๑๐๐ปี กรมอุทกศาสตร์

สารจาก
พลเรือเอก ชาตชิ าย ศรวี รขาน

ผูบ้ ญั ชาการทหารเรอื
เน่ืองในวนั คลา้ ยวันสถาปนากรมอทุ กศาสตร์

วันท่ี ๑๖ มกราคม ๒๕๖๔


ผมขอแสดงความยนิ ดแี ละส่งความปรารถนาดอี ย่างจรงิ ใจมายังข้าราชการ ทหาร ลกู จา้ งและพนกั งานราชการ
ของกรมอุทกศาสตร์ ในโอกาสที่วันคล้ายวันสถาปนากรมอุทกศาสตร์ ได้เวียนมาบรรจบครบรอบ ปีที่ ๑๐๐ ในวันท่ี
๑๖ มกราคม ๒๕๖๔
งานอทุ กศาสตรไ์ ดเ้ ร่มิ ด�ำ เนินการในประเทศไทย ตัง้ แตป่ ีพุทธศกั ราช ๒๐๖๐ โดยนักส�ำ รวจทางเรือชาวโปรตเุ กส
ซง่ึ ได้รับการพัฒนาใหม้ คี วามก้าวหนา้ มาเป็นลำ�ดับ และเม่อื วนั ท่ี ๑๖ มกราคม ๒๔๖๔ พระบาทสมเดจ็ พระมงกุฎเกลา้
เจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะกองอุทกศาสตร์ เป็นกรมอุทกศาสตร์ทหารเรือ ข้ึนตรงต่อกระทรวง
ทหารเรือ
ปจั จบุ ันกรมอทุ กศาสตร์ เป็นหนว่ ยขน้ึ ตรงของกองทพั เรือ มีภารกจิ หลักในการดำ�เนินกิจการอุทกศาสตร์ ทง้ั ในการ
สำ�รวจและผลิตแผนทเี่ ดินเรอื จดั เตรียมข้อมูลและความรู้ทางอทุ กศาสตร์ เพอ่ื สนับสนุนการปฏบิ ัติการทางเรือทกุ แขนง
การพฒั นาเครื่องมอื เดนิ เรอื และเคร่ืองช่วยในการเดนิ เรอื การรักษาและให้บริการเวลามาตรฐานของประเทศไทย การ
เฝ้าตรวจและติดตามเพื่อแจ้งเตือนภัยพิบัติทางธรรมชาติ รวมทั้งดำ�เนินการและสนับสนุนโครงการอันเนื่องมาจาก
พระราชดำ�ริ โครงการของกองทัพเรือ และโครงการของหน่วยราชการอื่น ๆ อันเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาประเทศ
ซึ่งผมตระหนักดีว่า ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา ทุกท่านได้ร่วมมือ ร่วมแรง ร่วมใจ ปฏิบัติหน้าที่ในความรับผิดชอบ
อย่างเต็มกำ�ลังความสามารถ ด้วยขวัญและกำ�ลังใจท่ีเข้มแข็ง โดยมิได้คำ�นึงถึงความเหน็ดเหนื่อยหรือย่อท้อต่ออุปสรรค
ทั้งปวง จงึ สง่ ผลให้การปฏิบตั ิงานของกรมอทุ กศาสตร์ ประสบความส�ำ เรจ็ บรรลภุ ารกิจตามวัตถุประสงค์ของกองทพั เรอื
เป็นอย่างดี โดยเห็นได้จากการพัฒนางานอุทกศาสตร์ ได้มีการพัฒนาเทียบเท่ากับนานาอารยประเทศ ผมจึงขอแสดง
ความชื่นชม ด้วยความจริงใจ สำ�หรับในปีงบประมาณ ๒๕๖๔ นี้ ผมขอให้ทุกคนร่วมแรง ร่วมใจ ปฏิบัติหน้าที่ดังเช่น
ท่ผี า่ นมา ดว้ ยความซือ่ สัตย์ สจุ รติ มีความวิรยิ ะอุตสาหะเพื่อพฒั นาขดี ความสามารถและความเช่ียวชาญในสาขาอาชพี
อยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพยิ่งข้นึ เพ่ือใหง้ านด้านอุทกศาสตรข์ องกองทพั เรอื ประสบความส�ำ เร็จตามความมุ่งหมายสบื ไป
ในโอกาสน้ี ผมขออาราธนาคุณพระศรรี ัตนตรยั และสิ่งศกั ดิ์สทิ ธ์ทิ งั้ หลายที่ทา่ นเคารพนับถอื ดวงพระวิญญาณ
อันศักดิ์สิทธ์ิของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์
กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักด์ิ อกี ทง้ั เดชะพระบารมแี ห่งองค์สมเด็จพระเจ้าอยหู่ วั ได้โปรดดลบันดาลพระราชทานพรให้
กำ�ลงั พลของกรมอทุ กศาสตร์ พร้อมทง้ั ครอบครัว ประสบแต่ความสขุ ความเจริญ มีสขุ ภาพพลานามัยสมบรู ณ์ มีก�ำ ลังกาย
กำ�ลังใจ และกำ�ลังสติปัญญาท่ีเข้มแข็ง เพ่ือร่วมกันปฏิบัติหน้าท่ีอันสำ�คัญให้กองทัพเรือ และประเทศชาติมีความเจริญ
กา้ วหน้าสืบไป
พลเรอื เอก
(ชาตชิ าย ศรีวรขาน)
ผูบ้ ัญชาการทหารเรอื







คำ�ปรารภเจา้ กรมอทุ กศาสตร์

งานอุทกศาสตร์ในประเทศไทย มีประวัติความเป็นมาต้ังแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาจุฬาลงกรณ์
พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยการจา้ งชาวตา่ งชาตเิ ขา้ มาดำ�เนินงานอทุ กศาสตร์ วางรากฐาน และถา่ ยทอดความร้ใู ห้กับ
ข้าราชการจนมีการจัดตั้งหน่วยงานอุทกศาสตร์และได้รับการสถาปนา ยกฐานะข้ึนเป็นหน่วยงานระดับกรม ขึ้นตรง
ตอ่ กองทัพเรอื เมือ่ ปี พ.ศ.๒๔๖๔ จนถงึ ปจั จบุ ันนบั เป็นระยะเวลา ๑๐๐ ปี ตลอดระยะเวลาทีผ่ ่านมา กรมอุทกศาสตร์
ปฏิบัติภารกิจโดยมุ่งเน้นงานบริการด้านความปลอดภัยในการเดินเรือ ได้แก่ การสำ�รวจ สร้างแผนท่ีเดินเรือและงาน
เครอ่ื งหมายทางเรือ ต่อมาไดข้ ยายขอบเขตงานและความรบั ผดิ ชอบเพ่ิมขึ้นจนถงึ ปัจจบุ นั การปฏิบัตงิ านของกรมอทุ กศาสตร์
ในรอบปีท่ีผ่านมา มีการพัฒนางานในหลายด้าน เพ่ือให้ทันต่อการพัฒนา เทคโนโลยีทางอุทกศาสตร์ท่ีมีการพัฒนา
อย่างรวดเร็ว ตลอดจนมีการกำ�หนดแนวทางการดำ�เนินการและให้บริการข้อมูล อุทกศาสตร์ สมุทรศาสตร์ และ
อุตุนิยมวิทยา ที่สอดคล้องกับปรัชญาและมาตรฐานขององค์การอุทกศาสตร์สากล (International Hydrographic
Organization: IHO) ทั้งในเร่ืองของการยกระดับการบริหารจัดการและการเข้าถึงข้อมูล ส่งผลให้กรมอุทกศาสตร์ต้อง
ปรบั เปล่ียนวสิ ยั ทศั น์ รวมทั้งเตรียมการในการปรบั โครงสร้างองค์กรของกรมอุทกสาสตร์ และการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน
ภมู ิสารสนเทศทางอทุ กศาสตร์ (Hydrographic Spatial Data Infrastructure: HSDI) เพอ่ื พฒั นาระบบบริหารจดั การ
ข้อมูลแผนท่ีแบบเบ็ดเสร็จ (Hydrographic Production Database: HPD) ในการรองรับการจัดทำ�ผลิตภัณฑ์ภายใต้
มาตรฐานผลิตภัณฑ์ทางทะเล (IHO – S100 Families) ให้สามารถรองรับการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลข่าวกรองภูมิสารสนเทศ
ทางอุทกศาสตร์ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพให้บริการข้อมูลและผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ ที่สามารถตอบสนองภารกจิ ทห่ี ลากหลาย
ของกองทัพเรือ ทั้งทางด้านการปฏิบัติการทางทหาร ด้านการรักษาความสงบเรียบร้อยในน่านน้ําไทย ด้านการสนับสนุน
การพัฒนาประเทศ และด้านการบรรเทาสาธารณภัย โดยดำ�เนินการควบคู่ไปกับการพัฒนาองค์บุคคลในสายงาน
อทุ กศาสตร์ผ่านการเข้าร่วมการประชมุ ศกึ ษา และอบรมความรแู้ ละวิทยาการสมยั ใหม่ท้ังในประเทศและตา่ งประเทศ
อย่างต่อเนื่องในปีงบประมาณที่ผ่านมา กรมอุทกศาสตร์สามารถบรรลุเป้าประสงค์และตัวชี้วัดที่ได้รับมอบหมาย
โดยสามารถส่งมอบผลผลิตให้แก่กองทัพเรือและประชาชนได้เป็นท่ีเรียบร้อย ซ่ึงความสำ�เร็จท่ีเกิดข้ึนนั้นเป็นผลมาจาก
ความสามคั ค ี ความทุ่มเทแรงกายแรงใจ และความมงุ่ มั่นของกำ�ลงั พลกรมอุทกศาสตร์
ขอขอบคณุ เพอ่ื นขา้ ราชการ พนกั งานและลกู จา้ งของกรมอทุ กศาสตรท์ กุ นาย ทร่ี ว่ มมอื กนั ปฏบิ ตั งิ านจนประสบ
ความส�ำ เรจ็ และม่งุ มน่ั ที่จะสานต่อการปฏิบัตงิ านใหด้ ยี ่งิ ๆ ต่อไป

พลเรอื โท
(จักรกฤช มะลขิ าว)
เจา้ กรมอุทกศาสตร์



ค�ำ น�ำ

งานอุทกศาสตร์ .........................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..................................................................................................................................................
..........................
ขอขอบคณุ เพอ่ื นขา้ ราชการ ........................................................................................
..... ต่อไป

พลเรือตรี
(คมสนั กล่ินสุคนธ์)
รองเจา้ กรมอทุ กศาสตร์



รายนามเจ้ากรมอุทกศาสตร์

ล�ำ ดับ รายนามเจา้ กรมอุทกศาสตร์ ระยะเวลาดำ�รงตำ�แหน่ง
๑. พลเรือตรี ฟริตซ์ ทอมเซน ๒๔๖๔ - เม.ย.๒๔๖๙
๒. นาวาเอก พระยานยิ มยทุ ธนาวี (ยม สีตะบตุ ร)
๓. พลเรือตรี พระยาหาญกลางสมทุ ร (บญุ มี พันธนุ าวนิ ) เม.ย.๒๔๖๙ – เม.ย.๒๔๗๔
๔. นาวาเอก พระยาฤทธิเดชชลขันธ์ (เปล้อื ง เหมะวณิช) พ.ศ.๒๔๗๔ - พ.ศ.๒๔๗๕
๕. นาวาเอก หลวงสำ�รวจวถิ สี มุทร์ (ฟ้งุ พร้อมสมั พันธ์)
๖. พลเรือโท หลวงชลธารพฤฒิไกร (พงษ์ อาสนะเสน) พ.ศ.๒๔๗๕
๗. พลเรอื โท วิจารณ์ เทศะกรณ์ พ.ศ.๒๔๗๕ – ก.ค.๒๔๘๔
๘. พลเรอื โท ยิง่ ศรหี งส์ ก.ค.๒๔๘๔ – ๓๑ ธ.ค.๒๔๙๖
๙. พลเรือโท ปิติ ตนั ติเวส ๑ ม.ค.๒๔๙๖ – ๓๐ ก.ย.๒๕๐๔
๑๐. พลเรือโท สทิ ธิ์ สรุ ักขกะ ๑ ต.ค.๒๕๐๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๑๔
๑๑. พลเรือโท ประเสริฐ ชุนงาม ๑ ต.ค.๒๕๑๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๑๖
๑๒. พลเรอื โท ประวิตร โพธผิ ละ ๑ ต.ค.๒๕๑๖ – ๓๐ ก.ย.๒๕๑๙
๑๓. พลเรือโท โรจน์ หงส์ประสทิ ธิ์ ๑ ต.ค.๒๕๑๙ – ๓๐ ก.ย.๒๕๒๒
๑๔. พลเรอื โท ธวชั ชยั ตรเี พ็ชร์ ๑ ต.ค.๒๕๒๒ – ๓๐ ก.ย.๒๕๒๔
๑๕. พลเรือโท สงา่ สะอิ้งทอง ๑ ต.ค.๒๕๒๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๒๕
๑๖. พลเรอื โท ถาวร พงศ์พิพัฒน์ ๑ ต.ค.๒๕๒๕ – ๓๐ ก.ย.๒๕๒๗
๑๗. พลเรอื โท บรรจง ทรพั ย์แสนดี ๑ ต.ค.๒๕๒๗ – ๓๐ ก.ย.๒๕๒๙
๑๘. พลเรอื โท วิพัฒน์ ภมู ิสวัสดิ์ ๑ ต.ค.๒๕๒๙ – ๓๐ ม.ี ค.๒๕๓๒
๑๙. พลเรอื โท ชะเอิบ สดับบณั ฑิตย์ ๑ เม.ย.๒๕๓๒ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๒

๑ ต.ค.๒๕๓๒ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๓
๑ ต.ค.๒๕๓๓ – ๓๑ มี.ค.๒๕๓๔

๒๐. พลเรอื โท เพิม่ ศกั ดิ์ เวชชานุเคราะห์ ๑ เม.ย.๒๕๓๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๔
๒๑. พลเรือโท สมหมาย ภูมิผล ๑ ต.ค.๒๕๓๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๕
๒๒. พลเรือโท ถนอม เจรญิ ลาภ ๑ ต.ค.๒๕๓๕ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๖
๒๓. พลเรือโท สมชาย ม่วงมิ่งสุข ๑ ต.ค.๒๕๓๖ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๗
๒๔. พลเรอื โท ละเอยี ด สังชญา ๑ ต.ค.๒๕๓๗ – ๓๐ ก.ย.๒๕๓๙
๒๕. พลเรอื โท กมล จิตตจ์ �ำ นง ๑ ต.ค.๒๕๓๙ – ๓๐ ก.ย.๒๕๔๐
๒๖. พลเรอื โท จเร ศิลา ๑ ต.ค.๒๕๔๐ – ๓๐ ก.ย.๒๕๔๑
๒๗. พลเรือโท สนิ ธุ วงศไ์ พบูลย์ ๑ ต.ค.๒๕๔๑ – ๓๐ ก.ย.๒๕๔๓
๒๘. พลเรือโท วิชัย จนั ทร์แทน ๑ ต.ค.๒๕๔๓ – ๓๑ ม.ี ค.๒๕๔๕
๒๙. พลเรือโท สชุ าต ญาโณทัย ๑ เม.ย.๒๕๔๕ – ๓๐ ก.ย.๒๕๔๗
๓๐. พลเรือโท เสน่ห์ สุนทรมงคล ๑ ต.ค.๒๕๔๗ – ๓๐ มี.ค.๒๕๕๐
๓๑. พลเรือโท คงวฒั น์ นีละศรี ๑ เม.ย.๒๕๕๐ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๑
๓๒. พลเรอื โท ศาสตราจารยเ์ กยี รติคณุ นคร ทนุวงศ์ ๑ ต.ค.๒๕๕๑ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๓
๓๓. พลเรือโท ประยุทธ เนตรประภา ๑ ต.ค.๒๕๕๓ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๔
๓๔. พลเรือโท ศาสตราจารยเ์ กยี รตคิ ณุ นริ ุทธ์ิ หงสป์ ระสทิ ธิ์ ๑ ต.ค.๒๕๕๔ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๕
๓๕. พลเรอื โท กิตติธชั วโิ รจน์วงศ์ ๑ ต.ค.๒๕๕๕ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๖
๓๖. พลเรือโท วฑิ ูรย์ ตัณฑิกุล ๑ ต.ค.๒๕๕๖ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๗
๓๗. พลเรือโท สพุ จน์ คลงั วจิ ิตร ๑ ต.ค.๒๕๕๗ – ๓๐ ก.ย.๒๕๕๘
๓๘. พลเรือโท จรนิ ทร์ บุญเหมาะ ๑ ต.ค.๒๕๕๘ – ๓๐ ก.ย.๒๕๖๐
๓๙. พลเรอื โท วนิ ัย มณีพฤกษ์ ๑ ต.ค.๒๕๖๐ – ๓๐ ก.ย.๒๕๖๒
๔๐. พลเรือโท ไชยวฒุ ิ นาวิกาญจนะ ๑ ต.ค.๒๕๖๒ - ๓๐ ก.ย.๒๕๖๓
๔๑. พลเรือโท จกั รกฤช มะลขิ าว
๑ ต.ค.๒๕๖๓ - ปจั จบุ นั

