MPU3323 Tamadun Islam dan Tamadun Asia 1_cOgos19

34  TOPIK 2 TAMADUN ISLAM

Terdapat enam matlamat tamadun Islam iaitu (Ghazali Darusalam, 2001):
(a) Hubungan manusia dengan Penciptanya (Allah s.w.t.);
(b) Hubungan manusia dengan manusia;
(c) Hubungan manusia dengan alam ghaibat (malaikat, jin, syaitan);
(d) Hubungan manusia dengan alam nabatat (tumbuh-tumbuhan);
(e) Hubungan manusia dengan alam jamadat (benda-benda tegar); dan
(f) Hubungan manusia dengan alam hayawaniat (haiwan).
Rajah 2.5 berikut menggambarkan hubungan tamadun Islam dalam konteks
addin.

Rajah 2.5: Hubungan tamadun Islam dalam konteks addin

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 2 TAMADUN ISLAM  35

Di sini, kita boleh lihat bahawa lima hubungan iaitu hubungan antara manusia
dengan manusia, manusia dengan alam ghaibat, manusia dengan alam nabatat,
manusia dengan alam jamadat dan manusia dengan alam hayawaniat merupakan
interaksi manusia secara alami yang bersifat ÂsyumulÊ atau ÂholistikÊ. Kelima-lima
hubungan ini hendaklah berpaksikan kepada hubungan manusia dengan
Penciptanya (Allah s.w.t.).

SEMAK KENDIRI 2.3

Beri pendapat anda mengenai hubungan berikut:

Alam Nature Culture Civilization
(Alam semula (Ada usaha (Hidup
manusia)
jadi) man-made bertambah
maju)

AKTIVITI 2.3

Kementerian Pendidikan telah menggariskan sepuluh tujuan mata
pelajaran Tamadun Islam dengan penegasannya seperti mana dalam
dokumen awal pelaksananannya . Ia adalah seperti berikut:

1. Memupuk persefahaman tulen dan sikap hormat menghormati
dalam kalangan rakyat pelbagai agama, keturunan bangsa dan
budaya di negara ini;

2. Memperkukuh falsafah dan cara hidup Malaysia yang dicapai
menerusi musyawarah dan ijmak;

3. Memperkukuhkan jati diri Malaysia sebagai negara majmuk yang
megamalkan toleransi tinggi;

4. Memupuk nilai universal dalam kalangan rakyat Malaysia;

5. Melahirkan siswazah yang berfikiran luas dan berpandangan global;

6. Melahirkan bangsa Malaysia yang betamadun tinggi dan
sanggup memperjuangkan nilai ketamadunan universal yang
luhur dan murni;

7. Memantapkan penghayatan nilai murni dalam kalangan rakyat
Malaysia;

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

36  TOPIK 2 TAMADUN ISLAM

8. Membekalkan bakal pewaris kepimpinan negara dengan ilmu
yang membolehkan mereka memahami dan menghadapi
pergolakan dunia dan cabaran global semasa;

9. Membantu melahirkan masyarakat madani dalam erti kata
sebenar; dan

10. Memajukan ilmu ketamadunan demi kemajuan ilmu
pengetahuan seluruhnya.

Berdasarkan tujuan mata pelajaran Tamadun Islam ini, bincangkan
bagaimana pelajar dapat membina peibadi untuk membangunkan
bangsa, agama dan negara.

 Tamadun Islam telah mencapai aneka kegemilangannya dalam sejarah
kemajuan tamadunnya di Afrika Eropah, Asia Barat, Asia Timur dan Asia
Tenggara. Kini pengaruh Islam mula menapak di Amerika dan Australia.

 Kehebatan Islam bermula pada zaman Rasulullah s.a.w. hingga ke zaman
Khalifah Al-Rasyidin, Abbasiyah, Umaiyah di Andalusia, zaman Moghul,
zaman Ottoman hingga ke zaman empayar Melayu Melaka memang
mengagumkan dunia. Jadi tidak menghairankan apabila Islam sentiasa
berhadapan dengan mereka yang mencemburui kebesarannya termasuk
Nasara dan Yahudi.

 Zaman kegemilangan tamadun Islam ditandai dengan zaman umara
(pemerintah) menghormati ulamak (ilmuan). Sebaliknya zaman kejatuhan
juga ditandai dengan kerakusan umara sehingga sanggup memperalat
ulamak.

 Ibn Khaldun (1332-1406) hidup di era kejatuhan tamadun Islam di Afrika
Utara dan Andalusia. Beliau telah menyaksikan bagaimana kerajaan yang
gagah perkasa tumbang satu persatu.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 2 TAMADUN ISLAM  37

 Untuk memahami jatuh bangkitnya sesuatu tamadun tidak cukup hanya
dengan melihat kepada pencapaian masa lalu. Kita perlu mengerti bahawa
sesuatu pohon yang rimbun dan kukuh semestinya memiliki akar yang kuat
(asluha thabitun wa farÊuha fi al samaÊ).

 Akar peradaban Islam adalah tawhid, ketinggian budaya ilmu, peranan
ilmuwan sebagai pencerah, akhlak dan nilai moral yang tinggi. Kerosakan
pada akar ini, seperti kekeliruan epistemologi, kerendahan dan
ketidakcerdasan pemikiran, hilangnya semangat kekitaan (asabiyyah) dan
nilai akhlak yang rendah, inilah fakor yang boleh dianggap sebagai musuh
peradaban yang sejak mula menjadi musuh Islam (Khalif Muammar 2007).

Akidah Pengertian yang objektif
Hadarah Pengertian yang subjektif
Ijmak Qias
Intelektual Sunnah
IqraÊ Thaqafah
Madaniyah Umran
Mukjizat Wahyu

Abdul Alim Abdul Rahim & Syed Idrus, Syed. Mohamad. (1995). Tamadun Islam.
Kuala Lumpur, Malaysia: Fajar Bakti.

Abdul Karim Zaidan. (1982). MaÊalim al-thaqafah al-Islamiyyah. Beirut, Lebanon:
Muassasah al-Risalah.

Abdul Karim Zaidan. (1987). Usul al-dakwah. Mesir: al-Manaral-Islamiyah.

Awang Yahya Ibrahim. (2004). Ilmu pengetahuan dan tujuan pendidikan
mengikut pandangan Islam. Brunei: Pusat Dakwah Islam Kementerian Hal
Ehwal Ugama Negara Brunei Darussalam.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

38  TOPIK 2 TAMADUN ISLAM

Azhar Mad Aros, Azharudin Mohd Dali, Suffian, Mansor, & Zulkanain Abdul
Rahman. (2002). Tamadun Islam dan tamadun Asia. Ed. ke-2. Kuala Lumpur,
Malaysia: Fajar Bakti.

Ghazali Darusalam. (2001). Sumbangan sarjana dalam tamadun Islam. Kuala
Lumpur, Malaysia: Utusan Publications and Distributors.

Hasan Langgulung. (1987). Pendidikan Islam: Satu analisa sosio psikologikal.
Kuala Lumpur, Malaysia: Pustaka Antara.

Hitti, P. K. (1970). History of the Arabs. Ed. ke-10. London, England: Macmillan.

Ibn Khaldun, Abd al-Rahman. (2004). Al-Muqaddimah. Beirut, Lebanon: Dar
al-Fikr.

Ibn Khaldun. (2006). Mukadimah Ibn Khaldun. (Terj.) Kuala Lumpur, Malaysia:
Dewan Bahasa dan Pustaka.

Ibn Manzur. (1997). Lisan al-arah. Beirut, Lebanon: Dar Ihya al-Turath.

Ibn Taymiyyah, & Ahmad Abd al-Salam. (1988). Al-Siyasah al-SharÂiyyah fi Islah
al-RaÂi wa al-RaÂiyyah. Dlm. Abu YaÊla al-Quwaysani (pnyt.). al-Siyasah al-
SharÊiyyah Beirut, Lebanon: Dar al-Kutub al-ÂIlmiyyah.

Ismail Bakar. (1999). Sejarah tamadun Islam. Kuala Lumpur, Malaysia:
Perpustakaan Negara Malaysia.

Kamil al Baba. (1983). Dinamika kaligrafi Islam. (Terj. Sirojuddin, A. R., 1992).
Jakarta, Indonesia: Dar al-ÂUlum Press.

Kamus Dewan Edisi Keempat. Kuala Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa dan
Pustaka.

Khalif Muammar. (2009). Faktor kegemilangan tamadun Islam: Pengajaran dari
masa lalu. Jurnal Hadhari. 2: 15-31. Kuala Lumpur, Malaysia: Akademi
Islam, Univesiti Malaya.

Leadership Competency Model (LCM): An Islamic alternatif. Kuala Lumpur,
Malaysia: ICLIF.

Mahayudin Yahya. (2004). Tamadun Islam. Shah Alam, Malaysia: Fajar Bakti.

Malik Bennabi. (2003). The question of culture, ISTAC : Islamic Book Trust.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 2 TAMADUN ISLAM  39

Mohd Mokhtar Shafie. (1993). Sejarah keagungan kerajaan Islam. Kuala Lumpur,
Malaysia: Nurin Enterprise.

Mohd Yusuf Ahmad. (2004). Falsafah dan sejarah pendidikan Islam. Edi. Ke-2.
Kuala Lumpur: Universiti Malaya.

Muhammad Abdul Jabbar Beg. (1980). The image of Islamic civilization. Bangi,
Malaysia: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Mustafa Ibrahim et al. (1990). Al-MuÊjam al-wasit. Kaherah, Mesir: MajmaÊ
al-Lughah al-ÂArabiyyah, Dar al-DaÊwah.

Mustapha Kamal Ahmad Kassim, & Zahiah Haris @ Harith. (2012). Peranan
tamadun Islam di Institut Pendidikan Guru dalam Pembangunan Modal
Insan. Jurnal Pendidikan Sains Sosial dan Kemanusiaan. 5(2).

Osman Bakar. (1998). Bengkel pengajian TITAS. Kuala Lumpur, Malaysia:
Universiti Malaya.

Ramlee Mustapha. (2003). Pemikiran dalam pendidikan ke arah memperkasakan
pendidikan menurut acuan Malaysia. Bangi, Malaysia: Fakulti Pendidikan
UKM.

Roziah Sidik. (2011). Tamadun Islam dan Pengusaaan Ilmu dlm Jurnal Usuluddin.

Seyyed Hossein Nasr. (1987). Spiritualitas dan seni Islam. (Terj. Sutejo., 1992)
Bandung, Indonesia: Mizan.

Shuhairimi et al. (2010). Melestari pembangunan manusia ke arah penjanaan
modal insan: Satu tinjauan umum menurut perspektif al-Quran dalam Mohd
Roslan Mohd Nor dan Ahmad.

Syahrul Reza. (2008). Konsep Pendidikan Islam Menurut Pemikiran Ibn Khaldun:
Suatu Kajian terhadap Elemen-Elemen Kemasyarakatan Islam. Tesis Sarjana.
Pulau Pinang, Malaysia: Universiti Sains Malaysia.

Syed Muhammad Naquib al-Attas , & Wan Mohd Nor Wan Daud. (2007). The
ICLIF

Syed Muhammad Naquib al-Attas. (1969). Preliminary statement on a general
theory of the lslamization of the Malay–Indonesian Archipelago. Kuala
Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa Dan Pustaka.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

40  TOPIK 2 TAMADUN ISLAM

Syed Muhammad Naquib al-Attas. (1991). The concept of education in Islam.
Kuala Lumpur, Malaysia: ISTAC.

Syed Muhammad Naquib al-Attas. (pnyt.). (1979). Aims and objectives of Islamic
education. London, England: Hodder & Stoughton.

Syed Muhammad Naquib al-Attas. (pnyt.). (1992). Tujuan dan objektif pendidikan
Islam. Terj. Shamsuddin Jaafar, Kuala Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa dan
Pustaka.

Wan Mohd Nor Wan Daud. (1997). Penjelasan budaya ilmu. Ed. ke-3. Kuala
Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Wan Mohd Nor Wan Daud. (2007). Iklim kehidupan intelektual di Andalusia: Satu
cerminan islamisasi dua-dimensi. Pulau Pinang, Malaysia: Universiti Sains
Malaysia.

Yaacob Yusoff Awang, & Che Bakar Che Mat. (2012). Keperluan kependidikan
Islam dalam pengajian ketamadunan. Samarahan, Malaysia: Universiti
Teknologi MARA.

Yusuf al-Qaradawi. (1995). Fatawa Muasirah – Fatwa masa kini (Terj.) Kuala
Lumpur, Malaysia: Pustaka Salam.

Zainuddin Jaafar. (2003). Matlamat dan fungsi penubuhan institusi pengajian
Islam. dlm. Suzalie Mohamad. Memahami isu-isu pendidikan Islam di
Malaysia. Kuala Lumpur, Malaysia: Institusi Kebajikan Islam Malaysia.

Zakaria Stapa, Noranizah Yusuf, & Abdul Fatah Shaharudin. (2012). Pendidikan
menurut al-Quran dan Sunnah serta peranannya dalam memperkasakan
tamadun ummah, Jurnal Hadhari Special Edition 2012, Bangi, Malaysia:
Fakulti Pengajian Islam, Universiti Kebangsaan Malaysia.

