisinden faydalanılarak elektrik enerjisi elde edilir.
İfade Kavram
d. Bitkiler tarafından üretilen organik maddelerin kütlesinden elde edilen enerjiye biyokütle enerjisi denir.
1. Sıvı yakıtların kaynağıdır. • Sera etkisi
e. Dünya’daki tüm enerjilerin kaynağı rüzgar enerjisidir.
f. Odun, tarımsal atıklar, canlı artıkları ve çöpler biyokütledir. 2. Yeryüzündeki tüm enerjilerin kaynağıdır. • Odun
g. Kaplıcalarda jeotermal enerji kullanılır. 3. Yandığı zaman ısı veren ve bu amaçla kullanılan maddelerdir. • LPG
Boşluk Doldurma
4. Sıvılaştırılmış petrol gazıdır. • Soba zehirlenmesi
4. Aşağıda verilen şemadaki boşlukları tamamlayınız.
5. Ağaçlardan elde edilen katı yakıttır. • Petrol
Yenilenebilir enerji kaynakları 6. Yer kabuğunun katmanları arasında canlı atıklarının uzun sürede
değişime uğramasıyla oluşan yakıtlardır. • Yakıt
7. Isınma amacıyla yakılan odun ve kömürün yanması sonucu ortaya • Güneş
çıkan zehirli gazın solunmasıyla oluşur.
a. Hidroelektrik b. ................................... c. Biyokütle enerjisi d. .................................. e. ....................................
8. Karbondioksit gazının etkisiyle yerkürenin sıcaklığının artmasıdır. • Fosil yakıt
118 119
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Sınıflandırma
3. Aşağıda verilen numaralı yakıt ve enerji kaynaklarını sera etkisini çok artırma ve az artırma durumlarına göre
sepetlere atarak sınıflandırınız.
1. Benzin 7. Biyokütle
2. Rüzgar enerjisi 8. Jeotermal enerji
3. Kömür 9. Doğal gaz
4. Fuel-oil 10. Mazot
5. Hidroelektrik enerji
6. Güneş enerjisi sera etkisini sera etkisini
çok arttırır. az arttırır.
Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
4. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
Petrolün özel işlemlerden geçirilmesiyle benzin,
mazot, fuel–oil, gaz yağı elde edilir.
D Y
Kömürün yeraltında kaldığı süre arttıkça, Odun doğal katı yakıttır ve yandığında
yandığında çevresine verdiği ısı azalır. çevresine verdiği ısı değeri düşüktür.
D Y D Y
1. çıkış 2. çıkış 3. çıkış 4. çıkış
Test
5. Aşağıdakilerden hangisi fosil yakıtların çevreye verdiği zararlardan değildir?
A) Su kaynaklarının kirlenmesi
B) Sera etkisi ve Dünya’nın çölleşmesi
C) Asit yağmurlarının oluşmasını engelleme
D) İklim değişiklikleri ve küresel ısınma
6. Enerji kaynaklarıyla ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Yenilenebilir enerji kaynakları, yenilenemez enerji kaynaklarına göre çevreye daha az zarar verir.
B) Petrol, yenilenebilir enerji kaynağıdır.
C) Yenilenemez enerji kaynakları kullanıldıkça azaldığından kullanım ömrü sınırlıdır.
D) Yenilenemez enerji kaynaklarının kullanımı sera etkisini arttırır.
120
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
20.Bölüm SESİN YAYILMASI VE SESİN FARKLI ORTAMLARDA FARKLI DUYULMASI
Sınıflandırma
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
3. Aşağıda verilen numaralı yakıt ve enerji kaynaklarını sera etkisini çok artırma ve az artırma durumlarına göre Kılavuz Bilgi
sepetlere atarak sınıflandırınız.
Ses, maddelerin titreşmesiyle oluşur.
1. Benzin 7. Biyokütle Kaynağından çıkan ses, dalgalar hâlinde yayılır.
2. Rüzgar enerjisi 8. Jeotermal enerji Ses, her yönde yayılırken karşılaştığı maddelerle etkileşir. Bu etkilerden biri de sesin iletilmesidir.
3. Kömür 9. Doğal gaz Sesin madde içinde iletilmesine sesin yayılması denir.
4. Fuel-oil 10. Mazot Ses, katı, sıvı ve gaz ortamlardaki taneciklerin titreşmesiyle iletilir. Bir tanecik titreşmeye başladığında diğer taneciklere
çarpar ve onların da titreşmesini sağlar.
5. Hidroelektrik enerji
6. Güneş enerjisi sera etkisini sera etkisini
çok arttırır. az arttırır. Boşluk Doldurma
Tanılayıcı Dallanmış Ağaç 1. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
4. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
a. Ses, her yöne doğru ................................... hâlinde yayılır.
Petrolün özel işlemlerden geçirilmesiyle benzin,
mazot, fuel–oil, gaz yağı elde edilir. b. Ses, maddelerin ................................... ile oluşur.
D Y
c. Ses yayılırken karşılaştığı maddelerle ................................... .
Kömürün yeraltında kaldığı süre arttıkça, Odun doğal katı yakıttır ve yandığında
yandığında çevresine verdiği ısı azalır. çevresine verdiği ısı değeri düşüktür. d. Sesin madde içinde iletilmesine ............................................................ denir.
D Y D Y e. Katı, sıvı ve ................................... ortamlarda ses yayılır.
1. çıkış 2. çıkış 3. çıkış 4. çıkış
f. Çevremizdeki sesler gaz ortam olan ................................... sesi iletmesiyle kulağımıza ulaşır.
Test
5. Aşağıdakilerden hangisi fosil yakıtların çevreye verdiği zararlardan değildir? Boşluk Doldurma Doğru-Yanlış
A) Su kaynaklarının kirlenmesi 2. Aşağıda doktorların kullandığı stetoskop aleti 3. Sesle ilgili;
B) Sera etkisi ve Dünya’nın çölleşmesi verilmiştir. Bu aletin sesin hangi ortamda yayıl- I. Maddelerin titreşmesiyle oluşur.
C) Asit yağmurlarının oluşmasını engelleme dığını kanıtladığını yazınız. II. Her yöne doğrular hâlinde yayılır.
D) İklim değişiklikleri ve küresel ısınma III. Yayılırken karşılaştığı maddelerle etkileşir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
6. Enerji kaynaklarıyla ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Yalnız I B) I ve II
A) Yenilenebilir enerji kaynakları, yenilenemez enerji kaynaklarına göre çevreye daha az zarar verir. ....................................................... C) I ve III D) II ve III
B) Petrol, yenilenebilir enerji kaynağıdır.
C) Yenilenemez enerji kaynakları kullanıldıkça azaldığından kullanım ömrü sınırlıdır.
D) Yenilenemez enerji kaynaklarının kullanımı sera etkisini arttırır.
120 121
Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması
Kılavuz Bilgi
Metal kapının tokmağına vurulduğunda oluşan ses önce katı sonra da gaz ortamda yayılarak kulağımıza ulaşır. Bu durum
sesin katı ve gaz ortamlarda yayıldığını gösterir.
Suda yaşayan balina, yunus ve karides gibi canlılar çıkardıkları seslerle birbirleriyle iletişim kurar. İki taşı su içinde bir-
birine vurduğumuzda çıkan sesi hem sıvı hem gaz ortamda duyarız. Bu örnekler bize sesin sıvı ortamlarda yayıldığını
gösterir.
Televizyon izlerken çıkan sesler, yolda yürürken işittiğimiz kuş sesleri havada yayılarak kulağımıza ulaşır. Bu durum
sesin gaz ortamlarda yayıldığını gösterir.
Boşluk Doldurma
4. Selin, odasında kitap okurken sokaktan geçen ambulansın sesini duymuştur.
Buna göre ambulans sesinin hangi ortamlardan geçerek Selin’in kulağına ulaştığını yazınız.
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
5. Ömer, akvaryumdaki balıklara oksijen sağlayan hava motorunun sesini duymaktadır.
Buna göre, hava motorunun sesi hangi ortamlardan geçerek Ömer’in kulağına ulaşır.
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
Doğru-Yanlış
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Ses, saydam olmayan ortamlarda iletilebilir.
b. Ses, gaz ortamda yayılmaz.
c. Balina, yunus ve karides gibi canlılar su içerisinde çıkardıkları sesle iletişim kurarlar.
d. Cansız varlıklar ses oluşturmaz.
122
Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi Çevremizdeki seslerin birbirinden farklı olmasının nedeni her kaynaktan yayılan sesin ayrı bir titreşim sonucu meydana
Metal kapının tokmağına vurulduğunda oluşan ses önce katı sonra da gaz ortamda yayılarak kulağımıza ulaşır. Bu durum gelmesidir.
sesin katı ve gaz ortamlarda yayıldığını gösterir.
Canlı, cansız varlıkların oluşturdukları seslerin farklı olması hayatımızı kolaylaştırır. Televizyondan, kapı zilinden, saç
Suda yaşayan balina, yunus ve karides gibi canlılar çıkardıkları seslerle birbirleriyle iletişim kurar. İki taşı su içinde bir- kurutma makinesinden çıkan sesleri kolaylıkla ayırt edebiliriz.
birine vurduğumuzda çıkan sesi hem sıvı hem gaz ortamda duyarız. Bu örnekler bize sesin sıvı ortamlarda yayıldığını
gösterir. Cisimlerin yapıldığı maddeler oluşturulan sesi etkiler. Örneğin metal, cam, tahta, porselen, plastik kaplara tahta kaşık
ile vurulduğunda oluşan seslerin hepsi birbirinden farklıdır.
Televizyon izlerken çıkan sesler, yolda yürürken işittiğimiz kuş sesleri havada yayılarak kulağımıza ulaşır. Bu durum
sesin gaz ortamlarda yayıldığını gösterir. Farklı cisimlerle farklı sesler üretilebilmesi çeşitli müzik aletlerinin geliştirilmesini sağlamıştır. Saksafondan çıkan ses,
havanın titreşmesiyle oluşur. Gitardan çıkan ses, gitardaki tellerin titreşmesiyle; davuldan çıkan ses, davulun yüze-
Boşluk Doldurma yindeki derinin titreşmesiyle oluşur. İnsan sesi, gırtlaktaki ses tellerinin titreşmesiyle oluşur. Her insanın ses tellerinin
büyüklüğünün birbirinden farklı olması insanların seslerinin farklı olmasını sağlar.
