พระภิกษุนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรมวัดเทพนิมิตร จังหวัดฉะเชิงเทรา พ.ศ. ๒๔๗๒ มีข้อความก�ำกับใต้ภาพว่า “เกล้ากระผมทั้งหลายนักเรียนนักธรรมวัดเทพนิมิตร จังหวัดฉะเชิงเทรา พร้อมด้วยเจ้าส�ำนักแลครูผู้สอน ขอน้อมถวายรูปหมู่นี้ แด่พระเดชพระคุณสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ วัดเทพศิรินทร์ เพื่อ...กระผมทั้งหลาย พ.ศ. ๒๔๗๒” (ภาพจากนายนเรศ อินทรประเสริฐ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 199
200 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
คณะสงฆ์วัดแจ้งบางคล้า อ�ำเภอบางคล้า จังหวัดฉะเชิงเทรา ที่ร่วมจ�ำพรรษาราว พ.ศ. ๒๕๑๐ (ภาพจากเทศบาลต�ำบลบางคล้า) ภาพหน้าขวาบน คณะสงฆ์วัดบ�ำรุงธรรมราษฏร์ศรัทธาราม (วัดล่างบางปะกง) อ�ำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา ที่ร่วมจ�ำพรรษาเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๕ (ภาพจากนางสาวนพรัตน์ เรืองเอี่ยม) ภาพหน้าขวาล่าง คณะสงฆ์วัดราษฎร์ศรัทธาท�ำ (วัดปากแยก) อ�ำเภอเมืองฉะเชิงเทรา จังหวัดฉะเชิงเทรา ที่ร่วมจ�ำพรรษาเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๗ (ภาพจากนายนเรศ อินทรประเสริฐ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 201
เหรียญหลวงพ่อโสธร เนื้อส�ำริดเปียกทอง รุ่นแรก พ.ศ. ๒๔๖๐ (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) เหรียญหล่อหลวงพ่อโสธร พ.ศ. ๒๔๖๒ เหรียญหล่อรุ่นแรกรุ่นเดียวกับเหรียญที่ได้รับความนิยม สร้างเป็นของช�ำร่วยแจกในคราวท�ำบุญอุทิศส่วนกุศลให้เจิมกับหนูบุญไท (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) พระบูชาและเหรียญสำคัญ 202 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
พระพุทธโสธร วัดโสธรวราราม ขนาดบูชา ๕ นิ้ว รุ่นแรก พ.ศ. ๒๔๙๗ เนื้อทองแดง (ภาพจากนายมีชัย เถาเจริญ) เหรียญหลวงพ่อพระอุปัชฌาย์อยู่ วัดบางปรง พ.ศ. ๒๔๖๗ (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 203
เหรียญพระครูวารีสมานคุณ (รักษ์) วัดกลางบางปะกง รุ่นแรก พ.ศ. ๒๔๗๖ (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) ล็อกเก็ตพระครูนันทธีราจารย์ (เหลือ) วัดสาวชะโงก แบบชนิดระบุพุทธศักราช ๒๔๘๑ (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) 204 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
เหรียญเงินลงยา พ.ศ. ๒๔๙๓ พระพุทธรังสีมุนีวงศ์ (ฮ้อ) วัดสัมปทวน (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) แผ่นบูชาตั้งโต๊ะ หลวงพ่อแจ๋ ผลิตเนื่องในงานท�ำบุญพระอุโบสถ วัดใหม่คลองสิบเก้า พ.ศ. ๒๕๑๔ (สมบัติของนายสันติ อรุณศิริ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 205