Zaki Berahim. (2010). Pembangunan modal insan & tamadun dari perspektif
Islam. Kuala Lumpur, Malaysia: Jabatan Sejarah dan Tamadun Islam
APIUM.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

Topik  Sumbangan

3 Tamadun Islam
Terhadap
Kesejahteran
Hidup
Insan Sejagat

HASIL PEMBELAJARAN

Pada akhir topik ini, anda seharusnya dapat:
1. Mengenal pasti sumbangan tamadun Islam dalam pelbagai bidang;
2. Menyenaraikan kegunaan ilmu astronomi terhadap umat Islam;
3. Membezakan bentuk tulisan khat seperti thuluth, riqaÊah, ijazi dan

dewani; dan
4. Membezakan sumbangan tamadun Islam dalam bidang pertanian

dan botani.

 PENGENALAN

Keagungan empayar Islam satu masa dahulu telah memberikan sumbangan yang
amat besar di dalam pembentukan sejarah ketamadunan manusia. Antara ciri-ciri
keagungan yang telah dicapai oleh umat Islam pada zaman kegemilangan mereka
dilihat melalui penciptaan mereka dalam pelbagai bidang yang seterusnya
memberi sumbangan terhadap kesejahteraan hidup insan sejagat baik manfaatnya
untuk dunia Timur (Islam) mahu pun dunia Barat (Kristian). Hasil pencipataan

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

42  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

karya mereka dalam pelbagai bidang seperti seni bina, astronomi, ekonomi,
kesenian, politik, ilmu pengetahuan, sejarah, geografi, pertanian, sains, falsafah
dan sebagainya telah melahirkan tokoh ternama yang sangat ramai. Antaranya
ialah al-Khawarizmi, al-Kindi, al-Farabi, al-Biruni dan sebagainya. Mereka ini
beserta ramai lagi tokoh ilmu yang lain telah meninggalkan kesan yang besar
dalam kemajuan manusia sejagat.
Keagungan sesebuah negara atau bangsa banyak bergantung kepada
pencapaiannya dalam pelbagai bidang. Pencapaian ini akhirnya menjadi
sumbangan tamadun manusia kepada peradaban dunia yang kekal
mempengaruhi perjalanan masyarakat dunia sejak zaman dahulu hingga kini.
Tamadun Islam banyak memberi sumbangan kepada tamadun dunia seperti
Eropah, Mesir, Mesopotamia (Babylon), Yunani, Rom, Parsi, China, India, Afrika
dan lain-lain negara di dunia ini, berbanding tamadun lain yang pernah dibina
dan dicatat dalam sejarah dunia. Dalam topik ini, kita akan membincangkan
sumbangan pelbagai bidang dalam tamadun Islam kepada tamadun dunia seperti
dalam Rajah 3.1. Sumbangan dalam setiap bidang akan dibincangkan lebih lanjut
dalam subtopik yang seterusnya.

Rajah 3.1: Bidang sumbangan tamadun Islam untuk kesejahteraan sejagat

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  43
HIDUP INSAN SEJAGAT

3.1 SUMBANGAN DALAM BIDANG SOSIAL

Nabi Muhammad s.a.w. berjaya menyusun dan mengatur stratifikasi sosial
masyarakat Arab daripada hidup berpuak-puak kepada kesatuan umat di bawah
satu agama (Islam). Penyatuan masyarakat yang selama ini tidak pernah wujud
dalam kehidupan bangsa Arab telah menjadi kenyataan dengan kedatangan
Rasulullah s.a.w. Kehidupan mereka menjadi lebih aman dan tenteram.
Contohnya, Rasulullah s.a.w. berusaha mempersaudarakan golongan Ansar
dengan Muhajirin sehingga masing-masing sanggup berkorban apa sahaja untuk
kepentingan bersama. Taraf wanita juga dimartabatkan apabila mereka
dibolehkan menerima harta pusaka kerana sebelum ini mereka tidak punya
apa-apa hak.

Selain itu, Rasulullah s.a.w. juga telah memberi fungsi penting kepada institusi
masjid, iaitu sebagai pusat ibadat khusus sekaligus menjadikan masjid sebagai
sebuah markas, madrasah dan juga parlimen. Rasulullah s.a.w. telah menyusun
segala aktiviti harian yang berbentuk sebaran maklumat dan arahan melalui
institusi masjid. Ia juga berperanan sebagai tempat menerima tetamu, tempat
musafir bermalam dan menyelesaikan masalah ketenteraan serta kehakiman.

AKTIVITI 3.1

Selain daripada yang dinyatakan di atas, berikan contoh sumbangan
tamadun Islam dalam bidang sosial lain dari zaman yang berbeza.

3.2 SUMBANGAN DALAM BIDANG EKONOMI

Melalui keagungan tamadun Islam, orang Eropah juga telah mendapat
pengetahuan dalam bidang ekonomi seperti kegiatan perdagangan,
perindustrian, teknologi pertanian serta sistem perairan. Teknik tanaman seperti
sekoi, padi, tembikai, aprikot dan limau juga telah dipelajari daripada orang Islam.
Tokoh Islam yang dicontohi dalam bidang ekonomi ini ialah Ibn Baytar dan
al-Ghafiqi.

Selain itu, Rasulullah s.a.w. telah mengemaskinikan sistem pungutan zakat, cukai
ghanimah, faiÊ dan kharaj. Pada ketika itu, golongan Yahudi adalah kapitalis yang
menguasai ekonomi Madinah. Mereka mengaut keuntungan tanpa perhitungan
moral. Oleh sebab itu, Rasulullah s.a.w. telah memberi galakan kepada orang
Islam untuk menceburkan diri dalam bidang perniagaan bagi memecah monopoli
yang selama ini dikuasai oleh orang Yahudi. Melalui cara ini, masyarakat Islam

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

44  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

dapat memecahkan jaringan kewangan golongan Yahudi yang telah
memerangkap golongan orang miskin dengan memberi pinjaman dengan kadar
faedah yang sangat tinggi.

AKTIVITI 3.2

Apakah kesinambungan sumbangan tamadun Islam dalam bidang
ekonomi setelah kewafatan Rasulullah? Bincangkan bersama rakan dan
bentangkan.

3.3 SUMBANGAN DALAM BIDANG
PERUBATAN

Tamadun Islam juga banyak memberi sumbangan dalam bidang perubatan (lihat
Rajah 3.2). Tokoh Islam yang terkenal dalam bidang perubatan ialah al-Razi dan
al-Asrar. Al-Razi telah menghasilkan buku berjudul Al-Hawi. Buku ini telah
dijadikan sebagai rujukan di Eropah dalam bidang kimia. Begitu juga buku Ibn
Sina yang berjudul Al-Qanun yang telah menjadi bahan rujukan penting di
Eropah.

Dalam bidang perubatan, Islam telah memperkenalkan kaedah perubatan melalui
eksperimen, amali dan pemerhatian. Perubatan dalam Islam terbahagi kepada
dua: Tib al-Nabi dan Tib al-Nafs (perubatan jiwa). Ibn Hazm telah menyatukan
dua jenis perubatan ini melalui rawatan jiwa dan perubatan fizikal melalui kauteri,
surgeri serta penyediaan ubat-ubatan. Etika kedoktoran juga mula diperkenalkan
melalui kelayakan, kebersihan badan, kebersihan pakaian dengan warna putih.
Hospital juga mula dibuka 24 jam dan mempunyai bahagian yang berlainan
menurut jenis penyakit. Al-Razi, Haly Abbas dan Ibn Sina antara tokoh terkemuka
dalam perubatan Islam. Ibnu Juljul (934M) telah mengkelaskan ubat-ubatan
menurut spesifikasi farmakologi. Ibn Abd. Al-Rahman Ibn Shuhayd terkenal
dengan cara mengubati penyakit dan pakar mengenai dadah dalam perubatan.
Abu al-Qasim al-Zahrawi (1013M) (Abd Casis) seorang pakar surgeri telah
menulis Al-Tasrif yang merupakan ensiklopedia perubatan yang sangat lengkap.
Abu Marwan Ibn Auhr (1162M) sangat popular di dunia Barat sebagai Avenzoar
yang merupakan doktor perubatan dan farmasi. Beliau telah melakukan banyak
eksperimen dan perawatan mengenai tumor melalui panduan perubatan melalui
kitab Al-Iqtisad fi Islah. Ibn Rusyd (Averoses) juga sangat masyhur di Barat
menulis Kulliyat fi al-Tibb telah diterjemahkan ke bahasa Latin memberikan
penerangan yang lengkap mengenai anatomi fisiologi penyakit, simptom-
simptom serta rawatannya, ubat-ubatan, makanan dan pemeliharaan kesihatan.
Tokoh lain yang masyhur adalah seperti Ibn Bajah, Ibn Tufail, dan Maimonides.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  45
HIDUP INSAN SEJAGAT

Rajah 3.2: Sebahagian daripada peralatan pembedahan dalam perubatan Islam
Sumber: https://www.google.com/search?rlz=1C2RNRC_enMY509MY509&source

SEMAK KENDIRI 3.1

Senaraikan tokoh perubatan Islam yang telah dibincangkan dan
sumbangannya. Sila buat penambahan tokoh lain yang anda ketahui.
Kemudian, bincangkan.

3.4 SUMBANGAN DALAM BIDANG
MATEMATIK

Bidang matematik telah wujud sejak awal zaman perkembangan Islam (lihat Rajah
3.3). Pada zaman pemerintahan Islam, ramai penuntut berbangsa Eropah yang
datang belajar ke Andalus. Kebanyakan mereka telah menjadi pakar dalam bidang
tersebut. Antaranya ialah Adelard dan Morley dari Britain. Adelard telah berguru
dengan orang Islam dan beliau telah menterjemahkan karya al-Khawarizmi
tentang teori geometri dalam matematik dan statistik. Beliau telah menggunakan
nombor Arab dalam terjemahannya. Leonardo Fibonacci of Pisa iaitu tokoh
Matematik Eropah pula telah mempelajari ilmu matematik di Andalus. Karya-
karya beliau antaranya LiberabÊci telah dijadikan bahan bacaan asas ahli

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

46  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT
matematik di Eropah. Begitu juga George Purbach, pakar matematik dari Vienna
pada abad ke-15 banyak berpandukan kajian yang dilakukan oleh ahli matematik
Islam seperti Ibn al-Zarqiyali. Beliau mahir dalam matematik rajah segi tiga.

Rajah 3.3: Ilmu matematik awal zaman Islam
Sumber: http://upload.wikimedia.org/wikipedia

3.5 SUMBANGAN DALAM BIDANG
ASTRONOMI

Dalam bidang ini, terdapat beberapa karya Abu MaÊsyar dan al-Khawarizmi yang
telah diterjemahkan ke bahasa Latin oleh Adelard of Bath dan John of Siville.
Karya Al-Battani juga telah diterjemahkan ke dalam bahasa Latin oleh Alfonso X.
Romond, ahli astronomi Eropah yang telah menulis karya astronominya
berdasarkan karya Ibn al-Zarqiyali.
Ibn al-Zarqiyali mahir dalam menentukan gerhana matahari. Beliau telah
mencipta sebuah kompas untuk menentukan jarak antara bulan dan bumi dan
antara bintang-bintang dengan matahari (lihat Rajah 3.4). Selain itu, dalam bahasa
Eropah terdapat beberapa istilah astronomi yang dipinjam daripada bahasa Arab.
Antaranya ialah alsumut dan nadir (nazir).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  47
HIDUP INSAN SEJAGAT

Pada zaman keagungan tamadun Islam juga, umat Islam telah berjaya mencipta
kompas yang digunakan dalam pelayaran di laut. Dengan terciptanya kompas itu,
pelayaran di laut dan juga kegiatan perdagangan semakin berkembang dengan
lebih pesat. Muhammad bin Musa pula telah mencipta astrolab iaitu jam matahari.
Beliau juga telah mencipta sebuah alat yang dapat mengukur bulatan dunia. Pada
abad ke-12, Abu Solet telah mencipta sebuah alat yang dapat menimbulkan
semula kapal yang sudah tenggelam. Sultan Malik Syah telah membina Balai
Cerap (Observatori) untuk kegunaan ahli astronomi mengadakan persidangan. Di
balai cerap inilah Kalendar Parsi diperbaharui (Mahayudin, 2004).

Rajah 3.4: Ibn al-Zarqiyali mahir dalam bidang astronomi Islam
Sumber:https://www.google.com/search?rlz=1C2RNRC_enMY509MY509&source

3.6 SUMBANGAN DALAM BIDANG SENI
MUZIK

Muzik boleh ditakrifkan sebagai bunyi yang menghasilkan bentuk dan irama yang
indah dan menyenangkan (Mahayudin, 2004). Bangsa Yunani dikatakan perintis
dalam bidang seni muzik. Namun begitu setelah kedatangan Islam, orang Islam
telah memajukannya. Perkembangan seni muzik berlaku pesat pada zaman
pemerintahan Kerajaan Abbasiyah di mana kebolehan menyanyi dan bermain alat
muzik dijadikan prasyarat untuk diterima bekerja (Mohd Mokhtar, 1993).
Kesannya, lahirlah ramai tokoh terkemuka yang arif dalam bidang muzik seperti
al-Farabi dan al-Kindi.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

48  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Pada abad ke-12, didapati karya penting yang dihasilkan oleh orang Islam tentang
muzik telah diterjemahkan ke bahasa Latin. Terjemahan ini giat dilakukan di
Toledo. Ahli muzik Eropah, Franco of Cologne (1190M) telah mengikut jejak
Al-Kindi dalam bidang seni muzik. Setelah itu muncul pula John of Garland
dengan karyanya berjudul Ochetus yang mengkaji tentang nada suara yang
diambil daripada kaedah nada suara muzik Arab.