4. Selin, odasında kitap okurken sokaktan geçen ambulansın sesini duymuştur.
Buna göre ambulans sesinin hangi ortamlardan geçerek Selin’in kulağına ulaştığını yazınız. Doğru-Yanlış
................................................................................................................... 7. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
................................................................................................................... a. Farklı ses kaynaklarının oluşturduğu sesler farklıdır.
...................................................................................................................
b. Canlı ve cansız varlıkların çıkardıkları seslerin farklı olması hayatımızı kolaylaştırır.
...................................................................................................................
................................................................................................................... c. Bir baterinin zil ve davullarına tokmak ile vurulduğunda aynı ses çıkar.
...................................................................................................................
d. Cisimlerin yapıldığı maddeler oluşturulan sesi etkiler.
5. Ömer, akvaryumdaki balıklara oksijen sağlayan hava motorunun sesini duymaktadır. e. Farklı müzik aletlerinin oluşturduğu sesler farklıdır.
Buna göre, hava motorunun sesi hangi ortamlardan geçerek Ömer’in kulağına ulaşır.
f. Kemandan çıkan ses, kemandaki tellerin titreşmesiyle oluşur.
...................................................................................................................
................................................................................................................... g. İnsanlarda ses tellerinin büyüklüğü aynıdır.
...................................................................................................................
h. İnsan sesi, gırtlaktaki ses tellerinin titreşmesiyle oluşur.
...................................................................................................................
................................................................................................................... ı. Flütten çıkan ses, flütün içindeki havanın titreşmesiyle oluşur.
................................................................................................................... i. Davulda, yüzeyindeki derinin titreşimiyle ses oluşur.
Doğru-Yanlış
j. Tahta kaşık ile sırasıyla metal ve cam kavonoza vurulduğunda oluşan sesler farklıdır.
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
k. İki metal bilye havada ve suda birbirine vurulduğunda işitilen ses aynı olur.
a. Ses, saydam olmayan ortamlarda iletilebilir.
b. Ses, gaz ortamda yayılmaz. l. Farklı ses kaynaklarının oluşturduğu titreşimler farklıdır.
c. Balina, yunus ve karides gibi canlılar su içerisinde çıkardıkları sesle iletişim kurarlar.
d. Cansız varlıklar ses oluşturmaz.
122 123
Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması
Kılavuz Bilgi
Farklı cisimlerden farklı sesler çıkması hayvanların hayatını kolaylaştırır. Sincaplar, kabuklu yiyeceklerin içlerinin dolu
olup olmadığını kabuklarına vurarak anlar.
Ses kaynağından çıkan ses, maddesel ortam farklılaşınca farklı şekilde duyulur. Uçmakta olan kuşun sesini havada
farklı, suyun içinde yüzerken farklı duyarız.
Test
8. Sıcak bir yaz günü manava karpuz almak için giden Sabri Bey, manavdan iyi bir karpuz
seçmesini istemiştir. Manav bir kaç tane karpuzu sırasıyla eline alıp vurduktan sonra bir
tanesini seçerek vermiştir.
Manavın uyguladığı bu durumla ilgili,
I. Manav karpuzlara vurarak çıkan sesleri dinlemiştir.
II. Farklı karpuzlara vurduğunda aynı sesi duymuştur.
III. Karpuzların içindeki madde taneciği miktarı çıkan sesleri etkilemiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III
Doğru-Yanlış
9. Mert, elindeki taşları önce havada, sonra içinde su bulunan cam kap içerisinde birbirine
vurarak oluşan sesleri dinliyor.
Buna göre, aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Taşları havada vurduğunda çıkan sesi duymuştur.
b. Taşları suda vurduğunda çıkan sesi duymamıştır.
c. Havada ve suda taşları birbirine vurduğunda duyduğu sesler farklıdır.
d. Taşları havada birbirine vurduğunda hava moleküllerinin titreşimiyle ses oluşmuş-
tur.
e. Taşları suda birbirine vurduğunda cam kavanozun taneciklerinin titreşimiyle ses
oluşmuştur.
124
Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması Sesin Yayılması ve Sesin Farklı Ortamlarda Farklı Duyulması
Kılavuz Bilgi Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Farklı cisimlerden farklı sesler çıkması hayvanların hayatını kolaylaştırır. Sincaplar, kabuklu yiyeceklerin içlerinin dolu
olup olmadığını kabuklarına vurarak anlar.
Ses kaynağından çıkan ses, maddesel ortam farklılaşınca farklı şekilde duyulur. Uçmakta olan kuşun sesini havada Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
farklı, suyun içinde yüzerken farklı duyarız.
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
Ses maddelerin titreşmesiyle oluşur.
D Y
Test
8. Sıcak bir yaz günü manava karpuz almak için giden Sabri Bey, manavdan iyi bir karpuz Sesin madde içinde iletilmesine sesin
seçmesini istemiştir. Manav bir kaç tane karpuzu sırasıyla eline alıp vurduktan sonra bir Ses, sadece hava ortamında yayılır. yayılması denir.
tanesini seçerek vermiştir.
D Y D Y
Manavın uyguladığı bu durumla ilgili,
I. Manav karpuzlara vurarak çıkan sesleri dinlemiştir. 1. çıkış 2. çıkış 3. çıkış 4. çıkış
II. Farklı karpuzlara vurduğunda aynı sesi duymuştur.
III. Karpuzların içindeki madde taneciği miktarı çıkan sesleri etkilemiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur? Boşluk Doldurma
A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III
2. Aşağıda verilen durumların sesin hangi ortamda yayıldığını ispatladığını yazınız.
Yan odadaki müzik sesinin duyulması a.
Doğru-Yanlış
9. Mert, elindeki taşları önce havada, sonra içinde su bulunan cam kap içerisinde birbirine Akvaryumdaki balıkların odada çalıştırılan b.
vurarak oluşan sesleri dinliyor. matkap sesinden korkması
Buna göre, aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
Suyun derinliklerinde yüzerken geçen su
a. Taşları havada vurduğunda çıkan sesi duymuştur. motorunun sesinin duyulması c.
b. Taşları suda vurduğunda çıkan sesi duymamıştır.
Patlayan havai fişek seslerinin duyulması d.
c. Havada ve suda taşları birbirine vurduğunda duyduğu sesler farklıdır.
d. Taşları havada birbirine vurduğunda hava moleküllerinin titreşimiyle ses oluşmuş- Ders çalışırken sokaktan geçen bozacının e.
tur. sesinin duyulması
e. Taşları suda birbirine vurduğunda cam kavanozun taneciklerinin titreşimiyle ses Yürüyüş yaparken itfaiye aracının sesinin
oluşmuştur. duyulması f.
124 125
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
3. Sesin dalgalar halinde yayıldığını deneyle göstermek isteyen bir öğrenci aşağıdaki deney düzeneklerinden
hangisini kullanmalıdır?
a. b.
İçinde çalar saat Cam kavanoz ve
bulunan cam eşit miktar pirinç,
fanus mercimek, nohut
c. d.
içi su dolu
Davul ve
leğen ve taş
tokmağı
4. Aylin, aynı büyüklükteki demir, tahta ve cam kaplara tokmak ile sırasıyla vurarak ses oluşturuyor.
Buna göre Aylin deneyinde aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabını araştırmaktadır?
a. Ses, nasıl oluşur?
b. Aynı ses farklı ortamlarda aynı mı duyulur?
c. Cisimlerin yapıldığı maddeler oluşan sesi etkiler mi?
d. Sesin yayıldığı ortamın değişmesi sesin farklı işitilme-
sine neden olur mu?
Demir Tahta Cam
Doğru-Yanlış
5. Ömer, özdeş çalar saatleri içinde hava, pamuk, karton parçaları bulunan fanuslara bırakarak, çalar saatler çaldığında
oluşan sesleri dinliyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Ses kaynakları farklı olduğundan oluşan sesleri farklı duymuştur. Hava pamuk karton
b. Fanuslardaki çalar saatlerin sesini duymaz.
c. Fanuslarda çalar saatlerin oluşturduğu ses aynıdır.
d. Çalar saatlerin oluşturduğu sesleri fanustaki ortamlar farklı olduğundan farklı işitir.
126
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Boşluk Doldurma
3. Sesin dalgalar halinde yayıldığını deneyle göstermek isteyen bir öğrenci aşağıdaki deney düzeneklerinden
hangisini kullanmalıdır? 6. Aşağıdaki ses kaynaklarında titreşerek ses oluşturan yapıyı yazınız.
a. b. Keman Æ .......................................................... Kedi Æ ..........................................................
İnsan Æ .......................................................... Davul Æ ..........................................................
İçinde çalar saat Cam kavanoz ve Darbuka Æ .......................................................... Piyano Æ ..........................................................
bulunan cam eşit miktar pirinç, Kaval Æ .......................................................... Saz Æ ..........................................................
fanus mercimek, nohut
Tamamlayan Kavramlar
7. Aşağıdaki ifadeleri doğru tamamlayan kavramları çerçeve içine alarak işaretleyiniz.
c. d. a. Metal kaşıklar havada ve suda birbirine vurulduğunda aynı / farklı sesler işitilir.
b. Tahta çubuk ile porselen ve metal kavanoza vurulduğunda oluşan sesler farklı / aynı olur.
içi su dolu
Davul ve c. Ses karşılaştığı maddesel ortamlardan geçebilir / geçemez.
leğen ve taş
tokmağı d. Sesin oluşabilmesi için salınım / titreşim hareketinin olması gerekir.
e. Bir kaynaktan çıkan ses doğrular / dalgalar hâlinde yayılır.
f. Yunuslar suyun sesi soğurma / iletme özelliği sayesinde iletişim kurar.
