E-book คู่มือยาสมุนไพร ตามกรอบบัญชียาร่วม จังหวัดจันทบุรี

2

คูมือยาสมุนไพร

ตามกรอบบญั ชยี ารวม จงั หวดั จนั ทบรุ ี
สาํ หรบั บุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข

ท่ปี รกึ ษา
นายแพทยอภิรกั ษ พศิ ุทธอาภรณน ายแพทย
สาธารณสขุ จงั หวัดจนั ทบรุ ี

บรรณาธกิ าร
นางเกศรินทร ไทยศรวี งศ
นกั วชิ าการสาธารณสขุ เช่ียวชาญ (ดา นสงเสริมพัฒนา)

ผชู วยบรรณาธิการ
นางสาวณัฐธยาน วงษว าทย
แพทยแ ผนไทย
นางสาวรษั ฏาวลั ย โพธิขันธ
นกั วิชาการสาธารณสขุ ชำนาญการ

2

กิตติกรรมประกาศ

คูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรีเลมนี้สําเร็จลุลวงดวยดีจากความกรุณาชวยเหลือ
แนะนํา ใหคําปรึกษา ดวยความเอาใจใสอยางดียิ่งจากอาจารยเพ็ญศรี สงวนทรัพย และอาจารยอาจิณ สวางชีพ
อาจารยแพทยแ ผนไทย ผูท รงคุณวฒุ ิ คณะผูจัดทําขอกราบขอบพระคุณเปนอยา งสูงมา ณ โอกาสนี้

ขอขอบคุณนายพินิต ชินสรอย เภสัชกรปฏิบัติการ โรงพยาบาลวังนํ้าเย็น ท่ีสนับสนุนขอมูลที่เปน
ประโยชนในการจัดทําแนวทางเวชปฏิบตั ฯิ ฉบับน้ี

ขอขอบคุณคณะกรรมการบริหารระบบและเครือขายบริการสุขภาพ จังหวัดจันทบุรี คณะกรรมการ
พัฒนาระบบบริการสุขภาพ (Service Plan) สาขาการแพทยแผนไทย และการแพทยผสมผสาน จังหวัดจันทบุรี
และทีมสหสาขาวิชาชีพทุกทาน ท่ีชวยตรวจสอบและใหขอเสนอแนะ ตางๆ ทําใหการจัดทําคูมือยาสมุนไพรตาม
กรอบบญั ชียารว มเลม นี้ มคี วามสมบรู ณ ครบถวนมากย่ิงข้ึน

ขอขอบคุณ นายแพทยอภิรักษ พิศุทธอาภรณ นายแพทยสาธารณสุข จังหวัดจันทบุรี นางเกศรินทร
ไทยศรีวงศ นักวิชาการสาธารณสุขเชี่ยวชาญ ดานสงเสริมพัฒนา บุคลากรกลุมงานการแพทยแผนไทยและ
การแพทยทางเลือก สํานักงานสาธารณสุขจังหวัดจันทบุรีทุกทาน ที่ใหการสงเสริมและสนับสนุนปจจัยสําคัญ
อันนํามาสูความสําเร็จของการดําเนนิ งานในคร้ังน้ี ท้ังดานนโยบาย บุคลากร วัสดุ อุปกรณ สถานที่ งบประมาณ
โดยเฉพาะอยา งยิ่งคาํ ชี้แนะตา งๆ ที่ทําใหการจดั ทําคมู อื ยาสมนุ ไพรตามกรอบบัญชยี ารว มเลม น้ี สําเร็จลุลว งดว ยดี

คณะผูจัดทําหวังคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวมเลมนี้ จะเปนประโยชนต อผปู ฏบิ ัติงาน สงผลดีตอ
ผูรับบริการ และเปนการอนุรักษ พัฒนาองคความรูแพทยแผนไทยใหค งอยู เพื่อการพ่ึงพาตนเองของประเทศชาติ
ลดการนําเขายาจากตางประเทศ ใหคนไทยสุขภาพดี วิถีไทย เพ่ือการนําไปสูการสรางประเทศท่ีม่ันคง มั่งค่ังและ
ยง่ั ยนื ตอไป

ทายท่ีสุดคณะผจู ดั ทาํ ขอมอบคุณความดีท้ังหมด ทีเ่ กิดจากการจัดทาํ และใชป ระโยชนจากคมู ือยาสมุนไพร
ตามกรอบบัญชียารวมเลมน้ี ใหแกเหลาคณาจารยท่ีไดประสิทธิประสาทวิชา ตลอดจนผูมีพระคุณทุกทาน
เพื่อเปนกตัญูกตเวทิตาคุณ สําหรับขอบกพรองตาง ๆ ท่ีอาจจะมีบางน้ัน คณะผูจัดทําตองขอภัยไว ณ ที่น้ีและ
ยินดที ่จี ะรบั ฟง คาํ แนะนาํ จากทุกทานที่ไดนาํ ไปใช เพ่ือเปน ประโยชนในการพัฒนางานการแพทยแผนไทยสบื ตอไป

คณะผูจ ัดทาํ

กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จนั ทบรุ ี ก



คาํ นํา

ภูมิปญญาดานการแพทยแผนไทยซึ่งเปนภูมิปญญาดั้งเดิมของคนไทย ท่ีใชในการดูแลรักษาอาการ
เจ็บปวยมาตั้งแตสมัยโบราณกาล ในปจจุบันไดมีการพัฒนาจนสามารถเขาสูระบบการบริการในสถานบริการ
สาธารณสุขของรัฐ ซ่ึงประชาชนใหความสนใจและใชบริการมากขึ้นตามลําดับ สํานักงานสาธารณสุข จังหวัด
จันทบุรี ไดรับการคัดเลือกใหเปนจังหวัดนํารองโครงการเมืองสมุนไพร ในป พ.ศ. 2561 และมีนโยบาย
“สงเสริมการใชยาสมุนไพรในการดูแลสุขภาพของประชาชน และเนนการใชยาสมุนไพรทดแทน
ยาแผนปจจบุ ัน” จึงไดมีการออกประกาศ เรื่อง การสงเสรมิ การใชยาสมุนไพรในระบบบริการสุขภาพ จังหวัด
จันทบุรี ป 2561 แตในปจจุบันไมมีคูมือการใชยาสมุนไพรสําหรับบุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข
ดังนั้นสํานักงานสาธารณสุขจังหวัดจันทบุรีจึงไดจัดทําคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวมสําหรับบุคลากร
ทางการแพทยและสาธารณสขุ จังหวัดจันทบรุ ี เพอื่ เปนแนวทาง ในการส่ังใชย าสมุนไพรในการดูแลรักษาผูปวย
ใหเปนไปในทิศทางเดียวกันอยางถูกตอง เหมาะสมและปลอดภัย ทั้งยังเพ่ิมความเช่ือม่ันในการใชยาสมุนไพร
เพือ่ บาํ บัดรกั ษาโรคตอ ไป

คูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม สําหรับบุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข จังหวัดจันทบุรี
ที่จัดทําข้ึนตามกรอบบัญชียาหลัก 41 รายการ แบงออกเปน 11 กลุม ไดแก กลุมระบบไหลเวียนโลหิต
กลุมระบบทางเดินอาหาร กลุมสูติศาสตรนรีเวชวิทยา กลุมไขและแกรอนใน กลุมระบบทางเดินหายใจ
กลุมบํารุงโลหิต กลุมระบบกลามเน้ือและโครงสราง กลุมระบบผิวหนัง กลุมระบบทางเดินปสสาวะ กลุมถอน
พิษเบื่อเมา และกลุมลดความอยากบุหรี่ ซึ่งรูปแบบการจัดทําคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม สําหรับ
บุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข จังหวัดจันทบุรี ประกอบดวยขอมูล 3 สวน สวนที่ 1 เน้ือหาของยา
สมุนไพรในระบบตางๆ ไดแก (1) กรอบบัญชียา (2) ช่ือยา (3) ตัวยาสําคัญ (4) รูปแบบยา (5) สูตรตํารับ (6)
รสยา (7) ขอบงใช (8) ขนาดและวิธีใช (9) จํานวนที่จาย/ครั้ง (10) ระยะเวลา (11) ขอหามใช (12) ขอควร
ระวัง (13) เหตุการณไมพึงประสงค (14) Drug Interaction (15) ขอมูลอ่ืน และ (16) การเปรียบเทียบการใช
ยาสมุนไพรเพ่ือทดแทนยาแผนปจจุบัน สวนที่ 2 เน้ือหาของ Drug Interaction ไดแก (1) คูมือการใชตาราง
Drug interaction Pharmacokinetic (2) คูมือการใชตาราง Drug Interaction Pharmacodynamic
(3) คูม อื การจําแนกยาที่มีปฏกิ ิรยิ าตอ เอนไซม CYP P450 สว นที่ 3 ภาคผนวก