ลำ�ดบั สารบญั หน้าที่
บทที่ ๑ ๑
บทนำ� หวั ขอ้ เรื่อง ๑
๑.๑ สารผู้บญั ชาการทหารเรอื ๓
๑.๒ คำ�ปรารภเจ้ากรมอทุ กศาสตร์ ๓
๑.๓ ค�ำ นำ� ๙
๑.๔ รายนามเจา้ กรมอุทกศาสตร์ ๙
๑.๕ งานอทุ กศาสตร์เม่ือวันวาน ๙
๑.๖ เลา่ เร่อื งงานอทุ กศาสตรเ์ มื่อวนั วาน ๑๓
๑.๗ แรกเร่ิมงานอุทกศาสตร์ในสยาม ๑๗
๑.๘ การเข้ามาสำ�รวจนา่ นนาํ้ สยามของเรือซาราเซน ๑๗
๑.๙ ยุคมืดของงานอุทกศาสตร์ในนา่ นนาํ้ สยาม ๒๗
๑.๑๐ การจ้างชาวต่างชาติเขา้ มาด�ำ เนินงานส�ำ รวจอุทกศาสตร์ในนา่ นน้ําสยาม ๒๘
๑.๑๑ การส�ำ รวจแผนทีท่ ะเลของ นาวาเอก ลอฟตัส ระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๑๔ - ๒๕๒๘ ๒๘
๑.๑๒ การส�ำ รวจอุทกศาสตร์ในน่านนํ้าสยามตอ่ จากกปั ตันลอฟตสั ๓๕
๑.๑๓ การสอนวชิ าอุทกศาสตร์ครง้ั แรกในราชนาวไี ทย ๓๖
๑.๑๔ การสรา้ งขดี ความสามารถในการส�ำ รวจของคนไทย ๓๗
๑.๑๕ การจัดทำ�มาตราน้ําเล่มแรกในน่านนํา้ สยาม ๓๙
๑.๑๖ การจ้างนายทหารราชนาวเี ดนมาร์กมาถ่ายทอดงานส�ำ รวจ ๔๒
๑.๑๗ การส�ำ รวจในช่วงกอ่ นการสถาปนาเปน็ กรมอุทกศาสตร์ ๔๔
๑.๑๘ การจดั องคก์ รในระยะเรม่ิ แรกกอ่ นยกฐานะเปน็ กรมอทุ กศาสตร์ (พ.ศ. ๒๔๕๕ - พ.ศ. ๒๔๖๓) ๔๖
๑.๑๙ การร่วมบุกเบิกกอ่ ต้งั สภาสากลอุทกนยิ ม ๔๗
๑.๒๐ ความเป็นมาของ คณะกรรมาธิการอุทกศาสตร์ระดบั ภูมภิ าค ๔๙
๑.๒๑ ประกาศชาวเรอื ฉบับแรกและการรักษาเวลามาตรฐาน ๕๒
๑.๒๒ กิจการหลังการมอบโอนกระโจมไฟและทุ่นไปขน้ึ กบั กระทรวงทหารเรือ ๕๔
๑.๒๓ วนั สถาปนากรมอทุ กศาสตร์ ๕๕
๑.๒๔ วนั อุทกศาสตร์โลก (World Hydrographic Day) ๕๗
๑.๒๕ บคุ คลส�ำ คัญในวงการอุทกศาสตร์ไทย ๖๔
๑.๒๖ นักเรยี นอุทกศาสตร์คนแรกของโรงเรยี นนายเรือ ๖๘
๑.๒๗ ท่ที ำ�การกรมอุทกศาสตร์ ๗๓
๑.๒๘ งานส�ำ รวจอทุ กศาสตร์ที่ส�ำ คัญในรอบ ๑๐๐ ปี ทค่ี วรทราบ ๘๓
๑.๒๙ งานสร้างแผนท่ี ๘๖
บทท่ี ๒ งานเครือ่ งหมายทางเรือ ๘๗
๒.๑ งานสมทุ รศาสตร์ ๘๘
๒.๒ งานอตุ ุนิยมวิทยา ๙๐
๒.๓ ประวตั กิ ารรักษาเวลามาตรฐานประเทศไทย ๙๑
กจิ การสถานวี ัดความส่ันสะเทือนจงั หวัดเชยี งใหม่
ปดิ ฉากงานอทุ กศาสตร์เมอ่ื วันวาน
งานอุทกศาสตร์ในปัจจบุ ัน
ความเป็นมาการกอ่ สร้างอาคารทท่ี ำ�การกรมอทุ กศาสตรแ์ หง่ ใหม่ ณ พน้ื ท่ีเขตบางนา
การย้ายเข้าทที่ �ำ การ กรมอทุ กศาสตร์ แหง่ ใหม่
พระบาทสมเดจ็ พระปรเมนทรรามาธบิ ดศี รสี นิ ทรมหาวชริ าลงกรณ พระวชริ เกลา้ เจา้ อยหู่ วั ขณะ
ด�ำ รงพระยศเปน็ สมเดจ็ พระบรมโอรสาธริ าชสยามมกฎุ ราชกมุ าร เสดจ็ พระราชด�ำ เนนิ กรมอทุ กศาสตร์

ลำ�ดับ หวั ขอ้ เร่ือง หนา้ ท่ี
๒.๔ การจัดต้ังหอประวตั อิ ุทกศาสตรไ์ ทย ๙๒
๒.๕ การจัดตัง้ ศูนยส์ นบั สนุนข้อมลู การแจง้ เตือนภัย ศูนย์บรรเทาสาธารณภยั กองทัพเรือ (ศบภ.ทร) ๙๓
๒.๖ การจดั ตงั้ พิพิธภณั ฑ์กรมอทุ กศาสตร์ ๙๗
๒.๗ การเขา้ สโู่ ครงสรา้ งใหมใ่ นปี พ.ศ. ๒๕๕๓ ๙๘
๒.๘ บทบาทของกรมอทุ กศาสตรใ์ นมหาอุทกภยั พ.ศ. ๒๕๕๔ ๙๙
๒.๙ บทบาทกรมอทุ กศาสตรใ์ นคณะกรรมาธกิ ารอทุ กศาสตรภ์ ูมิภาคเอเชียตะวันออก (East Asia ๑๐๓
Hydrographic Commission : EAHC) ในปัจจุบัน และการรบั หน้าท่เี ปน็ ประธานคณะ
๒.๑๐ กรรมาธิการอทุ กศาสตร์ภมู ภิ าคเอเชยี ตะวนั ออก (พ.ศ. ๒๕๕๒ - ๒๕๕๕) ๑๐๘
๒.๑๑ บทบาทกรมอุทกศาสตร์ในคณะกรรมาธิการอุทกศาสตร์ภูมิภาคมหาสมุทรอินเดียตอนเหนือ ๑๑๐
๒.๑๒ (North Indian Ocean Hydrographic Commission : NIOHC) ๑๑๒
๒.๑๓ การต่อเรือและรบั มอบเรอื สำ�รวจอทุ กศาสตร์ล�ำ ใหม่ (เรอื หลวงพฤหสั บดี) ๑๑๔
๒.๑๔ การต่อเรอื สำ�รวจอุทกศาสตร์ใกล้ฝง่ั ชุดเรอื โลมา จำ�นวน ๓ ล�ำ ๑๑๖
๒.๑๕ การนำ�ระบบ AIS มาใชใ้ นงานเคร่อื งช่วยการเดินเรอื ของกรมอุทกศาสตร์ ๑๑๘
๒.๑๖ กรมอุทกศาสตร์กบั ภารกิจการแก้ไขปัญหาการทำ�ประมงผดิ กฎหมาย ๑๒๔
บทท่ี ๓ การสนับสนุนงานพระราชพิธีเสด็จเลียบพระนครโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารค ๑๒๘
๓.๑ ประจ�ำ ปี พ.ศ. ๒๕๖๒ ๑๒๘
๓.๒ การเขา้ ส่โู ครงสรา้ งใหม่ใน ปี พ.ศ. ๒๕๖๓ ๑๓๑
๓.๓ งานอทุ กศาสตรก์ า้ วต่อไป ๑๓๓
๓.๔ สถานการณ์ในปัจจุบนั ของงานดา้ นอทุ กศาสตร์และการสรา้ งแผนทีใ่ นน่านน้าํ ไทย ๑๓๘
๓.๕ แนวโนม้ ของงานอุทกศาสตร์ในอนาคต ๑๔๑
๓.๖ อทุ กศาสตรไ์ ทยในตน้ ทศวรรษท่ี ๑๑ ๑๔๓
ผนวก ก ขีดความสามารถของกรมอุทกศาสตร์ ในทศวรรษที่ ๑๑ - ๑๒ เพื่อรองรับยุทธศาสตร์ ๑๔๖
ผนวก ข กองทัพเรือ ระยะ ๒๐ ปี พ.ศ. ๒๕๖๐ - ๒๕๗๙ ๑๕๑
ผนวก ค ทศวรรษท่ี ๑๑ กา้ วแรกการพัฒนาส่ศู ตวรรษใหม่ ๑๕๕
ผนวก ง ทศวรรษท่ี ๑๒ กา้ วย่างสอู่ นาคตอนั กว้างไกล ๑๕๙
ผนวก จ หน่วยงาน Hydrography มุ่งไปสู่ Hydrospatial Infrastructure ๑๖๒
ผนวก ฉ มาตรฐานขอ้ มลู อทุ กศาสตรใ์ นรปู แบบสากล IHO S-100 Universal Hydrographic Data Model ๑๖๙
การน�ำ เทคโนโลยกี ารส�ำ รวจดว้ ยคลน่ื ล�ำ แสงมาใชใ้ นงานส�ำ รวจอทุ กศาสตร์ กบั ภารกจิ สนบั สนนุ การ
ปฏบิ ตั กิ ารทางทหารของกองทพั เรอื ของกรมอทุ กศาสตรใ์ นอนาคต
แผนแมบ่ ทสถานีวัดระดับน้ําในนา่ นน้าํ ไทยของกรมอทุ กศาสตร์ กองทัพเรือ
แผนพฒั นาระบบสารสนเทศเครอ่ื งหมายทางเรอื (Aid to Navigation Information System)
แผนพฒั นาสถานสี ่งสัญญาณค่าแกอ้ ัตราผิดทางต�ำ บลท่ี ให้กับระบบเดินหนดว้ ยดาวเทยี ม
(Differential Global Navigation Satellite System : DGNSS)

“งานอุทกศาสตร์....เมื่อวนั วาน”

หนังสือทรี่ ะลกึ ปี กรมอทุ กศาสตร์

หนงั สอื ท่รี ะลกึ ปี กรมอทุ กศาสตร์

บทที่ ๑
งานอทุ กศาสตรเ์ มอ่ื วันวาน
บทนำ� เล่าเรื่องงานอุทกศาสตรเ์ ม่ือวนั วาน
ความส�ำคัญของงานอุทกศาสตร์
คำ� วา่ “อทุ กศาสตร”์ นน้ั หากจะแปลตามศพั ทแ์ ลว้ คำ� “อทุ ก” แปลวา่ นำ้� “ศาสตร”์ แปลวา่ วทิ ยาการ เมอื่ รวมกนั เขา้
กห็ มายความว่า วทิ ยาการทเี่ ก่ยี วกับเร่ืองน้ำ� ซงึ่ ในที่นีห้ มายถึงน้ำ� ในทะเลและมหาสมทุ ร ไม่ใช่นำ�้ จดื ท่อี ยใู่ นแผน่ ดนิ ตาม
ทะเลสาบ แมน่ ้�ำ ห้วยหนอง คลอง บึง แหล่งนำ�้ ตา่ ง ๆ อย่างไรกต็ าม ในเส้นทางน�้ำทเี่ ชอ่ื มตอ่ จากทะเลเข้าไปในแผ่นดิน
การสำ� รวจทางอุทกศาสตร์กส็ ามารถดำ� เนินการไดแ้ ละเปน็ ที่ยอมรบั กนั ในปัจจบุ นั ว่า ในสาขางานอทุ กศาสตรเ์ ดิมที่เคย
ด�ำเนินการมาในอดีต เฉพาะในทะเลเปิดได้ขยายเข้ามาในร่องน�้ำช่องทางการเดินเรือในแผ่นดิน ท่ีเรียกการส�ำรวจ
ดังกล่าวว่า Inland Hydrographic Survey เช่น การส�ำรวจของกรมอุทกศาสตร์ในแม่น�้ำโขง แม่น�้ำเจ้าพระยา
เป็นต้นในการประชุม Extraordinary International Hydrographic Conference (EIHC) ครั้งที่ ๔ เมื่อเดือน
มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๕๒ ณ ราชรัฐโมนาโก ท่ีประชุมเห็นชอบในการปรับแก้ค�ำจ�ำกัดความเดิมของค�ำว่า อุทกศาสตร์
(Hydrography) ที่ได้ปรับแก้มาแล้วตามมติท่ีประชุม Extraordinary International Hydrographic Conference
(EIHC) ครั้งที่ ๒ เมื่อเดอื น มนี าคม พ.ศ. ๒๕๔๓ ณ ราชรฐั โมนาโก โดยให้คำ� จ�ำกัดความไว้วา่ “Hydrography is the
branch of applied sciences which deals with the measurement and description of the physical features
of oceans, seas coastal areas, lakes and rivers, as well as with the prediction of their change over
time, for the primary purpose of safety of navigation and all other marine activities, including economic
development, security and defense, scientific research, and environmental protection” จากคำ� จำ� กดั
ความขา้ งต้น สามารถแปลความหมายไดว้ ่า “อทุ กศาสตรเ์ ป็นวทิ ยาศาสตรป์ ระยกุ ตท์ ีเ่ ก่ียวข้องกบั การตรวจวัดลักษณะ
ของพ้ืนท้องทะเล แม่น�้ำ และลักษณะพื้นท่ีชายฝั่ง รวมถึงการคาดการณ์การเปลี่ยนแปลงตามห้วงเวลาของลักษณะ
ดงั กล่าว โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อเพมิ่ ความปลอดภัยในการเดนิ เรอื และสนับสนนุ กิจกรรมทางทะเลอ่ืน ๆ ทเี่ กยี่ วขอ้ ง
กบั การพฒั นาเศรษฐกจิ ความปลอดภยั และการป้องกันประเทศ การวจิ ยั ทางวิทยาศาสตร์ และการรักษาสง่ิ แวดล้อม”
นอกจากนั้นเมอื่ เดือน กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๔๕ ไดม้ ีการบังคับใช้อนสุ ญั ญาว่าดว้ ยความปลอดภยั ของชีวติ ในทะเล (Safety
of Life at Sea (SOLAS) Convention) ที่ได้รับการปรบั ปรุงใหม่ ซง่ึ ในขอ้ บงั คับที่ ๙ ของบทท่ี ๕ ไดก้ �ำหนดใหป้ ระเทศ
สมาชกิ ของ SOLAS ตอ้ งจัดใหม้ ีการบรกิ าร และดำ� รงไว้ซงึ่ การบริการ และการผลติ ภัณฑ์ดา้ นอุทกศาสตร์ และเปน็ ท่มี า
ของภารกิจในงานอุทกศาสตรข์ องแตล่ ะประเทศในปจั จุบัน
ความสำ� คัญของงานอุทกศาสตร์ที่มตี ่อโลก
ความสำ� คญั ของงานอทุ กศาสตรท์ โี่ ดดเดน่ ทสี่ ดุ ทคี่ วรจะกลา่ วถงึ เปน็ อนั ดบั แรกกค็ อื งานอทุ กศาสตรเ์ ปน็ องคป์ ระกอบ
ที่ส�ำคัญของความปลอดภัยในการเดินเรือ เมื่อ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๔๕ ได้มีการบังคับใช้อนุสัญญาว่าด้วยความ
ปลอดภัยของชวี ติ ในทะเล (Safety of Life at Sea (SOLAS) Convention) ทไี่ ดร้ บั การปรบั ปรงุ ใหม่ ซงึ่ ในขอ้ บงั คบั ท่ี ๙
ของบทท่ี ๕ ได้ก�ำหนดให้ประเทศสมาชิกของ SOLAS ต้องให้และด�ำรงไว้ซึ่งการบริการและการผลิตด้านอุทกศาสตร์
ส่วนงานอทุ กศาสตร์จะมีความสำ� คญั ต่อโลกในดา้ นอ่นื ๆอยา่ งไรนัน้ คงจะพรรณนาเป็นคำ� พดู ได้ไมจ่ บส้ินจึงขอหยบิ ยกถ้อยคำ�
ซ่ึงองค์การอุทกศาสตร์สากลได้สรปุ ไว้สนั้ กระชับ เหน็ ภาพท่ีเปน็ จริงแทนคำ� อธิบายตา่ ง ๆ ทท่ี ุกคนมอิ าจปฏิเสธได้ดงั นี้
“ โลกจะเปน็ เช่นไร.... ถ้าปราศจากงานอุทกศาสตร์”
- ไมม่ ีแผนที่เพอ่ื การเดนิ เรือสำ� หรับเรอื ทกุ ประเภท
- ไมม่ ขี อ้ มลู สำ� หรบั การออกแบบก่อสรา้ งทา่ เรอื
- ไม่มีข้อมลู สำ� หรับการก่อสร้างนอกชายฝง่ั
- การท�ำแผนในการอนรุ กั ษ์สงิ่ แวดล้อมทางทะเลทำ� ไดย้ าก
- การป้องกนั และวางแผนจดั การพน้ื ทช่ี ายฝัง่ ไมส่ ามารถกระท�ำได้
- ไมส่ ามารถช่วยเหลอื ผู้ประสบภัยทางทะเลได้
- การกำ� หนดเขตแดนทางทะเลไมส่ ามารถกระทำ� ได้