4. Aylin, aynı büyüklükteki demir, tahta ve cam kaplara tokmak ile sırasıyla vurarak ses oluşturuyor.
Buna göre Aylin deneyinde aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabını araştırmaktadır? g. Havuzda suyun içinde yüzmekte olan kişi havuz kenarında konuşan kişilerin sesini duyar / duyamaz.
h. Bir kaynaktan çıkan ses bir yöne / her yöne doğru yayılır.
a. Ses, nasıl oluşur?
ı. Aynı ses farklı ortamlarda aynı / farklı duyulur.
b. Aynı ses farklı ortamlarda aynı mı duyulur? i. Ses, gaz ortamlarda yayılır / yayılmaz.
j. Farklı ses kaynaklarının oluşturduğu sesler farklıdır / aynıdır.
c. Cisimlerin yapıldığı maddeler oluşan sesi etkiler mi?
Test
d. Sesin yayıldığı ortamın değişmesi sesin farklı işitilme- 8. Aşağıda verilen özdeş porselen tabaklara plastik, demir ve tahta kaşıklarla sırasıyla vuruluyor.
sine neden olur mu? Buna göre,
Demir Tahta Cam plastik demir tahta
Doğru-Yanlış
5. Ömer, özdeş çalar saatleri içinde hava, pamuk, karton parçaları bulunan fanuslara bırakarak, çalar saatler çaldığında
oluşan sesleri dinliyor.
Bu deneyle ilgili aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Ses kaynakları farklı olduğundan oluşan sesleri farklı duymuştur. Hava pamuk karton
I. Tabaklardan çıkan sesler aynıdır.
b. Fanuslardaki çalar saatlerin sesini duymaz.
II. Tabaklardan çıkan sesler farklıdır.
III. Kaşıkların yapıldığı madde oluşan sesleri etkilemez.
c. Fanuslarda çalar saatlerin oluşturduğu ses aynıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
d. Çalar saatlerin oluşturduğu sesleri fanustaki ortamlar farklı olduğundan farklı işitir.
A) Yalnız II B) I ve III C) II ve IIII D) I, II ve III
126 127
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Alıştırma–9
Şekildeki bir radyodan çıkan sesin yayılma şeklini çizerek gösteriniz.
Alıştırma–10
Aşağıda iki farklı deney düzenekleri verilmiştir.
metal kaşık tahta kaşık
Su
Hava
cam kavanoz cam kavanoz
1. düzenek 2. düzenek
a. 1. deney düzeneğinde metal kaşıklar önce hava ortamında, sonra içinde su bulunan kapta birbirine vurularak ses
oluşturuluyor.
Buna göre 1. düzenek kullanılarak sesin yayılması ile ilgili hangi sonuca ulaşılır?
...................................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................................
b. 2. deney düzeneğinde cam kavanoza önce metal kaşık ile sonra tahta kaşık ile vurularak ses oluşturuluyor.
Buna göre 2. düzenek kullanılarak ses oluşumuyla ilgili hangi sonuca ulaşılır?
...................................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................................
...................................................................................................................................................................................................................................
Doğru - Yanlış
11. Aşağıdaki müzik aletleriyle ilgili verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Saksafon, trompet ve keman ile oluşturulan sesler birbirinden farklıdır.
b. Saksafonda içindeki hava taneciklerinin titreşimiyle ses oluşur. Saksafon
c. Trompet, metal kısmın titreşimiyle ses oluşturur. Keman
d. Kemanın tellerinin titreşimiyle oluşan ses trompette oluşan sesten farklıdır.
Trompet
128
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
21.Bölüm SESİN SÜRATİ
Alıştırma–9
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Şekildeki bir radyodan çıkan sesin yayılma şeklini çizerek gösteriniz.
Kılavuz Bilgi
Katı, sıvı ve gaz ortamları oluşturan taneciklerin birbirlerine göre uzaklıkları farklıdır. Tanecikler arasındaki boşluk art-
tıkça tanecikler arasındaki etkileşim azaldığından, titreşim aktarımı da yavaşlar. Bu nedenle katı tanecikleri arasındaki
boşluk çok az olduğundan ses en hızlı katılarda yayılır. Sıvılarda katılara göre biraz daha yavaş, gazlarda ise en yavaş
yayılır. Kısaca sesin farklı maddesel ortamlarda yayılma hızları arasında katı > sıvı > gaz ilişkisi vardır.
Sesin yayılması için maddesel ortam gereklidir. Boşlukta madde taneciği olmadığından, ses boşlukta yayılmaz.
Alıştırma–10
Aşağıda iki farklı deney düzenekleri verilmiştir.
metal kaşık tahta kaşık Doğru - Yanlış
1. Özdeş çalar saatler kurularak cam fanusların içine konuluyor.
Su Buna göre aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
Hava
cam kavanoz cam kavanoz
Hava Boşluk
1. düzenek 2. düzenek
a. 1. deney düzeneğinde metal kaşıklar önce hava ortamında, sonra içinde su bulunan kapta birbirine vurularak ses
oluşturuluyor.
Buna göre 1. düzenek kullanılarak sesin yayılması ile ilgili hangi sonuca ulaşılır?
................................................................................................................................................................................................................................... I II
................................................................................................................................................................................................................................... a. Çalar saatler aynı anda çaldığında sadece I. fanustaki saatin sesi duyulur.
................................................................................................................................................................................................................................... b. II. fanustaki çalar saatin sesi daha iyi duyulur.
b. 2. deney düzeneğinde cam kavanoza önce metal kaşık ile sonra tahta kaşık ile vurularak ses oluşturuluyor. c. I. fanustaki hava tanecikleri titreşerek saatin oluşturduğu sesi iletir.
Buna göre 2. düzenek kullanılarak ses oluşumuyla ilgili hangi sonuca ulaşılır? d. II. fanusta madde taneciği olmadığından çalar saatin sesi duyulmaz.
................................................................................................................................................................................................................................... Boşluk Doldurma
................................................................................................................................................................................................................................... 2. Aşağıdaki çalar saatin çevresine dört bölgeden oluşan karton kutu geçiriliyor.
................................................................................................................................................................................................................................... Bölgeler demir, su, boşluk ve hava ortamlarından oluştuğuna göre, sesin bu ortamlarda yayılma hızları ara-
Doğru - Yanlış sındaki ilişkiyi yazınız.
11. Aşağıdaki müzik aletleriyle ilgili verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
Boşluk Hava
a. Saksafon, trompet ve keman ile oluşturulan sesler birbirinden farklıdır.
b. Saksafonda içindeki hava taneciklerinin titreşimiyle ses oluşur. Saksafon ..................................... > ..................................... > .....................................> .....................................
c. Trompet, metal kısmın titreşimiyle ses oluşturur. Keman Su Dem r
d. Kemanın tellerinin titreşimiyle oluşan ses trompette oluşan sesten farklıdır.
Trompet
128 129
Sesin Sürati
Kılavuz Bilgi
Şimşek ve gök gürültüsü aynı anda meydana gelmesine rağmen önce şimşeğin ışığını görürüz, bir süre sonra gök gürül-
tüsünü duyarız. Bu durum şimşek olayında elektrik enerjisinin ışık hızıyla, gök gürültüsünün ise ses hızı ile yayılmasından
kaynaklanır. Işık hızı, ses hızından karşılaştırılamayacak kadar büyüktür. Sesin havadaki sürati yaklaşık 340 m/s, ışığın
havadaki sürati ise 300 000 000 m/s’dir.
Ses, bir enerji türüdür. Madde taneciklerinin titreşmesiyle ses, bir tanecikten diğerine aktarılır.
Kuvvetli bir patlamanın çevresindeki camları kırması, radyonun yakınına konulan mum alevinin titremesi sesin bir
enerji olduğunu kanıtlar.
Ses, suda yaklaşık 1500 m/s süratle, çelikte ise yaklaşık 5000 m/s süratle yayılır.
Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin enerjisi azalır. Enerjinin bir kısmı taneciklerin birbiriyle çarpışması sonucu ısıya
dönüşür ve belli bir mesafe sonra ses duyulmaz olur.
İşaretleme
3. Aşağıdaki olaylardan sesin bir enerjiye sahip olduğunu gösterenleri işaretleyerek belirtiniz.
Dağcının bağırması Dağa doğru bağıran Yarasaların çıkardıkları Bazı opera sanatçılarının
sonucu çığın düşmesi sporcunun sesini tekrar sesle yollarını bulabilmesi bağırarak bir bardağı
duyması kırabilmesi
a. b. c. d.
4. Bir öğrenci çalar saatini kurarak havası boşaltılmış cam fanus içine bırakıyor.
a. Öğrenci çalar saatin sesini duyabilir mi? Açıklayınız.
boşluk ...............................................................................................................................................................
...............................................................................................................................................................
b. Çalar saatin sesini duyabilmesi için öğrenci hangi değişiklikleri yapabilir?
Vakum ...............................................................................................................................................................
...............................................................................................................................................................
c. Çalar saatin sesini en yavaş ve en hızlı duyabilmesi için öğrencinin yapması gereken değişiklikleri yazınız.
............................................................................................................................................................................................................................................
............................................................................................................................................................................................................................................
130
Sesin Sürati Sesin Sürati
Doğru - Yanlış
Kılavuz Bilgi
5. Madde Sesin sürati (m/s) Sıcaklık
Şimşek ve gök gürültüsü aynı anda meydana gelmesine rağmen önce şimşeğin ışığını görürüz, bir süre sonra gök gürül- Hava 332 0°C
tüsünü duyarız. Bu durum şimşek olayında elektrik enerjisinin ışık hızıyla, gök gürültüsünün ise ses hızı ile yayılmasından
kaynaklanır. Işık hızı, ses hızından karşılaştırılamayacak kadar büyüktür. Sesin havadaki sürati yaklaşık 340 m/s, ışığın Su 1432 0°C
havadaki sürati ise 300 000 000 m/s’dir. Demir 5000 0°C
Ses, bir enerji türüdür. Madde taneciklerinin titreşmesiyle ses, bir tanecikten diğerine aktarılır. Tabloda verilen bilgilere göre aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
Kuvvetli bir patlamanın çevresindeki camları kırması, radyonun yakınına konulan mum alevinin titremesi sesin bir a. Sesin demirdeki sürati havadaki süratinden büyüktür.
enerji olduğunu kanıtlar.