คณะผูจัดทําหวังเปนอยางย่ิงวา คูมือเลมน้ีจะเปนประโยชนตอบุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข
ในการใหบริการประชาชน และชวงสงเสริมปริมาณการใชยาสมุนไพรและสงเสริมยาสมุนไพรใหเปนที่ยอมรับ
มากข้ึน และหากทา นมีขอเสนอแนะเพ่ิมเติม หรอื หากใชค มู อื เลม นแ้ี ลว มขี อ บกพรองหรือมีสิง่ ที่ควรแกไข ขอได
โปรดแจงกลุมงานแพทยแผนไทยและการแพทยทางเลือก สํานักงานสาธารณสุข จังหวัดจันทบุรี เพื่อนํามา
พิจารณาปรับปรุงแกไขคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารว ม สําหรับบุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุข
จังหวัดจนั ทบุรีใหม ีความสมบรู ณย่ิงขึน้ ตอ ไป

คณะผูจัดทํา

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบุรี ข



คาํ ชแี้ จง คมู อื ยาสมุนไพรตามกรอบบญั ชียารว ม จังหวดั จันทบรุ ี
สําหรับบคุ ลากรทางการแพทยและสาธารณสขุ

คําชี้แจงคูมือยาสมุนไพรสําหรับตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรี บุคลากรทางการแพทยและ
สาธารณสุขเลมน้ี มีวัตถุประสงคเพื่อใหผูอานเขาใจความหมายหรือท่ีมาของเน้ือหาของยาสมุนไพรแตละ
รายการ รวมถงึ คําอธิบายในการใชยาเพ่ิมเติมในบางรายการ โดยคูมอื ยาสมุนไพรเลมน้ี เปน คมู อื การใชยาตาม
กรอบบญั ชีรว มของจังหวัดจนั ทบุรจี าํ นวน 41 รายการ

คณะทํางานเพ่ือจัดทําคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรี สําหรับบุคลากรทาง
การแพทยและสาธารณสุขมุงหวังใหคูมือเลมน้ีเปนแนวทางสําหรับบุคลากรทางการแพทยและสาธารณสุขใน
สถานบริการของรัฐ ในการส่ังใชยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรีเพ่ือการดูแลรักษาผูปวยให
เปนไปในทิศทางเดียวกันอยางถูกตอง เหมาะสมและปลอดภัย อีกท้ังยังเปนการลดความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นท้ัง
ของผูส่ังใชและผูรับบริการ เพื่อใหผูใชคูมือยาสมุนไพรตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรี สําหรับบุคลากร
ทางการแพทยและสาธารณสุขเลมน้ี สามารถใชอางอิงและมีความเชอื่ ม่ันในการใชย าสมุนไพรเพ่ือบําบดั รักษา
โรคตอไป

คาํ อธบิ ายรายละเอียดยา

1. กรอบบัญชียา หมายถึง กรอบยาท่ีมีในโรงพยาบาลชุมชน หรือโรงพยาบาลสงเสริมสุขภาพตําบล
(O = มียาสมนุ ไพร, O= ไมม ียาสมนุ ไพร )

2. ช่ือยา หมายถึงช่ือภาษาไทยท่ีใชเรียกทั่วไปจนเปนที่รูจัก หรือระบุไวในตําราแพทยแผนไทย หรือ
กําหนดขน้ึ โดยคณะทาํ งานผเู ชยี่ วชาญแหง ชาตดิ านการคัดเลอื กยาจากสมุนไพร

3. ตัวยาสําคญั หมายถงึ สาระสําคัญในยาสมุนไพรนนั้ ทม่ี ฤี ทธิ์ในการรักษาโรคหรืออาการตา ง ๆ
4. รปู แบบยา หมายถึง รปู แบบทีป่ รากฏในตาํ รบั ยาท่ีขึน้ ทะเบยี นและตํารบั ยาทผี่ ลติ โดย

สถานพยาบาลในสงั กัดกระทรวง ทบวง กรมท่ีทําหนา ท่ปี องกนั หรอื บาํ บดั โรค
5. สูตรตํารับ หมายถงึ สว นประกอบสําคัญของยาจากสมุนไพรน้นั ๆ โดยแสดงปรมิ าณในหนวย

เมตริก ท้ังน้ีไมรวมสว นประกอบอ่ืนทเ่ี ปนสว นชว ยในการผลติ ยา เชน สารยึดเกาะ สารหลอลืน่ วตั ถุ
กันเสีย วตั ถุแตงสี กลน่ิ รส
6. รสยา หมายถึง รสของยาตามตํารับยาไทย หรือหมอพ้ืนบานที่มีประสบการณการใชอยางยาวนาน
ซง่ึ ถือเปน หลักการสําคัญในการพิจารณายามาใชรักษาโรคตา งๆตามทฤษฎที างการแพทยแผนไทย
7. ขอ บง ใช หมายถึง ขอบง ใชท ่ีอางอิงมาจาก
7.1 สรรพคุณตามตํารับยาไทย เชน ตํารายาท่ีรัฐมนตรีประกาศ ตํารายาวัดโพธ์ิ หรือเปนขอบงใช

ของหมอพ้ืนบานทีม่ ปี ระสบการณการใชอยา งยาวนาน
7.2 สรรพคุณท่ีมีหลักฐานทางวิทยาศาสตรจากการศึกษาฤทธิ์เภสัชวิทยาในสัตวทดลองหรือ

การศึกษาทางคลินิกท่ีสนับสนุนวายาจากสมุนไพรนั้นสามารถบําบัดหรือบรรเทาอาการ
เจบ็ ปว ยตามทรี่ ะบุ

กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวดั จนั ทบรุ ี ค

8. ขนาดและวิธีใช หมายถึง ขนาดการใชยาในผูปวย ระบุปริมาณของขนาดการใชยา โดยมีหนวย
นํ้าหนกั และปริมาตรเปนหนวยเมตรกิ

9. จํานวนทีจ่ าย/คร้ัง หมายถงึ จาํ นวนของยาสมุนไพรนัน้ ๆ ทีจ่ า ยในคร้งั แรกทีผ่ ูป วยมารับการรักษา
ดวยโรคหรอื อาการตา ง ท่รี ะบุในขอ บงใช ตามรูปแบบของยาสมนุ ไพร

10. ระยะเวลา หมายถึง จํานวนวันในการนัดเพื่อติดตามและประเมินผลการรักษาเม่ือจายยาสมุนไพร
ไปในคร้งั แรก เพื่อพิจารณารักษาตอเนือ่ ง ปรบั /เปล่ียนยา หรือสงตอ

11. ขอหามใช หมายถึง ขอมูลที่อธิบายวาจากยาสมุนไพรน้ีหามใชใ นกรณใี ด เพ่ือเปนการปองกันไมให
ไดรับอนั ตรายที่อาจเกิดขน้ึ

12. ขอควรระวัง หมายถึง ขอมูลที่อธิบายวายาจากสมุนไพรนี้ ควรระวังใชในกรณีใด เพื่อความ
ปลอดภัยในการใชย า

13. เหตกุ ารณไมพึงประสงค หมายถงึ อาการไมพงึ ประสงคจากการใชย า จาํ แนกตามระบบอวัยวะของ
รางกาย

14. Drug Interaction หมายถึง การเกิดอันตรกิริยาระหวางยาสมุนไพรกับยาแผนปจจุบัน เมื่อ
รบั ประทานรว มกัน

15. ขอ มูลอ่นื หมายถึง ขอมูลเฉพาะเก่ยี วกับยาบางรายการท่ีควรทราบ
16. การเกบ็ รักษายา หมายถึง การเกบ็ รักษายาสมุนไพรของแตล ะรายการ
17. ตารางเทียบเคียงยาสมุนไพรกับยาแผนปจจุบัน หมายถึง ตารางการเปรียบเทียบสมุนไพรนั้น ๆ

กับยาแผนปจ จุบนั ท่ีมีขอบง ใชคลา ยคลึงกัน

คําอธิบายมาตรชา ง ตวง

1. ชอ นชา หมายถงึ มาตราตวงมขี นาดจุ 5 มลิ ลลิ ิตร
2. ชอนโตะ หมายถงึ มาตราตวงมีขนาดจุ 15 มลิ ลิลติ ร
3. แวน หมายถึง ลักษณนามเรยี กสง่ิ กลม ๆ ที่ตัดออกตามขวางเปนช้นิ บางๆ ขนาด1-2 เซนตเิ มตร

8

สารบญั หนา
ก
กติ ตกิ รรมประกาศ ข
คํานาํ ค
คําชีแ้ จง ง
สารบญั 1
2
กลมุ ท่ี 1 ยารกั ษากลุมอาการทางระบบไหลเวยี นโลหิต 5
ยาหอมเทพจิตร 9
ยาหอมนวโกฐ 12
ยาหอมทิพยโ อสถ 15
ยาหอมอินทจักร 16
20
กลมุ ท่ี 2 ยารกั ษากลุมอาการทางระบบทางเดินอาหาร 23
ยาขมนิ้ ชนั 25
ยาขงิ 27
ยาเบญจกลู 29
ยาธาตอุ บเชย 32
ยาชงชมุ เหด็ เทศ 34
ยามะขามแขก 37
ยาตรีผลา 39
ยาธาตุบรรจบ 41
ยาเหลืองปดสมุทร 42
ยาผสมเพชรสังฆาต 45
48
กลุมที่ 3 ยารักษากลุมอาการทางสตู ิศาสตรน รเี วชวทิ ยา 51
ยาประสะไพล 53
ยาเลือดงาม 54
ยาปลูกไฟธาตุ 58
ยาไฟประลัยกัลป 60
62
กลุมท่ี 4 ยาแกไข แกร อ นใน 64
ยาเขยี วหอม
ยาหา ราก
ยาจันทนลลี า
ยาประสะจันทนแดง
ยามะระข้นี ก