Al-Farabi (847 Masihi) merupakan seorang pemuzik yang handal dan lagu hasil
karya beliau meninggalkan kesan secara langsung kepada pendengarnya. Selain
mempunyai kemampuan bermain alat muzik, beliau juga berjaya mencipta sejenis
alat muzik yang dikenali sebagai gambus (Umar, 1983) (lihat Rajah 3.5).
Mahayudin (2004) pula menyatakan bahawa al-Farabi adalah pencipta dan
pengembang seni muzik daripada alat rabah dan qanun. al-Farabi turut
menghasilkan sebuah buku yang mengandungi pengajaran dan teori muzik Islam
yang diberi judul al-Musiqa (Abd Alim dan Syed Idrus (1995), Mahayudin (2004),
Haliza (2006). Menurut Mahayudin (2004), al-Farabi juga terkenal menerusi
karyanya yang diterjemahkan bertajuk Grand Book on Music, Styles in Music dan
On The Classification of Rhythm. Buku ini menjadi rujukan penting di Eropah.
Selain itu, beliau juga memberi sumbangan yang besar dalam penciptaan not-not
muzik.

Al-Kindi (800M) merupakan seorang yang pakar dalam bidang muzik dan banyak
menghasilkan buku mengenai teori muzik. Banyak karyanya telah diterjemahkan
ke dalam bahasa Inggeris; antaranya, Essentials of Knowledge in Music, On The
Melodies dan The Necessary Book in the Composition of Melodies (Mahayudin,
2004). Al-Kindi juga telah berjaya menemui pelbagai not muzik yang mana apabila
digabung akan menghasilkan harmoni. Menurut beliau, nada suara yang terlalu
rendah dan terlalu tinggi adalah tidak seimbang dan tidak menyenangkan. al-
Kindi juga berpendapat bahawa muzik termasuk dalam disiplin ilmu sains, di
samping turut berhubung rapat dengan matematik dan memberi kesan terhadap
kesihatan (Mahmood Zuhdi, 2003).

Muhyiddin Ibn Arabi merupakan seorang ahli muzik Islam yang terkenal.
Karyanya banyak berkisar tentang alat muzik. Di dalam bukunya beliau
menerangkan bahawa Islam mencadangkan agar seni muzik dipertingkatkan
(Mahayudin, 2004). Safi al-Din Abd al-MuÊmin merupakan orang yang pertama
sekali membina sekolah muzik. Malahan, beliau turut menghasilkan beberapa
karya muzik menerusi Syarifiya dan Modus Muzik. Beliau turut digelar ÊFather of
MusicÊ oleh ahli muzik Barat yang mengagumi hasil karya seninya (Mahayudin,
2004).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  49
HIDUP INSAN SEJAGAT

Shams al-Din Muhammad bin Safi al-Din telah menulis buku muzik dan telah
diterjemahkan sebagai The Jewels of Arrangement in the Knowledge of the
Melodies (Mahayudin, 2004). Selain itu, al-Isfahani telah menulis al-Aghani dan
telah diterjemahkan ke dalam bahasa Inggeris dengan nama The Grand Book of
Songs yang mengandungi 21 jilid (Mahayudin, 2004). Khalil bin Ahmad adalah
orang yang pertama berjaya menghasilkan kamus muzik yang telah
diterjemahkan bertajuk The Book Notes dan The Book of Rhythm. Hasil karya
beliau ini telah dijadikan sebagai buku teks rujukan bagi pelajar universiti di
Sepanyol (Mahayudin, 2004). Al-Urmawi (1230M) pula adalah seorang pemuzik
yang telah mencipta biola dan juga ahli muzik pada zaman Khalifah al-MustaÊsim.

Berdasarkan fakta di atas, dapat disimpulkan bahawa orang Islam bukannya
mencedok ilmu muzik daripada masyarakat Yunani tetapi telah terbukti mereka
begitu kreatif dalam penghasilan karya muzik yang tersendiri.

Rajah 3.5: Contoh gambus yang dicipta oleh al-Farabi dalam satu persembahan muzik
Sumber: https://www.google.com/search?q=images+seni+musik+islam&rlz

3.7 SUMBANGAN DALAM BIDANG SENI BINA

Seni bina merupakan antara bentuk seni yang terdapat pada sesuatu tamadun.
Menurut Ab. Alim dan Syed Idrus (1995), seni bina bermaksud satu bidang seni
untuk mendirikan bangunan, reka bentuk dan reka letak yang dibina oleh
manusia untuk digunakan oleh manusia. Mahayudin (2004) pula berpendapat
bahawa seni bina merupakan satu daripada ciri-ciri ketamadunan yang penting
kerana ia merupakan lambang atau mercu tanda kegemilangan sesuatu bangsa
atau negara, contohnya seperti yang kita dapat lihat pada Rajah 3.6.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

50  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Pencapaian dan pembangunan seni bina telah bermula sejak zaman Rasulullah
s.a.w. yang dilihat menerusi pembinaan Masjid QubaÊ dan Masjid Nabawi
(Mahayudin, 2004). Pada zaman pemerintahan KhulafaÊ al-Rashidin, terutamanya
zaman Khalifah ÂUmar al-Khattab, perkembangan seni bina dianggap paling
berjaya kerana beliau amat mengambil berat tentang pembaharuan dalam
pelbagai bidang khususnya pembinaan masjid. Pada zaman Kerajaan Bani
Umaiyah dan Bani Abbasiyah, khalifah yang memerintah telah banyak memberi
sumbangan penting dalam pencapaian seni bina Islam.

Khalifah al-Walid bin ÂAbdul Malik (86-87H) telah membina Masjid Suriah di
Damsyik, membina pejabat kerajaan dan juga beberapa bangunan bagi
mengindahkan kota Damsyik dan memulihara Masjid Nabawi di Madinah,
Masjidil Haram di Makkah dan Masjidil ÊAqsa di Baitul Maqdis. Beliau juga telah
menyempurnakan pembinaan batu di Baitul Maqdis iaitu Qubbah al-Sakhrah
(Mahayudin, 2004).

Khalid bin ÂAbdullah al-Qasri membina parit dan tali air dalam usaha menyiapkan
projek pertanian yang dirancang oleh Khalifah Hisham bin Abd al-Malik. Khalifah
Abdul Rahman II membuat projek membina menara lampu di beberapa
pelabuhan untuk memudahkan kapal perdagangan berlabuh di pantai Andalus
(Mahayudin, 2004). Khalifah Abu JaÊafar al-Mansur pula telah mendirikan sebuah
istana yang bernama Al-Khuldi di pinggir Sungai Dajlah. Reka bentuk istana ini
sangat indah dan kedudukannya yang strategik telah menyebabkan beliau
menamakannya ÊQasr al-KhuldiÊ yang bermaksud istana abadi. Beliau juga telah
membina Masjid JamiÊ al-Mansur di hadapan Istana Al-Zahab yang mana
merupakan masjid yang tertua di Kota Baghdad (Mahayudin, 2004).

Khalifah al-Mahdi telah membina Istana Al-Salam di Isabaz dan Masjid JamiÊ al-
Rishafah pada tahun 157H. Khalifah al-MaÊmun sinonim dengan pembinaan
Universiti Nizamiyyah merupakan pusat pengajian tinggi secara formal, Imam
Abu Hanifah, Imam Shafie, Imam Malik, al-Kindi, al-Farabi, Abu Bakar al-Razi
dan Ibn Sina adalah antara tokoh intelektual yang pernah menuntut di universiti
bersejarah tersebut. Al-MaÊmun juga telah membina Bayt al-Hikmah yang
merupakan pusat kegiatan ilmu pengetahuan yang terbesar terletak di Baghdad
(Mahayudin, 2004). Pelbagai aktiviti penulisan karya ilmiah dan juga aktiviti
penterjemahan buku ke dalam bahasa Arab dijalankan di kutub khanah ini. Beliau
juga telah memperkembangkan bidang astronomi dengan membina pusat
astronomi di Syamsiyah, berhampiran Kota Baghdad untuk mengawasi
pergerakan bintang (Mahayudin, 2004). Kesan daripada penubuhan ini ahli
geografi Islam telah berjaya membuktikan bahawa bumi ini bulat yang
mengandungi 360 darjah.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  51
HIDUP INSAN SEJAGAT

Seni bina dan seni halus Islam telah berkembang luas meliputi Asia Barat, Asia
Timur dan Selatan Eropah. Bandar baru dibina seperti Kufah, Basrah, Qayrawan
dan Baghdad. Setiap bandar dibina masjid, istana, perumahan, pasar dan tembok.
Monumen dari seni bina Islam diakui keindahan seni binanya baik di luar
mahupun hiasan dalamannya. Masjid Cardoba, rumah rekreasi, istana, dinding
mihrab diukir dengan emas 8 ela panjang, mimbar diukur daripada kayu jati pilar,
Al-Cazar, pintu gerbang yang dihiasi dengan tembaga diukir dengan halus dan
Giralda di Sevile, istana Al-Zahra dan Al-Zahirah yang dilengkapi dengan lukisan
berwarna, ukiran kayu yang berbunga dan geometri, dewan yang dilengkapi
dengan kristal tulen yang disinari oleh cahaya matahari mengeluarkan pelangi
serta Masjid al-HambraÊ di Granada terkenal sebagai Âthe artistic genius of Muslim
SpinÊ. Keindahannya terletak pada kehalusan geometrinya.

Rajah 3.6: Seni bina Islam bercirikan bangunan Turki
Sumber: http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Ventanas_con

_arabescos_en_la_Alhambra.JPG

AKTIVITI 3.3

Pada pendapat anda, bagaimana ciri-ciri seni bina dalam tamadun Islam
telah mempengaruhi seni bina bangunan di negara kita, khususnya dalam
pembinaan masjid? Bincangkan beserta bukti yang sesuai.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

52  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

3.8 SUMBANGAN DALAM BIDANG SENI
KALIGRAFI

Syeikh Shams al-Din al-Akfani (dalam Mahayudin, 2004) menjelaskan bahawa seni
khat atau kaligrafi adalah satu ilmu yang memperkenalkan bentuk huruf tunggal,
letaknya dan cara merangkainya menjadi tulisan yang tersusun atau apa-apa yang
ditulis di atas garis-garis, bagaimana cara menulisnya dan menentukan mana yang
tidak perlu ditulis; menggubah ejaan yang perlu digubah dan menentukan cara
bagaimana untuk menggubahnya (lihat Rajah 3.7).

Terdapat banyak khat yang digunakan oleh orang Islam seperti khat kufi, nasakh,
thuluth, rayhan, muhaqqaq, tawqiÊ, riqÊah, diwan, ijazah, parisi, diwan jali, taÊliq
dan nastaÊliq, (Kamil al-Baba, 1992). Terdapat sumber mengatakan bahawa khat
yang tertua ialah khat kufi (Seyyed Hossein Nasr, 1987, Ab. Alim dan Syed Idrus,
1995 dan Mahayudin, 2004). Antara tokoh ilmuwan yang terkenal dalam bidang
seni khat dan kaligrafi ialah Ibn Muqlah, Ibn Bawwab dan juga Yaqut al-
MustaÊsimi.

Ibn Muqlah (886M) merupakan antara ahli kaligrafi yang masyhur di zaman
pemerintahan Bani Abbasiyah. Ibn Muqlah dianggap sebagai pencipta tulisan
khat naskhi yang menggantikan tempat khat kufi dalam keseragaman kaligrafi
Islam (Kamil al-Baba, 1992). Beliau telah memperkenalkan khat al-Mansub
(proportional script) di dalam sejarah kaligrafi Islam. Di dalam khat ini, beliau
telah menetapkan satu sistem ukuran dalam menulis sesuatu huruf. Misalnya
huruf alif ditulis berpandukan titik-titik (3, 5 atau 7 titik) (Kamil al-Baba, 1992).

Ibn Bawwab yang merupakan ahli kaligrafi pada zaman Bani Abbasiyah dianggap
sebagai pencipta kepada khat rayhani dan muhaqqaq. Terdapat sebanyak 64 buah
al-Quran ditulis oleh Ibn Bawwab yang mana salah satunya ditulis dengan khat
rayhani (Kamil al-Baba, 1992). Yaqut al-MustaÊsimi selain daripada menjadi ketua
di Perpustakaan Al-Mustansyiriyyah, beliau juga dikenali sebagai budayawan
dan ahli pujangga. Tulisannya dikatakan lebih cantik daripada Ibn Muqlah dan
Ibn Bawwab. Beliau pernah digelar sebagai Qiblat al-Kuttab yang bermaksud
kiblat para penulis khat (Kamil al-Baba, 1992). Beliau juga dikatakan pengasas
kepada ‰Sittah‰enam jenis tulisan yang terkenal ketika itu (Ghazali Darusalam,
2001).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  53
HIDUP INSAN SEJAGAT

Rajah 3.7: Contoh seni khat Islam dan peralatan penulisan khat
Sumber: http://1.bp.blogspot.com/ALSBNwjZhS4

AKTIVITI 3.4

Senaraikan jenis seni khat yang telah dibincangkan dan cari bagaimana
bentuk rupanya. Bentangkan di dalam kelas.