หนังสอื ท่รี ะลึก ๑ ปี กรมอทุ กศาสตร์

ปัจจุบันงานอทุ กศาสตรไ์ ดเ้ ขา้ ไปมบี ทบาทอย่างกวา้ งขวางในส่วนทเ่ี กยี่ วข้องกับทะเลเกือบทุกสาขา เช่น ความ
ปลอดภยั ในการเดนิ เรือ การป้องกันสภาพแวดล้อมทางทะเล การพฒั นาโครงสรา้ งพ้นื ฐานทางทะเล การบริหารจัดการ
พ้ืนที่ชายฝั่ง การส�ำรวจทางทะเลทุกสาขา การแสวงประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติทางทะเลท้ังทรัพยากรท่ีมีชีวิต
และไมม่ ชี วี ติ การกำ� หนดเขตแดนทางทะเลและกฎหมายทะเล การป้องกันประเทศ ความมั่นคงของชาตทิ างทะเล และ
การบริหารจัดการกับภัยพิบัติท่ีเกิดข้ึนในทะเล ซ่ึงบทบาทและความส�ำคัญดังกล่าวจึงเป็นที่มาท่ีองค์การสหประชาชาติได้
กำ� หนดให้มวี ันอุทกศาสตรโ์ ลกขน้ึ

หนังสอื ทรี่ ะลึก ๒ ปี กรมอทุ กศาสตร์

ปฐมบทของงานอทุ กศาสตรใ์ นประเทศไทย
๑.๑ แรกเร่ิมงานอทุ กศาสตรใ์ นสยาม

แผนท่สี ยามประเทศทีป่ รากฏรายละเอียดของอ่าวไทยนนั้ Pero Reinel ชาวโปรตุเกสเปน็ ผู้ท�ำไวเ้ มอ่ื ค.ศ. ๑๕๑๗
หรือ กวา่ ๕๐๐ ปมี าแลว้ หลงั จากทีช่ าวโปรตุเกสเขา้ ยึดครองเมืองมะละกาและได้มีการตดิ ต่อคา้ ขายกับกรุงศรอี ยธุ ยา
ท�ำให้เห็นถึงการท่ีชาวตะวันตกได้เร่ิมเข้ามาส�ำรวจท�ำแผนท่ียังทะเลไทย และยังมีอีกหลายครั้งที่มีการน�ำศาสตร์แห่งอุทก
เข้ามาใช้อันเน่ืองมาจากการท่ีต้องติดต่อคบค้ากับชาติตะวันตกทางทะเล รวมถึงการจัดระเบียบการสอนในโรงเรียน
นายเรือของไทยที่ นายพลเรือตรี พระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นชุมพรเขตอุดมศักด์ิ ทรงวางรากฐานหลักสูตรการเรียนใหม่
เม่อื พ.ศ. ๒๔๕๒
ในเวลาน้นั ปรากฏว่ามกี ารเรยี นวิชาอทุ กศาสตร์รวมอยู่ดว้ ยเปน็ ครงั้ แรกในราชนาวีไทย ภายใต้ชือ่ วิชา “ไฮโดกราฟ”ี
ด้วยต�ำราที่ใช้เรียนเช่นเดียวกันกับในราชนาวีอังกฤษ นอกจากน้ันยังได้มีการจัดต้ังหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบงานด้าน
อุทกศาสตร์ข้ึน โดยเร่ิมต้นจากส�ำนักงานแผนที่ทะเลในสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จนมาเป็น
กรมอทุ กศาสตร์ กองทพั เรอื เมอื่ วันที่ ๑๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๖๔ ซ่ึงเป็นกิจการทีส่ บื สานงานด้านอุทกศาสตร์ทมี่ คี วาม
มนั่ คงและอยคู่ ู่กองทพั เรอื ไทยสบื มา จงึ ถอื เปน็ ปฐมบทแห่งกรมอทุ กศาสตร์ กองทัพเรอื จวบจนถึงปัจจบุ นั
แผนที่ประเทศไทยและอ่าวไทยได้มีการเขียนข้ึนและน�ำมาใช้ในการเดินเรือต้ังแต่โบราณและได้มีการส�ำรวจ
และแก้ไขปรับปรุงเพ่ิมเติมโดยชาวยุโรปตลอดมา ท�ำให้รูปลักษณะของบริเวณประเทศไทยและอ่าวไทยมีสภาพถูกต้อง
ชัดเจนขึ้นตามล�ำดับในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีชาวฝรั่งเศสได้ท�ำการส�ำรวจและท�ำแผนที่กรุงศรีอยุธยา
ลพบรุ ี แมน่ ำ้� เจา้ พระยาจากกรุงศรีอยุธยาจนถงึ ปากนำ้� บริเวณทะเลสาบสงขลาถึงพัทลงุ แสดงให้เหน็ ว่าฝร่ังชาวยโุ รปท่ี
เขา้ มาเมอื งไทยได้มกี ารสำ� รวจทำ� แผนท่ขี องประเทศไทยอย่างต่อเนื่อง โดยขออนญุ าตเป็นทางการบา้ ง แอบท�ำเอาเองบ้าง
สดุ แตจ่ ะสะดวกและโอกาสอำ� นวย
การส�ำรวจแผนท่ีทะเลอย่างถูกหลักวิชาในน่านน�้ำไทย เกิดข้ึนในสมัยใดไม่มีหลักฐานปรากฏแน่ชัด ตามหลัก
ฐานท่ีมีเมื่ออังกฤษส่ง เซอร์จอห์น เบาร่ิง เข้ามาท�ำสัญญาพระราชไมตรีกับประเทศไทย ในสมัยพระบาทสมเด็จ
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว น้ัน เซอร์จอห์น เบาร่ิงได้เดินทางเข้ามาโดยเรือแรตเลอร์ (Rattler) มาถึงปากน้�ำเจ้าพระยา
เม่ือวันอาทิตย์ ขึ้น ๗ ค�่ำ เดือน ๕ ร.ศ.๗๔ จุลศักราช ๑๒๑๗ (ค.ศ. ๑๘๕๕) ตรงกับวันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๓๙๗ โดย
เซอร์จอห์น เบาริ่ง มีแผนที่เดินเรือในอ่าวไทยขององั กฤษมาดว้ ยและไดบ้ ันทกึ ไว้วา่
“แผนท่ีส�ำหรับเรือของเราคลาดเคลื่อนไม่ตรง กระท�ำให้เราพลาดจากร่องกลางที่ตรงกับสันดอนโดยเยื้องต�่ำ
ลงไปทางข้างทิศใต้ เมื่อครั้ง ครอฟอร์ดเข้ามาคราวก่อนก็พลาดกลางร่องไปทางข้างทิศตะวันออก แต่แผนที่น้ัน
กระทรวงทหารเรืออังกฤษได้ถือว่าเป็นแผนท่ีตัวอย่างที่ถูกใช้ได้ดี” และอาจจะเป็นเพราะความคลาดเคลื่อนของแผนที่น้ี
เอง ต่อมาประเทศอังกฤษจึงส่งเรือซาราเซน (Saracen) โดยมาสเตอร์ จอห์น ริชาร์ด เป็นแม่กองส�ำรวจเข้ามาขอ
พระราชทานพระบรมราชานญุ าตจาก พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา้ เจา้ อยหู่ วั เพือ่ ส�ำรวจแผนท่ที ะเลในนา่ นน�้ำไทย

๑.๒ การเข้ามาส�ำรวจนา่ นน้ำ� สยามของเรอื ซาราเซน

เรือซาราเซนเข้ามาถึงกรุงเทพฯ เมอ่ื ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๓๙๘ ในการสำ� รวจครงั้ นัน้ มี มิสเตอร์ จี.เอช.อนิ สคปิ
และ มสิ เตอร์ เจ.ดบั บลิว.รดี เป็นผชู้ ่วย ได้สำ� รวจแผนที่ล�ำน้ำ� เจา้ พระยาออกไปถงึ สันดอนปากน�้ำ แผนท่ีแผ่นน้ไี ด้พมิ พ์
ออกจ�ำหน่ายโดยราชนาวอี ังกฤษ คอื แผนที่อังกฤษหมายเลข ๙๙๙ ในปี พ.ศ. ๒๓๙๙ (ภาพท่ี ๑-๑) ตอ่ มาภายหลังเมือ่
ได้ท�ำการขยายโครงข่ายสามเหล่ียมใหม่ (เป็นวิธีการส�ำรวจหาพิกัดต�ำบลท่ีวิธีหน่ึง) พบว่าล�ำน้�ำท่ีลงไว้นั้นผิดความเป็น
จรงิ ไป คอื คลองระหว่างปากลัดบนกบั ปากลดั ลา่ ง ท่คี วรจะมที ิศเกือบตรงเหนอื -ใต้ น้นั ในแผนที่แผ่นน้ีแนวคลองมีทศิ
เฉยี งไปทางทศิ ตะวันออก-ตะวนั ตก
นอกจากน้ัน มาสเตอร์ จอห์นริชาร์ดส์ ยังได้ส�ำรวจแผนที่ออกไปจนสุดเขตแดน ส�ำหรับแผนท่ีแผ่นท่ีน�ำข้ึน
ทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวน้ัน ทรงมีพระราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษ ลงวันท่ี ๒๓
ธนั วาคม ค.ศ. ๑๘๕๙ (ตรงกบั พ.ศ. ๒๔๐๑) ระหวา่ งเสด็จประพาสทางฝ่ังทะเลตะวนั ออกถึงสมเดจ็ พระปน่ิ เกล้าเจ้าอยูห่ วั
ซ่ึงทรงเป็นผู้ส�ำเร็จราชการแผ่นดินท่ีกรุงเทพฯ ว่าได้ทรงวัดแลตเที่ยงวัน ที่เกาะขามใหญ่ ได้ ๑๓ องศา ๑๐ ลิปดา

หนงั สอื ทร่ี ะลึก ๓ ปี กรมอทุ กศาสตร์

๓ ฟลิ ิปดาเหนอื ลอง ๑๐๐ องศา ๔๘ ลิปดา ๓๙.๖ ฟลิ ิปดาตะวนั ออก เปรียบเทียบกบั แผนทีข่ อง มาสเตอร์ จอหน์ รชิ าร์ด
ซึ่งได้ลอง ๑๐๐ องศา ๕๐ ลิปดา ต่างกันอยู่ ๒ ลิปดา มาสเตอร์ จอห์น ริชาร์ด และคณะนักส�ำรวจในเรือซาราเซ็น
ไดส้ �ำรวจแผนทีใ่ นอา่ วไทยหลายบรเิ วณ ในชว่ งเวลา ๓ ปี ได้แก่
๑. แหลมเลียน (แหลมแสมสาร) ถึงเกาะกูด ไดส้ ร้างแผนที่เดินเรืออังกฤษ หมายเลข ๒๗๑๙ ซ่ึงแผนท่ีดงั กล่าว
เป็นตน้ แบบในการสรา้ งแผนที่เดนิ เรือไทย หมายเลข ๑๐๒ ในปจั จุบัน (ภาพที่ ๑-๒)
๒. แหลมแทน่ (จงั หวัดชมุ พร) ถงึ เกาะตะกูด (เกาะสัตกูด ในปจั จบุ นั ) ได้สรา้ งและก�ำหนดใหเ้ ป็นแผนท่เี ดินเรอื
หมายเลข ๒๗๒๐ ซ่ึงตอ่ มาได้เปน็ ต้นแบบในการสร้างแผนที่เดนิ เรือไทยหมายเลข ๒๐๓ (ภาพที่ ๑-๓)
๓. เกาะตะกูดถึงแหลมเลยี น สร้างเป็นแผนทเ่ี ดนิ เรอื องั กฤษ หมายเลข ๒๗๒๑ ต่อมาไดใ้ ช้เป็นตน้ แบบในการ
สร้างแผนทีเ่ ดินเรอื ไทยหมายเลข ๐๐๑ (ภาพท่ี ๑-๔)
๔. เกาะกูดถงึ เบยไ์ อแลนด์ สรา้ งเป็นแผนทีเ่ ดินเรอื อังกฤษ หมายเลข ๒๗๒๒ ซ่งึ ต่อมาไดน้ ำ� มาสร้างเป็นแผนท่ี
เดินเรือไทยหมายเลข ล-๒๐ (ภาพที่ ๑-๕)

ภาพท่ี ๑-๑ แผนทีอ่ ังกฤษ หมายเลข ๙๙๙ ทส่ี �ำรวจโดยเรือ ซาราเซน ในปี พ.ศ. ๒๓๙๙

หนังสอื ทรี่ ะลึก ๔ ปี กรมอุทกศาสตร์

ภาพที่ ๑-๒ แผนทเ่ี ดนิ เรอื องั กฤษ หมายเลข ๒๗๑๙ แหลมเลียน (แหลมแสมสาร) ถึงเกาะกูด

ภาพท่ี ๑-๓ แผนท่เี ดินเรอื องั กฤษ หมายเลข ๒๗๒๐ (แหลมแทน่ ถงึ เกาะตะกดู )