Ses, suda yaklaşık 1500 m/s süratle, çelikte ise yaklaşık 5000 m/s süratle yayılır. b. Ses en yavaş gaz ortamda yayılır.
Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin enerjisi azalır. Enerjinin bir kısmı taneciklerin birbiriyle çarpışması sonucu ısıya
dönüşür ve belli bir mesafe sonra ses duyulmaz olur. c. Ses farklı ortamlarda aynı süratle yayılır.
İşaretleme d. Ses suda, havaya göre daha yavaş yayılır.
6. Sesle ilgili,
3. Aşağıdaki olaylardan sesin bir enerjiye sahip olduğunu gösterenleri işaretleyerek belirtiniz.
I. Ses bir enerji türüdür.
II. Ses boşlukta yayılır.
III. Ses gaz ortamlarda sıvı ortamlara göre daha hızlı yayılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III
7. Şimşek ve gök gürültüsü olayları ile ilgili aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış(Y) olduğunu belirtiniz.
Dağcının bağırması Dağa doğru bağıran Yarasaların çıkardıkları Bazı opera sanatçılarının a. Şimşek ve gök gürültüsü aynı anda meydana gelir.
sonucu çığın düşmesi sporcunun sesini tekrar sesle yollarını bulabilmesi bağırarak bir bardağı
duyması kırabilmesi
b. Önce gök gürültüsünün sesini duyarız.
a. b. c. d.
c. Şimşek olayında elektrik enerjisi ışık hızıyla yayılır.
4. Bir öğrenci çalar saatini kurarak havası boşaltılmış cam fanus içine bırakıyor. d. Işığın havadaki sürati, sesin havadaki süratinden büyüktür.
a. Öğrenci çalar saatin sesini duyabilir mi? Açıklayınız. e. Gök gürültüsü ses hızıyla yayılır.
boşluk ............................................................................................................................................................... Tamamlayan Kavramlar
...............................................................................................................................................................
8. Aşağıda verilen ifadeleri doğru tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz.
b. Çalar saatin sesini duyabilmesi için öğrenci hangi değişiklikleri yapabilir? a. Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin enerjisi azalır / artar.
Vakum ............................................................................................................................................................... b. Ses hızı ışık hızından büyüktür / küçüktür.
...............................................................................................................................................................
c. Ses boşlukta yayılır / yayılmaz.
c. Çalar saatin sesini en yavaş ve en hızlı duyabilmesi için öğrencinin yapması gereken değişiklikleri yazınız.
d. Ses, farklı maddesel ortamlarda aynı / farklı hızlarla yayılır.
............................................................................................................................................................................................................................................
e. Sesin yayılması için maddesel ortam gereklidir / gerekmemektedir.
............................................................................................................................................................................................................................................
130 131
Sesin Sürati
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
1. Özdeş çalar saatler kullanılarak cam fanuslarla aşağıdaki düzenekler hazırlanıyor.
Buna göre deneyin bağımlı, bağımsız ve sabit tutulan değişkenlerini yazınız.
Cam fanus
Strafor Çalar saat Pamuk
Bağımsız değişken Bağımlı değişken Sabit tutulan değişken
............................................................... ............................................................... ...............................................................
............................................................... ............................................................... ...............................................................
............................................................... ............................................................... ...............................................................
2. Sesin gaz, katı ve sıvı ortamlarda yayılma hızları arasındaki ilişkiyi yazınız.
...............................................................................................................................................................................................................................................
...............................................................................................................................................................................................................................................
3. Aşağıda verilen durumlardan sesin enerji türü olduğunu kanıtlayanları işaretleyerek belirtiniz.
a. Müzik çaların sesinin çok açıldığında akvaryumdaki suyun titreşmesi
b. Ultrason cihazı ile iç organların görüntülenmesi
c. Tren geçtiğinde evin camlarının titreşmesi
d. Radyonun yakınına konulan mum alevinin titreşmesi
e. Stetoskop ile iç organların kontrol edilmesi
f. Opera sanatçılarının bağırarak cam bardağı kırabilmeleri
g. Yunusların çıkardıkları seslerle iletişim kurması
132
Sesin Sürati Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Doğru - Yanlış
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
4. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
1. Özdeş çalar saatler kullanılarak cam fanuslarla aşağıdaki düzenekler hazırlanıyor.
Buna göre deneyin bağımlı, bağımsız ve sabit tutulan değişkenlerini yazınız. a. Madde tanecikleri arasındaki boşluk arttıkça tanecikler arasındaki titreşim aktarımı yavaşlar.
Cam fanus b. Sesin farklı maddesel ortamlarda yayılma hızları farklıdır.
c. Sesin yayılması için maddesel ortam gerekli değildir.
Strafor Çalar saat Pamuk d. Ses, boşlukta yayılmaz.
e. Ses, katı ortamlarda sıvı ve gazlara göre daha iyi yayılır.
f. Ses, bir enerji türüdür.
g. Sesin havada yayılma hızı ışığın havanın yayılma hızından büyüktür.
h. Güneş’in merkezindeki patlamalar uzayda ses yayılmadığından duyulmaz.
Bağımsız değişken Bağımlı değişken Sabit tutulan değişken 5. Aşağıdaki balonlarda sesle ilgili ifadeler yer almaktadır.
Yanlış ifadelerin yazılı olduğu balonlar patlatılacağına göre kaç numaralı balonlar patlatılmalıdır?
............................................................... ............................................................... ...............................................................
............................................................... ............................................................... ............................................................... Boşlukta Sesin ortamda Ses, gaz Ses kay-
madde tane- yayılma hızları ortamda en nağından
............................................................... ............................................................... ...............................................................
ciği oldu- arasında hızlı yayılır. uzaklaştıkça
ğundan ses katı = sıvı = gaz sesin şiddeti
2. Sesin gaz, katı ve sıvı ortamlarda yayılma hızları arasındaki ilişkiyi yazınız.
yayılır. ilişkisi vardır. artar.
............................................................................................................................................................................................................................................... 1 2 3 4
...............................................................................................................................................................................................................................................
6. Şimşek ve yıldırım olayları ile ilgili,
I. Önce şimşeğin ışığı görülür sonra gök gürültüsü duyulur.
3. Aşağıda verilen durumlardan sesin enerji türü olduğunu kanıtlayanları işaretleyerek belirtiniz.
II. Sesin yayılma hızı ışığın yayılma hızından büyüktür.
a. Müzik çaların sesinin çok açıldığında akvaryumdaki suyun titreşmesi III. Ses hava ortamında yayılmaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
b. Ultrason cihazı ile iç organların görüntülenmesi
A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III
c. Tren geçtiğinde evin camlarının titreşmesi Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
7. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
d. Radyonun yakınına konulan mum alevinin titreşmesi
D Ses enerji taşır ve çevresinde etkiler bırakır. Y
e. Stetoskop ile iç organların kontrol edilmesi
Sokaktan geçmekte olan kamyonun
f. Opera sanatçılarının bağırarak cam bardağı kırabilmeleri yakınındaki evlerin camlarını titreştirmesi Ses enerjisi titreşimlerle molekülden
moleküle iletilir.
sesin enerji türü olduğunu gösterir.
D Y D Y
g. Yunusların çıkardıkları seslerle iletişim kurması
1. çıkış 2. çıkış 3. çıkış 4. çıkış
132 133
22.Bölüm SESİN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Ses madde ile karşılaştığında yayılabilir, yansıyabilir veya soğurulabilir.
Kaynaktan çıkan sesin bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönmesine sesin yansıması denir.
Ses, pürüzsüz ve sert yüzeylerde düzgün yansıdığı için daha iyi duyulur.
Sesin bir engele çarpıp yansıdıktan sonra tekrar duyulmasına yankı denir.
Sesi yansıtan yüzeye yakın olunduğunda, kaynaktan çıkan ses ve oluşan yankı birbirinden ayırt edilemez. Yankının
ayırt edilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 m mesafe olmalıdır.
Boşluk Doldurma
1. Aşağıdaki şemada verilen boşlukları tamamlayınız.
Yansıyab l r ........................................................ ........................................................
Doğru-Yanlış
2. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Ses, pürüzlü ve yumuşak yüzeylerde daha iyi duyulur.
b. Sesin bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönmesine yankı denir.
c. Yankının ayırt edilebilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 m mesafe olmalıdır.
d. Sesin bir engele çarpıp tekrar duyulması olayına sesin yansıması denir.
e. Sert ve pürüzsüz yüzeyler sesi daha iyi yansıtır.
f. Sesin yayılması için maddesel ortam gereklidir.
g. Sesi yansıtan yüzey yakın ise kaynaktan çıkan ses ile oluşan yankı birbirinden ayırt edilemez.
3. Ses ile ilgili,
I. Sert ve pürüzsüz yüzeylere çarptığında daha iyi duyulur.
II. Bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönebilir.
III. Boşlukta yayılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III
134
22.Bölüm SESİN MADDEYLE ETKİLEŞİMİ Sesin Maddeyle Etkileşimi
Kılavuz Bilgi
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Sesin maddeler tarafından tutulmasına soğurulma denir. Maddeler sesi farklı miktarda soğurur. Pürüzlü, girintili,
Kılavuz Bilgi
gözenekli yüzeyler sesin daha çok soğurulmasını sağlar.
Ses madde ile karşılaştığında yayılabilir, yansıyabilir veya soğurulabilir.
Sesin yayılmasının önlenmesine ses yalıtımı denir. Ses yatılımında sesi daha çok soğuran; strafor köpük, keçe, cam
Kaynaktan çıkan sesin bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönmesine sesin yansıması denir.