พระพุทธนวราชบพิตรประจ�ำจังหวัดฉะเชิงเทรา พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งด�ำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จ พระบรมโอรสาธิราช สยามมกุฎราชกุมารเสด็จพระราชด�ำเนินมาพระราชทาน ณ ศาลากลางจังหวัดฉะเชิงเทรา เมื่อวันที่ ๓๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๓๓ พระพุทธนวราชบพิตรเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย ขนาดหน้าตักกว้าง ๒๓ เซนติเมตร สูง ๔๐ เซนติเมตร ปัจจุบันประดิษฐาน ณ ห้องมั่นคง ศาลากลางจังหวัดฉะเชิงเทรา สมบัติเมืองฉะเชิงเทรา พระพุทธนวราชบพิตร 206 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
สมุดภาพฉะเชิงเทรา 207
พระแสงราชศัสตรา พระแสงราชศัสตราประจ�ำมณฑลปราจีนบุรี ได้รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อวันที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๕๑ ผู้รับพระราชทาน คือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงษ์ ศิริพัฒน์ ลักษณะพระแสงราชศัสตราเป็น ดาบไทย ด้ามทองฝักทองลงยาราชาวดี ความยาว ๑๐๗.๕ เซนติเมตร ใบพระแสง ยาว ๖๖.๓ เซนติเมตร ด้ามยาว ๓๔.๕ เซนติเมตร ฝักยาว ๗๓ เซนติเมตร มีข้อความจารึกที่ปลอกด้านขวา ว่า “เนื้อ ๕ หนัก ๔๒/๑๔” ปลอกด้ายซ้ายว่า “เนื้อ ๖ หนัก ๑๐/๙” เก็บรักษาไว้ที่ศาลากลางจังหวัด ฉะเชิงเทรา (คลังจังหวัด) (สมบัติของจังหวัดฉะเชิงเทรา) 208 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
สมุดภาพฉะเชิงเทรา 209
พระบรมรูปรัชกาลที่ ๕ พระบรมรูปรัชกาลที่ ๕ ประทับยืนบนฐานสี่เหลี่ยม หล่อโดยบริษัทซุส แฟร์ ฟองเดอร์ ประเทศฝรั่งเศส ซึ่งเป็นบริษัทเดียวกับที่หล่อพระบรมรูปทรงม้า สร้างจ�ำนวน ๔๐๐ องค์ สูง ๔๙ เซนติเมตร หมายเลข P 349 (สมบัติของจังหวัดฉะเชิงเทรา) 210 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
สมุดภาพฉะเชิงเทรา 211
พระบรมฉายาลักษณ์รัชกาลที่ ๕ พระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้เทศาภิบาลมณฑลปราจีนบุรี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๑ พร้อมมีพระราชหัตถเลขาความว่า “จุฬาลงกรณ์ ป ร ให้ไว้ส�ำหรับเรือนเทศาภิบาลมณฑลปราจีณ (เมืองฉเชิงเทรา) เป็นที่ระลึกใน การที่ได้มาอยู่ในที่นี้ได้ความศุขสบายมาก ตั้งแต่วันที่ ๒๔ ถึงวันที่ ๒๙ มกราคม ร.ศ. (๔๐) ๑๒๖” (สมบัติของจังหวัดฉะเชิงเทรา) 212 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
ดวงตราไปรษณียากร ดวงตราไปรษณียากรสยามชุดที่ ๒ รูปพระบรม ฉายาทิสลักษณ์รัชกาลที่ ๕ ดวงราคา ๔ อัฐ ออก ใช้เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๐ ประทับตราที่ท�ำการไปรษณีย์ “บางปะกง” เมื่อวันที่ ๔ เดือน ๑๐ ร.ศ. ๑๑๓ (ตรา บางปะกงนับเป็นตราประทับไปรษณีย์ที่หายาก ตราหนึ่งของไทย) (ภาพจากนายสันติ อรุณศิริ) ดวงตราไปรษณียากรสยามชุดที่ ๒ รูปพระบรม ฉายาทิสลักษณ์รัชกาลที่ ๕ ดวงราคา ๒๔ อัฐ แก้เป็น ๔ อัฐ (แบบที่ ๑) พิมพ์ใช้เมื่อปี ๒๔๓๕ ประทับตราที่ท�ำการไปรษณีย์ “ฉเชิงเทรา” วันที่ ๗ เดือน ๔ ร.ศ. ๑๑๒ (ภาพจากนายสันติ อรุณศิริ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 213