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบุรี ง

หนา

กลุม ที่ 5 ยารกั ษากลุมอาการของระบบทางเดินหายใจ 67

ยาแกไอผสมมะขามปอม 68

ยาประสะมะแวง 70

ยาอาํ มฤควาที 72

ยาฟาทะลายโจร 74

ยาปราบชมพทู วีป 78

กลมุ ท่ี 6 ยาบาํ รงุ โลหติ 81

ยาบาํ รุงโลหติ 82

กลมุ ท่ี 7 ยารกั ษากลุมอาการทางกลา มเน้ือและกระดูก 85

ยาเถาวัลยเ ปรียง 86

ยาธรณีสันฑะฆาต 89

ยาสหัศธารา 92

ครมี ไพล 96

ลกู ประคบสด/แหง 97

กลุม ที่ 8 ยารักษากลุมอาการทางระบบผวิ หนงั 99

ยาบวั บก 100

ยาเปลอื กมังคุด 102

ครมี พญายอ 103

กลุมท่ี 9 ยารักษากลุมอาการทางระบบทางเดินปสสาวะ 105

ยาชงกระเจ๊ียบแดง 106

ยาชงหญา หนวดแมว 108

กลมุ ที่ 10 ยาถอนพิษเบื่อเมา 111

ยาชงรางจดื 112

กลุม ท่ี 11 ยาลดความอยากบุหร่ี 115

ยาชงหญาดอกขาว 116

คมู อื การใช Drug Interaction 117

คูมือการใชต าราง Drug interaction Pharmacokinetic 118

คมู ือการใชต าราง Drug Interaction Pharmacodynamics 120

คูมือการจําแนกยาท่ีมปี ฏกิ ริ ิยาตอเอนไซม CYP P450 122

เอกสารอา งองิ

ภาคผนวก

ภาคผนวก ก. รายนามคณะผูจัดทาํ

ภาคผนวก ข. สรุปจํานวนรายการในกรอบบัญชียาสมุนไพร

ภาคผนวก ค. ประกาศสํานกั งานสาธาณสุขจงั หวัดจนั ทบรุ ี

เรื่อง การสงเสริมการใชยาสมุนไพรใรระบบบริการสุขภาพ จงั หวัดจนั ทบรุ ี 2561

ภาคผนวก ง. รหสั 24 หลกั ยาสมนุ ไพรตามกรอบบัญชียารวม จังหวัดจันทบุรี

ภาคผนวก จ. แบบสรปุ ผลการเฝาระวังความปลอดภัยจากการใชยาจากสมนุ ไพร

10

กลมุ ที่ 1

ยาสมุนไพร

กลุม อาการทางระบบไหลเวียนโลหิต

กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบรุ ี 1

(1) ยาหอมเทพจิตร

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตาํ บล

รปู แบบ

ยาผงขนาด 8 กรมั (ผลิตจากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)

สูตรตํารับ

ในผงยา 366 กรมั ประกอบดวย

1. ดอกพิกลุ ดอกบุนนาค ดอกสารภี เกสรบวั หลวง ดอกบัวขม ดอกบวั เผื่อน

หนกั สงิ่ ละ กรมั 183 กรมั ดอกมะลิ หนัก 4

2. ผิวมะกรูด ผิวมะง่ัว ผิวมะนาว ผิวสมตรังกานู หรือสมจุก ผิวสมจีน

ผิวสมโอ ผิวสม เขยี วหวาน หนักสงิ่ ละ 4 กรัม ผวิ สมซา หนกั 28 กรัม

3. โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา โกฐกระดูก

โกฐกานพรา ว โกฐพงุ ปลา โกฐชฎามงั สี หนกั สิง่ ละ 4 กรัม

4. เทียนดํา เทียนแดง เทียนขาว เทียนขาวเปลือก เทียนตาต๊ักแตน

เทียนเยาวพาณี เทียนสัตตบุษย เทียนเกล็ดหอย เทียนตากบ หนักสิ่งละ

4 กรมั

5. ลูกจันทน ดอกจันทน ลูกกระวาน ดอกกานพลู แกนจันทนแดง

แกนจันทนขาว หรือแกนจันทนชะมด เน้ือไมกฤษณา กะลําพัก (แกนท่ีมี

เชื้อราเจริญอยูในเนื้อไมของตนสลัดได)94 ขอนดอก (เนื้อไมจากตนพิกุล

หรือตนตะแบกที่มีราลง)95 เปลือกชะลูด เปลือกอบเชย หัวเปราะหอม

รากแฝกหอม หนกั ส่งิ ละ 2 กรัม

6. พมิ เสน หนกั 4 กรัม การบรู หนัก 1 กรัม

รสยา

เยน็ สขุ ุม

ขอบงใช ขนาดและวธิ ใี ช จํานวนยา ระยะเวลา

ทจี่ าย/ครงั้

บรรเทาอาการ นําผงยา ½ ชอ นชา ละลาย 1 สัปดาห
วงิ เวียนหนามืด ตาลาย1 นา้ํ ตมสกุ 2 ชอ นโตะ รบั ประทาน 1-2 ขวด นดั ติดตาม
คล่ืนไสคลา ยจะเปน ลม
เหง่ือออกตามมือเทา เม่ือมีอาการ อาการ
ใจหววิ ใจสนั่ หาวนาํ้ ตา
ไหล
บรรเทาอาการหงุดหงดิ
กระสบั กระสาย
กระวนกระวายใจ
และนอนไมหลบั

2 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบุรี

ขอหา มใช

ไมพบรายงาน

ขอควรระวัง

- ควรระวงั การใชย าในผูปวยทแี่ พละอองเกสรดอกไม1

- ควรระวังการใชย าอยา งตอเนือ่ งโดยเฉพาะอยางยิ่งในผูปวยทีม่ ีความ

ผิดปกตขิ องตับ ไต เนื่องจากอาจเกดิ การสะสมของการบูรและเกิดพิษได1

ตํารับยาหอมเทพจิตรในตํารับ 1 กรัม มีการบูรปริมาณ 0.0027 กรัม

(ปรมิ าณทสี่ ง ผลใหเ กดิ พิษตอ รางกาย 0.5-1 กรัม)

เหตุการณไมพึงประสงค

ไมพ บรายงาน

Drug Interaction

- ควรระวงั การรับประทานรว มกับยาในกลมุ สารกนั เลือดเปนลิ่ม

(Anticoagulant) และยาตานการจับตัวของเกล็ดเลือด (Antiplatelets)1

- ควรระวงั การใชยานร้ี วมกบั ยาท่กี ระบวนการเมทาบอลิซึมผา นเอนไซม

CytochromeP450 (CYP 450) เน่อื งจากตาํ รับยาหอมเทพจิตรมสี มนุ ไพร

จาํ นวน 49 รายการ พบวา มีฤทธิย์ บั ยง้ั การทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,

CYP 2D6, CYP 3A4 จํานวน 4 ชนิด ไดแก เกสรบัวหลวง12 โกฐเขมา11

เทยี นดํา26,25 แกนจันทนแ ดง11 และสมนุ ไพรทมี่ ีฤทธิ์กระตุน การทาํ งานของ

CYP 1A2, CYP 2E1 จํานวน 2 ชนดิ ไดแ ก โกฐจุฬาลมั พา18 เทียนดาํ 27

และมฤี ทธ์ยิ ับยง้ั การทาํ งานของ P-Glycoprotein จาํ นวน 7 ชนดิ ไดแ ก

โกฐเชยี ง28 แกนจันทนเทศ29 ดอกบนุ นาค13 ดอกพิกุล13 ดอกสารภี13

เกสรบัวหลวง13 ดอกมะลิ13

- ควรระวงั การใชย านีร้ วมกับยาท่ีมีฤทธลิ์ ดระดบั ความดนั โลหิตเนอ่ื งจาก

ตํารบั ยาหอมเทพจิตร มสี มนุ ไพรจาํ นวน 49 ชนิด พบวามฤี ทธทิ์ าํ ใหเกดิ

Hypotension จาํ นวน 4 ชนดิ ไดแ ก ดอกพกิ ุล32 เทยี นดํา30 เทียนแดง31

เกสรบัวหลวง14

- ควรระวังการใชยานี้รว มกับยาทม่ี ีฤทธ์ิลดระดับนํา้ ตาลในเลือด

เนื่องจากตํารบั ยาหอมเทพจิตร มสี มุนไพรจํานวน 49 ชนิด มฤี ทธท์ิ ําให

เกดิ Hypoglycemia จาํ นวน 5 ชนิด ไดแ ก เทียนดาํ 33 เทยี นแดง35

เทยี นตากบ34 เกสรบัวหลวง16 เปลือกอบเชย5

คยู ากบั ยาสมุนไพรทีเ่ กิด Drug Interaction

คยู าทีเ่ กดิ Drug Interaction กลไกการเกิด การจัดการเมื่อใชร ว มกนั
ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจบุ ัน Potential Interactions

