139 จากความสําคัญท ี่ เสนอมานิทรรศการเป็นส ื่อในการสื่ อสารจากหน่วยงาน องค์กร หรือกลุ่มคน ไปสู่กลุ่มคนเป้าหมายเพ ื่ อสร้างความเข้าใจ สําหรับความสําคัญนิทรรศการศิลปะแล้วก็น่าจะเป็น เคร ื่ องมือนําผลงานศิลปะต่างๆเป็นส ื่อในการสื่ อสารจากหน่วยงาน องค์กร หรือกลุ่มคน ไปสู่กลุ่มคน เป้าหมายเพ ื่ อสร้างความเข้าใจด้านประวัติศาสตร์สุนทรียภาพ การวิจารณ์และความสามารถในศิลปะ ปฏิบัติต่างๆ จันทรา มาศสุพงศ์ (2540, 10) กําหนดคุณลักษณะที่ดีของนิทรรศการไว้ดังน ี้ 1) ใช้เทคนิคในการนําเสนอข้อมูลและเร ื่ องราวที่ดี 2) รูปแบบและเทคนิคในการนําเสนอ สามารถให้ผู้ชมนําไปปรับใช้ได้ 3) เน ื้ อหานิทรรศการมีความเหมาะสม 4) สื่อสารเร ื่ องราวและข้อมูลให้ถึงคนกลุ่มใหญ่ได้มาก 5) วิธีการนําเสนอที่ทันสมัยเหมาะสมกับโอกาสสถานที่ 6) เทคนิคการนําเสนอน่าดึงดูด สร้างความสนใจให้แก่ผู้ชม 7) เลือกวัสดุที่นํามาใช้เหมาะสม ประหยดคั ่าใช้จ่าย และต้องปรับวัสดุของท้องถ ิ่นได้อย่างดี จากคุณลักษณะที่ดีของนิทรรศการข ั้ นต้นวิเคราะห์แบ่งคุณลักษณะที่ดีของนิทรรศการได้ 2 คุณลักษณะ คือ คุณลักษณะที่ดีของตัวนิทรรศการ และคุณลักษณะที่ส่งผลจากนิทรรศการสู่ผู้ชม และ คุณลักษณะที่ดีของตัวนิทรรศการ คือ ข้อมูลและเร ื่ องราว รูปแบบและเทคนิคในการนําเสนอที่ดี การ ประหยัดค่าใช้จ่ายโดยมีการปรับวัสดุของท้องถ ิ่นได้อย่างดี และวิธีการนําเสนอที่ทันสมัยเหมาะสมกับ โอกาสสถานที่ และคุณลักษณะที่ส่งผลจากนิทรรศการสู่ผู้ชม คือ เน ื้ อหานิทรรศการมีความเหมาะสม เทคนิคการนําเสนอน่าดึงดูดสร้างความสนใจให้แก่ผู้ชม และส ื่ อสารเร ื่ องราวและข้อมูลให้ถึงคนกลุ่มใหญ่ ได้มาก สําหรับคุณลักษณะที่ดีของนิทรรศการทางศิลปะก็น่าจะหมายถึง คุณลักษณะที่ดีของตัว นิทรรศการท ั่วไปแต่จะมีคุณลักษณะอ ื่นๆเฉพาะเจาะลงไปดังน ี้ คุณลักษณะที่ดีของตัวนิทรรศการศิลปะ คือ ข้อมูลและเร ื่ องราวทางศิลปะที่ถูกต้องชัดเจน มีรูปแบบที่นําเสนอผลงานศิลปะที่ เด่นชัด และมี เทคนิคในการนําเสนอท ี่ เหมาะสมกับนิทรรศการศิลปะนั้น ส่วนการใช้เทคโนโลยีนั้นก็ควรให้เหมาะสม กับผลงานและไม่ทําลายผลงานทางด้านกายภาพ และคุณลักษณะส่งผลจากนิทรรศการศิลปะสู่ผู้ชม คือ การมีเน ื้ อหาหรือผลงานศิลปะที่ เหมาะสมกับผู้ชม และสามารถส ื่อสารในเชิงสุนทรียภาพ ประวัติศาสตร์ศิลป์หรือศิลปะปฏิบัติต่างๆ 3. การวางแผนการจัดนิทรรศการศิลปะ
140 การวางแผนนิทรรศการน ั้ นมีขั้นตอนสําคัญท ี่ ครอบคลุมถึงการวางแผน การจัดทําและการ ครอบคลุมถึงการประเมินผล วัฒนะ จูฑะวิภาต (2542, 6) ได้เสนอข ั้ นตอนของการจัดนิทรรศการไว้ 7 ขั้นตอน คือ - การวางแผน - การเตรียม - การจัดทํา - การประชาสัมพันธ์ - การนําเสนอ - การประเมินผล - การติดตาม จันทรา มาศสุพงศ์ (2540, 84) ขั้นตอนการจัดนิทรรศการไว้ 7 ขั้นตอน คือ - การวางแผน - การเตรียม - การดําเนินการจัดทํา - การใช้สื่อเพ ื่อการประชาสัมพันธ์และโฆษณา - การจัดแสดงนําเสนอ - การประเมินผลการดําเนินงาน - การติดตามผล ซึ่งเม ื่ อนํามาประยุกต์ใช้กับการจัดนิทรรศการศิลปะได้รายละเอียดข ั้ นตอน ดังต่อไปนี้ 1) การกําหนดหัวเร ื่ อง เป็นข ั้นตอนในการกําหนดหัวเร ื่ องและวัตถุประสงค์ของนิทรรศการ การกําหนดหัวเร ื่ อง (จันทรา มาศสุพงศ์, 2540, 84) ประกอบด้วยข ั้ นตอนดังต่อไปนี้ - การเปลี่ยนแปลงปัญหาต่างๆมาเป็นรูปร่างจะเกิดจากการประชุมปรึกษาหารือและหาข้อสรุป ที่เป็นนามธรรม - การเรียงลําดับปัญหา เม ื่ อเรียงลําดับปัญหาก่อนหลังและดําเนินการวางแผนจะเกิดลําดับของ การจัดนิทรรศการขึ้น - การเรียงข้อความ เป็นการสรุปเนื้ อหาสาระที่สําคัญสามารถนํามาใช้เพ ื่อให้ผู้ชม เข้าใจ โดยเฉพาะผู้ชมที่นิยมอ่านศึกษาข้อมูลต่างๆ - หลักพ ื้ นฐานเก ี่ ยวกับวิชาจิตวิทยาเป็นส ิ่ งหน ึ่ งที่ผู้จัดการสามารถนํามาใช้ในการจัดนิทรรศการ ได้
141 ซึ่งการกําหนดหัวเร ื่ องน ี้ในการจัดนิทรรศการศิลปะเลือกศิลปินหรือกลุ่มผลงานที่ทันสมัยเข้ากับ สังคม และทําการลําดับเร ื่ องย่อยและจึงสรุปเป็นหัวเร ื่ องนิทรรศการ ภายหลังจากน ั้ นนํามาวางแผนเพื่อ ลําดับแผนงานในส่วนต่างๆ 2) การวางแผนและการเตรียมจัดนิทรรศการศิลปะ ได้แก่ การรวบรวมแนวความคิด การ กําหนดสถานท ี่ การกําหนดกิจกรรม การออกแบบ การทําแผนผังที่ตั้ง การทําตัวอักษรที่นิทรรศการและ สัญลักษณ์ที่ต้องใช้ วัฒนะ จูฑะวิภาต (2542,15-39) ได้กําหนดวิธีการวางแผนงานการจัดนิทรรศการไว้สรุปได้ดังน ี้ การวางแผนเก ี่ ยวกับผู้ชม ได้แก่จํานวนผู้เข้าชม องค์ประกอบของผู้ชมเช่นเพศอายุการศึกษา สติปัญญา เวลาในการรับชมหรือช่วงเวลาที่จัดนิทรรศการ การวางแผนเก ี่ ยวกับเน ื้ อหา การวางแผนเก ี่ ยวกับเน ื้ อหาต้องคํานึงถึงส ิ่ งต่อไปนี้ ความน่าสนใจ ของเน ื้ อหา เหมาะสมสอดคล้องกับเร ื่ องราว หรือเหตุการณ์หรือไม่ ความมุ่งหมายของการจัดงานจัด ขึ้นเพ ื่อประชาสัมพันธ์หรือเพ ื่ อเผยแพร่ข้อมูลนําเสนอส ิ่ งต่างๆ หัวเร ื่องใหญ่และเน ื้ อหาย่อย ซึ่งหัวเร ื่ อง ใหญ่ควรจะต ั้ งช ื่อให้น่าสนใจมีสั้นมียาว และให้สอดคล้องกับเน ื้ อหาย่อย เน ื้ อหาย่อยต้องกําหนด ขอบเขตให้พอสมควรกับเวลาในการเข้าชม ความเป็นเอกภาพของเร ื่ องที่จัดนิทรรศการ ในประเด็นน ี้ สัมพันธ์กับเน ื้ อหาของนิทรรศการที่มีหลายหัวเร ื่ อง หากเป็นห่วงเร ื่ องที่กําหนดข ึ้ นควรจะกําหนดให้ เน ื้ อหามีความสอดคล้องสัมพันธ์กัน เพ ื่อให้ผู้ชมเกิดความเข้าใจในนิทรรศการได้โดยง่ายต่อกลุ่มผู้สนใจ และการรวมตัวกันของผู้สนใจต่างๆการจัดนิทรรศการต้องดึงดูดให้ผู้สนใจเข้ามาเย ี่ยมชมในสถานที่ต่างๆ ต้องพยายามหาเร ื่ องที่มีความแปลกใหม่ และสร้างสรรค์เพ ื่ อดึงดูดให้ผู้ชมเข้ามาและเป็นชมนิทรรศการ ช่วยทําให้นิทรรศการนั้นเกิดการแลกเปลี่ ยนเรียนรู้และสําเร็จตามวัตถุประสงค์นั้นอย่างแท้จริง การวางแผนเก ี่ ยวกับขนาด ขนาดของนิทรรศการต้องยึดหลักท ี่ ควรคํานึงดังน ี้ เน ื้ อท ี่ ของพ ื้ นท ี่ จัดนิทรรศการและเวลาของผู้เข้าชม เน ื้ อท ี่ ของการจัดนิทรรศการและเน ื้ อหาที่นําเสนอ วัสดุต่างๆและ การเคล ื่ อนย้าย และสุดท้ายคือกําหนดการโดยภาพรวมของผู้จัดนิทรรศการอันนั้น การวางแผนเก ี่ ยวกับสถานท ี่ประเภทของสถานที่ในการจัดนิทรรศการ ในอาคารประกอบไป ด้วย 1) ภายในห้อง 2) เฉลียงระเบียงหรือทางเดิน และ 3) ห้องโถง จํานวนวัตถุที่จัดแสดงมีความ เหมาะสมกับพ ื้ นที่หรือไม่เน ื้ อหาที่จัดแสดงน ั้ นสามารถจะนําไปขยายเป็นป้ายนิเทศได้ครอบคลุมพ ื้ นท ี่ไม่ มากไม่น้อยพอดีในการสัญจรหรือไม่ การวางแผนเก ี่ ยวกับค่าใช้จ่ายส ิ่ งที่ต้องคํานึงถึงในการวางแผนเก ี่ ยวกับค่าใช้จ่ายคือค่าสถานท ี่ ถ่าย ค่าทําฉาก ค่าไฟฟ้า ค่าวัสดุสําหรับการสาธิตและกิจกรรม ค่าจ้างคนงาน ค่าเดินทางคณะผู้จัดทํา ค่าช่างวิศวกร ค่าบรรจุสําหรับการขนส่ง ค่าประกันความเสียหายรวมถึง ค่าทําความสะอาด ค่าเช่า เก้าอ ี้หรือส ิ่ งอ ื่ นที่จําเป็นต้องใช้ควรจะช ี้แจงและมาใช้คํานวณเป็นค่าใช้จ่ายเพ ื่อป้องกันความผิดพลาด