ธรรมาสน์สังเค็ดชั้นตรี ศิลปะรัตนโกสินทร์ (พ.ศ. ๒๔๕๓) เป็นธรรมาสน์เขียนลายไทย ลงรักปิดทอง ขนาดกว้าง ๙๑ เซนติเมตร ยาว ๑๒๒ เซนติเมตร สูง ๑๒๐ เซนติเมตร ด้านหลังมีกระจังขนาดใหญ่กึ่งกลาง จ�ำหลักตราดาราภายในเป็นอักษรพระปรมาภิไธยย่อ จปร อยู่ใต้พระเกี้ยวยอด ถัดมาด้านล่างมีจารึกความว่า “ทรงพระราชอุทิศในงานพระบรมศพ พ.ศ. ๒๔๕๓” เป็นเครื่องสังเค็ด พระราชทานในงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (สมบัติของวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์) ธรรมาสน์สังเค็ดพระราชทาน 214 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
สมุดภาพฉะเชิงเทรา 215
เครื่องสังเค็ดงานพระเมรุ เครื่องสังเค็ดงานพระเมรุพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอุรุพงษ์รัชสมโภช พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอุรุพงษ์ รัชสมโภช ประสูติเมื่อวันอาทิตย์ที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๓๖ เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเลื่อน (นิยะวานนท์) เมื่อพระองค์เจ้าอุรุพงษ์รัชสมโภชเจริญพระชันษา ๑๗ ปี ประชวรด้วยพระโรคพระอันตะอักเสบ และ สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๒๐ กันยายน พ.ศ. ๒๔๕๒ (สมบัติของวัดเทพราชปวราราม) บาตร มีตราอุรุพงษ์รัชสมโภช หีบไม้เครื่องเชี่ยนหมาก มีตราอุรุพงษ์รัชสมโภช หีบหมาก ท�ำจากไม้ มีโลหะดุนลายเป็นรูป พระอรุณเทพบุตรถือแพนหางนกยูงอยู่ตรงกลาง ฝาบนด้านในประกอบด้วยเครื่องใช้ในการกินหมาก เช่น เต้าปูน ที่ใส่หมาก มีดเจียนหมาก ตะบัน หมาก เป็นต้น (สมบัติของวัดเทพราชปวราราม) 216 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
ปิ่นโตอะลูมิเนียมขนาดใหญ่ มีสี่ชั้น มีถาดเล็กๆ ๕ ถาด ฝามีโลหะดุนลายเป็นรูปพระอรุณเทพบุตรถือแพนหางนกยูง (สมบัติของวัดเทพราชปวราราม) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 217
พัดอรุณเทพบุตร พัดสังเค็ดที่ระลึกในการพระศพพระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอุรุพงษ์รัชสมโภช พุทธศักราช ๒๔๕๒ เป็นพัดหน้านาง นมพัดโลหะเป็นรูปอรุณเทพบุตร ถือแพนหางนกยูง ด้านหลังพัดรองมีนมพัดเป็นโลหะ รูปเสมาสลักลายโปร่งเป็นตัวหนังสือว่า “การพระศพ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอุรุพงษ์รัชสมโภช พระราชปิโยรส ร.ศ. ๑๒๘” (สมบัติของวัดเทพราชปวราราม) 218 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
นาฬิกาที่ระลึก นาฬิกาที่ระลึกในการรับราชการครบ ๒๐ ปี ของสมเด็จฯ กรมพระยาด�ำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย พ.ศ. ๒๔๕๕ เป็นนาฬิกาตั้งพื้น มีระบบการท�ำงานแบบตุ้มถ่วง เรียกกันว่านาฬิกาปารีส ตู้ท�ำด้วยไม้สัก ประทานให้เป็นที่ระลึก แก่จังหวัดฉะเชิงเทรา ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ เมืองฉะเชิงเทรา สมุดภาพฉะเชิงเทรา 219
ธรรมาสน์เทศน์ เป็นธรรมาสน์บุษบกขนาดใหญ่ ไม่ย่อมุม ทรงบุษบกยอดมณฑป ลงรักปิดทอง ประดับกระจกสี มีบันไดนาคประกอบกับฐาน ธรรมาสน์ ศิลปกรรมรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันเก็บรักษา ในศาลาการเปรียญวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์ ธรรมาสน์เทศน์ 220 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