หนังสือที่ระลกึ ๕ ปี กรมอุทกศาสตร์

ภาพท่ี ๑-๔ แผนที่เดนิ เรือองั กฤษ หมายเลข ๒๗๒๑ เกาะตะกดู ถงึ แหลมเลยี น (แหลมแสมสาร)

หนงั สือที่ระลึก ๖ ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพท่ี ๑-๕ แผนทเ่ี ดนิ เรอื อังกฤษ หมายเลข ๒๗๒๒ เกาะกดู ถงึ เบย์ไอแลนด์

หนังสือทีร่ ะลึก ๗ ปี กรมอุทกศาสตร์

ในปี พ.ศ. ๒๓๙๙ - ๒๔๐๐ นาวาโท จอนริชชาดส์ กับนายทหารผู้ช่วยชุดเดียวกัน ได้ใช้เรือซาราเซน เป็น
พาหนะ ท�ำการส�ำรวจนา่ นน�้ำจากปุโลกาปัสถึงปากน�้ำจังหวัดนครศรีธรรมราช และในปีเดียวกัน นาวาโท ริชชาดส์ กบั
นายทหารผูช้ ว่ ยของเขา ยงั ได้หาโอกาสทำ� การสำ� รวจน่านนำ้� จากแหลมเลยี น ถึงเกาะกูด กับจากแหลมแทน่ ถงึ เกาะตะกูด
และจาก เกาะตะกดู ถึงแหลมเลยี น อกี ด้วย แผนทที่ ้ัง ๓ แผ่นนี้คอื แผนท่หี มายเลข ๒๗๒๑, ๒๗๒๐ และ ๒๗๑๙ โดย
ราชนาวีอังกฤษได้พิมพ์แผนที่ออกจ�ำหน่ายคร้ังแรกพร้อมกันท้ังสามหมายเลข เม่ือ พ.ศ. ๒๔๐๓ อยู่ในความดูแลของ
นาวาเอก วอชงิ ตนั ซง่ึ เปน็ นกั อทุ กศาสตร์อยู่ในสมยั นั้น
ต่อมา นาวาโท ริชชาดส์ พร้อมด้วยผู้ช่วย ได้ใช้เรือดังกล่าวเป็นพาหนะท�ำการส�ำรวจน่านน้�ำฝั่งตะวันออกของ
อ่าวสยาม จากเกาะกูตถึงเบย์ไอแลนด์ อีกด้วย แผนที่แผ่นน้ีคือแผนที่หมายเลข ๒๗๒๒ ราชนาวีอังกฤษได้พิมพอ์ อก
จ�ำหน่ายเป็นคร้ังแรกในปีเดียวกันนอกจากนั้นยังได้ส�ำรวจบริเวณตรังกานูและเกาะรีดัง และบริเวณปุโลกาปัส ถึงปากน้�ำ
จงั หวดั นครศรีธรรมราช โดยได้จัดพมิ พไ์ วใ้ นแผนทอ่ี งั กฤษ หมายเลข ๙๙๘ ซ่งึ จะตรงกบั แผนทีห่ มายเลข ๒๐๖ ของไทย
ในปจั จบุ นั (ภาพท่ี ๑-๖) และในช่วงเวลาต่อมาราชนาวอี ังกฤษได้รวบรวมข้อมูลท้ังหมดทไี่ ดท้ �ำการสำ� รวจไว้ และไดจ้ ดั
ทำ� เปน็ แผนทอี่ า่ วสยามข้นึ ในเวลาตอ่ มา (ภาพท่ี ๑-๗ )

ภาพท่ี ๑-๖ แผนทอ่ี ังกฤษ หมายเลข ๙๙๘ นนั้ จะตรงกับแผนท่ีหมายเลข ๒๐๖ ในปัจจุบัน

ภาพที่ ๑-๗ ชอ่ื แผนที่ “แผนทอี่ ่าวสยาม” และรายละเอยี ดขอ้ มลู สำ� รวจของแผนท่ี

หนังสือทีร่ ะลึก ๘ ปี กรมอุทกศาสตร์

๑.๓ ยคุ มดื ของงานอทุ กศาสตร์ในนา่ นน้ำ� สยาม

เรือซาราเซน ได้ท�ำการส�ำรวจแผนท่ีในน่านน�้ำสยามเป็นเวลา ๓ ปี ได้เดินทางกลับอังกฤษ ในปี พ.ศ. ๒๔๐๑
ต่อจากนั้น การส�ำรวจแผนที่ทะเลในน่านน�้ำสยามในช่วง ๑๒ ปีถัดมา แทบจะไม่มีการด�ำเนินการใด ๆ ที่เป็นรูปธรรม
ยังคงมกี ารด�ำเนนิ การอยบู่ ้าง แตไ่ ม่เป็นชน้ิ เปน็ อันพอท่ีจะประกอบกนั เปน็ รูปเปน็ ร่างได้ เช่น การสำ� รวจปากนำ้� สนั ดอน
ของแม่น�้ำเจ้าพระยา โดย นาวาโท ซิกเกลอ ซือเรนเซน กับนายทหารในราชนาวีสยามเป็นผู้ช่วย แต่ต่อมาหลักฐาน
สญู หายไปจนไมส่ ามารถนำ� มากลา่ วไว้ได้จึงถือไดว้ ่าช่วงเวลาดังกล่าวเป็นยุคมืดของงานอุทกศาสตร์

๑.๔ การจ้างชาวต่างชาตเิ ขา้ มาด�ำเนินงานส�ำรวจอุทกศาสตร์ในนา่ นนำ้� สยาม

พ.ศ. ๒๔๑๔ รัฐบาลไทยไดท้ �ำสัญญากับรัฐบาลอังกฤษแบบช่วยเหลอื ซ่งึ กันและกัน โดยวา่ จ้าง นาวาโท อลั เฟรด
เจ. ลอฟตสั (Alfred J. Loftus) ซงึ่ เปน็ นายทหารที่เคยเข้ามาส�ำรวจพร้อมกับมสิ เตอร์ จอหน์ รชิ ารด์ ส์ ในอดตี ใหเ้ ขา้ มา
รับราชการเป็นหัวหน้าส�ำรวจแผนที่ทะเล ข้ึนกับกรมพระกลาโหม เพ่ือท�ำการส�ำรวจต่อจากที่อังกฤษได้ท�ำไว้แล้ว โดย
ใช้เรอื ของราชนาวไี ทย นอกจากนั้น นาวาโท ลอฟตัส ยงั ไดร้ บั มอบหน้าทีใ่ นการสำ� รวจบริเวณท่ีจะวางเครอื่ งหมายทางเรอื
ใหถ้ ูกต้อง โดยทำ� งานร่วมกบั ฝ่ายเจ้าท่า ซ่งึ มี กปั ตันบชุ เป็นเจ้าหนา้ ทีอ่ �ำนวยการ ทางการได้จัดเรอื นไม้เสาอิฐโบกปนู
(ภาพที่ ๑-๘) ซึ่งอยู่ในบริเวณท่ีท�ำการกรมอุทกศาสตร์ ในระยะเวลาต่อมาให้เป็นท่ีพักและเป็นส�ำนักงานของ นาวาโท
ลอฟตัส (ส�ำหรับบ้านหลังน้ี พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ได้พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้คณะมิชชันนารี
อเมริกันสาขา Presbyterian เช่าที่ดินสร้างบ้านเป็นท่ีพักของ Rev. S.Bush ตอ่ มาได้ขายใหแ้ ก่ทางราชการ)

ภาพที่ ๑-๘ อาคารซึง่ ใชเ้ ป็นทีพ่ ักและเปน็ สำ� นกั งานของ นาวาโท อัลเฟรด เจ ลอฟตสั ในปี พ.ศ. ๒๔๑๔

๑.๕ การสำ� รวจแผนทท่ี ะเลของ นาวาเอก ลอฟตสั ระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๑๔ - ๒๔๒๘

ในปี พ.ศ. ๒๔๑๔ นาวาโท ลอฟตสั (ยศในขณะนั้น) และผ้ชู ว่ ยคอื เรอื เอก ที. คาลตอน และ เรอื เอก เอน็ . ลีแมน
ได้ใชเ้ รือในราชนาวไี ทยเปน็ พาหนะสำ� รวจชอ่ งสมุยและอ่าวนครศรีธรรมราช แผนทท่ี ง้ั ๒ แผ่นนีห้ นว่ ยอุทกศาสตร์ของ
อังกฤษในประเทศอินเดียได้พิมพ์ออกจ�ำหน่ายเมื่อ ปี พ.ศ. ๒๔๒๓ ให้หมายเลข S.4 (๑๑๘๑) (ภาพที่ ๑-๙) และS.5
(ภาพที่ ๑-๑๐) อน่ึง ในปีเดยี วกนั น้ี ราชนาวอี ังกฤษยงั ได้สง่ เรือทสี เซิล (Thistle) เขา้ มาส�ำรวจปากน้ำ� ทา่ จนี อีกดว้ ย

หนังสอื ทร่ี ะลึก ๙ ปี กรมอทุ กศาสตร์

พ.ศ. ๒๔๑๖ จงึ โปรดเกลา้ ฯ ให้ มสิ เตอร์ เฮนรี่ อาลาบาสเตอร์
(Mr.Henry Alabaster) ซึ่งเคยเป็นกงสุลอังกฤษประจ�ำ
กรุงเทพฯ เข้ามารับราชการเป็นที่ปรึกษาส่วนพระองค์
มิสเตอร์อาลาบาสเตอร์ ได้ถวายค�ำแนะน�ำให้จัดตั้งหน่วย
งานรับผดิ ชอบในเรอ่ื งการส�ำรวจแผนท่ขี น้ึ

ภาพท่ี ๑-๙ แผนท่ีหมายเลข S.4 บริเวณชอ่ งสมุย

ภาพท่ี ๑-๑๑ แผนท่เี ดินเรือหมายเลข S.6 อา่ วปตั ตานี

ภาพท่ี ๑-๑๐ แผนทห่ี มายเลข S.5 บรเิ วณพ้นื ที่จอดเรืออ่าวนคร
(LACON ROADS)

ในปีต่อมา นาวาโท ลอฟตัส ได้ท�ำการส�ำรวจ
ท่าเรือปัตตานแี ละสงขลา รวมทง้ั ทะเลสาบสงขลา โดยใช้
เรือรานรุกไพรี แผนท่ีทั้ง ๒ แผ่นนี้ได้พิมพ์แทรกไว้ใน
แผนทีห่ มายเลข ๙๙๘ ซง่ึ กรมอทุ กศาสตรอ์ งั กฤษไดพ้ มิ พ์
ออกจ�ำหนา่ ยเม่อื พ.ศ. ๒๔๒๓ และแผนทท่ี ้ัง ๒ แผน่ น้ยี งั
ได้แยกพิมพ์เป็นหมายเลข S.6 (ภาพท่ี ๑-๑๑) และ S.7
(ภาพท่ี ๑-๑๒) โดยหน่วยอุทกศาสตร์อังกฤษในอินเดีย
เม่ือ พ.ศ. ๒๔๑๙ อีกด้วย และใน พ.ศ. ๒๔๑๕ นี้ นาวาโท
ลอฟตสั และผชู้ ่วยยงั ไดท้ ำ� การส�ำรวจอา่ วนครศรธี รรมราช
ถึงแหลมแท่นและสร้างแผนที่หมายเลข ๙๘๙ ซ่ึง
กรมอทุ กศาสตรอ์ งั กฤษไดพ้ มิ พอ์ อกจำ� หนา่ ยเมอ่ื พ.ศ. ๒๔๒๓
หลังจากท่ีพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
เสด็จประพาสต่างประเทศทางเกาะชวา แหลมมลายู
และอินเดีย ในปี พ.ศ. ๒๔๑๓ และ พ.ศ. ๒๔๑๔ พระองค์ ภาพท่ี ๑-๑๒ แผนที่เดินเรอื หมายเลข S.7 พนื้ ท่ีจอดเรือสงขลา
ได้ทอดพระเนตรเหน็ ความเจริญของประเทศข้างเคยี ง ซงึ่
เป็นแนวทางให้พระองค์ทรงก�ำหนดนโยบายการจัด
ระเบียบการปกครองบ้านเมืองตามแบบใหม่ ดังน้ันในปี