Warfarin89 ยบั ย้งั การเกาะกลุมของ หลกี เลี่ยงการใชยา
เกลด็ เลอื ด1 สมุนไพร
ยาหอมเทพจติ ร Aspirin 300 mg89 (มโี อกาสเลือดออกงาย

และเลือดแขง็ ตัวชา )

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบรุ ี 3

การเก็บรกั ษายา

- เกบ็ ยานใ้ี นภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจมุ า และเก็บใหพน มือเด็ก

- ควรเก็บยาไวใ นทโี่ ปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอยใู นที่รอ นมากกวา 30 °C

- ไมเกบ็ ยาในบรเิ วณท่ีเปยกหรือชืน้ และชี้แจงใหผ ปู ว ยปดฝาใหส นทิ หลงั จาก

เปดใชยาในแตละคร้ัง

- ท้งิ ยานี้เมื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาที่แบงบรรจ/ุ ยาทีเ่ ปด

ใชแลวยาจะมีอายุอยูได 1 เดือน) หรอื หากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี

กลน่ิ รส) เปลยี่ นแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตัวของยา ไมควรใช

ยานั้นตอไป

ตารางเทียบเคียงยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจ จุบนั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจจบุ ัน

บรรเทาอาการเวยี นศรี ษะ ยาหอมเทพจิตร Dimenhydrinate91,92

4 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจนั ทบรุ ี

(2) ยาหอมนวโกฐ
กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตาํ บล
รปู แบบ
ยาผงขนาด 8 กรมั (ผลิตจากโรงพยาบาลเขาคชิ ฌกฏู )
สูตรตาํ รบั
ในผงยา 212 กรัม ประกอบดวย
1. โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา โกฐกระดูก
โกฐกานพรา ว โกฐพุงปลา โกฐชฎามังสี หนักสิ่งละ 4 กรมั
2. เทียนดํา เทียนแดง เทียนขาว เทียนขาวเปลือก เทียนตาต๊ักแตน
เทียนเยาวพาณี เทียนสัตตบุษย เทียนเกล็ดหอย เทียนตากบ หนักสิ่งละ
4 กรัม
3. เปลือกสมุลแวง หญาตีนนก (ทั้งตน) รากแฝกหอม เปลือกชะลูด
หัวเปราะหอม กะลําพัก (สลัดไดแกนท่ีมีเช้ือราเจริญอยูในเนื้อไมของตน
สลัดได)94 ขอนดอก (เน้ือไมจากตนพิกุลหรือตนตะแบกท่ีมีราลง)95 เนื้อไม
กฤษณา หนักสิ่งละ 4 กรมั
4. เหงาขิงแหง ดอกดีปลี รากเจตมูลเพลิงแดง เถาสะคาน รากชาพลู หนักสิ่ง
ละ 3 กรัม
5. หัวแหวหมู ลูกกระวาน ดอกกานพลู ดอกจันทน ลูกจันทน แกนสนเปลือก
อบเชยญวน ลูกผักชีลา หนักส่งิ ละ 4 กรัม
6. แกนสักขี ลูกราชดัด ลูกสารพัดพิษ แกนจันทนเทศ แกนจันทนแดง
ลกู กระดอม เถาบอระเพ็ด หนกั ส่ิงละ 4 กรัม
7. เกสรบัวหลวง ดอกบุนนาค ดอกพิกุล ดอกสารภี ดอกมะลิ หนักส่ิงละ 4
กรัม
8. เนือ้ ลูกมะขามปอม เน้ือลูกสมอพเิ ภก รากชะเอมเทศ หนักสง่ิ ละ 4 กรมั
9. พมิ เสน หนกั 1 กรมั
รสยา
สุขมุ รอ น

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบรุ ี 5

ขอบงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ที่จา ย/
ครัง้

บรรเทาอาการวิงเวียน นาํ ผงยา ½ ชอนชา ละลายใน นํ้าตม สุก 1-2 ขวด 1 สปั ดาห
1-2 ขวด นดั ตดิ ตาม
คลื่นเหียน(พะอืดพะอม 2 ชอ นโตะ รับประทานเม่ือมีอาการ 1-2 ขวด อาการ

อยากอาเจยี นแตไม กรณอี าเจยี นรวมดว ย 5-7 วัน
นัดติดตาม
อาเจยี นและคล่นื ไส) หรือ นําผงยา ½ ชอ นชา ละลายในน้าํ ตม อาการ

อาเจียน1 ลกู ผักชี*หรือน้ําตม ลูกยอ** 2 ชอ นโตะ 1-3
สปั ดาห
รับประทานเม่ือมีอาการ นัดติดตาม
อาการ
การเตรียมนา้ํ กระสายยา

*นา้ํ ตม ลกู ผักชี : นําลกู ผกั ชี 10 กรมั ตอ

นา้ํ 250 มลิ ลิกรมั ตมจนเดือนนาน 2-5

นาที

**นา้ํ ตม ลูกยอ : นําลกู ยอ(ไมสกุ ไมด ิบ)

1 ลูก ผาแนวขวางออกเปน 5 สวน ตม

จนเดือนนาน 2-5 นาที

บรรเทาอาการเบื่ออาหาร นําผงยา ½ ชอนชา ละลาย

ออ นเพลยี ไมมีแรง นาํ้ ตม กระดอม*หรือกานสะเดา**

หลังสรา งไข( ทุเลาจาก หรือนาํ้ ตมสกุ 2 ชอนโตะ รบั ประทาน

อาการเปนไข) วันละ 4 ครง้ั กอ นอาหารเชา กลางวัน

เยน็ และกอนนอน

การเตรยี มน้าํ กระสายยา

*น้ําตมกระดอม : นําลูกกระดอมแหง

10 กรมั (3-5 ลูก) ตอน้ํา 250 มลิ ลกิ รัม

ตมจนเดอื นนาน 2-5 นาที สามารถเกบ็

ไวได 1 วนั (ในอุณหภมู ิ)

**นํา้ ตม กานสะเดา : นํากา นสะเดา 10

กรัม ตมจนเดือนนาน 2-5 นาที

สามารถเกบ็ ไวได 1 วนั (ในอุณหภูมิ)

บรรเทากระวนกระวายใจ นําผงยา ½ ชอ นชา ละลาย

อารมณแปรปรวน นํา้ ตมสกุ 2 ชอนโตะ รับประทาน

หงุดหงิดชวงมี วันละ 4 ครัง้ กอ นอาหารเชา กลางวนั

ประจาํ เดอื น เยน็ และกอนนอน

ขอหา มใช

- หญงิ ตง้ั ครรภ1

- ผทู ่มี ไี ข1 สงู > 38 ๐C

6 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจนั ทบรุ ี

ขอ ควรระวงั

- ควรระวงั การใชย าอยา งตอเนื่องโดยเฉพาะอยา งยิง่ ในผูปว ยที่มคี วามผิดปกติ

ของตับ ไตเน่ืองจากอาจเกิดการสะสมของการบูรและเกิดพิษได 1 ตํารับยา

หอมนวโกฐในตํารบั 1 กรัม มีการบูรปริมาณ 0.0047 กรัม (ปริมาณที่สงผล

ใหเกดิ พิษตอ รา งกาย 0.5-1 กรัม)

- ควรระวังการใชย าในผูป ว ยท่ีแพละอองเกสรดอกไม1

เหตุการณไมพ งึ ประสงค

ไมพบรายงาน

Drug Interaction

- ควรระวังการใชยานี้รวมกับสารกันเลือดเปนล่ิม (Anticoagulant) และยา

ตา นการจบั ตัวของเกล็ดเลือด (Antiplatelets)1

- ควรระวังการใชยาน้ีรวมกับยาที่กระบวนการเมแทบอลิซึมผานเอนไซม

Cytochrome P450 (CYP 450) เน่ืองจากตํารับยาหอมนวโกฐมีสมุนไพร

จํานวน 55 ชนิด พบวามีฤทธิ์ยับย้ังการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,

CYP 2D6, CYP 3A4, CYP 2C19 จํานวน 7 ชนิด ไดแก เกสรบัวหลวง12

โกฐเขมา11 เทียนดํา25,26 เหงาขิงแหง36,37 ดอกดีปลี37,43 แกนจันทนแดง11

รากเจตมูลเพลิงแดง11 และมีฤทธิ์กระตุนการทํางานของ CYP 1A2,

CYP 2E1 จํานวน 2 ชนิด ไดแก โกฐจุฬาลัมพา18 เทียนดํา27 และมีฤทธ์ิ

ยับยั้งการทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 11 ชนิด ไดแก โกฐเชียง28

ดอกดีปลี44 แกนจันทนเทศ29 เนื้อลูกมะขามปอม7 รากชะเอมเทศ40

ดอกบุนนาค13 ดอกพิกุล13 ดอกสารภี13 เกสรบัวหลวง13 ดอกมะลิ13

เหงาขิงแหง6 และกระตุนการทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 1 ชนิด