สมุดภาพฉะเชิงเทรา 221
หีบพระธรรม ศิลปะยุครัตนโกสินทร์ ขนาดกว้าง ๑๐.๕ นิ้ว ยาว ๒๑ นิ้ว แบ่งออกเป็น ๓ ห้อง เขียนลายรดน�้ำเป็น ภาพจับยักษ์รบกับลิง และลิงรบกับลิง ส�ำหรับใส่หนังสือ สมุดไทย เช่น สมุดสวดพระอภิธรรมหรือสมุดเรื่องพระมาลัย (สมบัติของวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์) หีบพระมาลัย 222 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
ภาพลายรดน�้ำเขียนตัวลิงสวมชฎา (สมบัติของวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์) ภาพลายรดน�้ำเขียนตัวลิงโล้น (สมบัติของวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 223
รัฐธรรมนูญฉบับจ�ำลอง รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. ๒๔๗๕ ฉบับจ�ำลอง เป็น สมุดไทยขาว ปกลงรักปิดทอง เขียนด้วยหมึกสีด�ำ รัฐบาลจัดสร้างขึ้น และแจกจ่ายไปตามจังหวัดต่างๆ ๖๙ จังหวัด เพื่อน�ำไปประดิษฐานไว้ ท่ี่ศาลากลางจังหวัด ให้ประชาชนมีหลักยึดเหนี่ยว ทั้งเป็นการเผยแพร่ รัฐธรรมนูญด้วย 224 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม ฉบับจ�ำลอง ทางรัฐบาลมอบให้นายหอมจันทร์ วัฒนวิจารณ์ ผู้แทนราษฎรของจังหวัด ฉะเชิงเทราเป็นผู้อัญเชิญมา เมื่อวันที่ ๒๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๗๗ ปัจจุบันเก็บรักษาอยู่ที่ศาลากลางจังหวัดฉะเชิงเทรา สมุดภาพฉะเชิงเทรา 225
เอกสารล�้ำค่า หนังสือจากกระทรวงวังเรื่องการขอยืมรถยนต์เพื่อให้ผู้แทนราษฎรอัญเชิญรัฐธรรมนูญฉบับจ�ำลอง น�ำขึ้นรถไฟมายังจังหวัดฉะเชิงเทรา (สมบัติของนายนเรศ อินทรประเสริฐ) 226 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
เอกสารโฉนดที่ดินออกในสมัยรัชกาลที่ ๕ โฉนดที่ ๑๐๗ ให้ไว้แก่จีนเฉยสามี อ�ำแดงพุดภรรยา บ้านบางคา ต�ำบลบางคา อ�ำเภอ พนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา เมื่อวันที่ ๒๐ กันยายน ร.ศ. (๔๐) ๑๒๐ (ตรงกับ พ.ศ. ๒๔๕๐) จ�ำนวน ๑๕ ไร่ ๒ งาน ๖๘ วา (สมบัติของนายนเรศ อินทรประเสริฐ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 227
หนังสือพระราชทานวิสุงคามสีมา พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการประกาศให้วัดคลองยายเม้ย บ้านบางปะกง แขวงเมืองชลบุรี เป็นที่วิสุงคามสีมา พระราชทาน ณ วันที่ ๑๗ กันยายน รัตนโกสินทรศก ๑๒๑ พุทธศักราช ๒๔๔๕ (สมบัติของวัดบ�ำรุงธรรมราษฎร์ศรัทธาราม (วัดล่าง) บางปะกง) 228 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
หนังสือรับรองการสอบไล่ประจ�ำชั้นประถมศึกษาปีที่สามของนายฮะเส่ง เจริญศุข บุตรนายกิมต๋อ เจริญศุข โดยโรงเรียนประจ�ำมณฑลปาจีน “ฉเชิงเทรารังสฤษฎิ์” เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๓ (สมบัติของนายนเรศ อินทรประเสริฐ) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 229