หนงั สอื ที่ระลกึ ๑๐ปี กรมอทุ กศาสตร์

ในปี พ.ศ. ๒๔๑๘ ได้โปรดเกล้าฯ ให้ มิสเตอร์ ท�ำแผนท่ีทางบกโดยเฉพาะ ส่วนแผนท่ีทางทะเลยังคงอยู่
อาลาบาสเตอร์ เป็นแม่กองท�ำแผนท่ี โดยมี หมอ่ มราชวงศ์ ในความรับผิดชอบของสำ� นักงานแผนทีท่ ะเล ซึง่ มี กัปตัน
แดงอิศรเสนา (หม่อมเทวาธิราช) หลวงสโมสรสรรพการ ลอฟตัส เป็นหวั หนา้ ต่อไป
(ทดั ศิรสิ มั พันธ)์ และ นาวาเอก ลอฟตัส เป็นผ้ชู ่วย (เลอื่ น พ.ศ. ๒๔๑๙ นาวาโท องั เดร ดู เปลสซสิ เดอ รเิ ชอลเิ ออ
ยศเปน็ นาวาเอก และมกั เรียกกันวา่ “กปั ตนั ลอฟตสั ”) กอง (Andre du Plessis de Richelieu ต่อมาภายหลังคือ
ท�ำแผนที่ขึ้นอยู่ในสังกัดกรมทหารมหาดเล็กรักษา พลเรอื โท พระยาชลยทุ ธโยธิน) ส�ำรวจแผนท่ที ่าเรือภูเกต็
พระองค์ โดยจัดใหอ้ ยู่ในกองร้อยทหารชา่ ง ซึ่งในเวลานน้ั มีหลักฐานแทรกอยู่ในแผนท่ีอังกฤษหมายเลข ๘๔๒ ซึ่ง
ก็มหี น้าทด่ี ูแลพพิ ธิ ภัณฑส์ ถานในพระบรมมหาราชวงั ด้วย พิมพ์เม่ือ พ.ศ. ๒๔๒๒
ท่ีท�ำการของกองท�ำแผนที่จึงอยู่ในพิพิธภัณฑ์สถานใน พ.ศ. ๒๔๒๐ รัฐบาลไทยได้จัดการส�ำรวจแม่น�้ำ
พระบรมมหาราชวัง บางปะกง กรมอทุ กศาสตร์องั กฤษไดพ้ ิมพแ์ ทรกไว้ในแผนท่ี
กองท�ำแผนท่ีท่ีต้ังข้ึนเป็นคร้ังแรกนี้ ได้เร่ิมงาน หมายเลข ๒๗๒๐ ซึ่งพิมพ์ขึ้นใหม่เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๓ ใน
ส�ำรวจท�ำแผนที่ ในบริเวณกรุงเทพฯและยังได้ไปส�ำรวจ เวลาใกล้เคียงกัน มิสเตอร์ อาลาบาสเตอร์ ก็ได้ร่วม
วางสายโทรเลขจาก กรุงเทพฯ ถึง พระตะบอง ร่วมกับ ท�ำการส�ำรวจหินใต้น้�ำ ต้ังแต่เกาะสีชังจนถึงปากน้�ำ
เมอรส์ เิ ออ ปาวี ชาวฝรัง่ เศสดว้ ย ลกู มือสำ� หรบั การทำ� แผนที่ จนั ทบุรี ไดพ้ บหินใต้นำ�้ ๒๐ แหง่ ซงึ่ มีอย่ใู นแผนทอ่ี ยู่แลว้
ในชว่ งนัน้ เป็นท้ังลูกมอื และนกั เรียนแผนที่ โดยคดั เลอื ก ๗ แห่ง กรมทา่ ได้จัดการส่งั ทุ่นเหลก็ และ เสาเคร่ืองหมาย
มาจากนายทหารและนายสิบของทหารมหาดเล็กรักษา ทางเรือไปวางไว้ ณ ต�ำบลเหล่านั้น เพ่ือความสะดวกใน
พระองค์ ซ่งึ ในสมยั นัน้ นบั ว่าเป็นผทู้ ี่มคี วามรู้พอทจ่ี ะเรียน การเดินเรอื ตอ่ มาในปี พ.ศ. ๒๔๒๑ โปรดเกล้าฯ ใหก้ ปั ตัน
และฝึกหัดให้ท�ำแผนที่ได้ (นักเรียนแผนท่ีชุดแรกซ่ึงมี ลอฟตสั เปน็ พนักงานเซอรเว ในสงั กัดกรมทหารมหาดเล็ก
มสิ เตอร์ อาลาบาสเตอร์ เปน็ อาจารย์ และ นาวาเอก ลอฟตสั รบั พระราชทานเงนิ เดือน ๆ ละ ๒๕๐ เหรยี ญ (๕ ช่งั )
เป็นอาจารย์ช่วยสอน มีเจ้าพระยาสุรศักด์ิมนตรีเป็น พ.ศ. ๒๔๒๓ นาวาเอก ลอฟตัส ซ่ึงในตอนน้ีมี
นักเรียนอยู่ด้วยผู้หนึ่งท่านได้เคยท�ำแผนที่เมืองลพบุรี ต�ำแหน่งเป็นนักอุทกศาสตร์ของพระบาทสมเด็จ
ทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ ตาม พระเจ้าอยู่หัว (ตามแบบองั กฤษ) กับหม่อมเจา้ เฉลิม เปน็
พระราชประสงคใ์ นปี พ.ศ. ๒๔๒๑) ผู้ช่วย ได้ท�ำการส�ำรวจท่าเรือจังหวัดหลังสวนและท่ีต้ืน
ในระยะเรม่ิ แรกน้ี เน่ืองจากจำ� นวนนักสำ� รวจมนี อ้ ย ลอฟตัส ในภายหลังบรษิ ัท วอดเตอรโ์ ลแอนซนั บ.จ.ก. ณ
จึงยังไม่มีการแบ่งงานส�ำรวจทางบกกับทางทะเลออก กรุงลอนดอน พิมพ์แผนที่แผ่นนี้ออกจ�ำหน่ายโดยให้
จากกนั อยา่ งชดั เจน ยงั ปฏบิ ตั งิ านรวม ๆ กนั ไป การสำ� รวจ หมายเลข S.3 (ภาพท่ี ๑-๑๓) หลงั จากนัน้ ประมาณ ๕ ปีเศษ
แผนท่ีทางบกก็มีการจัดนายทหารเรือชาวต่างประเทศท่ี คาดว่าคงไม่ได้มีการส�ำรวจแผนที่ทะเลบริเวณใดเพ่ิมเติม
เข้ามารับราชการไทยร่วมสมทบด้วย นาวาเอก ลอฟตัส จนถึง พ.ศ. ๒๔๒๗
เองถึงแม้จะรับหน้าท่ีส�ำรวจแผนที่ทะเล แต่ก็ได้เคยไป
ส�ำรวจท�ำแผนท่ีบกหลายจังหวัด ส�ำหรับทางด้านการ
สำ� รวจแผนทที่ ะเล มี นาวาเอก ลอฟตสั เปน็ หวั หนา้ ดำ� เนนิ งาน
ส�ำรวจตามฤดูกาล โดยราชนาวีไทยจัดนายทหารเรือไทย
และนายทหารเรอื ตา่ งประเทศทจี่ า้ งมารบั ราชการในราชนาวี
ไทยเข้ามาร่วมทำ� งานส�ำรวจด้วย
กองท�ำแผนที่มาแยกออกจากรมทหารมหาดเล็ก
รกั ษาพระองค์เม่อื พ.ศ. ๒๔๒๘ ยกฐานะข้ึนเป็นกรมแผนท่ี
โดยมี พระวภิ าคภูวดล (มิสเตอร์เจมส์ แมคคาธี – James
Mc.Carthy) เปน็ เจา้ กรม มภี ารกิจในเรอื่ งการส�ำรวจและ

หนงั สอื ที่ระลกึ ๑๑ปี กรมอทุ กศาสตร์

ในปี พ.ศ. ๒๔๒๘ นาวาเอก ลอฟตัส พร้อมด้วย
นายทหารในราชนาวีสยามเป็นผู้ช่วย ได้ท�ำการส�ำรวจ
ท่าเรือเกาะสีชัง แต่กว่าราชนาวีอังกฤษจะได้พิมพ์แผนท่ี
แผ่นน้ีข้ึนก็ล่วงมาจนถึงเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๗
โดยอยใู่ นความดแู ลของ พลเรอื ตรี เอช.อี. เปอเรคัสท์ ให้
หมายเลข ๓๗๒๗ (ภาพท่ี ๑-๑๔) ส่วนแผนที่ที่ได้ส�ำรวจ
และจัดพิมพ์แทรกไว้ในแผนที่ที่เคยส�ำรวจไว้เดิมได้แก่
แผนท่ีแม่น�้ำบางปะกงท่ีพิมพ์แทรกไว้ที่มุมบนขวาของ
แผนทอ่ี า่ วสยาม (ภาพท่ี ๑-๑๕)

ภาพที่ ๑-๑๓ แผนท่หี มายเลข S.3 หลังสวน และทต่ี ืน้ ลอฟตสั ภาพท่ี ๑-๑๔ แผนท่ี หมายเลข ๓๗๒๗

ในช่วงระยะเวลาน้ี งานส�ำรวจแผนท่ีทะเลได้ ภาพท่ี ๑-๑๕ แผนทแี่ มน่ �้ำบางปะกงท่พี มิ พแ์ ทรกไว้ที่มุมบนขวา
ย้ายไปอยู่ในความรับผิดชอบของกรมท่ากลาง แต่ไม่ ของแผนทอี่ า่ วสยาม
ปรากฏวนั ท่แี นน่ อน จากการส�ำรวจแผนทบ่ี รเิ วณเกาะสชี ัง
เเต่ปรากฏหลักฐานงานประกาศชาวเรือซ่ึงออกประกาศ
โดย กปั ตนั ลอฟตัส ดงั นี้
“ประกาศ
ดว้ ยแผนท่เี ขียนท่เี กาะสชี งั
ลงวันที่ ๑๐ เดอื นยูไลย คฤศตศักราช ๑๘๘๕
เจา้ พนกั งานกรมทา่
ต�ำบลที่เรือก�ำปั่นอเมริกันจมอยู่นั้น อยู่ในทาง
ร่องเรือเดินเข้าออกในอ่าวท่ากรุงเทพฯ อยู่ที่ต�ำบลมี
ลาตจิ ูด ๑๓ ดกี รี ๒๓ มินติ ๑๓ สกัน แล ลอยิจดู ๑๐๐
ดีกรี ๓๔ มินิต ๒๔ สกัน ฝ่ายตะวันออก และเรือจมนั้น
เวลาท่ีน�้ำลงแห้ง มีน�้ำฤก ๕ วา ไปจากเรือตะเกียงตะวัน
ตกเฉียงใต้ ๒ ดีกรีคร่ึง ฤาตามเข็มตรงไปทิศใต้ห่างเรือ
ตะเกียง ๕ ไมล์
อน่งึ ศลิ าทส่ี งู นำ�้ ๑๐ ฟุต ต�ำบลเกาะสีชังนั้น ไป
จากที่เรือจมทางตะวันออกเฉียงใต้ ๔๕ ดีกรี วัดทางได้
๑๖ ไมล์ กับไมลแ์ บง่ ๔ สว่ นเอา ๓ สว่ น
เซนช่อื .....เอ เย ลอฟตสั

ผูท้ ำ� แผนทีข่ องพระบาทสมเดจ็ พระเจา้ อยู่หวั ”

หนังสือท่ีระลึก ๑๒ปี กรมอทุ กศาสตร์

กิจการอุทกศาสตร์ในยุคเริ่มต้นน้ัน ส่ิงที่ต้องการ ๑.๖ การสำ� รวจอุทกศาสตรใ์ นนา่ นน�ำ้ สยามต่อจาก
อันดับแรกคือ การส�ำรวจท�ำแผนท่ีเดินเรือในพ้ืนที่ที่ยัง
ไม่เคยมีการส�ำรวจมาก่อนเลย ในขณะท่ีส�ำนักงานแผนที่ กัปตนั ลกอาฟรสตำ� รสั วจของฝรงั่ เศสใน ปี พ.ศ. ๒๔๓๘ (ค.ศ. ๑๘๙๕)
ทะเลต้องประสบกับปัญหาความขาดแคลนในทุก ๆ ด้าน
นบั แตเ่ รอ่ื ง นกั สำ� รวจ พาหนะสำ� รวจและอน่ื ๆ แตก่ จิ การ ผู้ท่ีได้รับการแต่งตั้งให้ด�ำเนินงานฝ่ายแผนท่ีทะเลสืบต่อ
ด้านน้ีก็เร่ิมเป็นรูปเป็นร่างขึ้นด้วยความมานะพยายาม จากพระนเิ ทศชลธี (นาวาเอก ลอฟตสั ) ในปี พ.ศ. ๒๔๓๖
ของคนรุ่นดังกล่าว โดยเฉพาะบุคคลส�ำคัญท่ีมีบทบาท คือ เรือเอก หลุยส์ ดูเปลสซิส เดอ ริเชอลิเออ ซึ่งเป็น
มากที่สุด ควรได้รับการยกย่อง คือ นาวาเอก ลอฟตัส น้องชายของ พลเรอื โท พระยาชลยุทธโยธนิ ซ่งึ เขา้ มารบั
จากผลงานท่ีได้กล่าวมาแล้ว ราชการในประเทศไทย ต้งั แต่ปี พ.ศ. ๒๔๒๘ โดยท่านได้
ดว้ ยความดีความชอบของท่าน ในวนั ท่ี ๑ พฤษภาคม รับราชการท้ังในกรมแผนท่ีทหารและที่กองทัพเรือ ใน
พ.ศ. ๒๔๒๙ ท่านจึงได้รับพระราชทานบรรดาศักด์ิเป็น ต�ำแหนง่ หัวหนา้ งานแผนท่ที ะเล ในปี พ.ศ. ๒๔๔๓ ได้รับ
พระนิเทศชลธี (ภาพท่ี ๑-๑๖) ซึ่งมตี �ำแหน่งเป็น เจ้ากรม พระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นพระพลสินธวาณัตก์ และได้
เซอรเวทางน�้ำ สังกัดกรมท่ากลางถือศักดินา ๘๐๐ พระ ลาออกจากราชการในปี พ.ศ. ๒๔๔๔
นิเทศชลธีได้ปฏิบัติหน้าท่ีราชการเกี่ยวกับการแผนที่ทั้ง
ทางบกและทางทะเลเป็นเวลานาน นอกเหนือจากงาน ผู้ท่ีด�ำรงตำ� แหน่งหัวหน้ากองแผนทีท่ ะเล
แผนท่ีแล้ว ท่านยังได้เคยคิดท�ำนาฬิกาแดดส�ำหรับใช้
ตาวัด (ปัจจุบันยังมีต้ังแสดงอยู่ที่วัดนิเวศน์ธรรมประวัติ ( นาวาเอกพ.พศร. ะ๒น๔เิ ท๑ศ๔ชล-ธ๒ี) ๔๓๕ นาวาโท เอ เจ ลอฟตัส
บางปะอนิ ) และเคยทำ� มาตราวดั ระยะแบบไทยขน้ึ ทลู เกลา้ ฯ พ.ศ. ๒๔๓๖ - ๒๔๔๔ นาวาโท หลยุ ส์ ดูเปลสซสิ
ถวายแผนที่ท่ีท่านได้ท�ำข้ึนนั้น ทางราชการได้จัดส่งไป เดอ รเิ ชอลิเออ (นาวาเอก พระพลสินธวาณตั ก์)
พิมพท์ ่เี มืองกลั กัตตา ประเทศอินเดยี และท่ีประเทศองั กฤษ พ.ศ. ๒๔๔๖ เรอื เอก เอ เจ เซนท์ เดอรี
นอกจากน้ี ท่านได้เคยเป็นผู้บังคับการเรือรานรุกไพรี พ.ศ. ๒๔๔๘ เรอื โท โมน โมนยะกลุ (พระวรพากยพ์ จนส์ นิ )
เรือสงครามครรชิตและเรือเขจรชลคดี ซ่ึงเรือดังกล่าว เปน็ ผ้บู งั คับการกองแผนทที่ ะเล
นี้คงจะออกไปราชการเก่ียวกับงานส�ำรวจแผนที่และ พ.ศ. ๒๔๕๐ วา่ ทเี่ รอื ตรี ศรี กมลนาวนิ (พระยาราชวงั
เครื่องหมายทางเรือ ท่านได้รับใช้ราชการอยู่จนถึง พ.ศ. สนั ) ทำ� การในหนา้ ทผี่ บู้ งั คบั การกองแผนทที่ ะเล
๒๔๓๕ จงึ ไดล้ าออกจากราชการ พ.ศ. ๒๔๕๒ เรอื โท โมน โมนยะกลุ เปน็ ผูบ้ งั คับการ
กองแผนทีท่ ะเล
พ.ศ. ๒๔๕๓ - ๒๔๕๕ วา่ ทเ่ี รอื ตรี กระแสร์ ประวาหะนาวนิ

การสำ� รวจในปี พ.ศ. ๒๔๓๘

ในปี พ.ศ. ๒๔๓๘ นาวาโท หลยุ ส์ ดเู ปลสซิส เดอ
ริเชอลิเออ ชาวเดนมาร์กเชื้อสายฝร่ังเศส และนายทหารใน
ราชนาวีสยาม ได้ท�ำการส�ำรวจชายฝั่งในจังหวัดตรังกานู
จาก บูกิตเบตงกา ถึง ปุโลกาปัส คือแผนท่ีหมายเลข
S.8 (ภาพที่ ๑-๑๗) ซึ่งแผนท่ีแผ่นนี้ได้เขียนโดย นาวาโท
หลยุ ส์ ดเู ปลสซิส เดอ ริเชอลิเออ แม้ว่าจะไมใ่ ชช่ า่ งเขยี น ก็
สามารถเขยี นแผนทีไ่ ด้สวยงาม

ภาพท่ี ๑-๑๖ กปั ตันลอฟตัส ได้รบั พระราชทานบรรดาศักดเ์ิ ปน็ ๑๓ปี กรมอุทกศาสตร์

พระนเิ ทศชลธี ในปี พ.ศ. ๒๔๔๔
หนังสอื ทร่ี ะลึก

การส�ำรวจในปี พ.ศ. ๒๔๕๐

ใน พ.ศ. ๒๔๕๐ - ๒๔๕๑ ติดต่อกันมา นายนาวาตรี อี.เจ.เซนท์ เดรี กบั นายทหารในราชนาวสี ยาม เปน็ ผูช้ ่วย
ใชเ้ รอื หลวงสุครีพครองเมอื ง (ภาพท่ี ๑-๑๘) และ เรอื หลวงพาลีรั้งทวีป เป็นพาหนะ (ภาพท่ี ๑-๑๙) ท�ำการสำ� รวจนา่ นน�้ำ
อา่ วสตั หีบและบริเวณใกล้เคียงคอื แผนที่หมายเลข S.2 (ภาพที่ ๑-๒๐) และราชนาวีองั กฤษได้นำ� เอาไปพิมพแ์ ทรกลงไว้
ในแผนที่หมายเลข ๓๗๒๗ (ภาพท่ี ๑-๒๑)

ภาพที่ ๑-๑๗ แผนท่หี มายเลข S.8 เขยี นโดย นาวาโท ริเชอลเิ ออ

หนงั สือที่ระลึก ๑๔ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพท่ี ๑-๑๘ เรอื หลวงสุครพี ครองเมอื ง

ภาพท่ี ๑-๑๙ เรอื หลวงพาลีรั้งทวีป

หนังสอื ที่ระลึก ๑๕ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพที่ ๑-๒๐ แผนท่ีหมายเลข S.2 น่านน้�ำอา่ วสตั หบี และบรเิ วณใกลเ้ คียง