ไดแ กเหงาขงิ แหง 41

- ควรระวงั การใชย านร้ี วมกับยาท่ีมฤี ทธล์ิ ดระดับความดันโลหติ เน่ืองจากตํารับ

ยาหอมนวโกฐ มีสมุนไพรจํานวน 55 ชนิด พบวามีฤทธ์ิทําใหเกิด

Hypotension จํานวน 7 ชนิดไดแก เทียนดํา30 เทียนแดง31 ดอกดีปลี45

เกสรบวั หลวง14 ดอกพิกุล32 เถาบอระเพด็ 19 รากชะเอมเทศ42

- ควรระวังการใชยาน้ีรวมกับยาท่ีมีฤทธ์ิลดระดับนํ้าตาลในเลือดเน่ืองจาก

ตํารับยาหอมนวโ กฐ มีสมุนไพรจํา นว น 55 ช นิด พบวามี ฤ ท ธิ์

Hypoglycemia จํานวน 6 ชนิด ไดแก เทียนดํา33 เทียนแดง35 เทียนตากบ34

รากชา พลู50 เหงา ขงิ แหง 5 เกสรบวั หลวง16

คูยากบั ยาสมุนไพรทเี่ กิด Drug Interaction

คยู าท่ีเกิดอันตรกิริยา กลไกการเกดิ

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบนั Potential การจดั การเมอ่ื ใชรวมกนั

Interactions

Warfarin 89 ยับยง้ั การเกาะกลมุ ของ
เกล็ดเลอื ด1 หลกี เลี่ยงการใชย าสมุนไพร
ยาหอมนวโกฐ Aspirin 300 mg89 (มโี อกาสเลือดออกงาย

และเลือดแข็งตวั ชา )

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบุรี 7

ขอมูลอนื่

- ในสูตรตํารับไดตัดไครเครอื ออก เน่ืองจากมีขอมูลงานวิจัยบงช้ีวาไครเครอื ท่ี

ใชและมีการจําหนาย ในทองตลาด เปนพืชในสกุล Aristolochia ซึ่งพืชใน

สกุล Aristolochia มีรายงานพบวา กอใหเกิดความเปนพิษตอไต

(Nephrotoxicity) และเมื่อป ค.ศ. 2002 องคการอนามัยโลก ไดประกาศให

พืชสกลุ Aristolochia เปน สารกอมะเร็งในมนษุ ย1

การเกบ็ รกั ษายา

- เกบ็ ยานีใ้ นภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจุมา และเก็บใหพ นมอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวในท่ีโปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอ ยใู นท่รี อ นมากกวา 30 °C

- ไมเก็บยาในบรเิ วณที่เปย กหรือช้นื และชี้แจงใหผปู วยปด ฝาใหสนทิ หลังจาก

เปดใชย าในแตละคร้ัง

- ท้งิ ยาน้เี มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรือยาท่ีแบง บรรจุ/ยาท่ีเปด

ใชแลวยาจะมีอายุอยูได 1 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี

กล่ิน รส) เปลย่ี นแปลงไป เปนการบงบอกถึงความไมค งตัวของยา ไมค วรใช

ยานั้นตอไป

ตารางเทียบเคียงยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจจบุ นั

กลุมอาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จุบัน

บรรเทาอาการเวยี นศีรษะ ยาหอมนวโกฐ Dimenhydrinate91,92

แกว งิ เวยี น คล่นื เหียนอาเจียน ยาหอมนวโกฐ Cinnarizine91,92

8 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี

(3) ยาหอมทิพโอสถ

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตําบล

รูปแบบ

ยาผง

สตู รตํารบั ในผงยา 142 กรัม ประกอบดวย
รสยา 1. ดอกพิกุล ดอกบุนนาค ดอกสารภี ดอกมะลิ เกสรบัวหลวง ดอกกระดังงา
ดอกจําปา ดอกบัวจงกลนี หัวแหวไทย หัวกระจับ แกนฝาง แกนจันทนแดง
แกนจันทนขาว แกนจันทนเทศ เน้ือไมกฤษณา เปลือกชะลูด เปลือกอบเชย
เปลือกสมุลแวง แกนสนเทศ เหงาวานนํ้า เหงากระชาย หัวเปราะหอม
ดอกคาํ ไทย รากชะเอมเทศ แกน สุรามฤต ลาํ ตนขา ตน ลูกจันทน ดอกจันทน
หนกั สงิ่ ละ 4 กรมั
2. โกฐสอ โกฐเขมา โกฐหัวบัว โกฐเชียง โกฐจุฬาลัมพา โกฐกระดูก
โกฐกานพรา ว โกฐพงุ ปลา โกฐชฎามงั สี หนกั สิง่ ละ 2 กรมั
3. เทียนดํา เทียนแดง เทียนขาว เทียนขาวเปลือก เทียนตาต๊ักแตน
เทียนเยาวพาณี เทียนสัตตบุษย เทียนเกล็ดหอย เทียนตากบ หนักส่ิงละ
1 กรัม
4. พิมเสน หนัก 2 กรัม การบูร หนกั 1 กรมั

สขุ ุมหอม

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา

ที่จา ย/

ครง้ั

บรรเทาอาการวิงเวยี น นาํ ผงยา ½ ชอ นชา ละลายใน น้ําตมสุก 15-25 5-7 วนั

คลื่นเหียน อาเจยี น 1 2 ชอนโตะ รับประทานเม่ือมีอาการ กรมั นดั ตดิ ตาม

กรณอี าเจยี นรว มดวย อาการ

นําผงยา ½ ชอนชา ละลายในนาํ้ ตม

ลกู ผักช*ี หรือนาํ้ ตม ลูกยอ** 2 ชอนโตะ
รับประทานเม่ือมีอาการ

การเตรียมนํา้ กระสายยา

*น้าํ ตม ลูกผกั ชี : นําลูกผักชี 10 กรัมตอ

นา้ํ 250 มิลลกิ รัม ตมจนเดอื นนาน 2-5

นาที

**น้ําตม ลูกยอ : นําลกู ยอ(ไมสกุ ไมด บิ )

1 ลกู ผาแนวขวางออกเปน 5 สวน ตม

จนเดอื นนาน 2-5 นาที

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบรุ ี 9

ขอบงใช ขนาดและวิธใี ช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ทจ่ี าย/
บรรเทาคลื่นไสจาก นาํ ผงยา ½ ชอนชา ละลายใน นํ้าตม สุก ครงั้ 1 เดอื น
อาการแพทอง 2 ชอ นโตะ รับประทานเมื่อมีอาการ 1-2 ขวด นดั ติดตาม
อาการ

ขอควรระวัง
- ควรระวังการใชยาอยางตอเน่ืองโดยเฉพาะอยา งย่ิงในผูปว ยที่มคี วามผิดปกติ
ของตับ ไต เนื่องจากอาจเกิดการสะสมของการบูรและเกิดพิษได1 ตํารับยา
หอมทิพโอสถในตํารบั 1 กรัม มีการบูรปรมิ าณ 0.007 กรมั (ปรมิ าณที่สงผล
ใหเ กดิ พษิ ตอรางกาย 0.5-1 กรมั )
- ควรระวังการใชย าในผูปว ยทแี่ พล ะอองเกสรดอกไม1

เหตุการณไ มพงึ ประสงค
ไมพ บรายงาน

ขอ หา มใช
ไมพบรายงาน

Drug Interaction
- ควรระวังการใชยานี้รวมกับสารกันเลือดเปนลิ่ม (Anticoagulant) และยา
ตานการจบั ตวั ของเกลด็ เลอื ด (Antiplatelets)1
- ควรระวังการใชยานี้รวมกับยาท่ีกระบวนการเมแทบอลิซึมผานเอนไซม
CytochromeP450 (CYP 450) เนื่องจากตํารับยาหอมทิพโอสถ มีสมุนไพร
จาํ นวน 49 รายการ พบวา มฤี ทธ์ยิ บั ยั้งการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,
CYP 2D6, CYP 3A4 จํานวน 4 ชนิด ไดแก โกฐเขมา11 เทียนดํา25, 26
แกน จันทนแดง11 เกสรบัวหลวง(12) และสมนุ ไพรท่ีมีฤทธิก์ ระตนุ การทํางาน
ของ CYP 1A2, CYP 2E1 จาํ นวน 2 ชนดิ ไดแก โกฐจุฬาลัมพา18 เทยี นดาํ 27
และมีฤทธ์ิยับยั้งการทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 6 ชนิด ไดแก
โกฐเชียง28 แกนจันทนเทศ29 ดอกบุนนาค13 ดอกพิกุล13 ดอกสารภี13
เกสรบวั หลวง13
- ควรระวังการใชยานี้รวมกับยาทีม่ ีฤทธ์ิลดระดบั ความดันโลหติ เน่ืองจากตํารับ
ยาหอมทิพโอสถ มีสมุนไพรจํานวน 49 ชนิด พบวามีฤทธิ์ทําใหเกิด
Hypotension จํานวน 4 ชนิด ไดแก เทียนดํา30 เทียนแดง31 เกสรบัวหลวง
14 ดอกพิกุล32
- ควรระวังการใชยานี้รวมกับยาที่มีฤทธ์ิลดระดับน้ําตาลในเลือดเนื่องจาก
ตํารับยาหอมทิพโอสถ มีสมุนไพรจํานวน 49 ชนิด มีฤทธิ์ทําใหเกิด
Hypoglycemia จํานวน 5 ชนิด ไดแก เทียนดํา33 เทียนแดง35 เทียนตากบ
34 เกสรบัวหลวง16 เปลือกอบเชย5