142 การวางแผนเก ี่ ยวกับระยะเวลาในการจัดนิทรรศการน ั้ นคํานึงถึงต ั้ งแต่การเตรียมงานจนไปถึง การวางแผนในการแสดงผลงานและการวางแผนเกี่ ยวกับการทําประชาสัมพันธ์นิทรรศการในหลายสิ่ง ต้องได้รับความร่วมมือจากผู้เข้าชม ดังน ั้ นเม ื่ อจําเป็นต้องจัดนิทรรศการในที่ต่างๆจึงจําเป็นจะต้องทํา การประชาสัมพันธ์เพ ื่อให้ผู้เข้าชมมาชมงานเพ ื่อให้ได้ผลตามที่ผู้จัดต้องการให้เกิดขึ้น สิ่งที่ต้องคํานึงถึง คือ การออกแบบส ื่อประชาสัมพันธ์และการออกแบบป้ายนิเทศในงานนิทรรศการซ ึ่ งจะต้องคํานึงถึง หลักของการออกแบบป้ายประชาสัมพันธ์ในงานนิทรรศการที่ดีควรมีคุณสมบัติดังน ี้ง่ายในการทําความ เข้าใจและในการสื่ อสารสวยสะดุดตา ประหยัดค่าใช้จ่าย ความคงทนและตรงตามวัตถุประสงค์หรือ เป้าหมายของผู้จัด การวางแผนเก ี่ ยวกับส ิ่ งของท ี่ใช้จัดแสดงต้องคํานึงถึงการจัดส ิ่ งของท ั้ งกลุ่มส ิ่ งท ี่ เหมือนกันส ิ่ งท ี่ แตกต่างกันการใช้แสงการเลือกวัตถุที่นํามาจัดแสดงมีทั้ง การใช้ของจริง การใช้หุ่นจําลอง การใช้ภาพ แผนภูมิและสิ่งต่างๆที่นํามาประกอบเพื่ อสร้างความเข้าใจและทําให้เน ื้ อหามีความชัดเจนขึ้น การวางแผนเก ี่ ยวกับการติดต ั้ งวัตถุที่จัดแสดงเป็นการวางแผนที่ต้องคํานึงถึงวัตถุที่นํามาใช้ ตั้งแต่ราคาการติดตั้ง การรองรับน ้ํ าหนัก จํานวนผู้เคล ื่ อนย้าย หรือแสงไฟที่ปรากฏประจุที่จะแสดงนั้น จะมีผลต่อค่าใช้จ่ายเป็นอย่างย ิ่ งและการคํานึงถึงพ ื้ นที่ที่ใช้ตั้งแต่ โต๊ะ ตู้ รวมถึงป้ายต่างๆ ส่วนการ วางแผนเก ี่ ยวกับการจัดวัตถุ 2 มิติวัตถุ 2 มิติหมายถึง งานที่สามารถมองเห็นได้ในแนวระนาบกว้างคูณ ยาววัตถุ 2 มิตินั้นได้แก่ ป้ายหรือบอร์ดรวมถึงตัวหนังสือ ภาพที่มุ่งให้เกิดการติดตั้ง แนวระนาบทั้ง แนวต ั้ งและแนวนอน รูปแบบการติดต ั้ งต้องคํานึงชนิดของงานสองมิติรวมถึงความเปราะบางของสิ่ง ต่างๆที่นํามาจัดแสดงด้วย การวางแผนเก ี่ ยวกับการถ่ายเทอากาศและแสง ในสถานที่จัดนิทรรศการควรจะคํานึงแสงแสงมี 2 ลักษณะ คือ แสงสว่างจากธรรมชาติเข้ามาผ่านช่องหน้าต่างประตูหรือช่องแสงที่ทําข ึ้ นสําหรับห้องจัด แสดง นอกจากนี้ยังมีแสงท ี่ สร้างข ึ้ นหรือประดิษฐ์ขึ้น คือ แสงจากหลอดไฟ ซึ่งแสงในอาคารนี้ต้อง คํานึงถึงสีของแสงที่มีลักษณะหลายอย่างที่ผู้ใช้จําเป็นต้องเลือกให้เหมาะสมกับผลงานเสริมผลงานและ ไม่ทําลายผลงานเพราะแสงเป็นคล ื่ นข ึ้ นบางอย่างทําลายต่อผลงานเช่นผลงานภาพเขียนศิลปะที่ เก่าแก่ สภาพอากาศท ี่ไทยที่มีผลต่อการเก็บรักษาวัตถุและความสบายของผู้เข้าชมอากาศน ั้ นอาจจะเกิดจาก อากาศที่ถ่ายเทจากธรรมชาติและอากาศท ี่ มนุษย์สร้างขึ้น คือ เคร ื่องปรับอากาศซ ึ่ งต้องคํานึงถึงอุณหภูมิ ที่ไม่ทําลายผลงานที่นํามาจัดแสดงโดยเฉพาะศิลปวัตถุจริงๆ ส่วนการวางแผนต้องคํานึงถึงการวางแผน การวางแผนเก ี่ ยวกับเน ื้ อหา การวางแผนเก ี่ ยวกับ สถานท ี่ การวางแผนเก ี่ ยวกับระยะเวลา การวางแผนเก ี่ ยวกับผลงานศิลปะที่จัดแสดง การวางแผน เก ี่ ยวกับการติดต ั้ งผลงานศิลปะ และการวางแผนเก ี่ ยวกับการถ่ายเทอากาศและแสง ถ้าหากวิธีการวางแผนท ี่ กล่าวมาข้างต้นจะพบว่าเก ี่ ยวข้องกับการคิดหรือรูปแบบของวาง ความคิด หากนํามาเขียนเป็นผังกราฟิกแผนภูมิหรือแผนภาพจะปรากฏความคิดออกได้ 2 ลักษณะคือ รูปแบบความคิดท ี่เป็นระบบแบบ Systematic หมายถึง รูปแบบการคิดท ี่เป็นระบบอย่างมีลําดับ
143 ขั้นตอนเคล ื่ อนท ี่ จากลําดับหน ึ่งไปสู่ 234 จนครบวงจรของการคิดในระบบนั้น และอีกลักษณะหน ึ่ งคือ การคิดที่มีผลในลักษณะ systemic คือเป็นระบบที่มีวิธีการคิดที่มีลักษณะวงจรหรือแผนภูมิที่อาจจะเริ่ม จากจุดใดจุดหน ึ่ งก็ได้โดยไม่จําเป็นจะต้องเกิดจากจุดหน ึ่งไปเป็นลําดับ 2 3 หรือ 4 ในลักษณะอย่างน ี้ เป็นกระบวนการท ี่เป็นผลของการคิดที่มีการยืดหยุ่นได้มากกว่า ภาพท ี่ 10.1 ภาพจําลองความคิดแบบ Systematic ภาพท ี่ 10.2 ภาพจําลองความคิดแบบ Systemic 1 2 3 4... TiTle 1 2 3 4
144 ผังกราฟิก เป็นเคร ื่ องมือหรือแผนภาพท ี่ได้จากการนําข้อมูลดิบ หรือจากแหล่งต่างๆ มาทําการ จัดกระทําข้อมูลและนําเสนอข้อมูล โดยอาศัยทักษะการคิดต่างๆ ในการจัดกระทําข้อมูล ได้แก่ การ คิดวิเคราะห์ การสังเกต เปรียบเทียบ จัดเรียงลําดับ จัดประเภท และการใช้ตัวเลข เพ ื่อให้เกิด ความจํา และความเข้าใจในเนื้อหา ผังกราฟิกที่นิยมใช้โดยทั่วไปมีอยู่จํานวนมาก ในที่นี้ได้เสนอผังกราฟิกโดยแบ่งตาม วัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลดังน ี้ 1) ผังกราฟิกที่มีวัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลท ี่เป็นมโนทัศน์มีดังน ี้ 1.1) ผังความคิด เป็นผังกราฟิกท ี่ แสดงความสัมพันธ์ของสาระ หรือความคิดต่างๆ ให้ เห็นเป็นโครงสร้างในภาพรวม โดยใช้ตําแหน่ง ระยะห่างจากจุดศูนย์กลาง สีเคร ื่ องหมาย รูปทรง เรขาคณิต และภาพแสดงความหมายและเช ื่อมโยงของความคิดหรือสาระน ั้ นๆ 1.2) ผังมโนทัศน์ เป็นผังกราฟิกท ี่แสดงมโนทัศน์หรือความคิดรวบยอดใหญ่ไว้ตรงกลาง และแสดงความสัมพันธ์ระหว่างมโนทัศน์และมโนทัศน์ย่อยๆ เป็นลําดับขั้น ด้วยเส้นเช ื่อมโยง 2) ผังกราฟิกที่มีวัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลท ี่เป็นการเปรียบเทียบ มีดังน ี้ 2.1) เวนน์ไดอะแกรม เป็นผังกราฟิกท ี่เป็นผังวงกลม 2 วง หรือมากกว่า ที่มีส่วนหนึ่ง ซ้อนกันอยู่ เป็นผังกราฟิกท ี่ เหมาะสําหรับการนําเสนอสิ่ง 2 สิ่ง ซึ่งมีความเหมือนและความแตกต่าง 2.2) ทีชาร์ต เป็นผังกราฟิกท ี่ แสดงความแตกต่างของส ิ่ งที่ศึกษา 2.3) แผนภูมิกง เป็นแผนผังกราฟิกท ี่แสดงการเปรียบเทียบข้อมูล โดยเป็นการแสดง สัดส่วนของข้อมูล 2.4) แผนภูมิแท่ง เป็นผังกราฟิกทีแสดงให้เห็นและเข้าใจความสัมพันธ์ของตัวแปร ต่างๆ ได้ชัดเจน เป็นการแสดงความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปร 2 ตัว โดยตัวแปรนั้ นมีค่าไม่ต่อเน ื่ อง 2.5) ตารางเปรียบเทียบ เป็นผังกราฟิกท ี่ เสนอข้อมูลในรูปแบบตารางช่วยให้เข้าใจ ได้ง่าย เพราะจัดข้อมูลไว้เป็นหมวดหมู่ ซึ่งข้อมูลท ี่ เสนอน ั้นอาจเป็นการเปรียบเทียบความเหมือนกัน หรือต่างกันของข้อมูล 3) ผังกราฟิกที่มีวัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลท ี่เป็นเหตุเป็นผล มีดังน ี้ 3.1) ผังก้างปลา เป็นผังกราฟิกที่นําเสนอข้อมูลให้เป็นถึงสามเหตุและผลของเร ื่องใด เร ื่ องหนึ่ง 3.2) ผังใยแมงมุม เป็นผังกราฟิกท ี่ใช้แสดงมโนทัศน์แบบหนึ่ง โดยแสดงความคิด รวบยอดใหญ่ไว้ตรงกลาง และเส้นท ี่ แยกออกจากความคิดรวบยอดใหญ่จะแสดงรายละเอียดของ ความคิดนั้น 4) ผังกราฟิกที่มีวัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลท ี่เป็นการเรียงลําดับเหตุการณ์หรือ ขั้นตอนมีดังน ี้ 4.1) ผังเรียงลําดับ ใช้แสดงลําดับข ั้ นตอนของส ิ่ งต่างๆ หรือกระบวนการต่างๆ
145 4.2) ผังวัฎจักร เป็นผังกราฟิกท ี่ แสดงลําดับข ั้ นตอนที่ต่อเน ื่ องกันเป็นวงกลม หรือ เป็นวัฎจักรท ี่ไม่แสดงจุดส ิ้ นสุดหรือจุดเร ิ่ มต้นท ี่ แน่นอน 4.3) ผังเสนอปัญหาและการแก้ปัญหา เป็นการแสดงให้เห็นถึงการแยกแยะปัญหา และพิจารณาแนวทางการแก้ปัญหาและผลลัพธ์ที่จะเกิดข ึ้ นหลากหลาย 5) ผังกราฟิกที่มีวัตถุประสงค์ของการนําเสนอข้อมูลท ี่เป็นการจัดหมวดหมู่และการแบ่ง ประเภท มีดังน ี้ 5.1) ผังการจําแนกประเภทของข้อมูล เป็นผังกราฟิกท ี่ใช้แสดงการจัดข้อมูลต่างๆ ที่ต้องการศึกษาออกเป็นหมวดหมู่ โดยจัดส ิ่ งที่มีสมบัติบางประการร่วมกันให้อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ในการ จําแนกประเภทของสิ่ งที่ศึกษาน ั้ นต้องมีเกณฑ์ที่ใช้ในการจําแนกเสมอ การนําเสนอข้อมูลต่างๆ ที่ได้มากท ี่เป็นค่าสถิติและตัวเลขน ั้ นสามารถนําเสนอข้อมูลท ี่ได้มาด้วย รูปแบบตาราง กราฟ แผนภูมิรูปแบบต่างๆ แผนภูมิรูปวงกลม(Pie-chart) เป็นแผนผงกราฟ ั ิกท ี่แสดงการเปรียบเทียบข้อมูล โดยเป็นการ แสดงสัดส่วนของข้อมูล ขั้นตอนการเขียนผัง หาปริมาณของข้อมูลท ั้งหมดและให้ปรมาณของขิ ้อมูลท ั้ งหมดแทนมมรอบจุ ุดศูนย์กลางของ วงกลมที่มีขนาด 360 องศา นําปริมาณของข้อมูลแต่ละประเภทมาเทียบหาขนาดของมุมที่จุดศูนย์กลางของวงกลม เขียนรูปวงกลม แล้วลากรัศมีของวงกลมเพ ื่ อแบ่งพ ื้ นท ี่ ของรูปวงกลมเป็นส่วนๆตามขนาดของ มุมที่จุดศูนย์กลางของวงกลมท ี่หาได้ ภาพท ี่ 10.3 ตัวอย่างแผนภูมิกง ที่มา: https://sites.google.com/site/thinkcon3unit1/title-unit-3/unit-3-3content