3.9 SUMBANGAN DALAM BIDANG SENI
SASTERA

Kesusasteraan Islam bermula sejak turunnya wahyu dari Allah s.w.t. yang
terakhir iaitu kitab al-Quran al-Karim. Al-Quran merupakan sebesar-besar
mukjizat bagi umat Islam. Menurut Mustafa Haji Daud (1991) al-Quran adalah
sumber kesusasteraan Islam yang dapat dilihat dari dua aspek iaitu keindahan
bahasa dan dari segi isi. Terdapat ramai tokoh ilmuwan Islam yang memberi
sumbangan yang besar di dalam seni sastera Islam. Karya seperti The Arabian
Night, Ali Baba and the 40 Thieves, Sinbad the Sailor, dan Aladin and the Magic
Lamp begitu popular hingga ke negara Barat. Antara intelektual Islam yang
terkenal dalam seni sastera ialah Firdawsi amat terkenal melalui hasil karyanya
yang berjudul Hikayat 1001 Malam. Ceritanya telah banyak memberi kesan
kepada masyarakat Islam dan tidak ketinggalan juga orang Barat sehinggakan ia
telah diterjemahkan ke dalam beratus-ratus bahasa. Beliau juga menghasilkan
karya bertajuk Shah Nameh yang turut diterjemahkan ke dalam bahasa Inggeris
dengan judul Epic Kings (Ghazali Darusalam, 2001).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

54  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Ibn Tufayl dalam karyanya menceritakan tentang bagaimana seseorang mencapai
fasa perkembangan yang tinggi sekali tanpa bantuan apa-apa daripada orang lain
atau dari alam sekitarnya (Hasan, 1971). Ibn Tufayl dengan karyanya Hayy Ibn
Yaqzan mengungkapkan bahawa manusia boleh mengenal Tuhan tanpa wahyu
dan guru telah mempengaruhi pemikiran orang Eropah. Karya ini telah
diterjemahkan ke bahasa Latin oleh Roger Bacon dan diterbitkan bersama-sama
teks Arab di Oxford pada tahun 1671. Orang Eropah bukan setakat menterjemah
malahan mereka juga menghayatinya melalui penciptaan kisah berdasarkan idea
yang dikemukakan dalam buku tersebut. Antara kisah tersebut ialah Crusoe yang
dihasilkan pada abad ke- 18 (Hasan, 1971).

Omar Khayyam juga terkenal sebagai seorang failasuf dan penyair yang hebat di
zamannya. Malah, beliau pernah menjadi terkenal dalam kalangan dunia Barat
sejak tahun 1839 apabila Edward Fitzgerald menerbitkan terjemahan bahasa
Inggeris bagi bukunya, Rubayyat. Abu al-Sult Ibn Abdul Aziz (1067M) banyak
menggubah syair puji-pujian kepada raja untuk mencari rezeki. Selain antologi
syair, beliau juga menghasilkan karya sastera iaitu al-Mulah al-Asriyah, Hadiqah
al-Adab dan al-Risalah al-Misriyyah (Mahmood Zuhdi, 2003). Ibn Bajjah
merupakan seorang sasterawan yang unggul, ahli bahasa dan seorang hafiz al-
Quran. Beliau menghasilkan karya seperti Risalah al-WidaÊ, Al-Risalah al-Ittisal
dan Al-Madinah al-Fadilah (Umar Furrukh, 1983).

AKTIVITI 3.5

Buat kumpulan kecil di kelas anda, bincangkan aspek berikut:

(a) Kedudukan seni muzik dalam Islam;

(b) Perubatan Tib al-Nabi dan perubatan moden;

(c) Keindahan nilai estetika dalam seni bina Islam; dan

(d) Penulisan sastera Islam.

3.10 SUMBANGAN DALAM BIDANG POLITIK

Tamadun Islam juga banyak memberi sumbangan yang besar dalam bidang
politik. Menurut catatan Ibnu Hisyam, Sahifah al-Madinah atau Piagam Madinah
adalah perlembagaan negara yang pertama ditulis di dunia yang telah diasaskan
selepas terbinanya Masjid Nabawi. Piagam ini mengandungi perjanjian antara
orang Muhajirin dan Ansar serta seluruh penduduk Madinah yang berbilang
kaum seperti Aus, Khazraj serta kaum Yahudi (Bani Quraizah, Bani Qainuqa dan
Bani al-Nadir).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  55
HIDUP INSAN SEJAGAT

Termeterainya perjanjian ini bermakna Rasulullah s.a.w. telah berjaya mengasas
dan memantapkan kedudukan politik umat Islam di Madinah. Dalam masa yang
sama Baginda telah berjaya mewujudkan satu masyarakat baru dikenali sebagai
ÂUmmahÊ. Ini juga telah mengubah prinsip suku bangsa yang selama ini
melahirkan ketegangan kaum yang berpanjangan. Kejayaan Rasulullah s.a.w.
dalam bidang ini telah membawa keharmonian kepada penduduk kota Madinah.
Sebarang aktiviti yang tidak sihat, kebangkitan Yahudi dan kaum munafik di
Madinah juga dapat dibendung dengan baik. Sebarang pihak yang melanggar
perjanjian akan dihukum.

3.11 SUMBANGAN DALAM BIDANG SEJARAH

Mengenai sejarah, Ibnu Khaldun (1332M), berpendapat ahli sejarah sepatutnya
mempunyai tamadun.

Berikut adalah senarai antara tokoh yang telah memberi sumbangan dalam bidang
sejarah pada tamadun Islam:

(a) ÂAbd. Al-Malik Ibn Habib (845M) telah menulis karya sejarah yang masyhur
iaitu Tarikh;

(b) Muhammad Ibnu Musa al-Razi (886M), menulis salasilah keturunan amir-
amir di Andalus serta sejarah ibu kota, jalan raya bandar dan peperangan;

(c) Marwan Ibn Hayyan (987M) menulis buku sejarah yang tebal seperti Al-
Matin yang mengandungi 60 jilid, Al-Muqtabis 10 jilid, menulis protokol
istana, majlis istana juga peperangan;

(d) Ibn Hazm pula telah mengarang 400 judul dalam pelbagai bidang seperti
falsafah, teologi, moral, perundangan, puisi, sastera dan sejarah;

(e) Ibnu Idhari dengan karya Al-Bayan al-Maghrib, menjadi salah satu sumber
rujukan sejarah mengenai Afrika Utara;

(f) Ibnu al-Khatib (1313M) menulis riwayat hidup Nabi Muhammad s.a.w.
secara lengkap; dan

(g) Al-Maqqari (1631M) kitabnya Nafh al-Tib dan Azhar al-Riyad mengandungi
maklumat mengenai sejarah dan kebudayaan di Andalus dan Arab (Azizan
Baharudin, 1986).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

56  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

3.12 SUMBANGAN DALAM BIDANG GEOGRAFI

Istilah geografi itu sendiri telah diambil daripada perkataan Arab ÂJughrafiyahÊ.
Bidang ilmu geografi sangat penting dalam mengetahui tentang dunia daripada
segi bentuk, kedudukan tempat, garis bujur dan garis lintang (lihat Rajah 3.8).
Terdapat tiga pembahagian ilmu Geografi, iaitu:
(a) Geografi deskriptif membicarakan hal ketenteraan serta pemerintahan,

topografi, cuaca dan sumber asli. Contohnya, kitab Ilm Ajaib al-Buldan yang
merupakan sebuah ensiklopedia, kamus geografi dan cerita pengembaraan;
(b) Geografi matematik pula menjelaskan bentuk bumi, garisan bujur dan
garisan lintang, dan peta negara dunia;
(c) Geografi teoretikal dan amalinya pula dikenali melalui tokoh seperti
al-Khawarizmi (847M) yang mengarang kitab Surat al-Ard yang di
dalamnya mengandungi peta dunia, Ibn Kurdadhbih (900M) melalui kitab
Al-Masalik wa al-Mamalik menjelaskan kedudukan bumi dan benua.
Ibrahim al-Farazi merupakan seorang ahli geografi Islam yang telah
membuat banyak kajian. Beliau telah berjaya mencipta astrolab yang
digunakan oleh ahli pelayaran sehingga kini (Mahayudin, 2004).

Rajah 3.8: Peta awal dalam geografi Islam
Sumber: https://www.google.com/search?q=images+zoologi+tamadun+islam&rlz=

1C2RNRC_enMY509MY509&source

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  57
HIDUP INSAN SEJAGAT

3.13 SUMBANGAN DALAM BIDANG INDUSTRI

Bidang perindustrian berkembang sejajar dengan bidang pertanian dan
perlombongan. Al-Qaysariayahd, Andalus adalah sebuah bangunan yang
menempatkan urusan perdagangan yang menjual pelbagai barang seperti tekstil,
logam (emas, perak, besi, tembaga, kuprum), Bab al-Attarin tempat menjual
rempah ratus di Cordoba, Sug al-Itr plaza tekstil. Kilang pengisar tepung telah
wujud sejak kurun ke-8M di Andalus yang digerakkan dengan menggunakan
jentera air melalui tenaga angin dan haiwan. Kilang memerah minyak zaitun juga
telah digunakan pada abad ke-9M. Pertukangan kayu bagi pembinaan perkapalan
berkembang maju di sekitar pelabuhan seperti di Tortosa dan juga industri kulit
dan kertas di Samarkand tahun 704 Masihi.

Pada kurun ke-12M pada zaman kerajaan Umaiyah, orang Islam telah
mempelajari membuat kertas yang bermutu tinggi melalui perdagangan dengan
orang Cina serta menjadi bahan eksport ke Timur dan Barat. Pada kurun ke-13M
orang Islam telah membuat kertas daripada kapas dan linen di mana industri
kertas dan penulisan ini mula ditiru di Perancis dan England. Satu lagi
perindustrian yang berkembang maju ialah industri tenunan tekstil di sekitar laut
Mediterranean (Byzantium, Mesir, Sepanyol dan kepulauan Sicily). Industri
tembikar juga mula berkembang sejak kurun ke-10M hingga ke-14M. Selain itu,
pada zaman Islam tembikar emas Hispono-Morisco sangat masyhur di dunia
Eropah.

3.14 SUMBANGAN DALAM BIDANG PERTANIAN

Masyarakat Arab adalah antara bangsa yang paling rajin dalam mengusahakan
tanah untuk pertanian serta bangsa yang pakar dalam mencipta peralatan
pertanian untuk menambahkan pengeluaran dan juga menggunakan baja serta
saliran air untuk menyuburkan tanah. Ahli botani yang mashyur seperti Ibnu
al-Hajah dan Ibnu al-Awwam telah melakukan kajian mengenai kualiti tanah
kepada 10 kelas mengikut sifat dan jenis tanah untuk pertanian. Terusan air dibina
secara saintifik bukan sahaja untuk pertanian tetapi juga untuk membekalkan air
kepada beribu-ribu masjid dan kepada penduduk tempatan. Jentera hidraulik
dibina di Fez oleh Muhammad Ibn al-Haj pada kurun ke-13M. Pada masa itu
orang Islam juga pandai mengawetkan buah-buahan dan juga bijirin seperti
anggur, jagung, padi, gandum, zaitun, ceri dan pic yang boleh digunakan
sehingga 30 - 100 tahun.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

58  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Selain itu sains botani mula diperkenalkan pada kurun ke-11M oleh Abu Ubaid
al-Bakri yang telah menyusun buku tentang tumbuh-tumbuhan, menama dan
mengkelaskannya melalui tulisannya. Kemudian pada abad ke-12M Ibn Sarabi
telah menulis buku al-Ghafiqi juga mengenai botani di samping buku al-Nabati
oleh Abu al-Abbas. Serorang lagi tokoh ialah Ibnu Baytar (1197M). Beliau adalah
pengkaji ilmu tumbuh-tumbuhan yang terbaik dengan membuat kajian yang
mendalam melalui pemerhatian dan uji kaji dengan mengembara ke seluruh
benua seperti Afrika Utara Semenanjung Arab, Syiria dan negeri di pesisir lembah
Nil dan Mesopotamia. ÂBuku PertanianÊ yang ditulis oleh Ibn al-Awwam
mengandungi 34 bab (Azizan Baharudin, 1986).

3.15 SUMBANGAN DALAM BIDANG ZOOLOGI

Zoologi adalah ilmu mengenai haiwan. Salah seorang tokoh yang telah memberi
sumbangan dalam bidang ini pada zaman awal tamadun Islam ialah Ibn Jawa Liqi
yang telah menulis buku mengenai perihal pelbagai jenis haiwan tentang, jantina,
sifat dan ciri-ciri, sihat dan sakit seekor haiwan (Azizan Baharudin, 1986)
(lihat Rajah 3.9).

Rajah 3.9: Contoh ilmu zoologi Islam
Sumber: https://www.google.com/search?q=images+zoologi+tamadun+islam&rlz=

1C2RNRC_

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  59
HIDUP INSAN SEJAGAT

3.16 SUMBANGAN DALAM BIDANG FIZIK DAN
FALSAFAH

Bidang fizik juga telah bermula dan berkembang pada zaman awal tamadun
Islam. Antara tokohnya ialah Ibn Bajah atau Avenpace yang terkenal dengan teori
Avenpace mengenai teori daya gerak atau pergerakan. Dari sinilah Galileo, St.
Thomas dan Duns Scotus mengembangkan idea Ibn Bajah di dunia Barat dengan
menggunakan formula yang telah ditulis oleh Ibn Bajah (Azizan Baharudin, 1986).

Dalam bidang falsafah pula tamadun Islam telah mempelajarinya daripada
falsafah Yunani dan Sanskrit pada sekitar kurun ke-7M dan ke-8M dan telah
mencapai kemuncaknya pada kurun ke-10M. Bermula dengan falsafah
Hellenisme Yunani orang Islam telah mengembangkan asas ilmu falsafah ini
melalui penterjemahan buku falsafah ke dalam bahasa Arab. Pada zaman Khalifah
Abbasiyah, al-Mansur (754M) dan al-MaÊmun (833M) telah menterjemahkan karya
falsafah daripada Aristotle, Galen, Hippocrates, Ptolemy dan Euclid ke dalam
bahasa Arab. Ilmu falsafah sangat dipentingkan dalam Islam kerana ia dapat
membantu pemikiran logik mengenai manusia, alam dan ketuhanan yang tidak
bertentangan dengan wahyu.