10 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี

คยู ากับยาสมุนไพรท่เี กิด Drug Interaction

คูยาที่เกิดอนั ตรกริ ยิ า กลไกการเกดิ

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จบุ ัน Potential การจัดการเมือ่ ใชรวมกนั

Interactions

ยาหอม Warfarin 89 ยับย้ังการเกาะกลุมของ หลีกเลีย่ งการใชยาสมนุ ไพร
ทพิ โอสถ เกลด็ เลอื ด
Aspirin 300 mg
(มโี อกาสเลือดออกงา ย
89 และเลือดแขง็ ตวั ชา )

การเก็บรกั ษายา
- เกบ็ ยานีใ้ นภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจุมา และเกบ็ ใหพ น มอื เด็ก
- ควรเก็บยาไวใ นท่โี ปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยูในทีร่ อนมากกวา 30 °C
- ไมเ ก็บยาในบรเิ วณท่เี ปยกหรือช้นื และช้แี จงใหผปู ว ยปด ฝาใหสนทิ หลังจาก
เปด ใชยาในแตล ะครั้ง
- ทิ้งยานเ้ี มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาที่แบงบรรจุ/ยาทเี่ ปด
ใชแ ลว ยาจะมีอายุอยูได 1 เดือน) หรอื หากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี
กลิน่ รส) เปล่ียนแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตัวของยา ไมค วรใช
ยาน้ันตอ ไป

ตารางเทียบเคียงยาสมนุ ไพรกับยาแผนปจจุบัน

กลุม อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ นั
บรรเทาอาการเวยี นศรี ษะ ยาหอมทิพโอสถ Dimenhydrinate91,92
แกว งิ เวียน คลื่นเหยี นอาเจยี น ยาหอมทิพโอสถ
Cinnarizine91,92

กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบรุ ี 11

(4) ยาหอมอนิ ทจกั ร

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สุขภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตําบล

รปู แบบ

ยาผงขนาด 8 กรมั (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคชิ ฌกฏู )

สตู รตํารบั

ในผงยา 98 กรมั ประกอบดว ย

เถาสะคาน รากชาพลู เหงาขิง ดอกดีปลี รากเจตมูลเพลิงแดง ลูกผักชีลา
โกฐสอ โกฐเขมา โกฐกานพราว โกฐพุงปลา โกฐจุฬาลัมพา โกฐเชียง

โกฐกักกรา โกฐนํ้าเตา โกฐกระดูก เทียนดํา เทียนขาว เทียนแดง

เทยี นขา วเปลอื ก เทียนเยาวพาณี แกนจันทนแ ดง แกนจนั ทนเทศ เถามวกแดง

เถามวกขาว รากยานาง เปลือกชะลูด เปลือกอบเชย เปลือกสมุลแวง

เน้ือไมกฤษณา กะลําพัก (สลัดไดแกนที่มีเช้ือราเจริญอยูในเน้ือไมของตน

สลัดได)94 เถาบอระเพ็ด ลูกกระดอม กํายาน ขอนดอก (เน้ือไมจากตนพิกุล

หรือตนตะแบกท่ีมีราลง)95 ลูกจันทน ดอกจันทนลูกกระวาน ดอกกานพลู ลํา

พนั แดง ดอกสารภี ดอกพิกุล ดอกบนุ นาค ดอกจาํ ปา ดอกกระดังงา ดอกมะลิ

ดอกคําไทย แกน ฝางเสน ดีววั พิมเสนหนักสิ่งละ 2 กรมั

รสยา

สขุ ุมรอ น

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา

ทีจ่ าย/คร้ัง

บรรเทาอาการวงิ เวียน นาํ ผงยา ½ ชอ นชา ละลายใน นํา้ ตม 1-2 ขวด 5-7 วนั

คล่ืนเหียน หรอื อาเจยี น สุก 2 ชอนโตะ รับประทานเมื่อมี นดั ติดตาม

สวงิ สวาย (อาการใจหววิ อาการ อาการ

วงิ เวียน คล่ืนไส ตาพราจะ กรณอี าเจยี นรว มดวย

เปนลม)1 นาํ ผงยา ½ ชอนชา ละลายในนํ้าตม

ลกู ผักชี*หรือนํ้าตมลูกยอ** 2 ชอ นโตะ

รับประทานเม่ือมีอาการ

การเตรียมน้าํ กระสายยา

*นาํ้ ตม ลกู ผักชี : นาํ ลกู ผักชี 10 กรัม

ตอน้ํา 250 มลิ ลกิ รัม ตมจนเดอื นนาน

2-5 นาที

**น้าํ ตม ลกู ยอ : นําลูกยอ(ไมสุกไมด บิ )

1 ลูก ผาแนวขวางออกเปน 5 สวน ตม

จนเดือนนาน 2-5 นาที

12 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวดั จนั ทบรุ ี

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ที่จา ย/ครง้ั
บรรเทาอาการ นาํ ผงยา ½ ชอนชา ละลายใน นํ้าตม 1-2 ขวด 1-3
กระสบั กระสาย นอนไม สกุ 2 ชอนโตะ รบั ประทานวนั ละ 4
หลับหงุดหงิดกระวน ครง้ั กอ นอาหารเชา กลางวนั เยน็ สัปดาห
กระวายใจชวงมี และกอนนอน นดั ตดิ ตาม
ประจาํ เดอื น อาการ
บรรเทาอาการแนน ทอง
รวมกบั จกุ เสียด นาํ ผงยา ½ ชอนชา ละลายใน น้ําขิง 1-2 ขวด 1 สปั ดาห
หรอื นํา้ ตม สุก 2 ชอนโตะ รับประทาน นดั ตดิ ตาม
เมื่อมีอาการ และรบั ประทานตอเนอื่ ง อาการ
วนั ละ 4 ครง้ั กอ นอาหารเชา กลางวนั
เย็น และกอนนอน
**นา้ํ ขิง : นําเหงาขงิ (แก) 15 กรมั
(3 แวน ) ตมจนเดือนนาน 2-5 นาที

ขอ หา มใช
- หญิงต้งั ครรภ1
- ผูท ี่มไี ข1สงู > 38 ๐C

ขอ ควรระวัง
ควรระวังการใชยาในผปู ว ยที่แพล ะอองเกสรดอกไม1

เหตกุ ารณไมพ ึงประสงค
ไมพบรายงาน

Drug Interaction
- ควรระวังการใชยาน้ีรวมกับสารกันเลือดเปนลิ่ม (Anticoagulant) และยา
ตานการจับตัวของเกลด็ เลอื ด (Antiplatelets)1
- ควรระวังการใชยานี้รวมกับยาท่ีกระบวนการเมแทบอลิซึมผานเอนไซม
CytochromeP450 (CYP 450) เนื่องจากตํารับยาหอมอินทจักรมีสมุนไพร
จํานวน 49 ชนิด พบวามีฤทธ์ิยับยั้งการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,
CYP 2D6, CYP 3A4, CYP 2C19 จํา น ว น 6 ช นิด ไดแก โกฐเขมา 11
เทียนดํา35(25) เหงาขิง36, 37 ดอกดีปลี37, 43 แกนจันทนแดง11 ราก
เจตมูลเพลิงแดง11 และมีฤทธิ์กระตุนการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1
จํานวน 2 ชนิด ไดแก โกฐจุฬาลัมพา18 เทียนดํา27 และมีฤทธิ์ยับย้ังการ
ทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 8 ชนิด ไดแก โกฐเชียง28 ดอกดีปลี44
แกนจันทนเทศ29 ดอกบุนนาค13 ดอกพิกุล13 ดอกสารภี13 ดอกมะลิ13
เหงาขิง6 และกระตุนการทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 1 ชนิด
ไดแก เหงา ขิง41

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบุรี 13

- ควรระวงั การใชย านี้รวมกับยาทม่ี ฤี ทธ์ิลดระดบั ความดันโลหติ เนอ่ื งจากตํารับ
ยาหอมอินทจักร มีสมุนไพรจํานวน 49 ชนิด พบวามีฤทธ์ิทําใหเกิด
Hypotension จํานวน 5 ชนิด ไดแก เทียนดํา30 เทียนแดง31 ดอกดีปลี45
ดอกพิกลุ 32 เถาบอระเพด็ 19
- ควรระวังการใชยาน้ีรวมกับยาที่มีฤทธ์ิลดระดับนํ้าตาลในเลือดเนื่องจาก
ตํารับยาหอมอินทจักร มีสมุนไพรจํานวน 49 ชนิด พบวามีฤทธิ์
Hypoglycemiaจํานวน 6 ชนิด ไดแกเทียนดํา33 เทียนแดง35 เทียนตากบ34
รากชา พลู50 เหงา ขงิ 5 เปลือกอบเชย5