146 แผนภูมิแท่ง (Bargraph) เป็นผังกราฟิกทีแสดงให้เห็นและเข้าใจความสัมพันธ์ของตัวแปร ต่างๆ ได้ชัดเจน เป็นการแสดงความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปร 2 ตัว โดยตัวแปรนั้ นมีค่าไม่ต่อเน ื่ อง ขั้นตอนการเขียนผัง วาดเส้นแนวต ั้ งและแนวนอนต ั้ งฉากกัน เขียนตัวเลขระบุปริมาณและเขียนข้อความระบุชนิด ของปริมาณท ั้ งสองแนว วาดแท่งส ี่ เหล ี่ ยมที่มีความสงเทู่ากับระดับที่ต้องการ ภาพท ี่ 10.4 ตัวอย่างแผนภูมิแท่ง ที่มา: https://sites.google.com/site/thinkcon3unit1/title-unit-3/unit-3-3content ตารางเปรียบเทียบ (Compare table) เป็นผังกราฟิกท ี่ เสนอข้อมูลในรูปแบบตารางช่วยให้ เข้าใจได้ง่าย เพราะจัดข้อมูลไว้เป็นหมวดหมู่ ซึ่งข้อมูลท ี่ เสนอน ั้นอาจเป็นการเปรียบเทียบความ เหมือนกันหรือต่างกันของข้อมูล ขั้นตอนการเขียน วาดตารางโดยมีจํานวนช่องตามข้อมูล เขียนรายละเอียดของข้อมูลลงในตารางให้สัมพันธ์กันท ั้ งคอลัมน์และแถว ภาพท ี่ 10.5 ตัวอย่างตารางเปรียบเทียบ
147 ที่มา: https://sites.google.com/site/thinkcon3unit1/title-unit-3/unit-3-3content นอกจากน ั้ นการศึกษาข้อมูลในเชิงปริมาณหรือตัวเลขยังสามารถทําได้โดยการอ้างอิงสถิติต่างๆ ที่เกิดข ึ้ นจากสํานักงานท ี่ เก ี่ ยวข้องกับการให้ข้อมูลน ั้ นๆเพ ื่อเป็นแนวทางในการประกอบการคิด โดยเฉพาะอย่างย ิ่ งการคิดในเชิงการออกแบบสร้างสรรค์สถิติทั้งหลายที่นํามาใช้ควรนํามาใช้ด้วยสถิติที่ ง่ายเช่นค่าเฉล ี่ ยหรือ X Bar ค่าส่วนเบ ี่ ยงเบนมาตรฐานหรือ Standard deviation ค่าร้อยละหรือ ค่าความถ ี่ จากการทําการสอบถามโดยง่ายสามารถนํามาใช้เป็นข้อมูลในการเขียนประกอบแนวคิด นําข้อมูลต่างๆ ออกมาเป็นภาพร่าง สําหรับผลงานออกแบบนั้น ศิริวัฒน์ แสนเสริม. (2547, 36-42) กล่าวว่า การเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมที่ส่งผลกระทบต่อการออกแบบ ในด้านต่างๆ คือ 1) รูปแบบ 2) หลักการทางกายภาพ 3) การตัดทอน 4) ผลลัพธ์เชิงบวกคือการมองที่พัฒนาการออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ๆสําหรับอนาคต 5) ความเป็นลักษณะเฉพาะหรือความเป็นท้องถิ่น 6) การสร้างความจดจํา 7) การมีเน ื้ อหาเชิงพรรณนา 8) การแสดงออกถึงส ิ่ งเหนือความคาดหมาย การตัดทอนท ี่ เรียบง่ายนําเอาเฉพาะองค์ประกอบที่จําเป็นที่สุดมาใช้ในการออกแบบถือเป็น หลักการออกแบบสมัยใหม่ที่สืบเน ื่ องมาจากนักออกแบบในปัจจุบันได้เอากระบวนการตัดทอนดังกล่าว มาใช้มากข ึ้นการออกแบบโดยการตัดทอนจะสร้างความหรูหราแต่ประหยัดค่าใช้จ่ายลดการใช้วัสดุที่ไม่ จําเป็นเพ ื่ อรักษาส ิ่ งแวดล้อมแต่เพ ิ่ มคุณค่าของงานให้ดูดีและมีเอกลักษณ์เฉพาะจุด แนวคิดน ี้ สอดคล้องกับภุชงค์ โรจน์แสงรัตน์.(2547, 47-48) ได้เสนอกฎของการออกแบบ ปฏิสัมพันธ์โดยทั่ วๆไป ของ Lisa Baggaerman,2000 ในการสร้างสรรค์งานออกแบบว่า ผลท ี่ได้ต้อง คํานึงถึง ง่ายต่อการเรียนรู้ (Easy of Learning) ประสิทธิผลของการใช้งาน (Effciency of using) การ จดจํา (Memorability) ให้เกิดความผิดพลาดน้อยที่สุด (Minimize of error) และ ความพึงพอใจของ ผู้ใช้ (Satisfy of User) สรุป จากท ี่ กล่าวมาวัตถุประสงค์ของพิพิธภัณฑ์จากท ี่ กล่าวมาวัตถุประสงค์ของนิทรรศการมี ความสําคัญอย่างย ิ่งในการกําหนดและออกแบบจัดนิทรรศการให้เกิดข ึ้ นท ี่ สอดคล้องกับปรัชญาพันธกิจ ของพิพิธภัณฑ์หรือตัวนิทรรศการต่างๆเหล่านั้น นอกจากนี้ลักษณะของนิทรรศการที่ดียังต้องคํานึงถึง
148 องค์ประกอบต่างๆท ั้ งตัววัตถุจัดแสดงผู้ชม และความตรงในวัตถุประสงค์นอกจากน ั้ นข ั้ นตอนแรกของ การจัดทํานิทรรศการยังต้องคํานึงถึง การกําหนดวางแผนงานต่างๆท ี่ ครอบคลุมกับลักษณะของ นิทรรศการท ั้ งหมด หากนิทรรศการ เป็นงานศิลปะวัตถุที่มีอายุยาวนานอาจต้องใช้ความระมัดระวัง ใน การจัดทําดําเนินการ แล้วต้องทําให้สอดคล้องและแสดงคุณค่า จึงจะต้องเก ี่ ยวข้องกับการวางแผนหลาย ด้านหากมีการใช้เทคโนโลยีที่เป็นมัลติมีเดียจําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่ จะต้องมีการวางแผนให้ครอบคลุมและ เข้าใจถึงเทคโนโลยีรวมถึงค่าใช้จ่ายท ี่ เกิดขึ้นในด้านงบประมาณด้วย คําถามทบทวน 1. จงบอกวัตถุประสงค์ของนิทรรศการ 2. จงความสําคัญของนิทรรศการมาสามข้อ 3. จงสรุปนิทรรศการที่ดี 4. จงสรุปการเขียนผังความคิดแบบ Systemic และ Systematic 5. จงสรุปวิธีการวางแผนนิทรรศการ
149 เอกสารอ้างอิง ภาษาไทย จันทรา มาศสุพงศ์. (2540). หลักนิทรรศการ.กรุงเทพฯ:โอ เอสพร ิ้ นติ้ง เฮ้าส์. วัฒนะ จูฑะวิภาค. (2542). ศิลปะการจัดนิทรรศการ.กรุงเทพฯ:สํานักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย. ภุชงค์ โรจน์แสงรัตน์.(2547). “Graphic User Interface”. การคิดออกแบบและมิติทางวัฒนธรรม Design Education 2 รวมบทความวิชาการและบทความวิจัยทางการออกแบบ. กรุงเทพฯ:สํานักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 43-61. ศิริวัฒน์ แสนเสริม. (2547). “คิดออกแบบคิดได้อย่างไร”.การคิดออกแบบและมิติทางวัฒนธรรม Design Education 2 รวมบทความวิชาการและบทความวิจัยทางการออกแบบ. กรุงเทพฯ: สํานักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 29-44. สุทธิมาศ อภิรักษ์วณิชย์.(2561). ผังกราฟิก.[ออนไลน์] เข้าถึงเมื่อ 8 มีนาคม 2561เข้าถึงจาก https://sites.google.com/site/thinkcon3unit1/title-unit-3/unit-3-3content
150
บทท ี่ 11 การออกแบบผังนิทรรศการและการสัญจรในนิทรรศการ การดําเนินการจัดทํา ได้แก่การแสวงหา บุคลากรนักวิชาการ ช่างเทคนิคต่างๆ การจัดหาวัสดุ อุปกรณ์การก่อสร้างและการปฏิบัติงาน ในส่วนต่างๆ และการใช้สื่อเพ ื่อการประชาสัมพันธ์และโฆษณา ได้แก่การจัดการแถลงข่าว ทางวิทยุโทรทัศน์หนังสือพิมพ์โดยอาจจะทําเป็นรูปแบบโปสเตอร์แผ่น ปลิว แผ่นพับ คัทเอาท์หรือเอกสารแจกต่างๆ 1. การจัดทําผังนิทรรศการ (Directory) การจัดทําผังนิทรรศการ Directory หรือ Museum Mapping เป็นแผนผังของนิทรรศการ ทั้งหมดเหลือพ ื้ นที่ทั้งหมดในพิพิธภัณฑ์ที่มีส่วนของการนําเสนอและส่วนของส ิ่ งอํานวยความสะดวก ต่างๆ เพ ื่อให้ผู้เข้าชมได้รับทราบข้อมูลเบ ื้ องต้นได้จะจัดวางแผนการชมรวมถึงเจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์และ นิทรรศการจัดวางแผนการแนะนําและการนําชมพิพิธภัณฑ์นั้นๆ 1) ลักษณะของผังนิทรรศการ มีลักษณะเป็นภาพวาด ประกอบข้อมูลตัวอักษรแสดงให้เห็นถึงภาพรวมของพ ื้ นท ี่ในพิพิธภัณฑ์ และนิทรรศการท ั้ งหมด หากมีหลายช ั้ นก็จะต้องทําพ ื้ นที่ทั้งหมดให้เห็นนิยมวางเรียงกันตามลําดับชั้น ตั้งแต่ชั้นล่างไปสู่ชั้นบนมีทั้งลักษณะ ที่เป็นผังแบบ Top View หรือแปลน และทําเป็นผังแบบ 3 มิติ ลักษณะโดยทั่วไปอาจจะมีภาพและกํากับด้วยหมายเลขและมีข้อความบรรยายหมายเลขประกอบอยู่ที่ ย่อหน้า ด้านล่างภาพ หรือมีภาพและมีตัวอักษรคีย์บอร์ดจากภาพเหลือกํากับไว้ที่ภาพเลยก็ได้ซึ่งนิยม กัน 2 รูปแบบ 2) หน้าท ี่ ของผังนิทรรศการ หน้าท ี่ หลักของการจัดทําผังแบ่งออกเป็น 2 ช่วงคือช่วงสําหรับการออกแบบ นิทรรศการผังจะมีหน้าท ี่ ช่วยในการจัดรูปแบบต่างๆท ั้ งการสัญจรรูปแบบป้าย รูปแบบตู้โชว์เพ ื่อให้ผู้จัดงานได้วางนิทรรศการใน ส่วนต่างๆให้มีความสวยงามลงตัวและส ื่ อสารกับผู้ชมได้มากที่สุดในส่วนท ี่ 2 เป็นส่วนสําหรับผู้ชมส่วนน ี้ หน้าท ี่ ของผังนิทรรศการจะติดหรือแจกให้ผู้ชมในรูปแบบต่างๆ เพ ื่อให้ผู้ชมได้วางแผนการเดินชมและ ได้รับชมนิทรรศการในทุกหัวข้อที่ตัวเองต้องการเข้าชมโดยแบ่งออกได้เป็นหน้าที่ดังต่อไปนี้ 2.1) ช่วยจัดวางรูปแบบงาน 2.2) นําชมสําหรับผู้ชมนิทรรศการ 2.3) ช่วยกําหนดขอบเขตงาน 2.4) บอกถึงส ิ่ งอํานวยความสะดวก 2.5) ช่วยออกแบบและการติดต ั้ งงาน