Al-Kindi (865M) adalah seorang failasuf Islam yang terkemuka kerana telah
menulis lebih daripada 270 karya yang antaranya mencakupi buku falsafah. Al-
Kindi membahaskan Al-Mahiyah dan realiti segala fizik (benda) dan metafizik
(ketuhanan). Al-Farabi (950M) membahaskan jirim dan hubungannya dengan
bentuk dan roh. Ibn Sina (1037M) telah merungkai fahaman Ikhwan al-Safa
mengenai Âmanusia akan mencapai kesempurnaan apabila dapat memahami
bahawa Tuhan itu satu, roh itu satu, alam ini satu, kemanusiaan itu satu, agama
itu satu, kebenaran itu satu dan falsafah itu satuÊ. Ibn Masarrah, Ibn Hazm dan
Ibnu Tumlus menjelaskan kebenaran itu terletak dalam falsafah serta dapat
memadukan antara agama dengan falsafah.

Said Ibn Fattah (1029M) telah menulis Shajat al-Hikmah mengenai pengenalan
terhadap ilmu falsafah. Ibn Bajah melalui kitab Tadbir al-Mutawahhid menulis
mengenai alam metafizik yang dirujuk daripada Plato, Aristotale, Galen, Al-
Farabi, Ibn Sina dan Al-Ghazali. Ibn Tufayl (1106M) dengan kitab Hayy ibn
Yaqzan mengenai kronologi kehidupan seorang manusia. Ibn Rusyd (1198M) atau
Averroism dengan aliran pemikiran bahawa dunia ini abadi, jirim dan bentuk,
jasad dan roh yang dimuatkan dalam kitabnya Fasl al-Maqal dan Tahafut al-
Tahafut.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

60  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Semua pengetahuan daripada pelbagai disiplin keilmuan khususnya bidang sains
tabii mula mencerah di Andalusia sejak kurun ke-8 hingga kurun ke-13M. Dunia
Eropah pada masa itu berada dalam zaman kegelapan daripada sumber
pengetahuan. Ini kerana pihak gereja melarang penganutnya daripada menuntut
ilmu dengan tujuan memudahkan institusi gereja mengawal orang Kristian.
Situasi ini berubah apabila berlakunya perang agama atau perang Salib pada abad
ke-11M. Pertembungan, pertempuran dan peperangan antara tentera Kristian
dengan Islam telah menyedarkan orang Kristian akan kehebatan keilmuan yang
dimiliki oleh orang Islam. Pertemuan ini telah membuat fikiran mereka berminat
terhadap intelektual Islam. Kemasukan mereka melalui Sepanyol, Syira, Palestin
dan Sicily telah membawa kejayaan dalam bidang keilmuan kerana orang
Kristian belajar dengan orang Islam. Penterjemahan buku Arab ke bahasa Latin
membolehkan khazanah Islam ini tersebar dan berpindah ke dunia Barat sehingga
kurun ke-16M. Orang Islam Andalus yang telah menyampaikan keilmuan Islam
ke negara Eropah.

 Berdasarkan fakta yang dinyatakan di atas, sememangnya telah terbukti
bahawa tamadun Islam telah memberikan sumbangan yang amat besar
melalui intelektual Islam di dalam perkembangan sebahagian besar cabang
seni yang wujud pada hari ini.

 Pada hakikatnya Islam tidak pernah menolak kesenian malahan menerapkan
unsur murni yang menjadi teras kepada setiap cabang seni iaitu tauhid
bersesuaian dengan peredaran zaman.

 Jelas menunjukkan bahawa perkembangan seni sama ada seni khat, seni bina,
seni sastera mahupun seni muzik telah pun dibangunkan awal-awal lagi oleh
ilmuwan Islam. Buktinya ramai pencinta seni dari barat mempelajari dan
mengkaji hasil seni ilmuwan Islam dan seterusnya menggunakan
pengetahuan itu untuk menjadi teras kebangkitan ketamadunan mereka.

 Pembangunan ilmu dalam dunia Islam telah diakui sebagai pemangkin
kepada zaman Renaissance atau Pembaharuan di Eropah yang akhirnya
melahirkan satu tamadun yang gemilang di sana.

 Generasi pada hari ini sepatutnya merasa bangga dengan sumbangan
ilmuwan Islam yang begitu besar terhadap peradaban dan tamadun manusia
malahan mereka perlu mempunyai semangat dan iltizam untuk mengulangi
keagungan tahap pencapaian ilmu pengetahuan intelektual Islam satu masa
dahulu.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN  61
HIDUP INSAN SEJAGAT

 Apa yang membantu kejayaan umat Islam dalam bidang ilmu seperti ini ialah
Islam itu sendiri yang bersikap terbuka dan positif terhadap ilmu
pengetahuan.

 Al-Quran juga sentiasa menggesa umat Islam supaya berfikir dan meneliti
tentang manusia dan alam.

 Adalah menjadi aspirasi dan impian kita untuk menyaksikan suatu hari nanti
sejarah keagungan umat Islam seperti dahulu akan kembali berulang.

Astronomi Kitab
Botani Metafizik
Falsafah Monumen
Farmakologi Sains Tabii
Fizik Seni bina
Kaligarafi Zoologi
Khat

Abdul Alim Abdul Rahim, & Syed Idrus Syed Mohamad. (1995). Tamadun Islam.
Kuala Lumpur, Malaysia: Fajar Bakti.

Azhar Mad Aros, Azharudin Mohd Dali, Suffian Mansor, & Zulkanain Abdul
Rahman. (2002). Tamadun Islam dan tamadun Asia. Ed. ke-2. Kuala
Lumpur, Malaysia: Fajar Bakti.

Azizan Baharudin. (1986). Pengenalan tamadun Islam di Andalus. Kuala
Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa dan Pusataka.

Ghazali Darusalam. (2001). Sumbangan sarjana dalam tamadun Islam. Kuala
Lumpur, Malaysia: Utusan Publications and Distributors.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

62  TOPIK 3 SUMBANGAN TAMADUN ISLAM TERHADAP KESEJAHTERAN

HIDUP INSAN SEJAGAT

Hasan Langgulung. (1987). Pendidikan Islam: Satu analisa sosio psikologikal.
(t.th.). Kuala Lumpur, Malaysia: Pustaka Antara.

Kamil al-Baba. (1983). Dinamika kaligrafi Islam. (Terj. Sirojuddin, A. R., 1992).
Jakarta, Indonesia: Dar al-ÂUlum Press.

Mahayudin Yahya. (2004). Tamadun Islam. Shah Alam, Malaysia: Fajar Bakti .
Mohd Mokhtar Shafie. (1993). Sejarah keagungan kerajaan Islam. Kuala Lumpur,

Malaysia: Nurin Enterprise.
Seyyed Hossein Nasr. (1987). Spiritualitas dan seni Islam. (Terj. Sutejo, 1992).

Bandung, Indonesia: Mizan.
Zulkifli Hassan, & Hanani Harun. (2006). Sumbangan intelektual Islam dalam

seni. Penang, Malaysia: Universiti Sains Malaysia.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

Topik  Tamadun

4 Melayu

HASIL PEMBELAJARAN

Pada akhir topik ini, anda seharusnya dapat:
1. Menjelaskan pembentukan tamadun Melayu;
2. Mengaitkan agama Islam dengan pembentukan tamadun Melayu;
3. Menyenaraikan ciri-ciri tamadun Melayu;
4. Membuktikan tamadun Malaysia berasaskan kepada tamadun

Melayu; dan
5. Membezakan Melayu Deutro dengan Melayu Proto dalam konteks

tamadun Melayu di alam nusantara.

 PENGENALAN

Tamadun adalah suatu peradaban masyarakat yang mempunyai penyusunan
stratifikasi masyarakat yang kompleks mengikut pengkhususan pekerjaan dan
tahap sosial yang berbeza yang tinggal menetap di sesebuah perbandaran.
Memartabatkan sesebuah tamadun bukan satu usaha yang mudah; ia
memerlukan kepakaran dan minat yang mendalam. Zaman moden adalah era
globalisasi dan ianya juga cabaran baru abad ke-21 di mana jurang antara tamadun
Islam dan Barat semakin meluas dan tentunya memberi pengaruh serta kesannya
terhadap tamadun Melayu. Orang Islam di Malaysia berteraskan budaya Melayu
dan tentunya beragama Islam. Dengan itu tamadun Melayu tidak boleh
dipisahkan dengan agama Islam. Tamadun Melayu perlu diteruskan kerana
sumbangan besarnya terhadap tamadun manusia sejagat yang akan membantu
mengangkat tamadun Islam sedunia.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

64  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

4.1 KONSEP TAMADUN MELAYU

Tamadun Melayu adalah sebuah tamadun yang dibentuk oleh sekelompok
manusia yang digolongkan secara luas sebagai kumpulan orang Melayu dan
bertempat di suatu wilayah di Asia Tenggara. Wilayah ini dikenali dengan
pelbagai nama seperti Gugusan Kepulauan Melayu, Gugusan Kepulauan Melayu-
Indonesia, Nusantara, Alam Melayu dan Tanah Jawi (Azam Hamzah, 1997).

Menurut Tenas Effendy (2004), istilah Melayu mempunyai maksud yang dalam
dan luas. Sebahagian pengkaji menegaskan, pada istilah Melayu terdapat dua
pengertian, iaitu ÂMelayuÊ dan ÂkemelayuanÊ. ÂMelayuÊ dimaksudkan sebagai satu
rumpun bangsa Melayu yang menggunakan bahasa Melayu, sementara
ÂkemelayuanÊ mengandungi erti Ânilai anutanÊ dan Âjati diri MelayuÊ. Istilah
Melayu juga boleh ditakrifkan berdasarkan kriteria mengikut rumpun bangsa dan
bahasanya iaitu Melayu. Pelbagai suku yang tergolong dalam Melayu-Indonesia
adalah seperti Jawa, Sunda, Madura, Aceh, Minangkabau, Bajau, Murut, Bugis,
Sasak, Melanau, Iban dan Sulu.

Bellwood (1997) pula menegaskan Melayu merupakan satu masyarakat peribumi
atau masyarakat asal rantau ini - rantau atau wilayah kebudayaan yang disebut
sebagai Malay Archipelago, Kepulauan Melayu atau Alam Melayu. Kesatuan
Melayu ini hidup aman, damai dan rukun lantaran sifat adaptif, akomodatif dan
assimilatif. Kesatuan Melayu begitu mantap dalam kalangan masyarakat Melayu
kerana nilai kemelayuan yang dimiliki. Nilai kemelayuan inilah yang memberi
pengertian kehidupan bangsa Melayu dalam membina jati diri bangsa.

Tamadun Melayu adalah tamadun menyeluruh yang dibangunkan oleh bangsa
Melayu berteraskan bahasa Melayu setelah kedatangan dan penerimaan Islam di
seluruh rantau alam Melayu. Pemahaman terhadap tamadun Melayu sebagai satu
tamadun bangsa di rantau alam Melayu amat bersandar kepada pemahaman
terhadap tamadun Islam. Ini kerana kemunculan tamadun Melayu bertitik tolak
dari penerimaan Islam oleh masyarakat rantau alam Melayu secara
keseluruhannya. Pengajaran akidah Islam oleh para pendakwah Islam di seluruh
rantau alam Melayu secara berperingkat-peringkat telah membina asas tamadun
Melayu. Islamnya Melayu adalah kerana pengislaman sultan dan pembesar istana
berdasarkan ketaatan rakyat terhadap sultan yang memerintah.

Menurut Ismail Hamid (1985), kedatangan Islam ke nusantara telah membawa
perubahan sehingga menjadikan bangsa Melayu sebahagian daripada dunia
Islam. Perubahan tersebut dapat dilihat daripada semua aspek kehidupan seperti
bidang bahasa, sastera, intelektual, undang-undang, kepercayaan, politik, adat
istiadat dan kesenian.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  65

SEMAK KENDIRI 4.1

Nyatakan apakah konsep penting tamadun Melayu.

4.2 PEMBENTUKAN TAMADUN MELAYU

Dari segi kronologi pembentukan tamadun Melayu, ia dapat diselusuri bermula
daripada zaman Paleolitik (zaman batu awal) kira-kira 35,000 tahun yang lalu.
Kemudian ia diikuti oleh zaman Meseolitik (zaman batu tengah) 11,000 tahun
yang lalu, zaman Neolitik (zaman batu baru) 5,000 tahun dahulu dan seterusnya
dari zaman besi kira-kira 2,500 tahun yang lalu. Kronologi terakhirnya ialah
zaman kedatangan Islam di nusantara kira-kira abad ke-11 Masihi.
Tamadun Melayu terdiri daripada bangsa Melayu yang mendiami kawasan di
Asia Tenggara yang dikenali sebagai gugusan kepulauan Melayu (The Malay
Archipelago) meliputi Melayu-Indonesia, Alam Melayu nusantara atau dipanggil
sebagai Tanah Jawi (lihat Rajah 4.1). Istilah Melayu juga dikenali dengan ciri-ciri
bangsa Melayu, adat Melayu, berbahasa Melayu, berbudaya Melayu dan
beragama Islam (Shaharir Mohamad Zain, 2000).