คูยากับยาสมนุ ไพรทเ่ี กิด Drug Interaction

คยู าทีเ่ กิดอนั ตรกิริยา กลไกการเกิด

ยาสมุนไพร ยาแผนปจจุบนั Potential การจัดการเมอื่ ใชร วมกนั

Interactions

Warfarin 89 ยับย้งั การเกาะกลมุ ของ
ยาหอม เกล็ดเลอื ด หลกี เลยี่ งการใชยาสมุนไพร
อินทจักร Aspirin 300 mg89 (มโี อกาสเลือดออกงา ย

และเลือดแขง็ ตัวชา )

การเก็บรกั ษายา
- เก็บยานีใ้ นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจมุ า และเก็บใหพ น มอื เด็ก
- ควรเก็บยาไวใ นท่ีโปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอยใู นทีร่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเก็บยาในบริเวณที่เปย กหรือชนื้ และช้แี จงใหผูป วยปด ฝาใหสนิทหลงั จาก
เปด ใชยาในแตละคร้งั
- ทง้ิ ยาน้เี ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาที่แบงบรรจุ/ยาท่เี ปด
ใชแลว ยาจะมีอายุอยูได 1 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี
กล่ิน รส) เปลย่ี นแปลงไป เปนการบงบอกถึงความไมค งตัวของยา ไมค วรใช
ยานน้ั ตอ ไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมุนไพรกับยาแผนปจ จุบนั

กลมุ อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจบุ นั
บรรเทาอาการเวยี นศรี ษะ ยาหอมอินทจักร Dimenhydrinate91,92
แกวงิ เวียน คล่นื เหียนอาเจยี น ยาหอมอินทจักร
Cinnarizine91,92

14 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบุรี

กลุมที่ 2

ยาสมุนไพร

กลุมอาการอาการทางระบบทางเดนิ อาหาร

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี 15

2.1 กลุมยาขับลม บรรเทาอาการทองอืด ทองเฟอ

(5) ยาขมน้ิ ชัน

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตาํ บล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสรมิ สุขภาพตําบล

รูปแบบ

ยาแคปซลู ขนาด 500 มิลลกิ รมั (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกฏู )

ตัวยาสําคญั

ผงเหงาขม้นิ ชัน (Curcuma longa L.) มสี ารสาํ คัญ Curcuminoids ไมน อย

กวา รอยละ 5 โดยนา้ํ หนัก (w/w) และน้ํามนั ระเหยงา ยไมนอยกวารอยละ 6

โดยปรมิ าตรตอ น้าํ หนัก (v/w) 1

รสยา

ฝาดรอน

จาํ นวนยา

ขอ บงใช ขนาดและวิธีใช ทจี่ า ย/ ระยะเวลา

คร้ัง

ขับลม บรรเทาอาการจุก รับประทานครั้งละ 2 แคปซลู วันละ 3 45
เสยี ด แนน ทอง ทองอดื ครั้ง หลงั อาหารเชา กลางวนั เย็น แคปซูล
*อาการดีข้ึน ใหย าตอเนอื่ งเปน
ทอ งเฟอ1 ระยะเวลา 3 สปั ดาห

รบั ประทานคร้ังละ 2 แคปซลู วันละ 3

รักษาอาการแสบทอ ง ครงั้ กอ นอาหารเชา กลางวนั เยน็ 45 1 สปั ดาห
บริเวณใตลน้ิ ป รกั ษารว มกบั แคปซลู นดั ติดตาม
อาการ
รบั ประทานรวมกบั ฟา ทะลายโจร
ครั้งละ 1 แคปซลู วันละ 3 ครัง้

กอ นอาหารเชา กลางวัน เยน็

รับประทานคร้ังละ 1 แคปซูล วนั ละ 3

บรรเทาอาการปวดเขา ครงั้ หลังอาหารเชา กลางวัน เย็น 30
กรณมี ีเสียงดังในขอเขา รกั ษารว มกับ แคปซูล
ยาเถาวลั ยเปรียงครง้ั ละ 2 แคปซูล กอ น

อาหารเชา กลางวัน เย็น

ขอหา มใช

หามใชกับผทู ่ีทอน้ําดีอุดตัน1

ขอควรระวัง

- ควรระวังการใชกบั ผูป ว ยโรคน่วิ ในถุงนาํ้ ดี ยกเวน ภายใตการดแู ลของแพทย1

- ควรระวังการใชในผทู ี่มอี าการทอ งผกู รวมดว ย หากมอี าการทอ งผกู รว มดวย

ควรพจิ ารณาเปลี่ยนยาตวั อ่ืน เชน ธรณสี ัณฑะฆาต ตรผี ลา เปนตน

16 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี

- ควรระวังการใชกับเด็กต่ํากวา 12 ป เนอ่ื งจากยังไมมีขอมลู ดา นประสิทธิผล
และความปลอดภยั 1
- ควรระวงั การใชกับหญงิ ตั้งครรภ ยกเวนภายใตการดูแลของแพทย1
- ในกรณขี องการรักษาไมค วรรับประทานเกิน 1 เดอื น หากอาการไมดขี น้ึ ควร
พบแพทยแ ผนไทยเพื่อปรับเปลยี่ นการรักษาใหต รงกับเหตุของโรค
- ในกรณรี บั ประทานเพือ่ สง เสริมสขุ ภาพไมค วรรบั ประทานติดตอกันนานเกิน
3 เดอื น
เหตุการณไมพงึ ประสงค
เหตุการณไมพงึ ประสงคจ ากสรุปรายงานเหตกุ ารณไมพงึ ประสงคจากการ
ใชย าประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มรี ายงานท้ังสิน้ 664 รายงาน2
Cardiovascular : Palpitation (6/664), Faintness (1/664) 2
Dermatologic : Pruritus (32/664), Rash (30/664), Urticaria
(16/664), Rash Maculo-Papular (14/664), Itching (5/664),
Macular Rash (4/664), Rash Erythematous (3/664), Burning
Sensation (2/644), Burning Skin (2/664), Fixed Eruption (2/664),
Skin Dry (2/664), Erythema Multiforme (1/664), Papulovesicular
Rash (1/664), Rash Bullous (1/664), Rash Pustular(1/664), Pain
Burning (1/664), Dermatitis Exfoliative (1/664), Erythema(1/664),
Burn (1/664), Heat Rash (1/664), Stevens Johnson Syndrome
(1/664)
Endocrine Metabolic:Hypoglycaemia (1/664) 2
Gastrointestinal:Nausea (49/664), Abdominal Pain (47/664),
Anorexia (36/664), Diarrhoea (34/664), Vomiting (24/664),
Eructation(24/664), Flatus (4/664), Constipation (3/664) ,
Fullness Abdominal (1/664), Stomach Upset(1/664), Appetite
Increased (1/664) 2
Hepatic:Jaundice (3/664) 2
Immunologic:Angioedema (5/664), Anaphylactic Shock (2/664),
Anaphylaxis (1/664) 2
Musculoskeletal:Back Pain(1/664), Leg Pain (1/664) 2
Neurologic: Dizziness (10/664), Somnolence(3/664), Insomnia
(1/664) 2
Ophthalmic:Allergic Conjunctivitis (1/664) 2
Respiratory:Chest Discomfort (45/664), Dyspnoea (34/664),
Chest Tightness (4/664), Chest Distress(1/664), Chest Fullness
(1/664), Breath Shortness(1/664) 2

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี 17

Renal: Urinary Frequency(1/664), Urine Odour Foul (1/664),

Micturition Frequency (1/664)2

Other: Fatigue (60/664), Headache (51/664), Therapeutic

Response Decrease (35/664), Coughing (18/664), Fever (7/664),

Thirst (4/664), Oedema Eyelid (3/664), Face Oedema (2/664),

Oedema Legs (2/664), Oedema Mouth (2/664), Buccal Mucosa

Ulceration (1/664), Cheilitis (1/664), Hearing Impaired (1/664),

Oedema Of Extremities (1/664), Oedema Peripheral (1/664),

Taste Perversion (1/664), Tongue Disorder (1/664),

Gynaecomastia (1/664), Gum Hyperplasia (1/664)2

Drug Interaction

- ควรระวงั การใชยาน้รี วมกับสารกันเลือดเปนลิ่ม (Anticoagulant) และยา

ตานการจับตวั ของเกลด็ เลือด (Antiplatelets)1

- ควรระวังการใชร วมกบั ยารกั ษาโรคมะเร็งบางชนิด เชน Doxorubicin,

Chlormethine, Cyclophosphamide และ Camptothecin เนื่องจาก

Curcumin อาจมีผลตา นฤทธ์ิยาดังกลา ว1

- ควรระวงั การใชยานรี้ ว มกับยาทก่ี ระบวนการเมแทบอลิซึม ผา นเอนไซม

Cytochrome P450 (CYP 450) เนื่องจากสาร Curcuminยับยง้ั CYP

3A4, CYP 1A2 และมีฤทธิ์กระตนุ การทํางานของ CYP 2A61, CYP 3A468,

CYP 2E168 และมีฤทธย์ิ บั ยง้ั การทาํ งานของ P-Glycoprotein7

- ควรระวงั การใชย านี้รว มกับยาทม่ี ีฤทธิล์ ดระดบั ความดันโลหิตเนอ่ื งจาก มี

การรายงานวา ขมิ้นชนั มฤี ทธิ์ทําใหเกิด Hypotension8

คูยากบั ยาสมนุ ไพรทีเ่ กดิ Drug Interaction

คยู าท่ีเกิดอนั ตรกิรยิ า กลไกการเกดิ

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจบุ นั Potential การจัดการเมือ่ ใชรวมกัน