152 3) วิธีการจัดทําผังนิทรรศการ วิธีการทําผังนิทรรศการต้องมีการรวบรวมเน ื้ อหาจัดหมวดหมู่กําหนดสัดส่วนร่างแบบนําเสนอ และนําไปใช้จริงเป็นวิธีการหลักๆและเป็นวิธีการท ี่ สามารถทําควบคู่ไปกับการออกแบบในส่วนอ ื่นๆได้ เพียงแต่ต้องจัดแผนผังน ั้นให้เป็นภาพร่างให้เรียบร้อยเสียก่อนโดยมีรายละเอียดดังน ี้ 3.1) รวบรวมเน ื้ อหา ป้าย และบริเวณจัดแสดง คือการรวบรวมเน ื้ อหาท ี่ จะนําเสนอจํานวนป้ายและพ ื้ นท ี่ ของการจัดนิทรรศการ ทั้งหมดเพ ื่ อคํานวณออกมาให้เป็นรูปแบบของนิทรรศการท ี่ จะจัดวางในส่วนน ี้ จะต้องสัมพันธ์กับสิ่ง อํานวยความสะดวกรูปแบบเชิงกราฟิก และการสัญจรท ี่ จะต้องคํานวณท ั้ งจํานวนและปริมาณของ สิ่งของท ี่ จะจัดแสดงด้วย 3.2) วิเคราะห์จัดหมวดหมู่ วิเคราะห์จัดหมวดหมู่จําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่ จะต้องคํานึงถึง วิธีการท ี่ จะส ื่อสารให้ผู้เข้ารับชมนิทรรศการได้ความรู้หรือบรรลุวัตถุประสงค์ตามที่กําหนดอาจจัด หมวดหมู่ได้ตามเน ื้ อหาเร ื่องราวระยะเวลาประเภทของวัตถุสิ่งของต่างๆหรือ วัตถุดิบหรือโทนสีทั้งน ี้ ขึ้นอยู่กับผู้ทําหน้าท ี่ ออกแบบนิทรรศการหรือผู้ทําหน้าท ี่เป็นนิทรรศกร 3.3) กําหนดสัดส่วนพ ื้ นท ี่ สิ่งที่ต้องนํามาคํานวณคือพ ื้ นที่สําหรับการสัญจรพ ื้ นท ี่ สําหรับส ิ่ งอํานวยความสะดวกต่างๆและส่วนการดําเนินการของเจ้าหน้าที่ทั้งน ี้ รวมถึงป้ายและบอร์ด ต่างๆหากใช้ป้ายและบอร์ดสําเร็จก็จะมีขนาดและพ ื้ นที่ที่ต้องคํานวณให้เป็นไปตามบอร์ดสําเร็จน ั้ นๆและ ต้องคํานวณไปถึงวัตถุที่จะจัดแสดงในตู้ต่างๆรวมถึงการติดต ั้งระบบไฟฟ้าและแสงสว่าง ด้วย 3.4) ร่างแบบผังนิทรรศการ การร่างแบบแผนผังในที่นี้จําเป็นจะต้องเร ิ่ มจากส่วนด้าน ที่เป็นด้านท็อปหรือแปลงของการจัดงานท ั้ งหมดและนําไปสร้าง เต้น แผนผังที่มีเรซ ิ่ นท ี่ สวยงามตาม ความต้องการท ั้ งน ี้ ควรจะมีมาตราส่วนและการกําหนดสัดส่วนท ี่ให้ผู้ชมได้เข้าใจโดยง่าย 3.5) นําเสนอผังนิทรรศการ การนําเสนอแผนผังนิทรรศการนําเสนอได้ 3 รูปแบบคือ นําเสนอแบบภาพที่มักจะปรากฏออกมาในรูปแบบสื่ อส ิ่ งพิมพ์และนําไปสร้างเป็นส ื่ ออิเล็กทรอนิกส์ได้ รูปแบบของการนําเสนอแบบอนิเมชั่น 3 มิติจะเป็นการนําเสนอเป็นลักษณะ 3 มิติในระบบดิจิตอลท ี่ ผู้ชมสามารถเข้าไปหมุนเล ื่อนและได้ทัศนียภาพแบบเหมือนเข้าไปดูจริง และแบบสุดท้ายคือนําเสนอ แบบ 3 มิติแบบโมเดลจําลองเป็นลักษณะของการนําเสนอโมเดลจําลองท ั้ งงานนิทรรศการหรือนิยมทํา ในโมเดลจําลองของพิพิธภัณฑ์ต่างๆ 3.6) นําไปใช้จริงการนําไปใช้เพื่อ การนําเสนอผังนิทรรศการนําเสนอได้สามลักษณะ 3.6.1) ผังนิทรรศการตามบูธและป้ายประชาสัมพันธ์ 3.6.2) ผังนิทรรศการในสื่อส ิ่ งพิมพ์
153 3.6.3) ผังนิทรรศการอิเล็กทรอนิก ภาพท ี่ 11.1 Omaha children's Museum Directory ที่มา: http://www.ocm.org/visit/museum-map/
154 ภาพท ี่ 11.2 Jasmine children's Museum Directory ที่มา: http://www.jasminemoran.com/exhibits/
155 ภาพท ี่ 11.3 EAA Aviation Museum Directory ที่มา: https://www.eaa.org/eaa-museum/visitor-information/museum-maps
156 ภาพท ี่ 11.4 Yaldhurst Museum visitor map ที่มา: https://www.yaldhurstmuseum.co.nz/about/museum-map/ ภาพท ี่ 11.5 แผ่นพับ Exhibition Directory ที่มา: https://natashapradith.wordpress.com/2015/03/30/exhibition-map/
157 ภาพท ี่ 11.6 การนําเสนอป้าย Directory หรือ Museum Mapping จากท ี่ กล่าวมาผังนิทรรศการหรือแผนที่พิพิธภัณฑ์เป็นส่วนสําคัญในขั้ นตอนของการออกแบบ นิทรรศการ และเป็นส่วนสําคัญสําหรับผู้เข้าชมได้เรียนรู้และวางแผนการออกแบบนิทรรศการอย่างเป็น ระบบ และจะต้องนําเสนอให้ผู้ชมได้นําไปใช้วิธีการใดวิธีการหน ึ่ งท ั้ งของจริงแผ่นพับและสื่อดิจิตอล 2. การออกแบบการสัญจร การออกแบบการสัญจรหมายถึงการออกแบบพ ื้ นที่ว่างที่ต่อเน ื่ องสําหรับการเดินเพ ื่อชมป้าย วัตถุจัดแสดง หรือผลงานต่างๆ ในนิทรรศการ ที่ตั้ง คํานึงถึงระยะของการมองช่องว่างในการเดินจํานวน ผู้คนท ี่ เข้ามาใช้บริการและส ิ่ งอํานวยความสะดวกต่างๆ การจัดป้าย ห้องหรือสถานที่ที่นิยมใช้มากที่สุด คือการจัดป้ายต่อกันต่อให้ติดพ ื้ นการจัดป้าย ลอยโดยใช้โครงสร้างช่วยการจัดป้ายเป็นช ั้ นหรือเป็นตู้แผงที่มีข้อต่อการจัดเก็บรอยการห้อยจากเพดาน การจัดแขวนจากด้านหลังผนังหรือโครงสร้าง การจัดการระบบการสัญจรและการมองเห็น ระบบการสัญจร คือ การเดินภายในของ นิทรรศการที่มีฉากป้ายกั้น การสัญจรมีหน้าที่ทําให้ผู้ชม ได้เห็นส ิ่ งที่ผู้จัดต้องการส ื่อให้ผู้ชมเห็นอย่าง
158 ชัดเจนเป็นระบบตามลําดับขั้นตอนและการสัญจรน ั้ นต้องคํานึงถึงจํานวนผู้ชม และพื้นท ี่ ระยะห่างในการ มองด้วย เทคนิคในการจัดการสัญจรในนิทรรศการ มีดังน ี้ (วัฒนะ จูฑะวิภาต, 2542) - ถ้าเป็นห้องที่มีประตูเข้าออก 2 ทางควรจัดวางตําแหน่งทางเข้า ให้มีความเหมาะสมน่าสนใจ สะดวกในการเข้าชมและอยู่ห่างจากทางออกพอสมควร - ไม่ควรมีประตูมากกว่า 2 บานในการเข้าออก ถ้าจัดให้มีประตู 2 บานแล้วก็ควรจัดประตู ทางออกให้อยู่บริเวณส่วนกลางของห้อง สรุปว่าควรมีประตู 2 ประตูสําหรับทางเข้าทางออกประตูไม่ ควรอยู่กึ่งกลางบริเวณของห้อง ประตูไม่ควรอยู่ในที่ที่ผู้ชมสามารถเดินออกมาชมนิทรรศการได้ก่อนหมด การจัดเส้นทางสัญจรตามความเคยชินและจัดแผนผังการแสดงตลอดเส้นทางนั้น เส้นเร ื่องของการให้ รายละเอียดสําหรับผู้ที่ต้องการศึกษาควรจะอยู่ด้านซ้ายของห้อง การแบ่งส่วนของห้องนิทรรศการ สําหรับผู้เข้าชมส่วนใหญ่และส่วนน้อยที่ต้องการศึกษารายละเอียดควรมีที่พักเหน ื่ อยพักสายตาจุดต่างๆ ให้ผู้เข้าชมได้นั่งพักหรือ จุดเขียนบันทึกต่างๆลงไปในสิ่ งท ี่ เขาต้องการศึกษาค้นคว้าจากการชม นิทรรศการ - การจัดให้มีทางออกอยู่คนละฝั่ งจากทางเข้าจะช่วยสร้างความน่าสนใจให้แก่ผู้ชมโดยจาก กําแพงให้เกิดความดึงดูดในการเข้าชมและมีสัญลักษณ์ว่าควรเข้าชมทางไหน ประตูทางออกควรอยู่ใกล้ มุมห้อง โดยห่างจากถึงกลางกําแพงได้มากเท่าไหร่ยิ่งดี เทคนิคการจัดเส้นทางสัญจรนั้น ประกอบไปด้วย 1) คํานวณ จํานวนบอร์ด วัตถุจัดแสดงตู้จัดแสดง โดยเรียงลําดับตามรูปแบบที่กําหนดท ั้ งแบบ Timeline Station และแบบ Single Station ให้ครอบคลุมเนื้อหาท ั้ งหมด 2) จัดการสัญจรให้กับ นิทรรศการเข้ากับรูปแบบของอาคารหรือท ี่จะแสดงหากเป็นอาคารท ี่ ออกแบบเฉพาะกับนิทรรศการน ั้นสามารถออกแบบได้ตามความเหมาะสมแต่ต้องคํานึงถึงจํานวนผู้คนท ี่ เข้ามาใช้บริการมากน้อยเพียงใดและต้องการให้ผู้ชมได้ใช้เวลากับจุดน ั้ นจํานวนก ี่ นาที 3) ใส่รายละเอียดความสวยงามและสิ่งของตกแต่ง จะต้องคํานึงถึงความเป็น งานศิลปะของการ ออกแบบนิทรรศการ บางคร ั้ งเส้นทางการสัญจรการเดินอาจจะนําลูกศรมาประกอบหากเป็นบางนิ-ทัดสะ-กานอาจจะมีสัญลักษณ์บางอย่างเช่นนิทรรศการเก ี่ ยวกับสัตว์ก็จะมีรูปรอยเท้าสัตว์ต่างๆเข้ามาเป็น ตัวนําทางหรือเส้นทางท ี่ เก ี่ ยวข้องกับเรือก็อาจจะมีรูปเรือที่หันหัวไปในทิศทางท ี่ให้ผู้คนท ี่ เข้าชมเดินไปยัง จุดต่างๆเหล่าน ั้ นส ิ่ งต่างๆเหล่านี้คือนักออกแบบจําเป็นจะต้องใส่ลงไปในนิทรรศการ