Ses, pürüzsüz ve sert yüzeylerde düzgün yansıdığı için daha iyi duyulur. yünü, kumaş ve pamuk gibi içinde hava boşluğu bulunan maddeler kullanılır.
Sesin bir engele çarpıp yansıdıktan sonra tekrar duyulmasına yankı denir. Sesin meydana gelişini, yayılmasını, yansımasını, soğurulmasını ve gürültüsünün kontrol edilmesini inceleyen bilim
Sesi yansıtan yüzeye yakın olunduğunda, kaynaktan çıkan ses ve oluşan yankı birbirinden ayırt edilemez. Yankının dalına ses bilimi (akustik) denir. Mühendis ve mimarlar inşa ettikleri yerleri akustik özelliklere uygun düzenler.
ayırt edilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 m mesafe olmalıdır.
Boşluk Doldurma
Boşluk Doldurma
1. Aşağıdaki şemada verilen boşlukları tamamlayınız.
4. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
a. Sesin maddeler tarafından tutulmasına ............................................................. denir.
b. Sesin yayılmasının önlenmesine ............................................................. denir.
c. Sesin özelliklerini inceleyen bilim dalına ............................................................. denir.
Yansıyab l r ........................................................ ........................................................ d. Gözenekli, pürüzlü, hava boşluğu bulunan maddeler sesi daha çok ............................................................. .
e. Ses yalıtımında sesi daha çok ............................................................. maddeler kullanılır.
Doğru-Yanlış f. Pencerelerde çift cam kullanılması ............................................................. sağlar.
g. Otomobillerin egzoz borularında kullanılan maddeler sesi ............................................................. .
2. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
h. Mühendis ve mimarlar inşa ettikleri yerleri ............................................................. özellikleri taşıyacak şekilde inşa ederler.
a. Ses, pürüzlü ve yumuşak yüzeylerde daha iyi duyulur.
ı. Yol kenarlarının ağaçlandırılması ....................................................... sağlar.
b. Sesin bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönmesine yankı denir.
i. Maddeler sesi ......................................................... miktarda soğurur.
c. Yankının ayırt edilebilmesi için ses kaynağı ile engel arasında en az 17 m mesafe olmalıdır.
j. İçinde ............................................................ boşluğu bulunan maddeler ses yalıtımında kullanılır.
d. Sesin bir engele çarpıp tekrar duyulması olayına sesin yansıması denir.
e. Sert ve pürüzsüz yüzeyler sesi daha iyi yansıtır. İşaretleme
f. Sesin yayılması için maddesel ortam gereklidir.
5. Aşağıdaki maddelerden ses yalıtımında kullanılanları işaretleyerek belirtiniz.
g. Sesi yansıtan yüzey yakın ise kaynaktan çıkan ses ile oluşan yankı birbirinden ayırt edilemez.
3. Ses ile ilgili,
I. Sert ve pürüzsüz yüzeylere çarptığında daha iyi duyulur.
II. Bir engele çarpıp geldiği ortama geri dönebilir.
III. Boşlukta yayılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur? Pamuk Cam yünü Demir Yumurta kartonu Mermer
A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III
134 135
Sesin Maddeyle Etkileşimi
Etkinlik
6. Aşağıdaki uygulamalardan hangisinde sesin yansımasından yararlanılmamıştır?
a. b. c. d.
Sonar cihazı ile balıkçı- Ultrason ile iç organla- Kar yağdığında ortamın Yarasaların yollarını ve
ların balık sürülerinin rın görüntülenmesi sessiz olması avlarını bulması
yerini tepit etmesi
7. Ömer, şekildeki gibi duvara bağırdıktan 6 s sonra sesini duyduğuna göre, Ömer’in duvara uzaklığı kaç m dir?
(Sesin havada yayılma hızı 340 m/s dir.)
Ömer
?
8. Aşağıdaki uygulamalardan hangisi ses yalıtımı için uygun değildir?
a. b. c. d.
Sinema salonlarında Duvarlarda delikli tuğla Pencerelerde çift cam Sesin daha iyi duyulma-
yer ve duvarların halı ile kullanılması kullanılması sı için odadaki eşyaların
kaplanması boşaltılması
136
Sesin Maddeyle Etkileşimi Sesin Maddeyle Etkileşimi
Etkinlik
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
6. Aşağıdaki uygulamalardan hangisinde sesin yansımasından yararlanılmamıştır?
a. b. c. d. Boşluk Doldurma
1. Aşağıda verilen maddelerin sesi yansıttığını (Y) veya soğurduğunu (S) belirtilen boşluklara yazınız.
Pamuk Halı Sünger
..................................... ..................................... .....................................
Sonar cihazı ile balıkçı- Ultrason ile iç organla- Kar yağdığında ortamın Yarasaların yollarını ve
ların balık sürülerinin rın görüntülenmesi sessiz olması avlarını bulması Mermer Bakır levha
yerini tepit etmesi
..................................... ..................................... .....................................
7. Ömer, şekildeki gibi duvara bağırdıktan 6 s sonra sesini duyduğuna göre, Ömer’in duvara uzaklığı kaç m dir? Ayna Seram k Duvar
(Sesin havada yayılma hızı 340 m/s dir.)
..................................... ..................................... .....................................
2. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
a. Ses her yönde ............................... halinde yayılır.
b. Ses bir ................................ türüdür.
c. Ses dalgalarının bir engele çarparak tekrar duyulmasına ................................... denir.
Ömer
? d. Ses madde taneciklerinin ............................................................... sonucu oluşur.
e. Ses dalgalarının bir engele çarparak yön ve doğrultu değiştirmesine ............................................................... denir.
f. Soğurulan sesin enerjisi .................................................. .
3. Aşağıdaki çalar saat çaldığında oluşan sesin belirtilen numaralı ortamlarda yayılma hızlarını karşılaştırınız.
8. Aşağıdaki uygulamalardan hangisi ses yalıtımı için uygun değildir?
a. b. c. d.
Sinema salonlarında Duvarlarda delikli tuğla Pencerelerde çift cam Sesin daha iyi duyulma-
yer ve duvarların halı ile kullanılması kullanılması sı için odadaki eşyaların .......... > .......... > .......... > ..........
kaplanması boşaltılması
136 137
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Tamamlayan Kavramlar 7. Şekildeki kapalı kutu için-
deki çalar saatin sesinin
4. Ses yalıtımıyla ilgili aşağıdaki ifadeleri doğru ta- duyulmaması için kutu
mamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz. içinde aşağıdaki ortamlar-
dan hangisi oluşturulmalı-
a. Sesi iyi soğuran / yansıtan boşluklu maddeler kul- dır?
lanılır.
b. Sesin yayılma hızını azaltır / arttırır.
A) Boşluk B) Demir tozu
c. Dış ortamdaki sesin içeri girmesini sağlar / engeller. C) Pamuk D) Strafor köpük
d. Ses yalıtımında soğurulan sesin enerjisi azalır / artar.
8. Aşağıdaki maddelerden hangisi sesi soğurur?
A) Ayna B) Keçe
5. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? C) Bakır levha D) Mermer
A) Her madde sesi farklı miktarda soğurur.
B) Yumuşak ve gözenekli maddeler sesi daha fazla
soğurur.
C) Soğurulan sesin enerjisi azalır.
D) Ses yalıtımında sesi yansıtan maddeler kullanılır.
9. Ultrason cihazı ile iç organların görüntülenmesinde
sesin aşağıdaki hangi özelliğinden faydalanılır?
A) Soğurulma B) Yayılma
C) Titreşim D) Yansıma
6. Şekildeki gemide bulu-
nan balıkçı, denizdeki
balık sürülerinin yerini
sonar cihazı ile belirle-
mek istiyor. Gönderdiği
dalgalar 8 s sonra geri 10. Ses bilimi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
döndüğüne göre, ba- yanlıştır?
lık sürüsünün gemiye
uzaklığı kaç metredir? A) Akustik adı verilir.
(Sesin suda yayılma hızı B) Sinema, tiyatro, konferans salonları yerine açık
1400 m/s dir.) alanlarda kullanılır.
C) Sesin özelliklerini inceler, araştırır.
A) 2800 B) 4200 D) Bu bilim ile uğraşan insanlar sesin maddeyle etki-
C) 5600 D) 7000 leşimini inceler.
138
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
23.Bölüm Sinir Sistemi
Tamamlayan Kavramlar 7. Şekildeki kapalı kutu için-
deki çalar saatin sesinin Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
4. Ses yalıtımıyla ilgili aşağıdaki ifadeleri doğru ta- duyulmaması için kutu
mamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz. içinde aşağıdaki ortamlar- Kılavuz Bilgi
dan hangisi oluşturulmalı-
a. Sesi iyi soğuran / yansıtan boşluklu maddeler kul- dır?
lanılır. Vücudumuzdaki organların birbiriyle uyumlu çalışmasını denetleyici ve düzenleyici sistem sağlar.
Denetleyici ve düzenleyici sistem sinir sistemi ve iç salgı bezleri oluşturur.
b. Sesin yayılma hızını azaltır / arttırır.
A) Boşluk B) Demir tozu Sinir sistemi, yönetici olan merkezi sinir sistemi ile uyartı iletimini sağlayan çevresel sinir sisteminden meydana gelmiştir.
c. Dış ortamdaki sesin içeri girmesini sağlar / engeller. C) Pamuk D) Strafor köpük Vücudumuzun her yerine dağılmış olan sinir hücrelerinin bağlı olduğu merkeze merkezi sinir sistemi denir.
Sinir hücrelerine nöron adı verilir.
d. Ses yalıtımında soğurulan sesin enerjisi azalır / artar.
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
8. Aşağıdaki maddelerden hangisi sesi soğurur?
a. Denetleyici ve düzenleyici sistemler diğer sistemlerin uyum içerisinde çalışmasını kontrol eder.
A) Ayna B) Keçe b. Denetleyici ve düzenleyici sistemler merkezi sinir sistemi ve çevresel sinir sisteminden oluşur.
5. Aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? C) Bakır levha D) Mermer
c. İç salgı bezleri sinir sisteminin bir bölümüdür.
A) Her madde sesi farklı miktarda soğurur. d. Sinir sistemi çok sayıda sinirden oluşur.
B) Yumuşak ve gözenekli maddeler sesi daha fazla e. Vücudumuzdaki sinir hücreleri merkezi sinir sistemine bağlıdır.
soğurur.
C) Soğurulan sesin enerjisi azalır. Boşluk Doldurma
D) Ses yalıtımında sesi yansıtan maddeler kullanılır.
9. Ultrason cihazı ile iç organların görüntülenmesinde 2. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları doldurunuz.
sesin aşağıdaki hangi özelliğinden faydalanılır? a. Sinir sistemi ..................................... ve çevresel sinir sistemi olmak üzere iki bölüme ayrılır.
b. Denetleyici ve düzenleyici sistemi ..................................... sistemi ve ..................................... bezleri oluşturur.
A) Soğurulma B) Yayılma c. Sinir sisteminin yönetici olan bölümüne .......................................................................... denir.
C) Titreşim D) Yansıma d. Sinir hücrelerine ..................................... adı verilir.
6. Şekildeki gemide bulu-
nan balıkçı, denizdeki 3. Aşağıdaki şemada verilen boşlukları tamamlayınız. Etkinlik
balık sürülerinin yerini
sonar cihazı ile belirle- Denetleyici ve Düzenleyici Sistem 4. Denetleyici ve düzenleyici sistem hangi iki sistemin
mek istiyor. Gönderdiği birleşmesinden oluşur?
dalgalar 8 s sonra geri 10. Ses bilimi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
döndüğüne göre, ba- yanlıştır? İç Salgı Bezleri a. ...............................................................................................................
lık sürüsünün gemiye
uzaklığı kaç metredir? A) Akustik adı verilir. b. ...............................................................................................................
(Sesin suda yayılma hızı B) Sinema, tiyatro, konferans salonları yerine açık
1400 m/s dir.) alanlarda kullanılır.
Çevresel
C) Sesin özelliklerini inceler, araştırır. Sinir Sistemi
A) 2800 B) 4200 D) Bu bilim ile uğraşan insanlar sesin maddeyle etki-
C) 5600 D) 7000 leşimini inceler.
138 139
Sinir Sistemi
Kılavuz Bilgi
Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten meydana gelir. Beyin kafatası içerisinde korunur ve sinir sistemini oluşturan
sinir hücrelerinin çoğu beyinde bulunur.
Beyin, vücudun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Konuşmayı ve istemli hareketlerin yapılmasını sağlar. Duyu
organlarından gelen bilgileri değerlendirir. İç salgı bezlerinin çalışmasını kontrol eder. Vücut sıcaklığını ve kan basıncını
ayarlar. Susama, acıkma olaylarını kontrol eder.
Omurilik, omurga içinde bulunur. Omurilik soğanının uzantısıdır. Beyinden organlara, organlardan beyine giden sinir-
lerden oluşur. Reflekslerin yönetim merkezidir. Vücutta oluşan uyartıları beyne, beyinde bu uyartılara karşı oluşturulan
cevapları vücuda taşır.
Omurilik soğanı, istemsiz çalışan organların çalışmasını denetler. Beyin ile omurilik arasında sinirlerin geçtiği yerdir.
Çiğneme, yutkunma, kusma, öksürme ve hapşırma gibi olayları kontrol eder.
Beyincik, vücudumuzun dengesini sağlar. Kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu çalışmasında beyne yardım eder.
Boşluk Doldurma
5. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları doldurunuz.
a. Duyu organlarından gelen bilgileri ............................................... değerlendirir.
b. Vücudumuzun dengede kalması ......................................... tarafından kontrol edilir.
c. Solunum, sindirim ve boşaltım gibi olaylarını ............................................................. kontrol eder.
Doğru-Yanlış
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Vücudun dik durmasını beyin sağlar.
b. Beyincik ve omurilik soğanı beynin bölümleridir.
c. Vücut sıcaklığının kontrol edilmesi beynin görevidir.
d. Nefes alma ve yutkunma gibi olayları omurilik kontrol eder.
e. Omurilik, öğrenme ve hafıza merkezidir.
f. Beyincik, kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu çalışmasını sağlar.
7. Vücudumuzun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezi 8. Aşağıda verilen faaliyetlerden hangisinin gerçek-
neresidir? leşmesini omurilik kontrol eder?
A) Beyin B) Omurilik A) Dengeli yürümek
C) Beyincik D) Omurilik soğanı
B) Acıkmak, susamak
C) Öksürmek, hapşırmak
D) Göz kapaklarını açıp kapatmak
140
Sinir Sistemi Sinir Sistemi
Kılavuz Bilgi Kılavuz Bilgi
Merkezi sinir sistemi beyin ve omurilikten meydana gelir. Beyin kafatası içerisinde korunur ve sinir sistemini oluşturan Vücudumuzun çevreyle etkileşimini sinir sistemi düzenler. Sinir sistemi uyarıcı - tepki sürecini kontrol eder.
sinir hücrelerinin çoğu beyinde bulunur.
Duyu organları iç ve dış çevreden gelen uyarıları alır. Ses, ışık, tat, sıcaklık, basınç gibi vücudumuzda veya çevremizde
Beyin, vücudun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Konuşmayı ve istemli hareketlerin yapılmasını sağlar. Duyu meydana gelen değişimlerin vücuttaki etkisine uyarı denir. Uyarıların sinir hücrelerinde meydana getirdiği değişikliğe
organlarından gelen bilgileri değerlendirir. İç salgı bezlerinin çalışmasını kontrol eder. Vücut sıcaklığını ve kan basıncını uyartı denir. Çevresel sinir sistemi uyartıları merkezi sinir sistemine taşır. Merkezi sinir sisteminde uyartıya cevap oluşur.
ayarlar. Susama, acıkma olaylarını kontrol eder.
Oluşan cevap ilgili organ, kas ya da salgı bezine taşınır ve tepki oluşur. Tepki, uyarıya karşı oluşturan cevaptır.
Omurilik, omurga içinde bulunur. Omurilik soğanının uzantısıdır. Beyinden organlara, organlardan beyine giden sinir-
lerden oluşur. Reflekslerin yönetim merkezidir. Vücutta oluşan uyartıları beyne, beyinde bu uyartılara karşı oluşturulan Refleks, vücudumuzun ses ve sıcaklık gibi uyarılara karşı gösterdiği ani tepkilerdir.
cevapları vücuda taşır.
Omurilik soğanı, istemsiz çalışan organların çalışmasını denetler. Beyin ile omurilik arasında sinirlerin geçtiği yerdir. Boşluk Doldurma
Çiğneme, yutkunma, kusma, öksürme ve hapşırma gibi olayları kontrol eder.
Beyincik, vücudumuzun dengesini sağlar. Kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu çalışmasında beyne yardım eder. 9. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları doldurunuz.
a. Uyarılar ....................................... hücreleri tarafından taşınır.
Boşluk Doldurma b. Uyartılar sinirler tarafından .......................................... sinir sistemine taşınır.
c. Uyartılara merkezi sinir sisteminde ....................................... oluşturulur.
5. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları doldurunuz.
d. Cevaplar ilgili organ ya da kasa taşındığında ............................................ oluşur.
a. Duyu organlarından gelen bilgileri ............................................... değerlendirir.
b. Vücudumuzun dengede kalması ......................................... tarafından kontrol edilir.
c. Solunum, sindirim ve boşaltım gibi olaylarını ............................................................. kontrol eder. Doğru-Yanlış
Doğru-Yanlış 10. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
6. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz. a. Uyarıya karşı oluşturulan cevaba refleks denir.
a. Vücudun dik durmasını beyin sağlar. b. Merkezi sinir sistemi ile organlar arası iletişimi çevresel sinir sistemi sağlar.
b. Beyincik ve omurilik soğanı beynin bölümleridir. c. Tepki, uyarıların sinir hücrelerinde meydana getirdiği değişiklik sonucu oluşur.
c. Vücut sıcaklığının kontrol edilmesi beynin görevidir. d. Sinirler çevreden aldıkları bilgileri elektrik sinyalleri şeklinde merkezi sinir sistemine iletir.
d. Nefes alma ve yutkunma gibi olayları omurilik kontrol eder. e. Sinir hücrelerinin çoğu beyinde bulunur.
e. Omurilik, öğrenme ve hafıza merkezidir.
f. Beyincik, kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu çalışmasını sağlar.
7. Vücudumuzun öğrenme, hafıza ve yönetim merkezi 8. Aşağıda verilen faaliyetlerden hangisinin gerçek- 11. Alınan uyartılar beyinde değerlendirildikten sonra 12. Elimize sivri bir cisim battığında aniden ve istemsiz bir
neresidir? leşmesini omurilik kontrol eder? ilgili organda neye dönüştürülür? şekilde çekeriz.
Bu olay sinir sisteminin hangi bölümü tarafından
A) Uyartı B) Cevap
A) Beyin B) Omurilik A) Dengeli yürümek kontrol edilir?
C) Beyincik D) Omurilik soğanı C) Tepki D) Uyarı
B) Acıkmak, susamak A) Omurilik B) Beyin
C) Öksürmek, hapşırmak C) Beyincik D) Omurilik soğanı
D) Göz kapaklarını açıp kapatmak
140 141
Sinir Sistemi
Kılavuz Bilgi
Refleksler doğuştan vardır veya sonradan kazanılabilir. Göz bebeğinin fazla ışıkta küçülmesi, göz kapağını kırpma do-
ğuştan var olan; örgü örme,bisiklet sürme, keman çalma sonradan kazanılan reflekslerdir.
Refleksler, istemsiz olarak gerçekleşir. Oluşmasını omurilik kontrol eder. Refleksler, güçlü etkilere karşı hızlı tepki gös-
terilmesini sağlar.