Rajah 4.1: Peta alam Melayu
Sumber: https://www.google.com/#q=image+of+tamadun+melayu

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

66  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

Bangsa Melayu diperintah oleh kerajaan-kerajaan Melayu. Kerajaan Melayu awal
mempunyai susunan struktur masyarakat yang kompleks dalam bentuk piramid,
raja sebagai pemimpin diikuti oleh pembesar istana dan paling bawah rakyat
jelata. Sarjana tempatan (Nik Hassan Suhaimi, 1993) mengatakan bahawa orang
Melayu adalah penduduk asal kawasan Asia Tenggara. Pendapat ini mengambil
kira bahawa pada satu masa dahulu (sebelum 10,000 tahun dahulu), kawasan Asia
Tenggara merupakan satu dataran besar yang merangkumi pulau Sumatera,
Semenanjung Tanah Melayu, Pulau Jawa dan juga Pulau Borneo. Jika kita
menerima pendapat tersebut dan menggunakan pentarikhan tapak prasejarah
yang terawal di Semenanjung Tanah Melayu iaitu tapak paleolitik, maka didapati
bahawa orang Melayu telah wujud di kawasan ini lebih daripada 12,000 tahun
dahulu (Ahmad Hakimi, 1998).

Sungguhpun masyarakat dan kebudayaan Melayu mungkin telah wujud lebih
awal di kawasan Asia Tenggara, asas kepada kemunculan tamadun (atau
perbandaran) dan susunan masyarakat kompleks dibentuk dengan penguasaan
teknologi pertanian tetap pada zaman Neolitik (zaman batu 5000M) (Ahmad
Hakimi, 2006). Secara umumnya, zaman Neolitik (atau zaman batu baru)
memperlihatkan perubahan teknologi yang berteraskan kepada penubuhan
tempat tinggal tetap (atau petempatan) sepanjang tahun (untuk menjaga tanaman)
dan pertanian tetap (untuk menghasilkan makanan yang mencukupi sepanjang
tahun).

Manifestasi tamadun Melayu yang terawal di kawasan Asia Tenggara adalah
dalam bentuk kerajaan awal Melayu sekurang-kurangnya 2,500 tahun dahulu
(Bellwood, 1997). Kerajaan Melayu awal ini adalah kerajaan praIslam yang
memerintah di Oc Eo di Funan (sekarang Vietnam), Langkasuka di Selatan
Thailand, empayar Srivijaya di Palembang, Kuala Selinsing di Perak dan Lembah
Bujang di Kedah (Ahmad Hakimi, 2006). Sebahagian besar daripada kerajaan
Melayu awal di kawasan Asia Tenggara lebih tertumpu kepada aktiviti maritim.
Pelabuhan yang dirikan oleh mereka terlibat dengan perdagangan jarak jauh.
Perdagangan jarak jauh menunjukkan rangkaian perhubungan yang besar dan
memerlukan penempatan yang agak lama dan tetap untuk memudahkan
pengekalan perhubungan tersebut. Secara umumnya, perdagangan jarak jauh
dikuasai oleh pemimpin sesebuah kerajaan.

Sarjana menjangkakan bahawa lokasi Semenanjung Malaysia pada satu masa
dahulu begitu penting sekali untuk laluan perdagangan yang melalui perairan
Selat Melaka (Ahmad Hakimi, 2006). Pelabuhan di Semenanjung Malaysia
memainkan peranan sebagai tempat berehat yang penting untuk kapal layar
untuk meneruskan perjalanan sama ada ke Barat ataupun ke Timur mengikut
musim yang bersesuaian. Pelabuhan sedemikian berkembang untuk membentuk
tamadun (atau perbandaran) Melayu yang awal.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  67

Tamadun Melayu awal yang terbentuk di Kuala Selinsing berbeza daripada yang
terdapat di Lembah Bujang oleh kerana ianya tidak berfungsi sebagai sebuah
pusat keagamaan. Pada waktu yang sama, maklumat dari peninggalan arkeologi
yang ditemui di Kuala Selinsing menunjukkan bahawa tamadun ini tidak
dipengaruhi oleh kebudayaan Hindu-Buddha. Beberapa artifak yang ditemui di
tapak arkeologi ini menunjukkan bahawa penghuninya menggunakan sistem
tulisan Pahlavi (atau Sanskrit) untuk menulis dalam bahasa Melayu (Nik Hassan
Suhaimi, 1991). Pembentukan tamadun Melayu awal ditandai dengan wujudnya
bandar, penempatan yang lebih tersusun, pusat keagamaan dan pembinaan
monumental (besar) yang menggunakan batu. Contoh kerajaan Melayu awal yang
menunjukkan pengaruh Hindu-Buddha adalah Angkor Wat di Kemboja,
Borobudur di Pulau Jawa, Indonesia dan Lembah Bujang di Kedah, Malaysia.

Tamadun awal yang terdapat di kawasan Asia Tenggara selalunya dibentuk oleh
orang Melayu. Kebudayaan orang Melayu berjaya menghasilkan tamadun awal
di rantau Asia Tenggara kerana teknologi mereka pada waktu itu mampu untuk
menguasai laluan perdagangan jarak jauh yang melalui kawasan perairan
kerajaan awal Melayu. Kemampuan ini membezakan masyarakat Melayu
daripada masyarakat lain di rantau Asia Tenggara, yang selalunya lebih tertumpu
ke kawasan pedalaman Asia Tenggara. Selepas kemunculan kerajaan Melayu awal
ini, perkembangan seterusnya dalam tamadun masyarakat Melayu adalah dalam
bentuk kerajaan Melayu Islam. Kemunculan kerajaan Melayu Islam adalah
penting dalam perkembangan tamadun masyarakat Melayu. Penggabungan
antara kebudayaan Melayu dan agama Islam membentuk satu tamadun Melayu
yang baru iaitu satu tamadun yang menjadi asas kepada identiti kebudayaan
Melayu dan yang menjadi teras kepada pembentukan tamadun Malaysia.

Terdapat kesinambungan dari kerajaan (tamadun) awal Melayu ke kerajaan Islam
Melayu Melaka hingga ke kerajaan Persekutuan Malaysia yang sedia ada. Sistem
penyusunan kerajaan Persekutuan Malaysia adalah hasil daripada kerajaan
Melayu Islam yang telah diubahsuai oleh penjajah Inggeris, satu perkembangan
yang mengambil masa lebih 500 tahun. Jika kita mengambil kira bahawa kerajaan
Melayu Islam tersebut telah berkembang dari kerajaan awal Melayu,
perkembangan kerajaan Melayu dari dahulu sehingga ke hari ini telah mengambil
masa sekurang-kurangnya 2,000 tahun.

Tamadun Melayu adalah tamadun menyeluruh yang dibangunkan oleh bangsa
Melayu berteraskan bahasa Melayu setelah kedatangan dan penerimaan Islam di
seluruh rantau alam Melayu. Pemahaman terhadap tamadun Melayu sebagai satu
tamadun bangsa di rantau alam Melayu amat bersandar kepada pemahaman
terhadap tamadun Islam. Ini kerana kemunculan tamadun Melayu bertitik tolak
dari penerimaan Islam oleh masyarakat rantau alam Melayu secara
keseluruhannya. Pengajaran akidah Islam oleh para pendakwah Islam di seluruh

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

68  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

rantau alam Melayu secara bertahap-tahap telah membina asas tamadun Melayu.
Situasi ini bertambah mantap apabila para pendakwah berjaya menarik minat
pemerintah Melayu khususnya golongan istana. Sedikit demi sedikit pemerintah
Melayu beralih kepada kepercayaan Islam. Penerimaan ini memberi kesan yang
amat besar kepada pembinaan tamadun Melayu sebagai satu tamadun yang
menghubung jalin suku kaum Melayu yang pelbagai.

Tamadun Melayu terbina dengan nilai falsafah Islam yang tercerna dalam world
view masyarakat Melayu. Setiap gerak, tingkah dan usaha orang Melayu
disandarkan kepada falsafah Islam. Justeru itu, akar umbi bagi tamadun Melayu
adalah tamadun Islam. Hal ini menjadi kaitan utama kerana Islam telah berjaya
merubah kepercayaan, pemikiran, budaya dan tingkah laku masyarakat Melayu
di negara dan rantau ini (Mohd Taib Osman, 1989).

4.3 CIRI-CIRI TAMADUN MELAYU

Tamadun Melayu mempunyai ciri-ciri seperti berikut:

(a) Wujudnya sistem perundangan yang jelas dan teratur serta sistem nilai
melalui etika dan moral yang berwibawa. Sistem ini dikuatkuasakan untuk
menjamin kemakmuran dari semua perlakuan dan tindak tanduk
masyarakat Melayu dalam segala aktiviti;

(b) Kemajuan ilmu pengetahuan melalui lahir dan berkembangnya daya
kreativiti dalam penciptaan sains, teknologi, kesenian, kesusasteraan,
falsafah dan sebagainya;

(c) Terdapat penempatan masyarakat Melayu di sesuatu atau beberapa
kawasan yang disatukan menjadi bandar, kota atau negara kota serta
mempunyai pusat pentadbiran yang tersusun;

(d) Jangka hayat tamadun Melayu yang stabil dan panjang;

(e) Wujudnya sistem organisasi sosial dan institusi sosial yang kukuh dalam
bidang pentadbiran, ekonomi, politik, pendidikan, agama dan sebagainya;

(f) Penggunaan sistem tulisan, komunikasi dan bahasa yang sama atau
serumpun;

(g) Peningkatan kualiti hidup melalui pendidikan, kesihatan dan
perekonomian; dan

(h) Terdapatnya sistem kepercayaan agama (Islam) dan amalan beragama.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  69

AKTIVITI 4.1

Berdasarkan ciri-ciri yang telah dibincangkan, berikan contoh yang sesuai
dengan merujuk kepada suatu tempoh masa tertentu. Bentang dan
bincangkan bersama rakan.

4.4 HUBUNGAN TAMADUN MELAYU
DENGAN ISLAM

Interaksi antara tamadun Melayu dengan Islam bermula apabila agama Islam
mula berkembang di alam Melayu. Perkembangan Islam di alam Melayu ini
mulanya dibawa oleh orang Arab yang datang ke Tanah Melayu pada abad ke-7
Masihi. Ini dapat dibuktikan melalui catatan tulisan Arab atau Jawi yang dipahat
di batu nisan dan batu bersurat. Selain daripada itu terdapat juga pendapat yang
mengatakan Islam masuk ke Tanah Melayu melalui India dan China. Kedatangan
Islam ke alam Melayu telah diterima baik oleh orang Melayu kerana faktor
ketaatan mereka terhadap sultan, pembesar istana dan tok guru. Kemasukannya
juga berlaku secara aman berdasarkan faktor dakwah, geografi, perekonomian,
perkahwinan serta faktor politik dan penaklukan.

Coedes (1968) menjelaskan bahawa kedatangan Islam ke alam Melayu telah
mengubah kepercayaan kehidupan beragama daripada dinamisme, animisme,
naturisma, pluralisme (Hinduisme dan Buddhisme) kepada monotisme dengan
menyembah Tuhan yang Esa. Ia juga turut mengubah pemikiran orang Melayu
terhadap unsur religi dan magi. Kedatangan tamadun Islam mengubah corak
pemikiran, akidah dan akhlak masyarakat Melayu melalui sikap hormat-
menghormati antara manusia, cara berpakaian, cara berpolitik, kebudayaan dan
menitik beratkan soal persamaan taraf.

Biar pun Islam telah mengubah kepercayaan dan fahaman keagamaan kepada
orang Melayu, namun masyarakat Melayu masih tekal dengan identiti dan entiti
kemelayuan dengan mengekalkan nilai dan struktur yang tidak berlawanan
seperti lemah lembut, sopan santun dan sebagainya. Didikan ibu bapa atau
keluarga sangat dalam sehingga nilai kemelayuan tidak terhapus dengan
kedatangan Islam. Secara kebetulan pula nilai murni orang Melayu selari dengan
nilai Islam. Ini yang menyebabkan orang Melayu mudah menerima Islam dan
pada masa yang sama masih mengekalkan identiti kemelayuan (Buerah Tunggak
& Hussin Salamon, 2011).

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

70  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

Kesimpulannya, interaksi tamadun Islam dengan tamadun Melayu memberi
kesan besar dalam pembangunan tamadun Melayu, terutamanya dari aspek
pembangunan insan dan kesannya dapat dilihat sehinggalah hari ini.

4.5 TAMADUN MELAYU ASAS TAMADUN
MALAYSIA

Tamadun Melayu yang sedang kita saksikan sekarang ini adalah bertunjangkan
kepada tamadun Melayu yang telah dibina sekian lama berdasarkan kepada
kronologi persejarahan. Tamadun Melayu adalah tamadun yang bersifat sejagat,
dibangunkan oleh bangsa Melayu itu sendiri berteraskan bahasa Melayu,
berbudaya Melayu dan beragama Islam. Pemahaman terhadap tamadun Melayu
sebagai satu tamadun bangsa di rantau alam Melayu amat bersandar kepada
pemahaman terhadap tamadun Islam. Ini kerana kemunculan tamadun Melayu
bertitik tolak dari penerimaan Islam oleh masyarakat rantau alam Melayu secara
keseluruhannya. Manakala tamadun Malaysia pula dibentuk berdasarkan unsur
Melayu yang dikaitkan dengan keagamaan, keunggulan identiti diri, kesenian dan
budaya, nilai politik dan perundangan.
Dalam subtopik yang seterusnya, kita akan membincangkan beberapa asas utama
yang menjadi tunjang kepada pembentukan tamadun Melayu seperti yang
ditunjukkan dalam Rajah 4.2.