159 4) การกําหนดจุดสําหรับ เดินออกในกรณีฉุกเฉิน จุดน ี้เป็นจุดสําคัญสําหรับนิทรรศการท ี่ อยู่ใน อาคารถาวรท ี่ จะต้องมีทางออกสําหรับกรณีฉุกเฉินต่างๆท ั้ งการเจ็บป่วย ฉุกเฉินการเกิดอัคคีภัย หรือ แม้แต่การต้องการหยุดการชมนิทรรศการด้วยอุบัติเหตุตีเหตุทั้งหลายจําเป็นจะต้องมีทางฉุกเฉินและ สัญลักษณ์ต่างๆกําหนดให้ผู้เข้าชมนิทรรศการได้รับรู้ข้อมูล 5) ต้องวางเส้นทางการสัญจรอย่างมีระบบระเบียบ เพ ื่อให้เกิดการสัญจรและการเข้าใจถึง นิทรรศการได้โดยง่ายเพราะเส้นทางการสัญจรจะเป็นส่วนหน ึ่ งของการท ี่ จะชมส ื่ อสารอ่านหรือดูสิ่งต่างๆ ในนิทรรศการดังน ั้ นการวางเรียงระบบการสัญจรที่ดีจะช่วยให้ผู้เข้าชมนิทรรศการได้เดินชมได้โดยง่าย และเกิดความเข้าใจในนิทรรศการเป็นการส ื่ อสารอย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล ตัวอย่างรูปแบบการสัญจรในลักษณะต่างๆ ให้กําหนดเส้นทางสัญจรโดยใช้เส้นในลักษณะต่างๆ เพ ื่อจะให้เห็นถึงการเดินของคนหน ึ่ งคนท ี่ จะเข้ามาชมนิทรรศการ ดังรูปแบบตัวอย่างของเส้นที่นํามาใช้ ในการเข้าชมนิทรรศการ
160 ภาพท ี่ 11.7 การสัญจรแบบเส้นเดียว
161 ภาพท ี่ 11.8 การสัญจรแบบเส้นหลายเส้น
162 สรุป จากท ี่ กล่าวมาการออกแบบผังนิทรรศการคือการจัดวางระบบ ของการจัดวาง สิ่งต่างๆใน นิทรรศการต ั้ งแต่บอร์ดตู้จัดแสดง สิ่งของจัดแสดงหรือป้ายประชาสัมพันธ์ต่างๆท ี่ จะต้องคํานึงถึงการ สื่อสารกับผู้ชมและความสวยงามจะต้องสอดคล้องไปกับเส้นทางการเดินและการสัญจรน ั่ นคือบริเวณ ว่างที่ต่อเน ื่องให้ผู้คนได้ใช้เดินเพ ื่ อรับชมและหยุดชมนิทรรศการต่างๆ ตามตู้จัดแสดงบอร์ดหรือส ิ่ งของ จัดแสดงท ั้ งน ี้ จะต้องมีความสวยงามมีสัญลักษณ์ที่เป็นเอกลักษณ์และมีระบบท ี่ สามารถจะ ให้ผู้เข้าชมได้ เรียนรู้และรับรู้การส ื่ อสารของนิทรรศการน ั้นได้อย่างดีการจัดเส้นทางการสัญจรได้อย่างดีนั้น จะเป็นตัว ช่วย ในยามเกิดเหตุฉุกเฉิน หรือ หยุดการรับชมกระทันหัน เน ื่ องจากอุบัติเหตุหรือการเจ็บป่วย ต่างๆ เส้นทางสัญจรจําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่ จะต้องทําให้เกิดการเล ื่อนไหลไม่เกิดการตัด และ สวนทางกันหลายจุด เพราะจะทําให้นิทรรศการที่มีผู้เข้าชมจํานวนมากเกิดการติดขัดขึ้น คําถามทบทวน 1. จงอธิบายลักษณะของการออกแบบผังนิทรรศการ 2. จงอธิบายข ั้ นตอนการออกแบบผังนิทรรศการ 3. จงอธิบายถึง การออกแบบการสัญจรในนิทรรศการ 4. จง ยกตัวอย่าง รูปแบบเส้นทางการสัญจรในนิทรรศการ 5. จงอธิบาย ถึงการนําเสนอผังนิทรรศการ
163 เอกสารอางอ้ ิง ภาษาไทย วัฒนะ จูฑะวิภาค. (2542). ศิลปะการจัดนิทรรศการ.กรุงเทพฯ:สํานักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย. ภาษาอังกฤษ E.A.A. Aviation Museum. (2019). exhibition-map. .[Online] Accessed 11 May 2019) Available fromhttps://www.eaa.org/eaa-museum/visitor-information/museum- maps Jasmine children's Museum.(2019). exhibition-map. .[Online] Accessed 11 May 2019) Available from http://www.jasminemoran.com/exhibits/ Natashapradith.wordpress.com.(2019). exhibition-map. .[Online] Accessed 11 May 2019) Available from https://natashapradith.wordpress.com/2015/03/30/exhibition- map/ Omaha children's Museum. (2019). Omaha children's Museum Directory .[Online] Accessed 11 May 2019) Available from http://www.ocm.org/visit/ museum-map Yaldhurst Museum.(2019) .Yaldhurst Museum visitor map. .[Online] Accessed 11 May 2019) Available from https://www.yaldhurstmuseum.co.nz/about/museum-map/
164
บทท ี่ 12 การออกแบบป้ายนิเทศและจัดวางวัตถุ ป้ายหรือป้ายนิทรรศการมีความสําคัญอย่างย ิ่ งต่อการส ื่อสารให้ผู้เข้าชมนิทรรศการรวมถึงการ แสดงสินค้าต่างๆ และใช้ในวิชาชีพครูที่จะส ื่ อสาร ถึงข้อมูลต่างๆสู่ผู้ชมทําให้เกิดความสวยงามข ึ้นใน นิทรรศการได้อีกด้วย ป้ายใช้สื่อสารได้ทั้งภาพและข้อมูลท ี่เป็นตัวอักษร ในลักษณะต่างๆนอกจากป้าย แล้วตู้การจัดแสดงวัตถุหรือ ศิลปะต่างๆก็มีความสําคัญอย่างย ิ่งในการจัดแสดงนิทรรศการให้เกิดความ สวยงามซ ึ่ งมีหลายประเภทตามลักษณะของมุมมอง นอกจากนี้ยังมีอุปกรณ์ที่สําคัญอีกอย่างหน ึ่ งคือแท่น สําหรับการจัดแสดงใช้ตั้งวางศิลปะวัตถุหรือวัตถุจัดแสดงให้เกิดความสวยงามท ั้ งนี้ขึ้นอยู่กับวัตถุและ วิธีการต ั้ งและจัดวาง โดยมีรายละเอียดดังต่อไปนี้ 1. การออกแบบป้ายนิเทศ ป้ายหรือป้ายนิเทศเป็นอุปกรณ์ที่สําคัญที่ทําให้นิทรรศการส ื่ อสารกับผู้ชมและเกิดสวยงามได้ อย่างดีซึ่งป้ายมีด้วยกันหลายอย่าง ทั้งการจัดป้ายต่อเน ื่ องการ การจัดแผงป้ายลอยโดยมีโครงสร้างช่วย การจัดป้ายต ั้ งลอย การจัดป้ายที่ต่อให้จากเพดาน และ การจัดป้ายท ี่ แขวนตามผนังหรือโครงสร้างต่างๆ ตัวอย่างเช่นป้ายมีขาต ั้ งมีลักษณะแบบกระดานดํา สามารถเคล ื่ อนที่ย้ายและติดต ั้งได้สะดวก ส่วนการจัด ป้ายนิเทศน ั้ นต้องคํานึงถึง ยึดหลัก อายุระดับความเข้าใจ ระดับการศึกษาของกล่มเป้าหมาย ขนาด รูปแบบ หรือ สีตัวอักษรและสีพื้น ดังรายละเอียดต่อไปนี้ ถ้าเป็นอุปกรณ์สําคัญ ในการท ี่ จะแสดงรูปภาพวัตถุอุปกรณ์ตลอดจนผลงานและสินค้าต่างๆ ที่ นํามาจัดแสดงป้ายมีราคาชนิดเม ื่อไหร่รูปแบบโดยส่วนใหญ่แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะคือป้ายถาวรป้าย ชนิดท ี่ เคล ื่ อนท ี่ได้ ป้ายแบบ 4 แผงจึงติดกันในลักษณะเคร ื่ องหมายบวก ป้ายแบบน ี้ให้ถึงความม ั่ นคง ในการจัด วางแต่จะแบ่งสัดส่วนของเน ื้อหาออกเป็นช่วงๆไม่เหมาะกับการจัดแสดงในเนื้ อหาแบบยาวและต่อเน ื่ อง แต่จะมีพื้นท ี่ของป้ายจํานวน 8 ส่วน ซึ่งใช้ได้คุ้มค่า ป้ายแบบติดผนัง หรือแขวนตามกําแพง ให้แบบน ี้เป็นที่นิยมมากหากแต่ข้อเสียคือหากไปต้อง จัดนิทรรศการในที่การแจ้งและไม่มีผนังหรือกําแพงจะไม่มีที่ยึด เก ี่ ยวหรือห้อยลงมา ป้ายแบบห้อย จากเพดาน ป้ายแบบน ี้ให้ความรู้สึกถึงความ ทันสมัยโล่งโปร่งโดยเฉพาะพื้ นท ี่ ส่วนล่าง หากแต่ โครงสร้างของเพดานต้องมีความแข็งแรงคงทนซ ึ่ งส่วนใหญ่มักเกิดในห้องจัดแสดงถาวร ป้ายแบบกล่องสีด้าน มีลักษณะ เป็นกล่องสีด้านขนาดต่างๆ จะจัดแสดง ทั้ง 4 ด้านของกล่อง หากแต่จะเสียพ ื้ นท ี่ภายในกล่องทั้ง 4 ด้านใน