หนังสือสัญญาขายตัวเป็นทาส นายจั่นกับนางแดงขายตัวเองกับท่านกลิ่นมารดาของท่านแพเป็นเงินสองชั่ง ท�ำขึ้นเมื่อวันที่ ๙ มีนาคม รัตนโกสินทรศก ๑๑๑ พุทธศักราช ๒๔๓๕ (สมบัติของนายสุรศักดิ์ กัญจนา) 230 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
ใบเสร็จเงินรัชชูปการของนายเชยเครือ จ�ำนวนเงิน ๖ บาท ช�ำระเมื่อวันที่ ๒๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ เงินรัชชูปการคือเงินค่าราชการ อัตราปีละ ๖ บาท เรียกเก็บจากชายฉกรรจ์ที่มีอายุตั้งแต่ ๑๘ - ๖๐ ปีที่มิได้ รับราชการทหารหรือได้รับการยกเว้นเป็นรายบุคคล ตามประกาศพระราชบัญญัติเงินรัชชูปการ พ.ศ. ๒๔๖๒ และยุติลงเมื่อมีประกาศใช้ประมวลรัษฎากร พ.ศ. ๒๔๘๑ เมื่อวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๒ (สมบัติของนายนเรศ อินทรประเสริฐ) ภาพล่าง ตั๋วพิมพ์รูปพรรณกระบือ (สมบัติของนายสุรศักดิ์ กัญจนา) สมุดภาพฉะเชิงเทรา 231
จิตรกรรมฝาผนังวัดสายชล ณ รังษี วัดสายชล ณ รังษี ตั้งอยู่ในเขตต�ำบลบ้านใหม่ อ�ำเภอเมืองฉะเชิงเทรา จังหวัดฉะเชิงเทรา เดิมชื่อว่า “วัดแหลมบน” สร้างขึ้น ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว อุโบสถก่ออิฐถือปูนแบบมุขลด ผังรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า หลังคาเป็นเครื่องไม้ทรงจั่ว ลดชั้น ๒ ชั้น มุงด้วยกระเบื้องดินเผาซ้อนกันชั้นละ ๓ ตับ เครื่องล�ำยอง ช่อฟ้า ใบระกา และหางหงส์ใช้ไม้แกะสลักประดับกระจก หน้าบันไม้แกะสลักรูปพระนารายณ์ทรงครุฑ ซึ่งปัจจุบันได้สูญหายไปแล้ว ด้านหน้าและด้านหลังอุโบสถท�ำเป็นมุขลด มีกรอบ วงโค้งแบบซุ้มหน้านางตกแต่งระหว่างเสาผนังอุโบสถก่ออิฐถือปูนมีฐานบัวรองรับ มีประตูด้านหน้าและหลังด้านละ ๒ ประตู ผนัง ด้านข้างมีหน้าต่างด้านละ ๔ บาน เหนือช่องประตูและหน้าต่างมีซุ้มโค้ง ตกแต่งด้วยลวดลายปูนปั้นแบบศิลปะตะวันตก บานประตู หน้าต่างไม้ทาสีแดง ผนังด้านในเขียนจิตรกรรมภาพพุทธประวัติ อุโบสถหลังนี้ถูกขึ้นทะเบียนเป็นโบราณสถานตั้งแต่วันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๔๒ พระมหาวินัย กิตฺติปญฺโญ เจ้าอาวาส เอื้อเฟื้อให้ถ่ายภาพ เมื่อวันที่ ๘ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๖ 232 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
จิตรกรรมฝาผนังภายในอุโบสถเป็นฝีมือช่างพื้นถิ่นสมัยรัชกาลที่ ๔ - ๕ ภาพอยู่เหนือช่องประตูหน้าต่างทั้ง ๔ ด้าน เขียนเรื่อง พุทธประวัติ เริ่มจากผนังด้านซ้ายมือพระประธานจนจบเรื่องที่ผนังหุ้มกลองด้านหลังพระประธาน ผนังด้านหน้าพระประธานเขียนเรื่องพุทธประวัติตอนชนะมาร สมุดภาพฉะเชิงเทรา 233
พุทธประวัติตอนพบเทวทูตสี่ เจ้าชายสิทธัตถะเสด็จประพาสพระราชอุทยานโดยรถพระที่นั่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเทวทูตทั้ง ๔ คือ เด็ก คนแก่ คนตาย และสมณะ เกิดความเบื่อหน่ายในการเกิด จึงตั้งพระทัยออกบวช พุทธประวัติตอนประสูติพระราหุลกุมาร เจ้าชายสิทธัตถะทอดพระเนตรพระนางพิมพาและพระราหุลกุมารด้วยความอาลัยก่อนตัดพระทัยออกบวช ทรงม้ากัณฐกะ มีนายฉันนะมหาดเล็กตามเสด็จ 234 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
พุทธประวัติตอนเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ เจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกบรรพชา พญาวัสสวตีมารมาทูลขัดขวาง แต่ไม่ทรงเปลี่ยนพระทัย ทรงตัดพระเมาลี ณ ริมฝั่งแม่น�้ำ อโนมา พระอินทร์น�ำผอบแก้วมารองรับพระเมาลีแล้วอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ พระจุฬามณีเจดียสถานในเทวโลก พุทธประวัติตอนบ�ำเพ็ญทุกรกิริยา พระสิทธัตถะทรงบ�ำเพ็ญทุกรกิริยาเพื่อหาหนทางดับทุกข์ ระหว่างเวลานั้นเหล่าปัญจวัคคีย์มาอยู่ปรนนิบัติพระองค์ จนเมื่อ พระอินทร์มาดีดพิณสามสายท�ำให้พระองค์เห็นทางสายกลาง เลิกบ�ำเพ็ญทุกรกิริยา สมุดภาพฉะเชิงเทรา 235
พุทธประวัติตอนเสวยวิมุติสุขและโปรดปัญจวัคคีย์ พระพุทธเจ้าเสวยวิมุติสุข ณ สัตตมหาสถาน จากนั้นเสด็จไปโปรดปัญจวัคคีย์ ทรงแสดงปฐมเทศนา ปัญจวัคคีย์ออกบวชเป็นพระสาวก 236 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
พุทธประวัติตอนเสด็จโปรดพุทธมารดาและพระเจ้าเปิดโลก พระพุทธเจ้าเสด็จโปรดพระพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ครบ ๗ ปีจึงเสด็จลงจากสวรรค์สู่มนุษยโลก ภาพหน้าซ้ายล่าง พุทธประวัติโปรดพุทธบิดาและพระนางพิมพา พระพุทธเจ้าเสด็จกลับกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อโปรดพระเจ้าสุทโธทนะและพระประยูรญาติ พระนางพิมพาพาพระราหุลกุมารเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า สมุดภาพฉะเชิงเทรา 237
พุทธประวัติตอนนายจุนทะถวายภัตตาหาร นายจุนทะอาราธนาพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จมารับภัตตาหารที่บ้านของตน ภายหลังฉันภัตตาหารแล้วพระองค์ ทรงอาพาธอย่างหนักจนเสด็จดับขันธปรินิพพาน 238 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
พุทธประวัติตอนถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระ เมื่อพระมหากัสสปะถวายบังคมเสร็จแล้ว ไฟได้ลุกขึ้นติดพระพุทธสรีระเองและไหม้อยู่เจ็ดวันเจ็ดคืน หลังเก็บพระบรมธาตุ ได้กระท�ำการบูชาสมโภชอีกเจ็ดวัน ภาพหน้าซ้ายล่าง พุทธประวัติตอนพระมหากัสสปะกราบพระบาท พระมหากัสสปะพร้อมด้วยหมู่พระภิกษุสงฆ์ทราบข่าวว่าพระพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว จึงพากันเดินทางไปยังสถานที่ถวาย พระเพลิง เมื่อไปถึงพระมหากัสสปะตั้งสัตยาธิษฐานขอให้พระบาททั้งสองของพระพุทธองค์ช�ำแรกออกมาให้ได้ถวายบังคม พระพุทธบาทเป็นครั้งสุดท้าย สมุดภาพฉะเชิงเทรา 239