ภาพที่ ๑-๒๑ ราชนาวีอังกฤษไดน้ ำ� ข้อมูลจากแผนท่ี S.2 พิมพ์แทรกไว้ในแผนทหี่ มายเลข ๓๗๒๗

หนังสอื ทีร่ ะลึก ๑๖ปี กรมอทุ กศาสตร์

การสำ� รวจในปี พ.ศ. ๒๔๕๔

พ.ศ. ๒๔๕๔ นาย เอช อี. ฟรานเซน ผ้บู ังคับการเรอื จฑุ าธชุ ได้กระท�ำการส�ำรวจแมน่ ้ำ� เวฬุ หรอื บา้ นยาว และ
ในปถี ัดมา ราชนาวีองั กฤษ ได้พิมพ์เขา้ แทรกลงไวใ้ นแผนทีห่ มายเลข ๒๗๒๑

๑.๗ การสอนวชิ าอทุ กศาสตรค์ รงั้ แรกในราชนาวไี ทย

วันท่ี ๒๗ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๔๗ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมขุนนครสวรรค์วรพินิต
ผู้บัญชาการกรมทหารเรือ กราบบังคมทูลรัชกาลที่ ๕ ขอเรียนพระราชด�ำริเรื่องการจัดระเบียบการเรียนการสอนใน
โรงเรียนนายทหารเรือใหม่โดยที่มีพระด�ำริว่า นายทหารเรือที่จบออกมายังมีความรู้ไม่พอจะใช้เดินเรือกลางทะเลได้
กรมขุนนครสวรรค์วรพินิต ได้ทรงปรึกษากับพระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ และเรือเอกหม่อมเจ้าไพชยนต์เทพ เจ้ากรมยุทธศึกษาทหารเรือ
วางแผนการจดั การโรงเรียนนายเรือ โดยแบ่งนกั เรียน ๕ ช้ัน เป็น ๒ โรงเรยี น คอื โรงเรยี นอลิ เมนตรี ใชช้ ือ่ วา่ โรงเรียน
สามญั ศกึ ษา และโรงเรยี นแท๊กนกิ ัลป์ ใช้ชอ่ื วา่ โรงเรยี นนายเรอื
ส�ำหรับโรงเรียนนายเรือ นั้น ก�ำหนดเวลาเรียนเป็น ๒ ตอน คือ ช้ัน ๑ เรียกว่าประโยคเบื้องต้น เรียน ๑ ปี
ชั้น ๒ ถึง ชั้น ๔ เรียกว่า ประโยคนายเรือ เรียน ๓ ปี ต่อมา ในวันที่ ๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๘ กรมทหารเรือมีค�ำสั่งท่ี
๒๘๕/๙๘๖๕ ตงั้ คณะกรรมการปรบั ปรงุ หลกั สตู รโรงเรยี นนายเรอื ใหท้ นั สมยั มนี ายพลเรอื ตรี พระเจา้ ลกู ยาเธอ กรมหมนื่ ชมุ พร
เขตอดุ มศกั ดิ์ รองผู้บัญชาการทหารเรือเป็นประธาน (พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ ทรงส�ำเร็จการ
ศกึ ษาจากประเทศองั กฤษ โปรดเกล้าฯ ให้เขา้ รับราชการ เมือ่ ๒๓ มถิ ุนายน พ.ศ. ๒๔๔๓)
คณะกรรมการฯ ได้วางหลักสูตรใหม่ โดยเพ่ิมวิชาการเดินเรือ ดาราศาสตร์ตรีโกณมิติ การกล เมนสุเรชั่น
เรขาคณติ พชี คณติ สญั ญาณ ปนื ใหญ่ และ มีวิชาอุทกศาสตร์ (เวลาน้นั เรยี กว่า “ไฮโดรกราฟี”) รวมอยดู่ ้วย นับได้วา่
เปน็ การเริ่มการเรียนการสอนวชิ าอุทกศาสตรเ์ ปน็ ครั้งแรกในราชนาวไี ทย ต�ำราท่ีใช้เป็นต�ำราของ นาวาเอก รอบบนิ สนั
ซง่ึ ใช้สอนในโรงเรียนนายเรอื ราชนาวอี ังกฤษ ในสมัยน้ันนับวา่ เปน็ ต�ำราท่ีดีทสี่ ุดส�ำหรบั ใชเ้ ปน็ คมู่ ือการส�ำรวจแผนทท่ี ะเล
โดยองคป์ ระธาน ทรงตง้ั พระทัยจะใหน้ ักเรียนได้เรยี นแลว้ ท�ำงานสำ� รวจเบื้องตน้ ไดจ้ ริง ๆ

๑.๘ การสรา้ งขดี ความสามารถในการสำ� รวจของคนไทย

รัฐบาลไทยโดยกองทัพเรือได้ก�ำหนดแผนการเสริมสร้างขีดความสามารถในระยะ ๕ ปีเพ่ือให้คนไทยสามารถ
ส�ำรวจอุทกศาสตร์ได้เองโดยการควบคุมของนายทหารจากราชนาวีเดนมาร์กเร่ิมต้ังแต่ปี พ.ศ. ๒๔๕๕ เพื่อให้คนไทย
สามารถสำ� รวจและสรา้ งแผนทไ่ี ดเ้ องรฐั บาลไดเ้ ปลย่ี นมาจา้ งราชนาวเี ดนมารก์ ไดแ้ ก่ นาวาเอก ฟรติ ซ์ ทอมเซน็ (ภาพที่ ๑-๒๒)
และ นาวาเอก แมกนัส บอยเซ็น เข้ามารับราชการโดยท�ำข้อตกลงว่าจะต้องถ่ายทอดความรู้ให้คนไทยสามารถส�ำรวจ
และสรา้ งแผนทีไ่ ดเ้ องภายใน ๕ ปี (ระหว่าง พ.ศ. ๒๔๕๑ - ๒๔๕๕)

หนงั สอื ทรี่ ะลกึ ๑๗ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพที่ ๑-๒๒ นาวาเอก ฟรติ ซ์ ทอมเซน็ การสำ� รวจแผนทส่ี นั ดอน ในปี พ.ศ. ๒๔๕๕
(ตอ่ มาคอื พลเรือตรี ฟริตซ์ ทอมเซ็น เจา้ กรมอุทกศาสตร์ทา่ นแรก)
ประเทศอังกฤษได้ถามถึงละติจูด และ ลองจิจูด
ของประภาคารสันดอน กระทรวงทหารเรือ จึงได้ตกลง
จะจัดการส�ำรวจแผนที่สันดอนขึ้นอีกใน พ.ศ. ๒๔๕๕
และนับวา่ ต้ังแต่ พ.ศ. น้เี ปน็ ตน้ ไป การส�ำรวจแผนที่ทะเลใน
นา่ นนำ�้ สยามไดด้ ำ� เนนิ เปน็ ระเบยี บ หลกั ฐานขน้ึ เป็นครั้งแรก
ซึ่งในเวลาน้ันมีนายพลเรือตรี พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุน
สิงหวิกรมเกรยี งไกร ทรงดำ� รงตำ� แหนง่ เปน็ เจา้ กรมยทุ ธศกึ ษา
ทหารเรืออยู่ เมื่อย่างเข้าเดือนเมษายน และพฤษภาคม
พ.ศ. ๒๔๕๕ จงึ ได้ลงมือส�ำรวจปากนำ�้ สนั ดอน
ผู้ที่ได้กระท�ำการส�ำรวจคราวน้ี คือ นาวาโท เอฟ
ทอมเซน นาวาโท เอม บอยเซน กับนายทหารในราชนาวี
สยามเป็นผู้ช่วยอีก ๔ นาย คือ เรือตรี หม่อมหลวงภักด์ิ
พึ่งบุญ ณ กรงุ เทพ เรือตรี ลบิ รุ่งสัมพนั ธ์ เรือตรี พิณ พลชาติ
เรือตรี ฟุ้ง พร้อมสัมพันธ์ ใช้เรือหลวงมูรธาวสิตสวัสด์ิ
(ภาพที่ ๑-๒๓) เป็นพาหนะ แผนท่แี ผ่นนค้ี อื แผนทห่ี มายเลข
1a (ภาพท่ี ๑-๒๔) ได้ส่งไปเขียนที่กรมอุทกศาสตร์ของ
ประเทศเดนมาร์ค และพิมพ์ท่ีกรมเสนาธิการทหารบก
ของประเทศเดนมารค์ ณ กรงุ โคเปนเฮเกน เมอื่ พ.ศ. ๒๔๕๖
แลว้ และอยใู่ นความดแู ลของ นาวาเอก เอ. ริเชล ซึ่งเป็น
หัวหนา้ กองอทุ กศาสตร์ของประเทศสยามอยู่ในเวลานัน้

ภาพท่ี ๑-๒๓ เรือหลวงมรู ธาวสิตสวัสด์ิ

หนงั สือทีร่ ะลกึ ๑๘ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพที่ ๑-๒๔ แผนท่ีหมายเลข 1a แผนท่ีเดนิ เรือแผน่ แรกทีส่ ำ� รวจดว้ ยคณะนายทหารเรือไทยในปี พ.ศ. ๒๔๕๕
ซ่งึ ปัจจุบันคือแผนท่ีเดินเรอื หมายเลข ๑๑๒ ทางเขา้ แมน่ ำ้� เจ้าพระยา

หนังสอื ที่ระลกึ ๑๙ปี กรมอทุ กศาสตร์

การสำ� รวจของกรมอทุ กศาสตรร์ าชนาวสี ยาม การขยายสามเหล่ียมในการส�ำรวจคราวนี้ ก็
ในระหวา่ งปี พ.ศ. ๒๔๕๕ – ๒๔๕๖ หาได้ลงรอยกันกับการขยายสามเหลี่ยมในคร้ังแรกตาม
แผนท่ีหมายเลข ๙๙๙ นั้นไม่ แต่เมื่อน�ำมาเปรียบกันดู
ในฤดูหนาว พ.ศ. ๒๔๕๖ นาวาโท เอม. บอยเซน กับแผนที่ของกรมเสนาธิการณ์ทหารบก ซึ่งได้กระท�ำ
เป็นหัวหน้ากับนายทหารกองส�ำรวจในราชนาวีสยามเป็น การขยายสามเหลี่ยมไว้ก่อนแล้วก็เห็นว่าถูกต้องตรงกัน
ผู้ช่วย กไ็ ดก้ ระท�ำการส�ำรวจแผนท่ปี ากน้ำ� จันทบรุ ี ใช้เรอื แผนท่ีแผ่นนี้คือ แผนที่หมายเลข 1h. (ได้จัดการพิมพ์
หลวงสุครพี ครองเมือง เปน็ พาหนะ ต่อมาแผนทแี่ ผ่นนไ้ี ด้ ออกจ�ำหน่ายโดยกรมน้ีแล้ว) และต่อมาในฤดูหนาวของปี
สง่ ไปเขยี นและพมิ พท์ กี่ รงุ โคเปนเฮเกน ณ ประเทศ เดนมารค์ เดียวกันน้ี นายนาวาโท อี. บร๊อกไมเออร์ กับนายทหาร
เม่อื พ.ศ. ๒๔๕๗ อีกเหมอื นกัน แผนท่แี ผน่ น้ีให้หมายเลข กองส�ำรวจแผนที่ทะเลกองท่ี ๒ ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจ
2a อยู่ในความตรวจตราของ นายนาวาเอก เอ. รเิ ชล น่านน้�ำระหว่างแหลมลิงกับช่องเกาะช้าง โดย เรือหลวง
มูรธาวสิตสวสั ดิ์
การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๕๖
การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๕๘
ใน พ.ศ. ๒๔๕๖ นายนาวาโท ทอมเซน กบั นาย
ทหารกองสำ� รวจในราชนาวีสยามเปน็ ผูช้ ว่ ย กไ็ ดก้ ระท�ำการ พ.ศ. ๒๔๕๘ นายทหารกองส�ำรวจแผนที่ทะเล
ส�ำรวจน่านน้�ำระหว่างตากใบกับบางนะรา (นราธิวาส) กองท่ี ๑ มี เรือโท หม่อมหลวง ภกั ดิ์ พึ่งบญุ ณ กรงุ เทพ
ตอ่ จากการสำ� รวจคราวกอ่ น โดย เรอื หลวงมรู ธาวสติ สวสั ด์ิ เป็นหัวหน้า ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจน่านน�้ำจังหวัดบางนรา
เปน็ พาหนะ ในฤดหู นาว พ.ศ. เดยี วกนั น้ี นาวาโท อี.บรอ๊ ก ติดต่อกันกับการส�ำรวจเมื่อ พ.ศ. ท่ีแล้วมา โดย เรือหลวง
ไมเออร์ กับนายทหารกองส�ำรวจในราชนาวีสยามเป็นผู้ช่วย มูรธาวสิตสวัสด์ิเป็นพาหนะ และในปีเดียวกันนายทหาร
ก็ได้ใช้ เรือหลวงมูรธาวสิตสวัสด์ิเป็นพาหนะ ในการสำ� รวจ กองน้ียังได้กระท�ำการส�ำรวจปากน�้ำบางปะกง โดย
ตอ่ จากการสำ� รวจของ นายนาวาโท บอยเซน คือจาก เกาะ เรือหลวงสถิตย์ราชการอีก โดยแผนท่ีแผ่นนี้คือแผนท่ี
จกิ นอกถึงแหลมลงิ (แมน่ ำ้� เวฬุหรือบา้ นยาว) แผนทแ่ี ผน่ นี้ หมายเลข 1d (ภาพท่ี ๑-๒๕) (ได้พิมพ์ออกจ�ำหน่ายโดย
คอื แผนท่ีหมายเลข 2b กรมนี้เม่อื พ.ศ. ๒๔๖๕) ส่วนนายทหารกองสำ� รวจแผนท่ี
ทะเลกองที่ ๒ ใน พ.ศ. นี้ กไ็ ดก้ ระทำ� การสำ� รวจปากนำ�้ ทา่ จนี
การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๕๗ จนถงึ จงั หวดั สมทุ รสาคร โดยเรือกลไฟ หมายเลข ๔๐ คือ
แผนท่หี มายเลข 1b (ภาพที่ ๑-๒๖) (ได้สง่ ไปพมิ พ์ท่ีกรม
ต่อมาในฤดูมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ พ.ศ. ๒๔๕๗ แผนทที่ หารบกเมอ่ื พ.ศ. ๒๔๖๔) และในฤดหู นาวปเี ดยี วกัน
นายนาวาโท ทอมเซน กับนายทหารกองส�ำรวจแผนที่ นี้นายทหารกองส�ำรวจแผนที่ทะเลกองที่ ๒ ก็ยังได้
ทะเลกองท่ี ๑ (ใน พ.ศ. นี้ กองส�ำรวจแผนท่ีทะเล ไดแ้ บง่ กระท�ำการส�ำรวจน่านน้�ำบริเวณด้านใต้ของเกาะช้าง โดย
ออกเปน็ ๒ กอง เรยี กวา่ กองสำ� รวจแผนทท่ี ะเล กองท่ี ๑ และ เรือหลวงมรู ธาวสติ สวัสดิ์ อีกดว้ ย
กองส�ำรวจแผนที่ทะเล กองที่ ๒) ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจ
น่านน�้ำ ต่อจากบางนะราถึงเขาพระ (สายบุรี) โดย เรือ
มูรธาวสิทธิสวัสด์ิ และในระหวา่ งเวลาเดยี วกนั นี้ นายทหาร
กองสำ� รวจแผนทที่ ะเลกองที่ ๒ มี นายเรอื โท เปลอ้ื ง เหมะวณชิ
เป็นหัวหน้า ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจท่าเรือสงขลา และใน
ทะเลสาบ โดยเรือกลไฟเล็กชื่อสงขลา แผนท่ีแผ่นนี้ได้
เขียนท่ีกรมน้ีแล้วส่งไปพิมพ์ที่กรมแผนที่ทหารบกของ
ประเทศสยาม เมือ่ พ.ศ. ๒๔๖๔ คือแผนทีห่ มายเลข 6a.
การส�ำรวจแผนที่ทะเลชายฝั่งในฤดูมรสุมตะวัน
ตกเฉียงใต้ใน พ.ศ. น้ี ประจวบกับการมหาสงครามใน
ทวีปยุโรปเกิดขึ้น จึงกระท�ำให้การส�ำรวจต้องหยุดชงักไป
เนือ่ งดว้ ยกระทรวงทหารเรอื ได้สง่ั เรอื หลวงมูรธาวสิตสวัสดิ์
ใหก้ ลบั กรงุ เทพฯ เพอ่ื ใหก้ ระทำ� การสำ� รวจลำ� แมน่ ำ�้ เจา้ พระยา
ตัง้ แตก่ องโรงเรียนพลทหารเรอื ที่ ๔ จังหวัดสมทุ รปราการ
จนถึงเขตทา่ เรอื เสาหิน ตำ� บลบางลำ� พูลา่ ง

หนงั สือทีร่ ะลกึ ๒๐ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพท่ี ๑-๒๕ แผนท่ีปากแมน่ �ำ้ บางปะกงแผน่ แรกหรือแผนที่หมายเลข 1d.