166 ป้ายกับการจัดวาง ป้ายท ี่ เรียงแนวตรงต่อเน ื่ อง เป็นป้ายท ี่ เหมาะกับเน ื้ อหาที่มีความต่อเน ื่ องสามารถนําป้ายมา เรียงต่อกันได้ระยะยาวแบ่งส่วนตามความเหมาะสมของป้ายแต่ละเร ื่ องผู้เข้าชมสามารถอ่านได้อย่าง ต่อเน ื่ องและมีเน ื้ อหาสอดคล้องกับวิธีการเดิน หรือการสัญจร ที่สะดวกที่สุด ป้ายที่ยื่นออกมาจากผนัง เป็นป้ายที่ยื่นออกมาจากผนังติดจากผนังส่วนใดส่วนหน ึ่ งหรือสอง ส่วนป้ายในลักษณะน ี้ จะทําให้เกิดความรู้สึกถึงมิติที่ยื่นออกมาและมักจะต้องแบ่งเร ื่องให้มีความ สอดคล้องเหมาะสมอาจจะต้องมีสัญลักษณ์สําหรับการบอกถึง เน ื้อหาในป้ายต่อไป ป้ายท ี่ เรียงแบบหีบเพลงชัก เป็นลักษณะของการเรียนแบบเสียงจากมุมผนัง 45 องศาสลับกัน ไปมีลักษณะคล้ายเส้นซิกแซกเม ื่ อมองจากด้านบน มีความต่อเน ื่องของป้ายและมีความแข็งแรงคงทนไม่ ล้มง่ายๆเม ื่อโดนแรงลม แต่บอกชนิดนี้มุมของการอ่านจะทําให้เกิดความส ิ้นเปลืองในพื้ นท ี่ เน ื่ องจากช่วง ที่เป็นมุมทับซ้อนกันวิธีการสัญจรจะได้เพียงคนเดียวแต่มีมิติที่สวยงาม ป้ายท ี่ เรียงและก ั้นเป็นห้อง เหมาะสมกับการจัดแสดงนิทรรศการในขนาดใหญ่สามารถจัดวาง นําป้ายมาเรียงต่อเป็นห้องรูปทรงต่างๆท ั้ งส ี่ เหล ี่ ยมรูปทรงโค้งคร ึ่ งวงกลมรูปทรงวงรีและสามารถ ออกแบบให้ใช้ป้ายได้ทั้ง 2 ด้าน ถ้าเป็นท ี่ แคบข้อเสียคือการสัญจรจะเกิดมุมอับข ึ้ นทําให้เกิดการติดขัด หากมีผู้ชมจํานวนมาก ป้ายตามลักษณะของวัสดุ ป้ายช ั่ วคราวจากกระดาษหรือกระดาษอัด กระดาษถือเป็นวัสดุหาง่ายมีน้ําหนักเบาและราคา ถูก และมีขนาดหลากหลายสามารถนําไปดัดแปลงทําป้ายได้หลายรูปแบบลักษณะแต่ข้อเสียคือไม่ทนต่อ ความช ื้ นและน้ํา หากมีขนาดใหญ่มากจะโกงและงอตัวได้ง่าย ป้ายจากตะแกรงแตก เป็นอีกลักษณะหน ึ่ งท ี่ สามารถนําประยุกต์ใช้ได้และมีความคงทนทั้ง ตะแกรงเหล็กและตะแกรงเหล็กหุ้มพลาสติก ข้อเสียคือการติดต ั้ งถ้าและงานด้านบนบางชนิดจะติดตั้ง ยากและขาดพ ื้ นหลังท ี่ สวยงาม ป้ายจากไม้อัด เป็นวัสดุที่ต้องอาศัยโครงสร้างไม้ดามด้านหลัง แต่สามารถสร้างให้มีความ เรียบร้อยสวยงามและมีความถาวรมากและใช้งบประมาณสูง ป้ายนิเทศมีความสําคัญอย่างย ิ่ งกับการส ื่อสารให้ผู้เข้าชมนิทรรศการได้ใช้สื่อความหมายและ ความรู้ต่างๆสู่ผู้ชมจากผู้ที่จัดนิทรรศการ ป้ายนิเทศแบ่งออกเป็นลักษณะหลักๆได้ดังน ี้ 1) ป้ายนิเทศป้ายช ื่ อนิทรรศการ (Backdrop)
167 เป็นป้ายท ี่ เน้นความงดงามและช ื่ อของกิจการเป็นหลัก จะมีภาพหรือโลโก้ประกอบ เป็นสัญลักษณ์และส่วนใหญ่จะติดอยู่ตรงทางเข้างานเพ ื่อให้เห็นเด่นชัด ความสําคัญของป้ายนิเทศแบบน ี้ คือตัวหนังสือท ี่ จะต้องออกแบบให้สวยงามพร้อมกับภาพหรือผลงานวัตถุชิ้นสําคัญ ในการจัดแสดง ภาพท ี่ 12.1 ป้ายนิเทศแบบป้ายช ื่ อนิทรรศการ
168 ภาพท ี่ 12.2 ป้ายนิเทศแบบป้ายช ื่ อนิทรรศการ 2) ป้ายนิเทศแบบเล่าเร ื่ อง (Story teller) ภาพท ี่ 12.3 ป้ายนิเทศแบบเล่าเร ื่ อง โดยส่วนใหญ่จะเป็นเน ื้ อหาของภาพ และข้อความ ที่เล่าเร ื่ องอาจจะมีหัวข้อเร ื่ องนํา เป็นตัวเด่น การจัดวางต้องอาศัยระบบระเบียบท ี่ เรียงร้อยต่อกัน และคํานึงถึงระดับสายตาของผู้อ่าน ต้องเน้น ภาพให้มีขนาดใหญ่และตัวหนังสือที่อ่านชัดเจน และให้ความสําคัญของขนาดตัวหนังสือท ี่ ต่างกัน เพ ื่อให้ผู้ชมจับประเด็นสําคัญของเน ื้อหาในบอร์ดน ั้นได้
169 ภาพท ี่ 12.4 ป้ายนิเทศแบบเล่าเร ื่ อง ภาพท ี่ 12.5 ป้ายนิเทศแบบเล่าเร ื่ อง
170 ภาพท ี่ 12.6 ป้ายนิเทศแบบเล่าเร ื่ อง 3) ป้ายนิเทศแบบภาพ (Picture gallery) ป้ายนิเทศแบบรูปภาพ เป็นการแสดงรูปภาพต่างๆ ที่นําเสนอเร ื่ องราวที่สําคัญและ เก ี่ ยวข้อง จัดนิทรรศการน ั้ นๆ ได้เป็นภาพมาเรียงต่อกันจัดวางให้เป็นระบบระเบียบตามหมวดหมู่เน ื้ อหา สาระอาจจะมีตัวหนังสือขนาดเล็กประกอบ ภาพท ี่ 12.7 ป้ายนิเทศแบบภาพ
171 4) ป้ายนิเทศแบบเส้นเวลา (Time line) เป็นการจัดป้ายนิเทศท ี่ จะพบมากที่สุดในเทศกาลในเชิงประวัติศาสตร์เน ื่ องจากจะนํา วัตถุจัดแสดงหรือศิลปะวัตถุในสมัยโบราณมาจัดวางให้เห็นพัฒนาการในช่วงต่างๆตามปีปฏิทินซ ึ่ งมี เทคนิคมากมายในการนําเสนอท ั้ งนําเสนอเป็นเส้นเวลาและสอดแทรกเร ื่ องราวต่าง ๆ ภาพท ี่ 12.8 ป้ายนิเทศแบบเส้นเวลา ภาพท ี่ 12.9 ป้ายนิเทศแบบเส้นเวลา
172 ภาพท ี่ 12.10 ป้ายนิเทศแบบเส้นเวลา 5) ป้ายนิเทศแบบอธิบายรายละเอียด (Detail Description) จะเป็นลักษณะเน ื้ อหาท ั้ งหมดสําหรับการอธิบายรายละเอียดของศิลปะวัตถุจะมีหลาย วิธีในการนําเสนอบางคร ั้งอาจเป็นแผ่นป้าย ที่มีขนาดไม่ใหญ่ ติดหมายด้านใดด้านหน ึ่ งของตู้จัดแสดง ศิลปะวัตถุเพ ื่อให้ผู้ชมได้ความรู้จากการชมศิลปะวัตถุนั้นหรือบางคร ั้ งก็จะนําเสนอเป็นบอร์ด เรียบร้อย ต่อเน ื่ องการอยู่ด้านหลังศิลปะวัตถุแต่โดยส่วนใหญ่มักจะเน้นเน ื้ อหาท ี่เป็นข้อความและรูปภาพที่ อธิบาย หรือขยายต่อจากศิลปะวัตถุหรือวัตถุจะแสดงนานๆ
173 ภาพท ี่ 12.11 ป้ายนิเทศแบบบอกรายละเอียด หลักการจัดป้ายนิเทศ สีที่เป็นหลักการตัวแรกท ี่ สร้างความสนใจในระยะไกลเมื่ อผู้ชมยังไม่เห็นตัวอักษรหลักการใช้สีใน การออกแบบป้ายนิเทศดีๆควรใช้สีไม่เกิน 4 สีและมีสีหลักเป็นสีใดสีหน ึ่ งตลอดท ั้ งงาน สีตัวอักษรสี ตัวอักษรหรือตัวหนังสือน ั้นจะใช้สีใดก็ได้หากแต่ความสําคัญอยู่ที่พื้นหลักการที่ดีแล้วควรใช้พื้นสีอ่อน ตัวหนังสือสีเข้มแต่หากจะใช้พื้นสีเข้มตัวหนังสือก็ควรเป็นสีอ่อนหลักการนี้สิ่งที่สําคัญคือทําให้ผู้ชมอ่าน ตัวอักษรหรือตัวหนังสือท ี่ อยู่บนพ ื้ นนนได ั้ ้ชัดเจน และควรหลีกเล ี่ ยงตัวหนังสือที่ทับกับรูปภาพ
174 รูปและลวดลาย โดยส่วนใหญ่แล้วลูกจะมีความสําคัญรูปแบ่งออกเป็นหลายประเภทคือรูป ถ่ายรูปวาดรูปแบบกราฟิกซ ึ่งการใช้จะมีความแตกต่างกันหากรูปแบบกราฟิกเช่นโลโก้ก็จะใช้ประกอบ ตัวอักษรหรือประกอบส่วนใดส่วนหน ึ่ งของ ป้าย นิทรรศการ ส่วนการใช้ลวดลายจะต้องเป็นลวดลายที่มีที่มาหรือออกแบบให้สอดคล้องกับตัวนิทรรศการโดย ส่วนใหญ่การใช้ลวดลายจะมาประกอบกับการจัดภาพจัดป้ายนิเทศเช่นขอบป้ายนิเทศหรือขอบตู้และ แท่นจัดแสดงท ี่ จะต้องนําเสนอเพ ื่ อสร้างอัตลักษณ์ที่เรียกว่าเอกภาพให้เกิดข ึ้ นท ั้ งงานนิทรรศการ บริเวณว่าง บริเวณว่างของบอร์ดมีความสําคัญอย่างย ิ่ งบางคร ั้งการใส่เน ื้ อหาก็ไม่ควรจะใส่จนสุดพ ื้ นล่างของ บอร์ดที่มีขนาดใหญ่หรือปล่อยให้ปอดมีพื้นที่ว่างมากเกินไปบริเวณว่างในที่นี้หมายถึงบริเวณว่างของ ระยะระดับสายตาในการมองด้วยเพราะบริเวณว่างเหล่าน ี้จะเป็นบริเวณที่จุดสําคัญที่บุคคลจะกวาดตา เห็นเป็นส ิ่ งแรก บริเวณว่างของป้ายนิเทศมีความสัมพันธ์กับระดับสายตาของการมองเห็น และระยะห่าง ของการมอง ความสมดุล ดุลยภาพ ในป้ายนิเทศจะมีส่วนที่ทําให้ป้ายนิเทศเกิดอารมณ์ที่แตกต่างกันหากใช้สมดุลแบบ สมมาตรจะเหมาะกับส ิ่ งท ี่ให้ความรู้สึกท ี่เป็นทางการความรู้สึกท ี่ สองข้างมีความเท่ากันแต่หากเป็นสมดุล แบบอสมมาตรจะให้ความรู้สึกที่ร่วมสมัยดึงดูดเข้าไปสู่จุดสําคัญได้ง่ายกว่าซ ึ่ งส ิ่ งน ี้ จะสอดคล้องกับ จุดเด่นและจุดประสงค์ของนิทรรศการนั้นๆ จุดเด่น ผู้ออกแบบป้ายนิเทศต้องคํานึงว่าป้ายนิเทศของตนเองจะนําเสนอในลักษณะใดตาม 5 ประเภท ของป้ายนิเทศหากเป็นป้ายนิเทศบางชนิดจุดเด่นจะอยู่ที่ตัวหนังสือเช่นป้าย Backdrop บางชนิดจะอยู่ที่ ตัวภาพเพราะต้องการนําเสนอภาพเป็นตัวหลักแต่หาจุดเด่นจะเกิดข ึ้นได้ในลักษณะของป้ายนิเทศท ี่ ต้องการโชว์ความ เด่นของส ิ่งใดสิ่ งหนึ่ง หากเป็นความหลากหลายแล้วป้ายนิเทศต้องสร้างจุดเด่นท ี่ เรียง ต่อกันเป็นกลุ่มเพ ื่อให้เกิดจุดเด่นในองค์รวมของท ั้ งบอร์ดและเหลือบริเวณว่างไว้สําหรับสร้าง องค์ประกอบและจุดเด่นน ั้ นด้วย