Rajah 4.2: Asas pembentukan tamadun Melayu

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  71

4.5.1 Pengamalan Agama Islam

Agama Islam telah memainkan peranan yang penting dalam membina tamadun
Melayu. Tanpa kemasukan agama Islam ke alam Melayu sudah tentunya pengaruh
dan nilai Hinduisme-Buddhisme akan menjadi anutan kepada masyarakat Melayu.
Islam datang membawa perubahan secara drastik dengan menekankan unsur akidah,
akliah, persamaan sosial, keadilan dan kemulian insan. Agama Islam yang bersifat
murunah (lentur) sangat sesuai dengan jiwa dan budaya masyarakat Melayu yang
bersifat lemah lembut dan saling bertolak ansur. Dorongan belajar yang
diketengahkan oleh Islam bermula dengan pengajaran membaca al-Quran dan
diselangselikan dengan membaca dan menyelongkar isi kandungan naskhah kitab
yang telah ditulis oleh ulama terdahulu. Fahaman ini memberi ruang kepada
masyarakat Melayu untuk lebih banyak berfikir dan berdaya maju. Situasi ini telah
mencetuskan fenomena baru kepada perkembangan intelektual masyarakat Melayu.
Pendidikan Islam yang bermula di istana telah dikembangkan di masjid, madrasah,
pondok, sekolah dan universiti.

Sejarah Malaysia telah mencatatkan, ketika membentuk Perlembagaan
Persekutuan 1956, perkara agama tidak diketepikan, malah ia menjadi perkara
penting dalam Perlembagaan Persekutuan. Perkara 3 (1) memperuntukkan agama
Islam adalah agama bagi persekutuan. Walau bagaimanapun agama lain boleh
diamalkan tanpa sebarang halangan atau gangguan daripada mana-mana pihak.
Dalam erti kata lain, agama adalah salah satu aspek penting dan perlu diambil kira
dalam membentuk dan membangun tamadun negara.

4.5.2 Penerapan Nilai Jati Diri

Kelangsungan tamadun sesuatu bangsa terletak kepada kekuatan nilai jati diri. Jati
diri Melayu diasuh melalui pengamalan lima rukun negara dan nilai patriotisme
melalui persejarahan bangsa. Antara nilai yang diketengahkan dan menjadi asas
kepada pembentukan tamadun bangsa Melayu sebagai asas kepada pembentukan
tamadun Malaysia adalah seperti bertanggungjawab, jihad, istiqamah, ihsan, jujur
dan ikhlas, adil, bijaksana, bertolak ansur, cekap, produktif, dedikasi dan kerjasama.

Jika diperhatikan secara halus, pembentukan jati diri dan peribadi Melayu bertitik
tolak daripada keluarga. Keluarga dilihat sebagai agen sosialisasi utama dalam
masyarakat. Apabila keluarga telah menjalankan tanggungjawab, ia telah
menyelesaikan sebahagian tuntutan dalam pembinaan ketamadunan bangsa.
Oleh kerana masyarakat Melayu telah dipengaruhi oleh Islam sebagai teras
kehidupan, mereka telah menjadikan ajaran ini sebagai nadi pembentukan nilai
dan peradaban di samping nilai asal yang sedia ada dalam masyarakat Melayu
yang terkenal dengan sopan santun, hormat-menghormati, taat setia dan mesra.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

72  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

4.5.3 Pemupukan Nilai Estetika dan Budaya

Masyarakat Melayu sangat terkenal dengan seni estetika seperti seni sastera, seni
lagu, seni tari, seni ukiran, seni bina, seni hias dan seni drama. Sebagai contohnya,
seni bina masjid banyak menerima pengaruh dan kesan daripada seni reka Islam
daripada Timur Tengah dari reka bentuk kubah, hiasan mimbar dan hiasan
dalamannya. Selain itu seni ukir batu nisan dengan seni tulisan khat juga
berinspirasikan tamadun Islam. Warisan kesenian budaya Melayu ini juga boleh
dilihat dalam pelbagai bentuk hasil seni seperti pada tenunan, arca, ukiran dan
barang hiasan rumah.

Seni lagu dan muzik tamadun Melayu di Malaysia juga tidak terkecuali daripada
menerima pengaruh Islam di samping seni kontemporari semasa seperti muzik
dakwah, nasyid, qasidah, muzik keroncong, muzik Melayu asli dan sebagainya.
Keindahan melodi dan seni kata mengenai unsur alam, kemasyarakatan dan
unsur humanisme mampu meningkatkan imej dan keperibadian diri agar
mendekati nilai murni. Masyarakat Melayu juga terkenal dengan penciptaan
peralatan seperti rebana, kompang, kecapi, seruling, gambus, gambang, dan gong.
Selain itu mereka juga kaya dengan keindahan seni sastera seperti sajak,
gurindam, syair, puisi, prosa, cerpen, cerita pedoman dan nobel, juga kaligrafi
tulisan Melayu klasik yang terpancar melalui tulisan khat ayat al-Quran atau hadis
Nabi.

4.5.4 Pembinaan Nilai Politik dan Perundangan

Kedatangan Islam di alam Melayu turut merubah aspek politik dan perundangan.
Pentadbiran negara mula ditandai melalui kesultanan Melayu Melaka. Melaka
pada abad ke-13M terkenal sebagai pusat pentadbiran dan perundangan di
kepulauan Melayu. Politik Islam melalui musyawarah dalam membuat sebarang
keputusan telah diimplimentasikan di setiap jabatan kerajaan di samping politik
demokrasi dalam menentukan dan memilih kepimpinan negara.

Islam telah mempengaruhi perundangan Malaysia sejak pemerintahan Kerajaan
Melayu Melaka. Sistem perundangan Islam yang dilaksana oleh Kesultanan Melaka
bukan sahaja berkisar dalam bidang kekeluargaan (munakahat), jual beli (muamalat),
jenayah (jinayat) dan kemasyarakatan (muamalat) malah melangkaui bidang sivil.
Hal ini dibuktikan dengan adanya naskhah Melayu dalam perundangan seperti
Hukum Kanun Melaka yang mengandungi 27 fasal undang-undang, sementara
Undang-undang Melaka yang tercatat pada naskhah yang terdapat dalam koleksi
Muzium British mengandungi 44 fasal (Mahmood Saedon: 219). Menerusi teks ini

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  73

dapat dibuat kesimpulan bahawa Undang-undang Kanun Melaka berdasarkan
undang-undang Islam dari aliran mazhab Shafie. Selain itu, kewujudan unsur adat
Melayu tidak dinafikan dalam undang-undang Melayu.

4.5.5 Pembinaan Pembangunan Ekonomi

Dari aspek perekonomian, sekali lagi Melaka telah mencatatkan sejarah
kegemilangannya dalam urusan perdagangannya dengan negara penjajah dari
Eropah seperti Belanda dan Inggeris. Tidak ketinggalan juga perdagangannya
dengan negara dari Timur Tengah (Arab). Pelbagai jenis barang perdagangan
diperniagakan bagi memenuhi keperluan domestik sehingga ke peringkat
antarabangsa seperti barangan logam, rempah ratus, pembinaan, kayu kayan dan
pertanian. Pada waktu itu urusan jual beli dijalankan dengan menggunakan wang
emas (lihat Rajah 4.3)

Rajah 4.3: Siling wang emas yang pernah digunakan suatu masa dahulu
Sumber: https://www.google.com/#q=image+of+tamadun+melayu

Perkembangan pesat ekonomi Semenanjung Tanah Melayu telah mencetuskan
keperluan tenaga kerja di sektor perladangan dan perlombongan. Bagi mengatasi
masalah ini penjajah Inggeris telah membawa buruh asing khususnya dari India
dan Cina untuk memenuhi keperluan tenaga buruh. Tiga kelompok bangsa ini
mudah dikenali menerusi kegiatan ekonomi yang mereka usahakan dan
penempatan warisan mereka sehingga membentuk masyarakat majmuk. Pada
tahun 1970 kerajaan telah memperkenalkan Dasar Ekonomi Baru bagi merapatkan
jurang perbezaan ekonomi dalam kalangan masyarakat Melayu (pertanian),

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

74  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

masyarakat Cina (perniagaan) dan masyarakat India (perladangan).
Pengeksportan pertanian negara seperti timah, getah, kelapa sawit, kelapa dan
juga perindustrian turut menyumbang kepada hasil negara. Buat masa ini FELDA
dan PETRONAS menjadi peneraju utama dalam mengukuhkan pendapatan
negara.

4.5.6 Pembinaan Institusi Pendidikan

Menurut Winstedt, bahasa Melayu sebelum kewujudan Islam di alam Melayu
ditulis dengan menggunakan huruf Kawi dan Nagari yang berasal dari Pallava,
India. Manakala tulisan Jawi mulai terkenal dalam tamadun Melayu selepas
kedatangan Islam. Huruf Arab yang berasal dari al-Quran telah menggantikan
huruf Kawi dan Nagari. Oleh itu, kedatangan Islam ke alam Melayu ini telah
melahirkan satu bentuk tulisan baru bagi masyarakat rantau ini yang dikenali
sebagai tulisan Jawi. Tulisan ini kemudiannya telah digunakan secara meluas
dalam bidang penulisan kitab agama Islam yang menjadi medium utama
penyebaran ajaran Islam di daerah Nusantara ini.

Kedatangan penjajah Inggeris dengan membawa tulisan Rumi turut menjadi
cabaran kepada tulisan Jawi. Pihak Inggeris enggan mengiktiraf tulisan Jawi
kerana ia mirip tulisan Arab yang dikaitkan dengan agama Islam. Kehadiran
Inggeris dengan misi kristianisasi telah gagal mengubah akidah orang Melayu
yang sangat kuat berpegang dengan akidah Islam tetapi telah berjaya
menggantikan tulisan Jawi dengan tulisan Rumi. Asas penguasaan tulis-baca
inilah yang menyebabkan institusi pendidikan terus berkembang bermula
daripada pendidikan di istana, rumah tok guru, sistem pondok, sekolah Arab atau
agama, pendidikan Inggeris dan seterusnya tertubuhnya sekolah rendah dan
menengah, kolej, maktab dan universiti.

AKTIVITI 4.2

1. Buktikan tamadun Melayu mempunyai identiti tersendiri
berbanding tamadun lain di dunia ini.

2. Sejauh manakah kebenaran yang mengatakan tamadun Melayu
adalah asas pembentukan Tamadun Malaysia?

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  75

4.6 TAMADUN MELAYU DI ALAM
NUSANTARA

Nusantara merupakan satu nama yang tidak asing dan amat sinonim dengan alam
Melayu. Alam Melayu pula dirujuk kepada negara di Asia Tenggara termasuklah
kepulauan Indonesia, Tanah Melayu dan kepulauan Borneo dan Filipina. Menurut
sejarah, tamadun Melayu telah berusia lebih daripada 5,000 tahun, manakala
tamadun Melayu Deutro (Melayu baru) lebih kurang 3000 tahun Sebelum Masihi.

Masyarakat Melayu Proto (Melayu lama) yang dominan sebagai pelaut belayar di
sepanjang Sungai Mekong, China, Myanmar, Laos, Kemboja, Vietnam, Thailand,
hingga Semenanjung Tanah Melayu. Masyarakat Melayu Proto terkenal dengan
teknik menanam tanaman padi untuk dibuat nasi. Mengikut teori tersebut Melayu
Proto (Melayu asli) yang pertama sekali datang mempunyai kemahiran dalam
bidang pertanian sementara golongan kedua, Melayu Deutro yang tiba sekitar
tahun 1500 S.M. dan mendiami pesisir pantai mempunyai kemahiran menangkap
ikan yang tinggi. Berlaku pertembungan budaya apabila Melayu Proto dan
Melayu Deutro berkahwin dengan masyarakat dari pulau selatan seperti Jawa
serta penduduk tempatan yang berasal dari keturunan Australasia dan Negrito.
Kedua-dua rumpun Melayu Proto dan Deutro mempunyai persamaan adat resam
Melayu yang hampir sama menggunakan bahasa Melayu yang hampir sama.

Tamadun terawal rumpun Melayu dicatat dalam sejarah Khmer ialah tamadun
Khmer Funan di Delta Mekong. Kerajaan Funan wujud dalam abad ke-1 Masihi
hingga pertengahan abad ke-6 Masihi sehingga 800M. Kerajaan Funan
merangkumi sebahagian besar Indo-China hingga ke negeri di utara Semenanjung
Malaysia sekarang. Dalam abad ke-3 Masihi hingga ke-6 Masihi seluruh selatan
Thailand dan negeri di utara Semenanjung Malaysia sekarang ini berada di bawah
Funan. Kemudian, Kerajaan Funan dijatuhkan Kemboja atau Chenla mengikut
catatan China pada pertengahan abad ke-6M. Berlaku migrasi mencari
perlindungan semasa Empayar Khmer Angkor. Palembang dan Melaka
merupakan antara tempat yang mereka datangi dan menetap di situ.