Boşluk Doldurma
13. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları doldurunuz.
a. Çevreden gelen uyarılara istem dışı verilen yanıt ....................................... olarak adlandırılır.
b. Refleksler ......................................... var olabilir.
c. Refleksler ........................................ kazanılabilir.
d. Reflekslerin oluşmasını ....................................... kontrol eder.
e. Diz kapağına sert cisimle vurulduğunda bacağın yukarı doğru hareket etmesi ............................................. reflekstir.
Doğru-Yanlış
14. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Tüm refleksler doğuştan kazanılır.
b. Limon görünce ağzımızın sulanması doğuştan gelen reflekslere örnektir.
c. Refleks hareketleri öncesinde düşünmemiz gereklidir.
d. Bisiklet ve araba sürmek sonradan kazanılan reflekslere örnektir.
e. Refleksler güçlü etkilere karşı hızlı tepki gösterilmesini sağlar.
f. Refleksler isteğimizle gerçekleşir.
15. Reflekslerle ilgili, 16. Sonradan kazanılan refleksler önce hangi merkezi
sinir sistemi kısmında öğrenilir?
I. İstemsiz olarak gerçekleşir.
II. Omurilik soğanı tarafından kontrol edilir. A) Beyincik B) Omurilik
C) Beyin D) Omurilik soğanı
III. Hepsi doğuştan kazanılır.
ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) I ve II
C) I ve III D) II ve III
142
Sinir Sistemi Sinir Sistemi
Kılavuz Bilgi Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Refleksler doğuştan vardır veya sonradan kazanılabilir. Göz bebeğinin fazla ışıkta küçülmesi, göz kapağını kırpma do- Boşluk Doldurma
ğuştan var olan; örgü örme,bisiklet sürme, keman çalma sonradan kazanılan reflekslerdir.
Refleksler, istemsiz olarak gerçekleşir. Oluşmasını omurilik kontrol eder. Refleksler, güçlü etkilere karşı hızlı tepki gös- 1. Şemadaki boşlukları aşağıda verilen kavramları kullanarak tamamlayınız.
terilmesini sağlar.
tepki uyarı beyin
Boşluk Doldurma a. uyartı b. cevap
13. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları doldurunuz. sinir hücreleri sinir hücreleri sinir
hücreleri
a. Çevreden gelen uyarılara istem dışı verilen yanıt ....................................... olarak adlandırılır.
b. Refleksler ......................................... var olabilir. c.
c. Refleksler ........................................ kazanılabilir.
d. Reflekslerin oluşmasını ....................................... kontrol eder. 2. Kan basıncının ayarlanmasını düzenleyen sinir siste- 4. Sonradan kazanılan refleks hareketlerine üç
mi bölümü, aşağıdakilerden hangisinin kontrolünü
e. Diz kapağına sert cisimle vurulduğunda bacağın yukarı doğru hareket etmesi ............................................. reflekstir. sağlar? örnek yazınız.
a. .....................................................................................................
A) Vücut sıcaklığı
Doğru-Yanlış .....................................................................................................
B) Çiğneme
b. .....................................................................................................
14. Aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz. C) Hapşırma
.....................................................................................................
a. Tüm refleksler doğuştan kazanılır. D) Nefes alma
b. Limon görünce ağzımızın sulanması doğuştan gelen reflekslere örnektir. c. .....................................................................................................
c. Refleks hareketleri öncesinde düşünmemiz gereklidir. .....................................................................................................
d. Bisiklet ve araba sürmek sonradan kazanılan reflekslere örnektir.
e. Refleksler güçlü etkilere karşı hızlı tepki gösterilmesini sağlar. 3. I. İskelet sistemine ait kasların düzenli çalışmasını
sağlayan merkezdir.
f. Refleksler isteğimizle gerçekleşir. 5. Doğuştan gelen refleks hareketlerine üç örnek
II. Refleks hareketlerini kontrol eder. yazınız.
Yukarıda verilen özelliklere sahip olan sinir sistemi a. .....................................................................................................
15. Reflekslerle ilgili, 16. Sonradan kazanılan refleksler önce hangi merkezi
sinir sistemi kısmında öğrenilir? bölümleri, hangisinde doğru verilmiştir? .....................................................................................................
I. İstemsiz olarak gerçekleşir.
II. Omurilik soğanı tarafından kontrol edilir. A) Beyincik B) Omurilik I II b. .....................................................................................................
C) Beyin D) Omurilik soğanı A) Beyincik Beyin
III. Hepsi doğuştan kazanılır. .....................................................................................................
B) Beyin Omurilik soğanı
ifadelerden hangileri doğrudur? c. .....................................................................................................
C) Beyin Omurilik
A) Yalnız I B) I ve II .....................................................................................................
D) Beyincik Omurilik
C) I ve III D) II ve III
142 143
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Boşluk Doldurma
6. Aşağıdaki sinir sistemi şeklinde oklarla gösterilen yapıların isimlerini ve görevlerini yazınız.
c
Adı:
Görevi:
a
Adı:
Görevi:
d
b Adı:
Adı: Görevi:
Görevi:
Doğruyu Yazma
8. Aşağıdaki kavramı açıklayınız.
7. Aşağıda verilen cümlelerden yanlış olanları belirleyerek Çevresel sinir sistemi: ..................................................
doğrusunu yazınız.
.....................................................................................................
a. Beyincik ve omurilik beynin bölümleridir.
.....................................................................................................
...................................................................................................
................................................................................................... .....................................................................................................
b. Sonradan kazanılan reflekslerde beyincik ve omurilik iş .....................................................................................................
birliği yapar.
.....................................................................................................
...................................................................................................
...................................................................................................
c. Duyu organlarının kontrol merkezi beyinciktir. 9. Bir refleks hareketi sırasında gerçekleşen
................................................................................................... “uyartı iletimi, uyarıyı alma, tepki gösterme ve cevap
oluşturma” olaylarını sırasıyla yazınız.
...................................................................................................
a. ...........................................................................................
d. Göz bebeğinin ışık miktarına göre büyüyüp küçülmesi
sonradan kazanılan reflekse örnektir. b. ...........................................................................................
................................................................................................... c. ...........................................................................................
................................................................................................... d. ...........................................................................................
144
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları
Boşluk Doldurma Tanılayıcı Dallanmış Ağaç
6. Aşağıdaki sinir sistemi şeklinde oklarla gösterilen yapıların isimlerini ve görevlerini yazınız. 10. Aşağıdaki verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
c
Adı: D
Görevi: Y
a D
Adı:
Görevi: Y
D D
Y
d
b Adı:
Adı: Görevi: D
Görevi: Y Y
D
Y
D
Doğruyu Yazma
8. Aşağıdaki kavramı açıklayınız. Y
7. Aşağıda verilen cümlelerden yanlış olanları belirleyerek Çevresel sinir sistemi: ..................................................
doğrusunu yazınız.
..................................................................................................... 11. Aşağıda verilenlerden hangisinin gerçekleşmesini
a. Beyincik ve omurilik beynin bölümleridir. omurilik soğanı kontrol etmez? 13. Aşağıdaki ifadelerin merkezi sinir sisteminin
..................................................................................................... hangi kısmına ait olduğunu yazınız.
...................................................................................................
A) Nefes alma B) Kan dolaşımı a. ..............................................: Duyu organlarını kont-
................................................................................................... .....................................................................................................
C) Besinlerin sindirimi D) Konuşma rol eden bölümdür.
b. Sonradan kazanılan reflekslerde beyincik ve omurilik iş .....................................................................................................
birliği yapar.
.....................................................................................................
................................................................................................... b. ..............................................: Vücudun denge merke-
zidir.
...................................................................................................
12. Refleks davranışlarıyla ilgili olarak , aşağıda verilen-
c. Duyu organlarının kontrol merkezi beyinciktir. 9. Bir refleks hareketi sırasında gerçekleşen lerden hangisi doğrudur?
................................................................................................... “uyartı iletimi, uyarıyı alma, tepki gösterme ve cevap c. ..............................................: Sistemlerin çalışmasını
oluşturma” olaylarını sırasıyla yazınız. A) Beyincik tarafından kontrol edilir. kontrol eder.
...................................................................................................
a. ........................................................................................... B) Bazı refleksler her insanda ortaktır.
d. Göz bebeğinin ışık miktarına göre büyüyüp küçülmesi
sonradan kazanılan reflekse örnektir. b. ........................................................................................... C) Yüksek sesten irkilme sonradan kazanılan refleksle- d. ..............................................: Refleksleri kontrol eder.
re örnektir.
................................................................................................... c. ...........................................................................................
................................................................................................... d. ........................................................................................... D) Bütün refleksler doğuştan gelir.
144 145
II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları
Doğru - Yanlış
1. Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz.
a. Isı alış verişini engellemek için yapılan uygulamalara yalıtım denir.
b. Cam yünü kolay alev almadığı için tavan yalıtımında kullanılır.
c. Pencerelerde çift cam kullanılması ısı yalıtımı sağlar.
d. Kış aylarında ısı yalıtımı için yünlü giysiler tercih edilmemelidir.
e. Tava ve cezvelerin sap kısımlarında ısı yalıtkanı maddeler kullanılır.
f. Metal bir telin uzunluğu arttıkça ısıyı iletme süresi azalır.
g. Sıcak süt, çabuk soğuması için alüminyum bardağa konulmalıdır.
h. Yalıtım sadece sıcak maddelerin ısı kaybetmemesi için yapılır.
ı. Pencerelerde yalıtım için plastik yerine demir çerçeve kullanılır.
i. İtfaiyecilerin giysileri ısı yalıtım özelliği gösterir.
j. Mutfak zemininin mermer yapılması ısı yalıtımı sağlar.
k. Maddeler arasındaki havanın vakumlanması ısı yalıtımı sağlar.
l. Madde tanecikleri arasındaki boşluk azaldıkça ısı iletkenliği artar.