175 ภาพท ี่ 12.12 ป้ายนิเทศที่มีการทับซ้อนให้เกิดปฏิสัมพันธ์กับผู้ชม 2. การออกแบบการจัดวางวัตถุจัดแสดง การออกแบบการจัดวางวัตถุจัดแสดงส ิ่ งสําคัญคือ ตู้จัดแสดงและแท่นจัดแสดงที่ต้องจัดวาง สิ่งของรวมถึงวัตถุจัดแสดงให้มีควาสวยงามและเป็นจัดสนใจโดยเฉพาะนิทรรศการด้านการตลอด ดังน ี้
176 1) ตู้จัดแสดง ตู้จัดแสดงหมายถึง ตัวเคร ื่ องเรือนขนาดใหญ่สําหรับ ใช้นําเสนอตัววัตถุสิ่งของแบบจําลองต่างๆ เพ ื่อให้ผู้คนท ี่ มาชมนิทรรศการได้เห็นและเพ ื่อป้องกันรักษา วัตถุจัดแสดงน ั้ นๆจากแสงสว่างความร้อน ความช ื้ นและจากมือ ของคน ภาพท ี่ 12.13 ตู้จัดแสดงแบบตู้แบบต่างๆ ภาพท ี่ 12.14 ตู้จัดแสดงเพ ื่อป้องกันมือและความเสียหายจากผู้ชม หลักการออกแบบตู้จัดแสดงจะต้องคํานึงถึงระดับความสูงของคน มุมมองที่ต้องการให้คนชม นิทรรศการเห็น และสถานที่ตั้ง ทั้งน ี้ จะต้องคํานึงถึงขนาดของวัตถุเป็นหลัก ที่ใช้บรรจุลงภายในตู้โดย ลักษณะของตู้จะประกอบไปด้วยโครงสร้างของไม้หรือโลหะและบานกระจกทั้ งแบบบานเล ื่อนบานเปิด และบานปิดตาย
177 ตู้จัดแสดงแบบโต๊ะ (Table showcase) เป็นตู้แสดงที่มีขนาดสูง 75-90 เซนติเมตร วางส ิ่งของให้ผู้คนได้ชมโดยเน้นส ิ่ งของจัดแสดงให้ เห็นด้านบนเหมาะสมกับการจัดแสดงส ิ่ งของเช่นหนังสือ สมุดไท เคร ื่องประดับขนาดเล็กหรือส ิ่ งของที่มี ชิ้นเล็กและมุ่งให้คนมองจากด้านบนของวัตถุสิ่งของน ั้ นท ั้ งน ี้ รวมถึงแบบจําลองของสถานที่ต่างๆที่นิยม วางในระดับ ต่ําเพ ื่อให้คนได้มองไประยะไกล มีหลายรูปแบบแต่โดยส่วนใหญ่จะมีกระจกอยู่ด้านบนและ ด้านข้าง โดยที่ กระจกด้านบนจะเป็นกระจกเต็มแผ่นและกระจกด้านข้าง จะเป็นเพียงส่วนหน ึ่ งหรือส่วน ที่เป็นเหมือนกับล ิ้ นชักของตัวโต๊ะก็ได้ ภาพท ี่ 12.15 ตู้จัดแสดงแบบโต๊ะ ตู้จัดแสดงแบบเอียงตามระดับสายตา เป็นผู้จัดแสดงที่จัดให้เกิดมุมมองระดับสายตาและ มักจะมีอุปกรณ์ที่โปรดโต้ตอบแบบอินเทอร์ แอคทีฟตู้ในลักษณะน ี้ จะมีราคาสูงเพราะต้องปรับและใส่เทคโนโลยีกลไกเช่นจอภาพทีวีเพ ื่อให้เกิดการ เคล ื่อนไหวและการนําชมอัตโนมัติซึ่งจะต้องคํานึงถึงระดับของผู้ชมท ี่ เข้าชมหากเป็นพิพิธภัณฑ์เด็กก็ จะต้องมีระดับที่ต่ําหากเป็นพิพิธภัณฑ์ที่ผู้ใหญ่เข้าโดยส่วนใหญ่ก็จะมีระดับกลางๆ
178 ภาพท ี่ 12.16 ตู้จัดแสดงแบบเอียงตามระดับสายตา ตู้จัดแสดงแบบสูง (Upright Showcase) เป็นตู้จัดแสดงแบบสูงต ั้ งแต่พื้นจอดรถเพดานโดยตู้จะแสดงลักษณะน ี้ แบ่งออกเป็น 3 ลักษณะ (วัฒนะ จูฑะวิภาค, 2542) ตู้แบบ freestanding Showcase เป็นต่อที่มีขนาดใหญ่บางคร ั้ งสูงจากพ ื้ นจรดเพดานหรือ ศีรษะผู้ชม มีทั้งเป็นลักษณะแบบกระจกทั้ง 2 ด้าน หน้าหลังและมีกระจกด้านเดียวซ ึ่ งเม ื่ อนํามาก ั้ นห้อง ก็สามารถใช้ด้านหลังเป็นป้ายสําหรับจัด เน ื้ อหาต่างๆได้ ตู้แบบ Wall Showcase เป็นตู้จัดแสดงสําหรับการจัดแสดงสินค้าของที่มีความสูงเพราะเป็นตู้ ที่มีความสูง อาจจะฝังใจกับผนังแขวนห้อยลงมา หรือต ั้ งลอยตัวตู้ชนิดน ี้ อาจจะออกแบบ ให้เป็นส่วน หนึ่งของผนังก ั้ นห้องที่มีลักษณะกลมกลืนไปกับเทศกาลนานๆแต่มันจะต้องมีโครงสร้างแข็งแรงเน ื่ องจาก มีขนาดและความสูง ตู้แบบ Inset show case เป็นผู้จัดแสดงที่จัดวางมาเป็นชุดแล้วอาจจะมีการเคล ื่ อนย้ายหรือ ประกอบขยับได้บ้างเป็นบางช ิ้นโดยส่วนใหญ่จะเหมาะกับห้องที่มีความโล่งหรือมีผนังด้านเดียวเป็นตู้จัด แสดงท ี่ไม่ต้องตกแต่งส ิ่ งอ ื่ นเพิ่มเติมมาก
179 ภาพท ี่ 12.17 ตู้จัดแสดงแบบตู้แบบ freestanding Showcase 2) แท่น จัดแสดง มีลักษณะเป็นกล่องส ี่ เหล ี่ ยมจตุรัส หรือ ผืนผ้า ทรงกระบอก ที่มีความสูง สําหรับจัดต ั้ งวาง ผลงานหรือส ิ่ งของจัดแสดงที่มีขนาดใหญ่หาก แบ่งตามวัสดุโดยส่วนใหญ่มักจะมีโครงสร้างเป็นเหล็ก และหุ้มด้วยไม้อัด หินอ่อนหินแกรนิต อลูมิเนียมคอมโพสิต เป็นต้น บ้านมีการตกแต่ง ด้วยค ิ้ วลวดลาย ต่างๆให้เกิดความสวยงาม การใช้แท่นจัดแสดงในการจัดแสดงนิทรรศการอาจจะใช้ประกอบการไหล แบบเน ื่ องจากพ ื้ นที่จํากัดหากแต่ต้องการประหยัดงบประมาณจําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่ จะต้องเลือกใช้แท่นจัด แสดงที่มีลักษณะเหมือนกันเพ ื่อความสะดวกหากเป็นการเช่า และนําไปใช้จัดวางที่ต่างกันปรับเปลี่ ยน ตามสถานการณ์ของอาคารและรูปแบบนิทรรศการดังรายละเอียดต่อไปนี้
180 การแบ่งแท่นจัดแสดงจะแบ่งออกเป็น 4 ลักษณะคือ 2.1) แท่นจัดแสดงแบบมองด้านเดียวมุ่งให้ผู้ชมมองวัตถุจะแสดงเพียงด้านเดียวโดยส่วนใหญ่ เป็นวัตถุแนวระนาบท ี่ เห็นจากด้านข้างเช่นงานประติมากรรมนูนสูงประติมากรรมนูนต่ํา 2.2) แท่นจัดแสดงแบบมองได้ 2 ด้าน โดยส่วนใหญ่ มักจะวางไว้ในมุมมองด้านใดด้านหนึ่ง เพ ื่ อบังคับให้ผู้ชมเข้าชมได้ทั้ง 2 ด้าน เป็นส ิ่ งของท ี่ไม่มุ่งเน้นมองแบบรอบด้านหากต้องการให้เห็น ด้านหลังแบบรอบด้านอาจจะต้องใส่กระจกเงาเพ ิ่ มด้านหลังเพ ื่อให้เห็นรายละเอียดของวัตถุจะแสดง ด้านหลัง 2.3) แท่นจัดแสดงแบบมองได้ 3 ด้าน นิยมวางไว้ชิดผนังด้านใดด้านหน ึ่งให้ผู้เข้าชมได้มองวัตถุ จัดแสดงท ั้ งด้านหน้าและด้านข้างท ั้ งสองด้านอาจจะเป็นส ิ่ งของหรือวัตถุจะแสดงที่มุ่งเน้นในลักษณะ เกือบ ลอย ตัวทั้ง 3 ด้าน 2.4) แท่นจัดแสดง แบบมองรอบด้าน เป็นลักษณะแท่นจัดแสดง ที่นําเสนอส ิ่ งของต่างๆท ี่ เห็น หรือมีความสวยงามรอบด้านหรือแบบลอยตัว การจัดวางไม่จําเป็นจะต้องจัดวางก ึ่ งกลางห้องเพียงแต่ เหลือพ ื้ นท ี่ระยะใดระยะหนึ่งให้สามารถเข้าชมได้รอบด้าน นอกจากนี้ยังมีแท่นจัดแสดงท ี่ อยู่ภายในห้องและภายในตู้ที่มีความต่างกันท ี่ ขนาด และวัสดุ แท่นจัดแสดงภายในตู้จะมีความสวยงามและขนาดท ี่ เล็ก เช่น แท่นจัดแสดงสินค้าเล็ก หรือของต่างๆ ภาพท ี่ 12.18 แท่นจัดแสดงในตู้
181 ภาพท ี่ 12.19 แท่นจัดแสดงในตู้ ภาพท ี่ 12.20 แท่นจัดแสดงนอกตู้
182 สรุป ป้ายนิทรรศการมีความสําคัญต่อการจัดนิทรรศการเพราะภาพและตัวอักษรท ี่ เกิดข ึ้ นจะช่วย เรียบเรียงส ิ่ งต่างๆให้เกิดองค์ความรู้และความเพลิดเพลินและความซาบซ ึ้งใจตามวัตถุประสงค์ของ นิทรรศการโดยการจัดป้ายท ั้ งๆท ี่เป็นตัวภาพตัวหนังสือและลําดับของเส้นเวลาจะช่วยทําให้ผู้เข้าชม นิทรรศการได้เข้าใจ เน ื้อหาได้อย่างดีนอกจากน ี้ การจัดโดยอาศัย ตู้จัดแสดงก็เป็นส ิ่ งสําคัญเพราะตู้จัด แสดงจะนํามาซ ึ่ งส ิ่ งของต่างๆท ี่ สามารถนําเสนอเพ ื่ อเพ ิ่ มความสวยงามและความเข้าใจทําให้นิทรรศการ มีความเป็น เคร ื่ องมือในการสื่อสารโดยเฉพาะอย่างย ิ่ งทางด้านการตลาดแล้วการโชว์สินค้าจะต้องอาศัย ตู้โชว์หรือตู้จัดแสดงเป็นสําคัญนอกจากนี้ยังมีอุปกรณ์ที่เก ี่ ยวข้องกับการจัดแสดงน ั่ นคือ แท่นจัดแสดง ที่ สามารถนําส ิ่ งต่างๆวางได้และมองเห็นได้หลายลักษณะหลายมุมมอง ซึ่งจะช่วยให้ผู้เข้าชม ได้เห็น วัตถุ จัดแสดงหรือศิลปวัตถุต่างๆได้ดีไม่แตกต่างกับตู้จะแสดง ดังน ั้ นผู้จัดนิทรรศการจําเป็นจะต้อง เลือกใช้ บอร์ดตู้และแท่นจัดแสดง จัดวางให้สวยงามจะทําให้นิทรรศการส ื่ อสารและทําหน้าท ี่ได้อย่างเต็มท ี่ และ สมบูรณ์แบบ คําถามทบทวน 1. จงอธิบายความหมายของป้ายหรือป้ายนิเทศ 2. จงบอกถึงรูปแบบของป้ายนิเทศ 3. จงบอกถึง ประเภทของป้ายนิเทศ 4. จงอธิบายถึงลักษณะของตู้จัดแสดงและประเภท 5. จงอธิบายถึงลักษณะและประเภทของแท่นจัดแสดง
183 เอกสารอางอ้ ิง ภาษาไทย วัฒนะ จูฑะวิภาค. (2542). ศิลปะการจัดนิทรรศการ.กรุงเทพฯ:สํานักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย.