หนังสอื ทีร่ ะลึก ภาพที่ ๑-๒๖ แผนทป่ี ากแม่น้�ำทา่ จีนแผน่ แรกหรอื แผนท่ีหมายเลข 1b.

๒๑ปี กรมอุทกศาสตร์

ภาพที่ ๑-๒๗ แผนท่ปี ากแมน่ ้ำ� แม่กลองแผน่ แรกหรอื แผนท่หี มายเลข 1C.

หนงั สือทร่ี ะลกึ ๒๒ปี กรมอุทกศาสตร์

การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๖๒

ใน พ.ศ. ๒๔๕๙ นายทหารกองสำ� รวจแผนทท่ี ะเล ต่อมาใน พ.ศ. ๒๔๖๒ กองส�ำรวจแผนท่ีทะเล
กองท่ี ๒ ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจน่านน�้ำปากอ่าวแม่กลอง กองที่๑กไ็ ดก้ ระท�ำการส�ำรวจปากน้�ำเจา้ พระยาถึงปากนำ�้
จนถงึ ทท่ี �ำการจังหวัดสมุทรสงคราม โดยเรอื ยนตห์ มายเลข บางปะกง โดย เรอื หลวงหาญทะเล เปน็ พาหนะ แลว้ ภายหลงั
ท่ี ๒๑ และ ๒๙ คอื แผนทห่ี มายเลข 1c (ภาพท่ี ๑-๒๗) (ได้ กไ็ ดก้ ระทำ� การสำ� รวจนา่ นนำ้� ทา่ เรอื เกาะสชี งั โดยเรอื ลำ� เดยี วกนั
สง่ ไปพิมพ์ทกี่ รมแผนทีท่ หารบกเม่ือ พ.ศ. ๒๔๖๕) คือแผนทห่ี มายเลข 1e. สว่ นกองสำ� รวจแผนท่ที ะเลกองท่ี
ในปี พ.ศ. ๒๔๖๐ นายทหารกองส�ำรวจแผนท่ี ๒ ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจช่องคราม ต้ังแต่แหลมปู่เฒ่าถึง
ทะเลกองที่ ๓ ก็ไดก้ ระท�ำการส�ำรวจน่านน้ำ� ระหวา่ งบา้ น เกาะเกล็ดแก้ว และต้ังแต่เกาะเกล็ดแก้วก่ิงแหลมพัทยา
บ่อดานกบั เกาะขาม (จงั หวัดสงขลา) โดย เรือหลวงสถิตย์ และเกาะล้าน โดยเรือหลวงลิว่ ทะเลเป็นพาหนะอีกดว้ ย
ราชการ เป็นพาหนะ ในฤดูหนาวปีเดียวกัน กองน้ียังได้
กระท�ำการส�ำรวจน่านน�้ำด้านตะวันตกของเกาะช้าง โดย ภาพที่ ๑-๒๘ เรอื หลวงหาญทะเล
เรอื หลวงมรู ธาวสติ สวสั ดอ์ิ กี ตอ่ มาใน พ.ศ. ๒๔๖๑ นายทหาร
กองส�ำรวจแผนท่ที ะเลกองท่ี ๑ กไ็ ดใ้ ช้ เรือหลวงหาญทะเล การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๖๓
เป็นพาหนะ กระท�ำการส�ำรวจน่านน�้ำระหว่างเขาพระ
(สายบุรี) กับประภาคารแหลมปัตตานี ตอ่ จากการส�ำรวจ กองส�ำรวจแผนที่ทะเลกองที่ ๒ ก็ได้กระท�ำการ
ในปที ่ผี ่านมา สำ� รวจน่านน�ำ้ จงั หวัดปัตตานี ต้งั แต่เกาะขามถงึ ตลองโตวา
สว่ นกองสำ� รวจแผนทท่ี ะเลกองที่ ๒ กไ็ ดใ้ ชเ้ รอื หลวง (สไุ หงโตวา) และจากคลองโตวาถงึ ปลายสดุ ของอ่าวยะหริ่ง
มูรธาวสิตสวัสด์ิเป็นพาหนะ กระท�ำการส�ำรวจน่านน�้ำ คือแผนท่ีหมายเลข 7a (เร่ิมจะจัดการพิมพ์ออกจ�ำหน่าย
ระหว่างบ้านบ่อดานกับเกาะขาม เป็นครั้งที่ ๒ ต่อจาก อยู่แล้ว)
การส�ำรวจคร้ังท่ี ๑ ในฤดูหนาวปีเดียวกันน้ี กองส�ำรวจ
แผนท่ีทะเลกองท่ี ๑ ยังได้กระท�ำการส�ำรวจน่านน้�ำ การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๖๔
บริเวณอ่าวสตั หบี ถึงชอ่ งแสมสารและเกาะจวง โดยเรอื หลวง
หาญทะเลเปน็ พาหนะ คอื แผนทีห่ มายเลข 1F ส่วนกอง ต่อมาในฤดูมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ พ.ศ. ๒๔๖๔
ส�ำรวจแผนท่ีกองทะเลกองท่ี ๒ ก็ได้กระท�ำการส�ำรวจ กองส�ำรวจแผนท่ีทะเลกองที่ ๑ ก็ได้กระท�ำการหย่ังน้�ำ
ปากน�้ำจังหวัดตราด โดยเรือหลวงมูรธาวสิตสวัสดิ์ คือ แนวนอก ต้งั แตเ่ ขตนำ�้ ลึก ๑๐ วา ออกไประหวา่ งตากใบ
แผนทหี่ มายเลข 2C ถงึ สงขลา เพอื่ ประกอบกนั ขน้ึ เปน็ แผนทห่ี มายเลข ๗ เมอื่ ยา่ งเขา้
พ.ศ. ๒๔๖๕ นายทหารกองส�ำรวจแผนท่ีทะเลกองท่ี ๒
การสำ� รวจของราชนาวสี ยามในปี พ.ศ. ๒๔๖๑ ก็ไดใ้ ช้ เรอื หลวงมรู ธาวสทิ ธสิ วัสดิ์เป็นพาหนะ กระทำ� การ
สำ� รวจนา่ นนำ้� ตง้ั แตแ่ หลมเจา้ ลายถงึ บางกาบนู
นายทหารกองส�ำรวจแผนที่ทะเลกองท่ี ๑ ก็ได้ การส�ำรวจแผนท่ีทะเลในน่านน�้ำสยามตาม
ใช้ เรือหลวงหาญทะเล เป็นพาหนะ กระท�ำการส�ำรวจ ท่ีกล่าวมาแล้วนั้น จะเห็นได้ว่าแผนที่เดินเรือแผ่นแรก
น่านน�้ำระหว่างเขาพระ (สายบุรี) กับประภาคารแหลม (แผ่นหมายเลข ๗) ทางตะวันตกของอ่าวสยามนั้น
ปัตตานี ต่อจากการส�ำรวจเมื่อ พ.ศ. ที่แล้วมา ส่วนกอง ได้กระท�ำการส�ำรวจเสร็จไปแล้ว ส่วนแผนท่ีเดินเรือทาง
สำ� รวจแผนทที่ ะเลกองที่ ๒ กไ็ ดใ้ ชเ้ รอื หลวงมรู ธาวสติ สวสั ด์ิ ฝั่งตะวันออกของอา่ วสยามนั้น ไดก้ ระทำ� การส�ำรวจเสร็จ
เปน็ พาหนะ กระทำ� การส�ำรวจน่านนำ�้ ระหว่างบา้ นบอ่ ดาน
กับเกาะขาม เป็นครั้งที่ ๒ ต่อจากการส�ำรวจคร้ังท่ี ๑
ในฤดูหนาว

หนังสอื ที่ระลกึ ๒๓ปี กรมอทุ กศาสตร์

ไปแลว้ ส่วนแผนทเี่ ดินเรือทางฝ่ังตะวันออกของอ่าวสยามน้นั (แผนทหี่ มายเลข ๒) กวา่ จะรวบรวมใหส้ ำ� เรจ็ ไปได้ อยา่ งนอ้ ย
ก็ตอ้ งการเวลาทีจ่ ะสำ� รวจอีกประมาณ ๑ ปี

การสำ� รวจนา่ นนำ�้ สยามดา้ นฝง่ั ทะเลอนั ดามนั

การส�ำรวจแผนท่ีทะเลในน่านน้�ำทางแหลมมลายูฝั่งตะวันตกของประเทศสยามแล้ว ย่อมหาเค้าเงื่อนทางอื่น
ไม่ได้เลย นอกจากจะได้จากค�ำชี้แจงซ่ึงมีอยู่ในแผนท่ีโดยตรงเท่าน้ัน ตามท่ีปรากฏก็มีแผนท่ีอยู่ ๒ แผ่น คือ แผนท่ี
หมายเลข 216 B, 842, และ S9 แผนท่ี 216B ภาพที่ ๑-๒๙ นัน้ คอื แผนทีห่ มเู่ กาะมะรดิ ตอนใต้ ไดร้ วบรวมมาจากการ
สำ� รวจหลายครั้งดว้ ยกนั คือจากการสำ� รวจของ นาวาเอก ดาเนยี ล รอส เม่อื พ.ศ. ๒๓๗๑ บ้าง และจากการสำ� รวจของ
นาวาโท รชิ าด ลอยด์ เมอ่ื พ.ศ. ๒๓๘๒ บ้าง เมือ่ พมิ พอ์ อกใหมภ่ ายหลังตอ่ มากไ็ ดม้ ีการส�ำรวจของ นายนาวาโท เอ. ดี.
เทเลอร์ เม่อื พ.ศ. ๒๔๒๐ และการส�ำรวจของนาวาเอก เอ. เอฟ. วอรงิ ตอน เม่อื พ.ศ. ๒๔๕๔ เข้าเพ่ิมเตมิ ในแผนท่แี ผ่นนี้
อกี ด้วย
ภายหลงั ยังมแี ผนท่ลี ำ� แมน่ �ำ้ ปากจ่ัน (แหลมวิกตอเรีย) ซงึ่ ได้ส�ำรวจโดยผู้บงั คับการเรอื อมรบรู า ชอ่ื นาย แอล.
เจ. เกลนเดนนิง เมอื่ พ.ศ. ๒๔๕๔ และทท่ี อดสมอ จงั หวัดระนอง ซ่งึ ส�ำรวจโดยผู้บงั คับการเรือ ปากชมุ บา่ ชือ่ นาย อยี ีกาเร
เมอื่ พ.ศ. ๒๔๕๔ เข้าแทรกอยูด่ ้วย โดยแผนที่หมายเลข 216B นี้ ราชนาวอี ังกฤษไดพ้ มิ พ์ข้นึ ใหม่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๑ –
พ.ศ. ๒๔๒๓ – พ.ศ. ๒๔๕๓ – พ.ศ. ๒๔๖๔ และ พ.ศ. ๒๔๕๘
แผนที่หมายเลข ๘๔๒ (ภาพท่ี ๑-๒๙) คอื แผนที่ตัง้ แต่หมเู่ กาะเซเยอรถ์ งึ นา่ นนำ้� บรเิ วณเกาะลังกาวี ตามรายการ
ปรากฏว่า กรมอุทกศาสตร์ ของประเทศอังกฤษ ได้รวบรวมพิมพ์ขึ้นจากการส�ำรวจหลายครั้ง จนถึงคร้ังหลังที่สุดท่ีควรเช่ือ
ถือได้พิมพ์ออกจ�ำหน่ายครั้งแรกเม่ือ พ.ศ. ๒๔๒๒ อยู่ในความตรวจตราของนายนาวาเอก เอฟ.เจ. อิแวนซ์ ซึ่งเป็นนัก
อุทกศาสตร์อยใู่ นสมยั นน้ั และในแผนทีแ่ ผ่นนี้ยังมีแผนที่ท่าเรือภูเกต็ ซ่งึ ไดส้ ำ� รวจโดย นายนาวาโท เอ. เดอะ ริเชอลิเออ
เมอ่ื พ.ศ. ๒๔๑๙ เขา้ แทรกอยดู่ ว้ ยแผน S.9 (ภาพท่ี ๑-๓๑) นนั้ คอื แผนทที่ า่ เรอื ภเู กต็ ซงึ่ ไดส้ ำ� รวจโดย นายนาวาเอก เค. ชน่ิ นงิ
โดย เรอื หลวงพาลีรง้ั ทวปี เป็นพาหนะเมอ่ื พ.ศ. ๒๔๕๐

ภาพที่ ๑-๒๙ แผนทีห่ มายเลข ๘๔๒

หนังสอื ที่ระลึก ๒๔ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพที่ ๑-๓๐ แผนทห่ี มายเลข ๒๑๖

หนงั สอื ท่รี ะลึก ๒๕ปี กรมอทุ กศาสตร์

ภาพท่ี ๑-๓๑ แผนท่ี S.9

หนงั สอื ทรี่ ะลกึ ๒๖ปี กรมอุทกศาสตร์

๑.๙ การจดั ทำ� มาตรานำ้� เลม่ แรกในนา่ นนำ้� สยาม

พ.ศ. ๒๔๔๗ นาวาตรี อาร์. เพตเตอร์เซน (R. Pettersen) เปน็ หวั หนา้ กองแผนทที่ ะเล ในปี พ.ศ. ๒๔๕๑ ได้มี
การจดั พิมพม์ าตราน�้ำสนั ดอนข้ึนเปน็ ครั้งแรก (ภาพท่ี ๑-๓๒) ซ่ึงค�ำนวณโดย Captain R. Torresen ซึ่งทำ� หน้าที่เป็น
ท่ีปรึกษาด้านการเดินเรือของเสนบดีกรมทา่ ในขณะน้ัน ต่อมาไดม้ ีการจัดพิมพค์ ร้งั ท่ี ๒ ในเดอื นกรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๗
ราคาจำ� หนา่ ยเล่มละ ๕ บาท


ภาพท่ี ๑-๓๒ มาตราน�ำ้ สนั ดอนเลม่ แรกท่จี ดั พมิ พข์ ้นึ ในปี พ.ศ. ๒๔๕๑

พ.ศ. ๒๔๖๓ ไดเ้ รม่ิ จัดทำ� “มาตราน�้ำสันดอน” และพิมพอ์ อกจ�ำหนา่ ยเพ่ืออ�ำนวยความสะดวกให้แกเ่ รือตา่ ง ๆ
ทีจ่ ะตอ้ งผา่ นสนั ดอนปากนำ้� เจา้ พระยาเข้ามายงั ท่าเรอื ต่าง ๆ ทอี่ ย่ใู นแมน่ ำ้� การคำ� นวณมาตราน�้ำใชว้ ิธี Non Harmonic
(ภาพท่ี ๑-๓๓)