Inskripsi Batu Bersurat Kedukan Bukit mempunyai teks silam Melayu yang
mempunyai persamaan dengan tulisan yang terdapat pada muka pintu (Yunnan,
2006) (lihat Rajah 4.4). Ini menunjukkan terdapat migrasi penduduk Yunnan
sehingga ke Palembang. Tulisan moden Yunnan itu merupakan tulisan tradisional
minoriti Dai iaitu salah satu penduduk asal Wilayah Yunnan, China.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

76  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

Rajah 4.4: Teks naskhah tertua
Sumber: https://www.google.com/#q=image+of+tamadun+melayu
Hubungan antara Melayu dan Cham dapat dikesan daripada persamaan bahasa
Cham dan bahasa Melayu dan persamaan tersebut ditemui pada nama tempat
seperti Kampong Cham, Kambujadesa dan Kampong Chhnang. Pada sekitar
tahun 1400 wujudnya komuniti Cham di Melaka dan kenyataan tersebut dengan
jelasnya terdapat dalam Sejarah Melayu. Menurut sejarah, Kerajaan Campa
dihancurkan oleh Vietnam pada 1471 dan telah mengorbankan lebih kurang
120,000 pada pertengahan tahun 1400. Kemudian setelah pengaruh Islam meluas
di nusantara pada ketika itu, Raja Champa telah memeluk Islam sekitar tahun
1600M. Migrasi berlaku apabila raja Muslim yang terakhir Pô Chien
mengumpulkan orangnya dan berhijrah ke selatan Kemboja sementara mereka
yang tinggal sepanjang pesisir pantai berhijrah ke Terengganu dan ada yang ke
Kelantan.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  77

SEMAK KENDIRI 4.2

Tamadun Melayu boleh dilihat melalui dua dimensi utama iaitu :

1. Rumpun bahasa bangsa Melayu terangkum dalam kelompok
Austronesia-Nusantara

2. Kawasan wilayah tamadun Melayu merangkumi kawasan
Kampuchea, Myanmar, Pattani, Semanjung Tanah Melayu,
Sabah dan Sarawak, Sulawesi, Maluku, Sulu, Mindanao dan
beberapa kepulauan lain di selatan Thailand, Filipina dan
Indonesia.

Masyarakat Melayu era pasca-modernisme telah migrasi ke serata
dunia dari Asia Tenggara, Asia Tengah, benua Afrika, Eropah
hinggalah ke benua Amerika. Adakah masyarakat Melayu minoriti di
negara-negara ini memiliki tamadun Melayu? – Mari fikirkan dan cari
jawapannya.

 Kedatangan Islam di alam Melayu bukan sahaja mengubah landskap
kepercayaan agama bahkan juga turut membina tamadun Melayu yang baru.

 Bangsa Melayu telah berjaya menampilkan sebuah tamadun yang gemilang
terutama setelah kedatangan Islam ke rantau ini.

 Umat Melayu berjaya membina kecemerlangan dan kegemilangan
tamadunnya dalam pelbagai bidang yang dimulai dengan keagungan
pemerintahan, pelaksanaan undang-undang, amalan pendidikan, kerancakan
ekonomi, keindahan seni estetika, kemurnian budaya serta kesepaduan
sosialnya.

 Dalam membina peradaban Melayu menjelang negara maju 2020, apa yang
perlu dilakukan oleh masyarakat Melayu adalah terus mempertahankan
eksistensi Melayu dan terus memperkasakan tamadun Melayu melalui
pelbagai aktiviti yang bersifat inovasi serta bergerak aktif dan mampu
berinteraksi dan bersaing dengan bangsa Asia lain seperti China, Jepun, Korea,
dan India.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

78  TOPIK 4 TAMADUN MELAYU

Adaptif Maritim
Akomodatif Melayu Deutro
Assimilatif Melayu Proto
Dominan Nusantara
Huruf Kawi Zaman Maseolitik
Huruf Nagari Zaman Neolitik
Interaksi Zaman Paleolitik

Ahmad Hakimi Khairuddin. (2006). Arkeologi dan sejarah kebudayaan Melayu:
Satu tinjauan awal. Purba 24, 1-10.

Azam Hamzah. (1986). Sejarah dan tamadun Islam di Andalus. Kuala Lumpur,
Malaysia: Hizbi.

Bellwood, P. S. (1997). Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago. Ed. semak.
Honolulu: University Of Hawai'i Press.

Braddell, R. (1935). An introduction to the study of ancient times in the Malay
Peninsula and the Straits of Malacca, Journal of the Malayan Branch of the
Royal Asiatic Society, 13(2), 70-109.

Buerah Tunggak, & Hussin Salamon. (2011). Mengembalikan kegemilangan
tamadun Melayu-Islam menerusi pemupukan budaya niaga berteraskan
akhlak. Sari-international journal of the Malay World and Civilisation, 29(2),
123-147.

Coedes, G. (1968). The indianized states of Southeast Asia. (Walter, F. V. Trans.).
(2nd ed.). Canbera, Australia: ANU Press.

Hashim Awang A.R., Zahir Ahmad, & Zainal Abidin Borhan (Terj.). Pengajian
sastera dan sosiobudaya Melayu: Memasuki alaf baru. Kuala Lumpur,
Malaysia: Akademi Pengajian Melayu, Universiti Malaya.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 4 TAMADUN MELAYU  79

Hassan Suhaimi. (1999). Arkeologi pra-Islam pesisir Selat Melaka: Evolusi atau
migrasi. Syarahan Perdana Universiti Kebangsaan Malaysia. Bangi,
Malaysia: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Ismail Hamid. (1985). Peradaban Melayu dan Islam. Petaling Jaya, Malaysia: Fajar
Bakti.

Mohd Taib Osman. (1989). Malay folk beliefs an intregration of disparate elements.
Kuala Lumpur, Malaysia: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Nik Hassan Suhaimi Nik Abdul Rahman. (1993). Menyusuli asal usul orang
Melayu: Dari perspektif arkeologi Semenanjung Malaysia. Dalam sejarah
dan proses pemantapan negara bangsa. Prosiding Kongress Sejarah
Malaysia kedua. jil. 2.

Shaharir Mohamad Zain. (2000). Angka Melayu sebelum kedatangan Islam.
Bulletin of the Malaysian Mathematical Sciences Society. Bangi, Malaysia:
Pusat Pengajian Sains Matematik, Fakulti Sains dan Teknologi, Universiti
Kebangsaan Malaysia.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

Topik  Sumbangan

5 dan Hasil
Pencapaian
Tamadun
Melayu
Terhadap
Peradaban
Dunia

HASIL PEMBELAJARAN

Pada akhir topik ini, anda seharusnya dapat:
1. Menyatakan pencapaian tamadun Melayu dalam pelbagai bidang; dan
2. Memberi contoh pencapaian tamadun Melayu yang sesuai dalam

bidang tertentu.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 5 SUMBANGAN DAN HASIL PENCAPAIAN TAMADUN MELAYU  81

TERHADAP PERADABAN DUNIA

 PENGENALAN

Asas tamadun Melayu adalah bersumberkan daripada bangsa Melayu yang
tentunya berteraskan kepada agama Islam, kebudayaan Melayu dan bahasa
Melayu. Terdapat sesetengah pengkaji yang menyatakan bahawa kedatangan
agama Islam telah merubah tamadun Melayu kepada tamadun Islam atau
tamadun Melayu Islam kerana sifat asimilasi Islamnya yang kuat menerap dan
memberi kesan terhadap tamadun Melayu. Malah banyak unsur dalam tamadun
Melayu daripada segi intelektual ilmu, penggunaan bahasa, amalan agama dan
pola hidup budaya telah berubah menjadi Islam sepenuhnya. Sehubungan dengan
itu, segala hasil pencapaian dan sumbangan tamadun Melayu terhadap
peradaban dunia yang menjadikan bukti kegemilangan Melayu pada hari ini
bersumberkan daripada ÂworldviewÊ agama Islam.

Memang benar bahawa tamadun Melayu telah wujud sebelum kedatangan Islam
lagi khususnya apabila dirujuk kepada keagungan kota Melaka; tetapi dengan
kedatangan Islam selepasnya pada abad ke-15M, tamadun Melayu telah
bertambah matang dan lebih dikenali melalui kegemilangannya. Pencapaian ini
dibuktikan dalam banyak bentuk seperti melalui bahasa dan seni sastera, budaya,
sains dan teknologi, seni bina, artifak dan sebagainya yang boleh dilihat sehingga
ke hari ini.

Pada asasnya, sumbangan dan pencapaian tamadun Melayu terhadap peradaban
dunia boleh dilihat daripada tiga aspek utama, iaitu agama dan kepercayaan,
keilmuan dan kebendaan. Kita akan membincangkan ketiga-tiga aspek ini dengan
lebih mendalam lagi pada subtopik yang seterusnya.

5.1 PENCAPAIAN TAMADUN MELAYU

Banyak pencapaian dalam tamadun Malayu yang boleh dilihat pada hari ini
berasaskan kepada sumbangan para sarjana Melayu pada masa silam. Hasil
material, intelektual dan spiritual dalam tamadun Melayu boleh kita ringkaskan
seperti di dalam Rajah 5.1.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

82  TOPIK 5 SUMBANGAN DAN HASIL PENCAPAIAN TAMADUN MELAYU

TERHADAP PERADABAN DUNIA

Rajah 5.1: Sumbangan pencapaian tamadun Melayu terhadap peradaban dunia
Setiap satu aspek sumbangan dalam ketiga-tiga kategori ini akan dibincangkan
dengan lebih lanjut lagi dalam subtopik seterusnya.

5.1.1 Sumbangan dalam Pembentukan Kerajaan dan
Sistem Pemerintahan

Tamadun Melayu kaya dengan pelbagai sumber sejarah yang berkesinambungan
melalui pelbagai sumber dari penulisan hingga penemuan berbentuk arkeologi.
Menurut Zainal Abidin (2001), dari segi sejarah, terbuktilah bahawa wilayah
politik atau negara bangsa Malaysia merupakan lanjutan dari politik atau kerajaan
Melayu sebelumnya (lihat Rajah 5.2). Sistem berkerajaan dan pemerintahan
Melayu ini juga merupakan kesinambungan dari beberapa buah kerajaan atau
pusat tamadun Melayu lama seperti Srivijaya, Temasik, Melaka, Johor-Riau dan
Lingga yang lain-lain.
Dari segi kerajaan dan sistem pemerintahan negara Malaysia pada hari ini,
Malaysia mengamalkan sistem beraja (monarki) melalui sistem pentadbiran
berparlimen dan berperlembagaan yang merangkumi seluruh 16 buah negeri.
Walau bagaimanapun, empat buah negeri iaitu Pulau Pinang, Melaka, Sabah dan
Sarawak diperintah melalui Ketua Menteri dan Gabenor berbanding dengan 12

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)

TOPIK 5 SUMBANGAN DAN HASIL PENCAPAIAN TAMADUN MELAYU  83

TERHADAP PERADABAN DUNIA

buah negeri selainnya yang diketuai oleh Sultan. Biarpun begitu kesemua negeri
tersebut diletakkan di bawah ÂKerajaan PersekutuanÊ yang diketuai oleh Duli Yang
Maha Mulia Yang di-Pertuan Agong.

Setiap politik Melayu yang dinyatakan di atas, diperintah oleh raja atau sultan
atau Yang di-Pertuan menjadi sistem pemerintahan raja berpelembagaan.
Pelembagaan Malaysia memaktubkan dua intitusi beraja, iaitu Yang di-Pertuan
Agong dan Majlis Raja-Raja Melayu sebagai komponen penting dalam
pemerintahan demokrasi berparlimen di negara kita. Yang di-Pertuan Agong
merupakan ketua utama negara yang mengetuai tiga buah badan di dalam
kerajaan iaitu badan pemerintahan (eksekutif), badan perundangan (legislatif) dan
badan kehakiman (judiciary). Yang di-Pertuan Agong tidak terlibat di dalam
politik dan pemerintahan negara dan baginda boleh mewakilkan tugasnya kepada
sesiapa atau suruhanjaya yang dilantik atas perkenan baginda berdasarkan bidang
kuasanya. Baginda merupakan payung dan paksi kepada perjalanan sistem
pemerintahan negara. Inilah hakikat sistem raja berpelembagaan kerana banginda
tidak berkuasa mutlak, sebaliknya baginda bertindak atas nasihat Perdana
Menteri atau jemaah menteri seperti yang termaktub dalam Perlembagaan
Persekutuan Malaysia (Abdul Aziz Deraman, 2003).

Melalui sistem pemerintahan di atas, maka dapat dilihat betapa majunya tamadun
Melayu di bawah sistem beraja. Melalui payung ke bawah Duli Yang Maha Mulia
Yang di-Pertuan Agong semua sistem pemerintahan dapat disepadukan, keadilan
dapat ditegakkan, agama Islam dapat dipelihara, budaya dan bahasa yang datang
daripada pelbagai kaum juga telah dapat disatukan. Yang menariknya terdapat
sembilan buah negeri iaitu Perlis, Kedah, Perak, Selangor, Negeri Sembilan, Johor,
Pahang, Terengganu dan Kelantan yang terus mengekalkan sistem pemerintahan
secara bersultan. Kesultanan Melayu inilah menjadi tunjang utama dalam
kelangsungan tamadun Melayu hingga sekarang.

Susur galur sistem pemerintahan di Tanah Melayu bermula melalui kerajaan
Islam Palembang, Pasai, Aceh dan Riau di bahagian selatan Tanah Melayu.
Manakala di utara Tanah Melayu dimulai dengan kerajaan Islam Patani. Kesemua
negeri tersebut diperintah melalui sistem pentadbiran berasaskan syariat Islam.
Banyak contoh dan bukti dikutip melalui penemuan batu bersurat dan makam
para raja atau sultan yang betulisan Arab. Begitu juga melalui Undang-undang
Laut Melaka dan Hukum Kanun Melaka yang juga mengamalkan perundangan
syariat Islam melalui sistem percukaian dan hukum muamalat (perniagaan)
semasa pemerintahan Kesultanan Melayu Melaka. Manakala negeri di utara
Tanah Melayu seperti Kedah telah menerima pengaruh kerajaan Islam Patani,
melalui ÂUndang-undang KedahÊ kemudiannya tersebar di Kerajaan Kesultanan
Melayu Perak melalui sistem pentadbiran yang diberi nama Âal-AsmaÊullah dan
ÂUndang-undang 99Ê oleh kerajaan Melayu Pahang.

Hak Cipta © Open University Malaysia (OUM)