คณะสงฆ์จังหวัดฉะเชิงเทรา พระเทพภาวนาวชิรคุณ (ศิริวัฒน์) วัดโสธรวรารามวรวิหาร พระธรรมปริยัติมุนี (ประยนต์) วัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์ พระครูสุตธรรมาภรณ์ (ส�ำราญ) วัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์ พระครูสุเทพประภาธร (พงษ์ศักดิ์) วัดเทพราชปวราราม พระครูสมุห์นิกร อาภสฺสโร วัดท่าลาดใต้ พระมหาวินัย กิตฺติปญฺโญ วัดสายชล ณ รังษี พระใบฎีกาเฉลย อุทโย วัดล่างบางปะกง พระปลัดธรรมปัญญาธิวัตร (ธีระยุทธ) วัดอุภัยภาติการาม หน่วยงานราชการในจังหวัดฉะเชิงเทรา ส�ำนักงานจังหวัดฉะเชิงเทรา ส�ำนักงานเทศบาลเมืองฉะเชิงเทรา พิพิธภัณฑ์เมืองฉะเชิงเทรา โรงเรียนอนุบาลวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฎิ์ โรงเรียนเบญจมราชรังสฤษฎิ์ โรงเรียนดัดดรุณี ชาวอ�ำเภอเมืองฉะเชิงเทรา วัดจีนประชาสโมสร (เล่งฮกยี่) ชุมชนวัดเซนต์ปอล ฉะเชิงเทรา โรงเรียนสันติภาพ วัดเซนต์ปอล โรงเรียนเซนต์แอนโทนี ฉะเชิงเทรา โรงเรียนเซนต์หลุยส์ ฉะเชิงเทรา นางอมร ตันสุตะพานิช นางเนาวรัตน์ เมืองนาโพธิ์ นางจุฑามาศ สุธรรมรักษ์ นางสาวพรประภา มหาคีตะ นางสาวสญาฤดี วรศิลป์ นางพรพรรณ นินนาท นายกัมปนาท อนันตชัย นายวัธนา บุญยัง นายสุรศักดิ์ กัญจนา นายสุภัค วัฒนสุทธิ์ นายบุญชัย แช่มภูธร นายนเรศ อินทรประเสริฐ นายเดชาวุฐ ธีรภัทรไพศาล นายพฤฒพล ช่วยประสิทธิ์ นายยุทธนา อโณทัยสินทรัพย์ นายวันชัย สืบสมาน ชาวอ�ำเภอบางปะกง นางสาวสุกัญญา แตงเจริญ ปลัดอ�ำเภออาวุโส นายภูนันท์ บุญสีทอง ปลัดอ�ำเภอ นางสาวนพรัตน์ เรืองเอี่ยม ร้านข้าวแกงทองอุดม นางนภพร สุกใส นางพัชรา รัตนเวคิน นางพันทิพา งามวงษ์น้อย นางรัชนี วิเศษมงคล นางทิพย์วรรณ แจ่มไพบูลย์ นางประไพ วัฒนะ นายธีรภาพ โลหิตกุล ชาวอ�ำเภอพนมสารคาม นายด�ำรงค์ พงษ์นิทรัพย์ นายกเทศมนตรีต�ำบลท่าถ่าน นางเยาวเรศ แก้วยงกฎ พัฒนากรช�ำนาญการ นางสาวจุฑารัตน์ นาคะหิรัญ ชาวอ�ำเภอแปลงยาว นางวันเพ็ญ ศักดิ์ประศาสน์ ชาวอ�ำเภอราชสาส์น นายกัมพล บุญวาที ก�ำนันต�ำบลเมืองใหม่ ชาวอ�ำเภอบ้านโพธิ์ โรงเจเพ่งอังตั๊ว ตลาดบ้านสวน นายปฐมพงศ์ ธิศรี ปลัดอ�ำเภออาวุโส นางนันท์นิชา กวีโชคธนานนท์ ขาวผ่องฟาร์ม นางสาวอุไรวรรณ วรรณศิริโชค ร้านป้านั้ง นายรุ่งโรจน์ กิติพิศาลกุล (ผู้ใหญ่ลาว) นางฮ่วย พงษ์ประสิทธิ์ นางสาวนาฏน้อย โรจนพันธ์ นายสมนึก เมธาวศิน ชาวอ�ำเภอบางคล้า ส�ำนักงานเทศบาลต�ำบลบางคล้า นายกฤษฎา บุญราช อดีตปลัดกระทรวงมหาดไทย นายชูชาติ จั่นทอง นายอ�ำเภอบางคล้า ร้อยเอกนิรันดร วิศิษฏ์สิน นายวิทวัส สมสมาน ชาวอ�ำเภอบางน�้ำเปรี้ยว นายบรรหาร เทียมเมฆ คณะบุคคลและหน่วยงานอื่นๆ ส�ำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ ห้องสมุดวิทยาลัยมหาดไทย สถาบันด�ำรงราชานุภาพ นายสันติ อรุณศิริ (เพชร ท่าพระจันทร์) นายมีชัย เถาเจริญ นายชลทัต สุขส�ำราญ นายวสันต์ หลงเจริญ นายชนินทร์ อินทร์พิทักษ์ รายชื่อผู้ให้ความอนุเคราะห์ในการจัดทำหนังสือสมุดภาพฉะเชิงเทรา 240 สมุดภาพฉะเชิงเทรา
จัดพิมพ์โดย จังหวัดฉะเชิงเทรา พื้นภูมิเมืองฉะเชิงเทรา l แผนที่เมืองฉะเชิงเทรา l การเสด็จพระราชด�าเนินจังหวัดฉะเชิงเทรา l ภาพเก่าฉะเชิงเทรายุคแรก l ภูมิสถานบ้านเมือง l ภาพถ่ายโดย ดร.โรเบิร์ต ลาริมอร์ เพนเดิลตัน l เหตุการณ์และกิจกรรมสัมพันธ์ l ประเพณีและวิถีชีวิต l ภาพถ่ายฉะเชิงเทรา โดยนายเอนก นาวิกมูล l ผู้คนชาวฉะเชิงเทรา l พระพุทธรูปและพระสงฆ์เมืองฉะเชิงเทรา l สมบัติเมืองฉะเชิงเทรา