Test
2. Şekildeki tava ile ilgili,
2
1
I. Sadece ısı iletkeni maddeler kullanılmıştır.
II. 1 ile gösterilen kısım metal olduğundan ısıyı iyi iletir.
III. 2 ile gösterilen kısım ısıyı iyi iletmeyen maddeden yapılmıştır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III
146
II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları
Boşluk Doldurma
3. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
Doğru - Yanlış
a. Isıyı iyi iletmeyen maddelere ................................. denir.
1. Aşağıdaki ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğunu belirtiniz. b. Madde tanecikleri arasındaki boşluk arttıkça ısı iletkenliği ................................. .
a. Isı alış verişini engellemek için yapılan uygulamalara yalıtım denir. c. Hava, cam yünü, pamuk, saman, .................................................................... maddelerdir.
d. Madde içindeki havanın boşaltılmasına ................................. denir.
b. Cam yünü kolay alev almadığı için tavan yalıtımında kullanılır.
e. Soğuk havalarda kuşlar tüylerini kabartarak tüylerinin arasına giren ................................. ile vücut sıcaklığını korur.
c. Pencerelerde çift cam kullanılması ısı yalıtımı sağlar.
f. Ayna gibi pürüzsüz, parlak yüzeyler ışığı ................................. için binaların dış cephelerinde ısı yalıtımında kullanılır.
d. Kış aylarında ısı yalıtımı için yünlü giysiler tercih edilmemelidir.
e. Tava ve cezvelerin sap kısımlarında ısı yalıtkanı maddeler kullanılır. Tamamlayan Kavramlar
f. Metal bir telin uzunluğu arttıkça ısıyı iletme süresi azalır. 4. Aşağıda verilen ifadeleri doğru tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz.
a. Isı yalıtımı hava kirliliğini azaltır / arttırır.
g. Sıcak süt, çabuk soğuması için alüminyum bardağa konulmalıdır. b. Duvarlarda ısı kaybını azaltmak için depolama / mantolama yöntemi kullanılır.
h. Yalıtım sadece sıcak maddelerin ısı kaybetmemesi için yapılır. c. Kutup ayılarının deri altındaki yağ tabakası vücut ısılarını korumayı / azaltmayı sağlar.
d. Isı yalıtımı sera etkisini azaltır / arttırır.
ı. Pencerelerde yalıtım için plastik yerine demir çerçeve kullanılır.
e. Isı yalıtım malzemeleri hafif / ağır ve ekonomik / pahalı olmalıdır.
i. İtfaiyecilerin giysileri ısı yalıtım özelliği gösterir.
j. Mutfak zemininin mermer yapılması ısı yalıtımı sağlar.
İşaretleme
k. Maddeler arasındaki havanın vakumlanması ısı yalıtımı sağlar.
5. Tablodaki maddelerin ısı iletkeni veya ısı yalıtkanı olduklarını işaretleyerek belirtiniz.
l. Madde tanecikleri arasındaki boşluk azaldıkça ısı iletkenliği artar.
Madde Isı iletkeni Isı yalıtkanı
Çelik
Strafor
Keçe
Test
Plastik
Bakır
2. Şekildeki tava ile ilgili,
2 Pamuk
1
I. Sadece ısı iletkeni maddeler kullanılmıştır. Bakalit
II. 1 ile gösterilen kısım metal olduğundan ısıyı iyi iletir. Tahta
Gümüş
III. 2 ile gösterilen kısım ısıyı iyi iletmeyen maddeden yapılmıştır.
Demir
ifadelerinden hangileri doğrudur? Altın
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III
146 147
II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları
Boşluk Doldurma
6. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
a. Maddeleri oluşturan tanecikler arasında ........................................... vardır.
b. ....................................., tanecikleri arasındaki boşluk fazla olduğundan sıkıştırılabilir.
c. ......................................., tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. ......................................., belirli bir hacmi yoktur.
d. Katıdan gaza doğru gidildikçe taneciklerin hareketliliği ........................................... .
e. Sıvı tanecikleri titreşim , dönme ve .................................. hareketi yapar.
f. Sıvı ve ..................................... maddeler akışkan özelliğe sahiptir.
g. ..................... tanecikleri birbiriyle temas halindedir.
h. ........................., bulundukları kabın her tarafına yayılır.
ı. Katı, maddenin en ........................... halidir.
i. Madde gaz halden sıvı hale geçerken taneciklerin hareketliliği ........................ .
j. Donma ve kırağılaşma olaylarında tanecikler arası mesafe ...................................... .
Doğru - Yanlış
7.
Hava Azot gazı
Kapalı kaplarla oluşturulan şekildeki sistemde musluk açılarak piston itiliyor ve havanın tamamı azot gazı bulunan
kaba aktarılıyor.
Buna göre aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi
harfe ulaşılır?
Gazlar sıkıştırılabilir.
D Y
Gazlar akışkan yapıya
Gazların kütlesi yoktur.
sahiptir.
D Y D Y
K A T I
148
II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları
Boşluk Doldurma Etkinlik
8. Ses madde ile karşılaştığında oluşabilecek durumları yazınız.
6. Aşağıda verilen ifadelerdeki boşlukları tamamlayınız.
.............................................................................................................................................................................................
a. Maddeleri oluşturan tanecikler arasında ........................................... vardır.
b. ....................................., tanecikleri arasındaki boşluk fazla olduğundan sıkıştırılabilir. 9. Ses yalıtımında kullanılan teknolojik ve mimari uygulamaları yazınız.
c. ......................................., tanecikleri sadece titreşim hareketi yapar. ......................................., belirli bir hacmi yoktur. .............................................................................................................................................................................................
d. Katıdan gaza doğru gidildikçe taneciklerin hareketliliği ........................................... . 10. Ses yalıtımında kullanılan malzemelerin hangi özelliklere sahip olması gerektiğini yazınız.
e. Sıvı tanecikleri titreşim , dönme ve .................................. hareketi yapar. .............................................................................................................................................................................................
f. Sıvı ve ..................................... maddeler akışkan özelliğe sahiptir.
11. Aşağıdaki ortamlarda sesin yayılma hızları arasındaki ilişkiyi yazınız.
g. ..................... tanecikleri birbiriyle temas halindedir. ........................................................................................................
h. ........................., bulundukları kabın her tarafına yayılır. ........................................................................................................
ı. Katı, maddenin en ........................... halidir. ........................................................................................................
........................................................................................................
i. Madde gaz halden sıvı hale geçerken taneciklerin hareketliliği ........................ .
I II III ........................................................................................................
j. Donma ve kırağılaşma olaylarında tanecikler arası mesafe ...................................... .
Tamamlayan Kavramlar
12. Aşağıdaki ifadeleri doğru tamamlayan kavramı çerçeve içine alarak belirtiniz.
a. Farklı maddeler sesi aynı / farklı miktarda soğurur.
b. Yankının oluşması için engel ile kaynak arasında en az 17 m / 34 m mesafe olmalıdır.
Doğru - Yanlış
c. Yalıtım malzemelerinin sesi yansıtma / soğurma özelliği vardır.
d. Ses soğurulduğunda enerjisi artar / azalır.
7.
e. Otomobillerin egzoz borularında kullanılan maddeler sesi soğurur / yansıtır.
Hava Azot gazı
Uygulama soru
Kapalı kaplarla oluşturulan şekildeki sistemde musluk açılarak piston itiliyor ve havanın tamamı azot gazı bulunan 13. Aşağıdakilerden hangisinde sesin yansıma özelliğinden faydalanılmıştır?
kaba aktarılıyor.
A) Sinema salonlarında yer ve duvarların halı ile kaplanması
Buna göre aşağıda verilen ifadelerin doğru (D) veya yanlış (Y) olduğuna karar verilerek ilerlendiğinde hangi B) Binaların dış cephelerinde cam yünü kullanılması
harfe ulaşılır? C) Duvarlarda delikli tuğla kullanılması
D) Ultrason ile iç organların görüntülenmesi
Gazlar sıkıştırılabilir.
14. Şekildeki diyapazonun çatalına tokmak ile vurulduğunda,
D Y
I. Diyapazon titreşir.
Gazlar akışkan yapıya II. Titreşim sonucu ses oluşur.
Gazların kütlesi yoktur.
sahiptir.
III. Diyapazon titreştiğinde oluşan ses dalgaları doğrusal yayılır.
D Y D Y
ifadelerinden hangileri doğrudur?
K A T I
A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III
148 149
II. Dönem / I. Yazılı Sınav Soruları
Yapılandırılmış Grid
15. Aşağıda verilen Yapılandırılmış Grid’de kutucuk numaralarını kullanarak aşağıdaki soruları cevaplayınız.
1 2 3 4
Beyin Merkezi sinir sistemi Refleks Nöron
5 6 7 8
Uyartı mesajı Sinir Omurilik soğanı Uyarı
9 10 11 12
Tepki Omurilik Çevresel sinir sistemi Beyincik
a. Hafıza olaylarını kontrol eden yapı hangisidir?
b. Sinir hücrelerine ne ad verilir?
c. Vücudu ağ gibi saran sinir sistemine ne ad verilir?
d. Beyin ve omurilikten oluşan sinir sistemine ne ad verilir?
e. Uyarılara karşı oluşturulan cevaplar ilgili organ veya kasa taşındığında neye dönüşür?
f. Solunum ve sindirim olaylarını kontrol eden sinir sistemi bölümü hangisidir?
g. Kol ve bacak kaslarının birbiriyle uyumlu çalışmasını sağlayan yapı hangisidir?
Test
16. Aşağıdaki olaylardan hangisini omurilik soğanı 18. Beynin görevlerinden üç tanesini yazınız.
kontrol eder?
a. ...................................................................................
A) Hafıza B) Vücut sıcaklığı
C) Hapşırma D) Kan basıncı
b. ...................................................................................
Test
17. I. Yüksek ses
c. ...................................................................................
II. İğne batması
III. Fazla ışık
Yukarıda verilen uyaranlardan hangileri refleks
oluşumuna sebep olabilir?
A) Yalnız I B) I ve II
C) I ve III D) I, II ve III
150
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search