184
บทท ี่ 13 การออกแบบส ื่ อนิทรรศการ สื่อส ิ่ งพิมพ์ที่ใช้ในการจัดนิทรรศการและพิพิธภัณฑ์ที่เก ี่ ยวข้องมีความสัมพันธ์ในการสื่อสารให้ ข้อมูลและทําการประชาสัมพันธ์โดยสื่ อส ิ่ งพิมพ์หลักท ี่ประกอบไปด้วย สูจิบัตร แผ่นพับหรือโบชัวร์และ โปสเตอร์ซึ่งสามารถนําไปใช้ได้หลากหลายโอกาสโดยมีหลักการออกแบบท ี่ เน้นความกลมกลืนกับตัว งานนิทรรศการ นอกจากน ี้ อาศัยหลักของการใช้ตัวหนังสือกับภาพเป็นวิธีการจัดที่สําคัญและในปัจจุบัน สื่อดิจิตอลหรือ มัลติมีเดียเข้ามามีอิทธิพลต่อส ื่อในการจัดนิทรรศการ สิ่งท ี่ จะพบเห็นหน้าที่สุดคือ video clip เว็บเพจ และ viusual gallary ซึ่งสามารถนําไปพัฒนาต่อจากส ื่ อส ิ่ งพิมพ์เบ ื้ องต้นได้โดยมี รายละเอียดดังน ี้ 1. สูจิบัตร สูจิบัตรหมายถึงเอกสารท ี่ใช้บอกกําหนดการหมายกําหนดการหรือรายการต่างๆท ี่ จะนําเสนอ ให้กับผู้ชมท ี่ เข้ามาชมงานหรือการแสดงต่างๆได้รับรู้ถึงข ั้ นตอนลําดับของวิธีการแสดงหรือกิจกรรมน ั้ นๆ ทั้งน ี้ อาจจะครอบคลุมถึงเนื้อหาต่างๆของการแสดงผู้แสดงหากเป็นนิทรรศการทางศิลปะก็จะหมาย รวมถึงผลงานทางศิลปะผู้จัดสร้างกระบวนการจัดทํา และรวมถึงข้อมูลเน ื้ อหาอ ื่ นๆที่ช่วยส่งเสริมความรู้ ที่เก ี่ ยวข้องกับการแสดง และนิทรรศการนั้นๆ เน ื้ อหาหลักในสูจิบัตร ในหนังสือสูจิบัตร ประกอบไปด้วยเน ื้ อหาหลักๆดังต่อไปนี้ ส่วนคํานิยม จากบุคคลต่างๆ ในนิทรรศการ ตั้งแต่ประธานหรือบุคคลสําคัญที่มีพระคุณ สนับสนุนต่อการจัดนิทรรศการครั้งนั้น ส่วนแนะนํานิทรรศการ จะเป็นส่วนท ี่แสดงให้เห็นถึงแรงบันดาลใจต่างๆและแนวคิดในการจัด นิทรรศการ นํามาใช้เพ ื่ อส ื่อสารให้ผู้เข้าชมได้เข้าใจ นิทรรศการในครั้ งน ั้ นมากย ิ่ งขึ้น ส่วนแนะนําผลงานเป็นส่วน อาจจะเร ื่ องผลงานช ิ้ นสําคัญ มานําเสนอตามจํานวนงบประมาณ ของสูจิบัตรท ี่ได้กําหนดไว้แต่ต้องให้ข้อมูลผลงานตามลักษณะสําคัญต ั้ งแต่ชื่อผลงาน ขนาด เทคนิค ช่วง ปีที่สร้างหรือแนวความคิดสําคัญๆ ในส่วนสุดท้ายส่วนภาคผนวกในส่วนนี้ศิลปินหรือเจ้าของงานนิทรรศการงานนําเสนอบทความท ี่ เป็นองค์ความรู้ต่างๆเพิ่มเติมหรือเป็นบทบรรยายพิเศษที่จะเกิดขึ้นในกิจกรรมประกอบนิทรรศการ หลักการออกแบบสูจิบัตร สี โดยส่วนใหญ่จะเลือกให้เข้ากับสรีระของนิทรรศการ ตั้งแต่ 4 Backdrop สีโลโก้และสี ตัวอักษรต่างๆจะสัมพันธ์กันเพ ื่อให้เกิดความเป็นเอกภาพและความสวยงาม
186 หากเป็นสีของพ ื้ นหลังของภาพโดยส่วนใหญ่จะเลือกสีมาตรฐานเช่น พื้นหลังเป็นสีขาวเทาและ ดํา หรืออาจจะมีสีพิเศษที่สอดคล้องกับงานและส่งเสริมให้งานดูโดดเด่น รูปร่าง และลวดลาย รูปร่างท ี่ใช้ในการออกแบบเกียรติบัตรนิทรรศการส่วนใหญ่จะเป็นรูปร่างของส ิ่ งของตกแต่งรูป ตกแต่งต่างๆแต่ก็มักจะใช้ในจํานวนน้อย หรือปริมาณน้อยเพ ื่อให้เกิดความโดดเด่นกับตัวผลงานยกเว้น เป็นงานนิทรรศการด้านการตลาดรูปต่างๆ ที่เป็นรูปร่างจะช่วยเสริมสร้างอัตลักษณ์ขององค์กรและตัว แบรนด์สินค้า จําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่จะปรากฏบ่อยคร ั้งให้ผู้คนเห็นในแต่ละหน้าของสูจิบัตร ส่วนลวดลายและโลโก้ที่ใช้ในการออกแบบสูจิบัตรนั้น จําเป็นท ี่ จะต้องให้มีความสัมพันธ์กับงาน นิทรรศการและควรใช้ในปริมาณน้อยสร้างให้เกิดพลังและความรู้สึกถึงความหรูหรา ส่งเสริมให้ผลงาน หรือสินค้าต่างๆดูโดดเด่น รูปภาพ โดยส่วนใหญ่ในผลงานเทศกาลมักจะเป็นผลงานศิลปะวัตถุหรือผลิตภัณฑ์ต่างๆท ี่เป็นของจริง นํามาจัดแสดงและการนํามาใช้ในสิทธิบัตรก็นิยมใช้การถ่ายภาพนํามาตัด ตกแต่งแล้วเข้ากระบวนการ จัด artwork เพียงพอท ี่ จะเล่าถึงเน ื้ อหาของนิทรรศการได้อย่างครอบคลุม ตัวหนังสือ ตัวหนังสือถือว่าเป็นส ิ่ งสําคัญอย่างย ิ่งการใช้ตัวหนังสือต้องมีความกลมกลืนกันท ั้ งรูปเล่มและ โดยเฉพาะจุดเด่นท ี่ จะต้องเกิดข ึ้ นกับตัวหนังสือท ี่เป็นหัวข้อต ั้ งแต่ชื่อนิทรรศการท ี่เป็นหัวเร ื่ องหรือ หน้าปกจะต้องมีการออกแบบหรือการใช้ตัวหนังสือที่มีความสวยงามเป็นเอกลักษณ์สอดคล้องกับแนวคิด ในการจัดนิทรรศการ นอกจากนี้สิ่งที่สําคัญอีกอย่างหน ึ่ งคือลําดับของตัวหนังสือท ี่ จะต้องให้ความสําคัญหากเป็น หัวข้อเร ื่ องหัวข้อลองหรือตัวโปรยก็จะต้องมีขนาดของตัวหนังสือท ี่ แตกต่างกันออกไป แต่ตัวหนังสือก็ไม่ ควรจะใหญ่กว่าภาพที่ต้องการจะนําเสนอหากเป็นนิทรรศการทางด้านศิลปะ การจัดวาง การจัดว่ามีส่วนสําคัญอย่างย ิ่งในการออกแบบสูจิบัตร เพราะการจัดวางเป็นการสร้าง ความสัมพันธ์ระหว่างรูปกับตัวหนังสือให้เกิดเอกภาพและจุดเด่นท ี่ สร้างความกลมกลืนกันท ั้ งเน ื้ อหา ภายนอกและภายในเล่มและในส่วนของนิทรรศการจําเป็นอย่างย ิ่ งท ี่ จะต้องสร้างความสัมพันธ์กับ ตัวหนังสือและภาพท ี่ เกิดข ึ้นในนิทรรศการด้วย หลักการออกแบบรูปเล่ม ให้น่าสนใจมีวิธีการจัดวางภาพ ไว้หลายลักษณะ ทั้งวิธีการจัดวางที่น่าสนใจ และการหาภาพที่น่าสนใจดังตัวอย่างปก ในรูปแบบต่างๆท ี่ สามารถนํามาใช้ดัดแปลงเป็นปกสูจิบัตรได้
187 ภาพท ี่ 13.1 ตัวอย่างปกหนังสือ ที่มา: ธีรพันธ์ลีลาวรรณสุข.(2562)
188 ขนาด ขนาดของรูปเล่มสูจิบัตรนิทรรศการต่างๆมักจะมีขนาดรูปเล่มที่มีความแปลกใหม่น่าสนใจ แต่ โดยส่วนใหญ่แล้ว ก็จะเข้าสู่กระบวนการรูปเล่มมาตรฐานซ ึ่ งข ึ้ นอยู่กับขนาดของกระดาษ (บริษัท สุพรีมพร ิ้ นท์ติ้งจํากัด,2562) ขนาดกระดาษสําหรับกระบวนการพิมพ์ ประกอบด้วย มาตรฐานของขนาดกระดาษ ISO 216 มาตรฐานขนาดกระดาษในระบบ ISO 216ได้ถูกกําหนดข ึ้นโดยมีพื้นฐานแนวคิดมาจาก มาตรฐานระบบ German DIN 476 จุดเด่นของมาตรฐานนี้คือเม ื่ อนํากระดาษที่มีขนาดตามที่กําหนดไว้ มาพับครึ่ง ขนาดของกระดาษที่พับแล้วยังคงมีสัดส่วน (อัตราส่วนของด้านสูงกับด้านกว้าง) เดียวกับ ขนาดก่อนพับ มาตรฐานขนาดกระดาษ ANSI ในปี 1995 สถาบันอเมริกันเนช ั่ นแนลสแตนดาร์ด (American National Standards Institute) ได้กําหนดมาตรฐานขนาดกระดาษขึ้น โดยให้ขนาดมาตรฐาน 8.5 x 11 นิ้วใช้รหัส ANSI A และขนาด ledger/tabloid ใช้รหัส ANSI B ซึ่งมาตรฐานรหัสชุดน ี้ใกล้เคียงกับมตรฐานของระบบ ISO ภาพท ี่ 13.2 ขนาดกระดาษสํารับ A