ภาพที่ ๑-๓๓ มาตราน�้ำสนั ดอนที่จัดทำ� ขึ้น ภายหลังปี พ.ศ. ๒๔๖๓

หนงั สือท่ีระลกึ ๒๗ปี กรมอุทกศาสตร์

๑.๑๐ จ้างนายทหารราชนาวีเดนมารก์ มาถา่ ยทอดงานส�ำรวจ

วันท่ี ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๔ สมเด็จเจ้าฟ้า กรมขุนนครสวรรค์วรพินิต กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จ
พระมงกฎุ เกลา้ เจ้าอยหู่ วั ทูลเกล้าฯ ถวายบนั ทกึ ความเหน็ ของ นาวาโท รเิ ชล ทีป่ รกึ ษาการแผนท่ที ะเล ว่าแผนที่นา่ นน้�ำไทย
ที่ใช้กันอยู่น้ีไม่ทันสมัย ส�ำรวจกันมานานแล้ว กระทรวงทหารเรือมีด�ำริว่า รัฐบาลไทยควรส�ำรวจแผนที่น่านน้�ำใหม่ให้
เป็นการแน่นอนที่สุดเท่าที่จะท�ำได้ เพราะนอกจากจะเกิดประโยชน์แก่ประเทศไทยแล้ว ยังเป็นประโยชน์แก่นานา
ประเทศทตี่ ้องเดินเรอื ในน่านน�้ำไทยด้วย
นอกจาก นาวาโท ริเชล แล้ว ก็ไม่มีนายทหารเรือคนใดท่ีมีความรู้ความช�ำนาญ ถึงขั้นได้รับความไว้วางใจให้
เป็นหัวหน้ากองส�ำรวจได้ จึงควรยืมนายทหารเรือเดนมาร์ก ๒ นาย ซึ่งช�ำนาญในการท�ำแผนท่ีทะเลมาปฏิบัติงานร่วม
กับ นาวาโท ริเชล แต่มีปัญหาว่า รัฐบาลอังกฤษอาจจะมีความรังเกียจท่ีรัฐบาลไทยจะใช้ชาวตา่ งชาติมาส�ำรวจน่านน้�ำ
บรเิ วณเขตแดนตอ่ แดนหรอื ไม่
ในท่ีสุด รัชกาลที่ ๖ ก็ทรงมีพระราชกระแสอนุญาตตามด�ำริของกระทรวงทหารเรือ โดยทรงปรึกษากับ
กระทรวงการตา่ งประเทศแลว้ ไม่มเี หตผุ ลใดที่รัฐบาลอังกฤษจะรังเกยี จ ในเวลาต่อมากระทรวงทหารเรอื จงึ ได้ท�ำสัญญาจา้ ง
นายทหารราชนาวเี ดนมาร์ก ๒ นาย คอื นาวาโท ฟริตซ์ ทอมเซ็น (Friz Thomsen) และ นาวาโท แม็กนัส บอยเซ็น
(Magnus Bojesen) มาทำ� งานในกองแผนท่ที ะเล ในต�ำแหนง่ พนกั งานเซอร์เวแผนที่ทะเล โดยก�ำหนดแนวทางไวด้ งั น้ี
๑. การสำ� รวจปแี รก นายทหารเรอื เดนมารก์ เป็นหวั หน้า นายทหารเรอื ไทยเป็นลกู มือ ในขณะเดียวกนั ให้นายทหาร
หวั หน้าสอนนายทหารเรือไทยทง้ั ทางทฤษฎแี ละทางปฏบิ ัติ
๒. ปที ี่สอง ให้นายทหารเรือไทยท�ำงานบางอย่างที่พอจะท�ำได้ แตอ่ ยใู่ นความควบคุมของหวั หน้า
๓. ปีที่สาม ให้นายทหารเรอื ไทยทำ� โดยล�ำพัง แตห่ วั หน้าเปน็ ผใู้ ห้ค�ำแนะน�ำ ตรวจสอบเฉพาะสง่ิ ที่สำ� คญั ๆ
๔. ปที ่สี ่ี ให้นายทหารเรอื ไทยลงมือท�ำเองโดยตลอด หัวหน้าคอยตรวจสอบ เมื่อเสร็จงานพอสมควรเป็นระยะ ๆ
๕. ปีท่หี ้า เปน็ ปีท่ไี วว้ างใจไดโ้ ดยสมบูรณ์ นายทหารไทยทำ� ทกุ อยา่ งเองท้ังหมด

๑.๑๑ การส�ำรวจในชว่ งกอ่ นการสถาปนาเปน็ กรมอุทกศาสตร์

ใน พ.ศ. ๒๔๕๔ นี้ ระหวา่ งทนี่ ายทหารจากเดนมารก์ ทจี่ า้ งมาใหมย่ งั ไมเ่ รมิ่ งาน นาย เอช. อ.ี ปรานแซน ผบู้ งั คบั การ
เรือจุฑาธุช ก็ได้ท�ำการส�ำรวจแม่น�้ำเวฬุ หรือบ้านยอ และในปีต่อมา ราชนาวีอังกฤษได้พิมพ์แทรกในแผนที่หมายเลข
๒๗๒๑ พ.ศ. ๒๔๕๕ นายทหารจากเดนมาร์ก ๒ นาย พร้อมทจี่ ะเรมิ่ งานสำ� รวจแผนท่ีทะเล ทางการจึงได้จดั นายทหาร
เรือ ๘ นาย เข้ารับการศึกษาวิชาการส�ำรวจแผนที่ทะเล โดยแบ่งออกเป็น ๒ ชุด ๆ ละ ๔ นาย ให้ประจ�ำกองส�ำรวจ
แผนที่ทะเล คือ
ชดุ ที่ ๑ มี
เรือตรี หมอ่ มหลวง ภักดิ์ พึ่งบุญ ณ อยุธยา (ต่อมาเปน็ เรือเอก)
เรอื ตรี ลิบ รุ่งสำ� พันธ์ุ (ตอ่ มาเปน็ นาวาโท พระสทิ ธศิ กั ดิ์สมุทรเขตต์)
เรอื ตรี กลับ เพช็ รชาติ (ตอ่ มาเปน็ เรอื เอก)
เรอื ตรี ฟุ้ง พรอ้ มสมั พนั ธุ์ (ต่อมาเปน็ นาวาเอก หลวงสำ� รวจวถิ สี มทุ ร)
ชดุ ที่ ๒ มี
เรอื โท เปลอ้ื ง เหมะวนิช (ตอ่ มาเป็น นาวาเอก พระยาฤทธิเดชชลขนั ธ์)
เรอื ตรี พณิ พลชาติ (ตอ่ มาเปน็ นาวาเอก พระประพิณพลยุทธ)
เรอื ตรี เจอื สหะนาวนิ (ต่อมาเปน็ นาวาตรี หลวงเจนจบสมุทร)
เรือตรี ปยุ๋ นาคสิงห์ (ต่อมาเปน็ เรือโท)

หนงั สือทรี่ ะลกึ ๒๘ปี กรมอุทกศาสตร์

ในเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๕๕ ชุดส�ำรวจแผนที่ แต่การส�ำรวจคร้ังน้ียังท�ำไม่ส�ำเร็จดี ก็ต้องพัก
ทะเลท่ี ๑ ได้ออกส�ำรวจแผนท่ีบริเวณสันดอนปากแม่น้�ำ การส�ำรวจไว้ก่อนเพราะว่าสถานที่ ๆ จะรับถ่านและ
เจ้าพระยา โดยใช้เรอื หลวงมรู ธาวสติ สวสั ดิเ์ ปน็ พาหนะใน เสบียงอยไู่ กล และต้องต้งั ฐานปฏิบตั งิ านบนบก ทำ� ให้เสยี
การส�ำรวจ และได้ส่งต้นฉบับและหลักฐานการส�ำรวจไป เ ว ล า แ ล ะ เ กิ ด ค ว า ม ล� ำ บ า ก ม า ก ป ร ะ ก อ บ กั บ เ รื อ
เขียนที่กรมอุทกศาสตร์ราชนาวีเดนมาร์ก และส่งไปพิมพ์ สุริยมณฑลไม่เหมาะสมส�ำหรับงานส�ำรวจ เม่ือถึงฤดู
ที่กรมเสนาธิการทหารบกเดนมาร์กในปีต่อมา โดยได้ให้ เปลี่ยนลมมรสุมจึงจ�ำเป็นต้องให้เรือเดินทางกลับ เรือ
เป็นหมายเลข 1a ซึ่งปัจจุบันคือแผนที่เดินเรือหมายเลข สรุ ยิ มณฑลเดนิ ทางถงึ เกาะสมยุ เครอื่ งจกั รและหมอ้ นำ้� เสยี
๑๑๒ ทางเข้าแม่น้ำ� เจา้ พระยา เรือยุคละ ผ่านมาประสบเหตุจึงช่วยจูงมาท่ีบ้านดอน
ในขณะนั้น นับเป็นแผนท่ีเดินเรือแผ่นแรกของ ทางการต้องส่งเรือพาลีร้ังทวีปออกไปช่วยจูงกลับ
ราชนาวีไทยที่พิมพ์ออกใช้ท่ัวไป และนับว่าใน พ.ศ. กรงุ เทพฯ
๒๔๕๕ น้ีเป็นการเริ่มต้นยุคใหม่ท่ีการส�ำรวจแผนท่ีทะเล ในเดือน กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๕ น้ี นาวาเอก ริเชล
ของไทยได้ด�ำเนินไปอย่างมีระเบียบ เป็นหลักเป็นฐาน ได้รบั การแต่งตง้ั เปน็ ผ้บู งั คับการกองแผนทที่ ะเล ซ่ึงยงั คง
เป็นการวางรากฐานอย่างดี จนท�ำให้ในเวลาต่อมานาย เปน็ หน่วยขนึ้ ตรงของกรมยทุ ธศึกษาทหารเรอื อยู่ มพี ระเจา้
ทหารเรือไทยสามารถออกปฏิบัติงานส�ำรวจได้เองและ น้องยาเธอ กรมขนุ สิงหวิกรมเกรยี งไกร ทรงด�ำรงตำ� แหนง่
สามารถพฒั นางานไปสู่มาตรฐานสากลได้ แผนที่หมายเลข เจ้ากรม พ.ศ. ๒๔๕๖ ชุดส�ำรวจแผนท่ีทะเลท่ี ๒ ได้ออก
1a ปัจจุบันคือแผนที่เดินเรือหมายเลข ๑๑๒ ทางเข้า สำ� รวจบรเิ วณปากนำ้� จนั ทบรุ ตี งั้ แตเ่ กาะสะบา้ ถงึ เกาะจกิ นอก
แมน่ �ำ้ เจ้าพระยา ต่อมาในเดอื นมิถุนายน ปเี ดียวกันนี้ นาวา โดยใชเ้ รือสคุ รีพครองเมอื งเปน็ พาหนะส�ำรวจ เสรจ็ แลว้ สง่
โท ทอมเซ็น พรอ้ มด้วยนายทหารสำ� รวจได้ทำ� การส�ำรวจ ไปเขียนและพิมพ์ที่ กรุงโคเป็นเฮเกน ประเทศเดนมาร์ก
น่านน้�ำมณฑลปัตตานีเชื่อมต่อกับแผนที่เดินเรืออังกฤษ เช่นเดียวกับแผ่นแรกนับเป็นแผนท่ีเดินเรือแผ่นที่ ๒ ของ
ทีเ่ มืองกลันตัน ราชนาวีไทย ให้หมายเลขเป็น 2a (ภาพท่ี ๑-๓๔ )

ภาพที่ ๑-๓๔ แผนทห่ี มายเลข 2a ปจั จุบนั คอื แผนทีเ่ ดนิ เรอื หมายเลข ๑๑๘ เกาะสะบา้ ถึงเกาะจิกนอก

หนังสือท่รี ะลึก ๒๙ปี กรมอุทกศาสตร์

และในปีน้ี นาวาโท ทอมเซ็น กับนายทหารไทยได้ส�ำรวจน่านน�้ำระหว่างตากใบกับบางนราต่อจากการส�ำรวจ
คราวก่อนโดยใช้ เรือหลวงมูรธาวสิตสวัสดิ์เป็นพาหนะ พ.ศ. ๒๔๕๗ กองแผนท่ีทะเลเปลี่ยนชื่อเป็นกองอุทกศาสตร์
สังกดั กรมยทุ ธศึกษาทหารเรอื นาวาเอก รเิ ชล ยังคงเปน็ หัวหน้ากอง แต่ได้แบง่ งานออกเป็น ๒ กองคอื
กองส�ำรวจแผนท่ที ะเลท่ี ๑ มี นาวาโท ทอมเซน็ เปน็ แมก่ อง
กองสำ� รวจแผนท่ีทะเลท่ี ๒ มี นาวาโท บอยเซน็ เปน็ แม่กอง
นอกจากนายทหารทั้ง ๘ นาย ทเ่ี รม่ิ เข้าศกึ ษาและฝกึ หดั การสำ� รวจตง้ั แตเ่ ร่ิมต้นแลว้ ทางการได้บรรจุนายทหาร
ให้ได้รับการฝึกหัดศึกษาเพิ่มข้ึนและให้มีจ�ำนวนพอกับงาน การแบ่งกองออกเป็น ๒ กอง ท�ำให้ได้มีโอกาสผลัดเปลี่ยน
กนั ไปทำ� งานในทะเลตามฤดกู าล คอื กองหน่ึงออกส�ำรวจทางฝั่งหนึ่งของอ่าว อีกกองหน่ึงเขียนแผนทสี่ �ำรวจท่ไี ด้ทำ� มา
ซ่ึงเป็นการท�ำงานในทะเล ๖ เดอื น ท�ำงานทก่ี อง ๖ เดอื น
ตอ่ มาทางการไดย้ า้ ย นาวาโท บอยเซ็น ไปประจำ� กรมสรรพาวุธทหารเรือ และจา้ ง นาวาโท อี. บรอ็ คไมเออร์
มาแทน แต่ทา่ นผ้นู ีไ้ ม่สนั ทดั ในการสำ� รวจ โดยหลงั จากทไ่ี ด้ออกสำ� รวจต่อจากท่ี นาวาโท บอยเซ็น ทำ� ไว้คอื จากเกาะจกิ นอก
ถึงแหลมลิง โดยใช้เรือหลวงมูรธาวสิตสวัสดิ์เป็นพาหนะแล้ว ทางการก็เลิกจ้าง แผนท่ีแผ่นน้ีเขียนและพิมพ์ท่ี
กรมยุทธศึกษาทหารเรือของไทยเอง โดยให้หมายเลขขณะน้ันเปน็ หมายเลข 2b (ภาพที่ ๑-๓๕ )
ใน พ.ศ. ๒๔๕๗ นี้ นาวาโท ทอมเซ็น กบั นายทหารกองส�ำรวจแผนท่ที ะเลที่ ๑ ออกสำ� รวจน่านนำ้� ตอ่ จากบางนรา
ถึงสายบรุ ี โดยใช้ เรือหลวงมรู ธาวสติ สวัสด์ิ สว่ นกองส�ำรวจแผนทีท่ ะเลที่ ๒ ทางการแต่งต้ังให้ เรือโท เปลอ้ื ง เหมะวณชิ
เปน็ แม่กองออกสำ� รวจทา่ เรือและในทะเลสาบสงขลา โดยใช้เรือกลไฟเลก็ ช่ือสงขลา แผนทแี่ ผน่ น้เี ขียนท่กี รมยทุ ธศกึ ษา
ทหารเรือและส่งไปพมิ พท์ ่กี รมแผนทที่ หารบก เมอื่ พ.ศ. ๒๔๖๔ เปน็ แผนท่ีหมายเลข 6a (ภาพท่ี ๑-๓๖)

ภาพท่ี ๑-๓๕ แผนที่หมายเลข 2b แผนทีแ่ มน่ ้ำ� เวฬแุ ละทางเข้า ภาพท่ี ๑-๓๖ แผนทหี่ มายเลข 6a ปัจจบุ ันคอื แผนที่ทา่ เรือสงขลา
ปัจจบุ นั คอื แผนทเ่ี ดินเรอื หมายเลข ๑๑๙ หมายเลข ๒๒๙

หนงั สอื ท่ีระลึก ๓๐ปี กรมอทุ กศาสตร์