Interactions

Warfarin 89 ยับยงั้ การเกาะกลุมของ
เกล็ดเลอื ด หลีกเลย่ี งการใชย าสมุนไพร

Aspirin 300 mg (มโี อกาสเลือดออกงา ย
และเลือดแข็งตวั ชา )

Isosorbide ยับย้ัง CYP 3A4, CYP

Mononitrate89 1A4 ทําใหย าท่ี

ยาขม้ินชัน Diclofenac89 เมตาบอไลซผ า นเอน

Simvastatin89 ไซนเ หลา นี้แปรสภาพ พิจารณาการใชตามความ

Amlodipine89 ลดลง ทาํ ใหระดบั ยาใน เหมาะสม

Atorvastatin89 เลือดสงู ขน้ึ ได89

เหนี่ยวนําเอนไซน CYP

Paracetamol89 2A6 ทาํ ใหระดบั ยาใน

เลอื ดลดลงได89

18 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวดั จันทบุรี

ขอ มูลอนื่
- ขมน้ิ ชนั ใชบรรเทาอาการทองอืดท่เี กิดจากลมในกระเพาะอาหาร ไมไ ดมี
สรรพคุณสาํ หรบั รกั ษาอาการกรดไหลยอน ในกรณีรักษาอาการกรดไหล
ยอ นจงึ ควรพิจารณาใชยาตัวอื่นๆ ไดแ ก ยาธาตุบรรจบ (รายละเอยี ดอยใู น
ขอมูลยาธาตุบรรจบ)

การเกบ็ รกั ษายา
- เก็บยานี้ในภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจมุ า และเกบ็ ใหพน มอื เด็ก
- ควรเก็บยาไวใ นทีโ่ ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยใู นที่รอนมากกวา 30 °C
- ไมเกบ็ ยาในบรเิ วณที่เปย กหรือชน้ื และชีแ้ จงใหผ ูป วยปด ฝาใหสนทิ หลงั จาก
เปด ใชย าในแตละคร้งั
- ทิ้งยานเี้ ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรือยาท่ีแบง บรรจุ/ยาที่เปด
ใชแลว ยาจะมอี ายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี
กลนิ่ รส) เปล่ียนแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตวั ของยา ไมค วรใช
ยานัน้ ตอไป

ตารางเทยี บเคยี งยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจ จบุ ัน

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จุบนั
ยาขม้นิ ชนั Simethicone91,92
บรรเทาอาการทองอดื ทอ งเฟอ Sodamint tab91,92
Mix Carminative91,92
บรรเทาอาหารไมยอย
รักษาแผลในกระเพาะอาหาร Diagest91,92
Ranitidine91,92
และลาํ ไส Omeprazole91,92
Antacid gel91,92

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบุรี 19

(6) ขงิ

กรอบบญั ชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสุขภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสงเสรมิ สุขภาพตําบล

รปู แบบ
ยาแคปซลู ขนาด 500 มลิ ลกิ รัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกฏู )

ตัวยาสาํ คญั
ผงเหงา ขงิ (Zingiber officinale Rosc.) ท่ีมีน้าํ มนั หอมระเหย ไมนอยกวา
รอยละ 2 โดยปรมิ าตรตอนา้ํ หนัก (v/w)

รสยา
เผ็ดรอนหวาน

ขอบงใช ขนาดและวธิ ีใช จํานวนยา
ทีจ่ าย/ ระยะเวลา
ครั้ง

บรรเทาอาการจกุ เสียด รับประทานคร้ังละ 2 แคปซลู วนั ละ 3 45 1 สัปดาห
แนนทอ งทองอืด คร้ัง กอนอาหารเชา กลางวัน เยน็ แคปซลู นดั ตดิ ตาม
ทอ งเฟอทาํ ใหเ รอ1 อาการ
รับประทานคร้ังละ 2 แคปซูล
บรรเทาอาการคลน่ื ไส ขณะมอี าการหรือวันละ 3 คร้ัง กอน 20 3 วัน
อาเจยี น ทเี่ กิดจากเมา แคปซลู นดั ติดตาม
รถ เมาเรือ และในผปู วย อาหารเชา กลางวัน เย็น อาการ
รวมกบั อมเกลือทะเล จาํ นวน 1 เมด็
หลังผา ตัด1 รบั ประทานจนกวาอาการจะดขี นึ้ 30 1 สัปดาห
แคปซูล นัดติดตาม
บรรเทาอาการแพท อง รบั ประทานครั้งละ 2 แคปซลู วันละ 3 อาการ
(อายุครรภ 7-11 ครั้ง กอนอาหารเชา กลางวัน เยน็ 45
สปั ดาห) แคปซูล 1 สปั ดาห
รับประทานครั้งละ 2 แคปซูล วันละ 3
กระตุนการหลั่งนาํ้ นมใน คร้ัง กอ นอาหารเชา กลางวัน เย็น
หญิงหลังคลอด (90)

เหตกุ ารณไมพึงประสงค
เหตุการณไมพงึ ประสงคจ าก สรปุ รายงานเหตกุ ารณไมพึงประสงคจ ากการใช
ยาประจําป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานท้ังส้ิน 1 รายงาน 2
Other: Face Malformation(1/1) 2

ขอ หามใช
ไมพบรายงาน

20 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวดั จนั ทบุรี

ขอควรระวัง
- ควรระวังการใชใ นผูปวยโรคนิ่วในถุงนาํ้ ดี ยกเวน ภายใตการดูแลของแพทย1
- ควรระวังในผปู ว ยทมี่ ีปญหาการตกเลือดผปู วยท่ีมปี ญหาเรื่องการจับตวั ของ
เกล็ดเลือด เนื่องจากขิงยับยั้งการสังเคราะห Thromboxane จึงควรระวงั 4
- ไมแนะนาํ ใหร ับประทานในเดก็ อายตุ ํ่ากวา 6 ป1

เหตุการณไ มพึงประสงค
เหตกุ ารณไมพึงประสงคจ าก สรปุ รายงานเหตกุ ารณไมพึงประสงคจากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานท้ังสิ้น 1 รายงาน 2
Other: Face Malformation (1/1) 2

Drug Interaction
- ควรระวังการใชรว มกับสารกันเลอื ดเปน ลิ่ม (Anticoagulant) และยาตาน
การจบั ตัวของเกลด็ เลือด (Antiplatelets) และยาในกลุม Thrombolytic
agents 1
- ควรระวงั การใชย านี้รวมกบั ยาทมี่ ฤี ทธ์ลิ ดระดบั นํ้าตาลในเลือดเน่ืองจากมี
การรายงานวาขิงมฤี ทธิ์ ทาํ ใหเกดิ Hypoglycemic5
- ควรระวงั การใชย าน้รี วมกบั ยาทีก่ ระบวนการเมแทบอลซิ ึม ผานเอนไซม
Cytochrome P450 (CYP 450) เนื่องจากขิงมฤี ทธ์ยิ ับยง้ั เอนไซม CYP
1A2, CYP 2D6, CYP 2E1 และ CYP 3A4 1 และกระตนุ การทํางานของ P-
Glycoprotein 6

คยู ากบั ยาสมนุ ไพรทเ่ี กิด Drug Interaction

คูยาทเ่ี กิดอนั ตรกริ ิยา กลไกการเกดิ

ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ ัน Potential การจดั การเม่ือใชรว มกนั

Interactions

Warfarin89 ยับยง้ั การเกาะกลุมของ
เกล็ดเลอื ด หลกี เลี่ยงการใชย าสมนุ ไพร
ยาขิง Aspirin 300 mg89 (มีโอกาสเลือดออกงา ย

และเลือดแขง็ ตัวชา)

การเกบ็ รักษายา
- เก็บยานใ้ี นภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจุมา และเกบ็ ใหพน มอื เด็ก
- ควรเกบ็ ยาไวใ นท่โี ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอยใู นทรี่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเ ก็บยาในบรเิ วณทีเ่ ปยกหรือชื้น และชีแ้ จงใหผปู วยปดฝาใหส นิทหลังจาก
เปดใชยาในแตละคร้งั
- ทิ้งยาน้ีเมื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรือยาที่แบง บรรจ/ุ ยาทเี่ ปด
ใชแลว ยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี
กลิน่ รส) เปล่ียนแปลงไป เปนการบงบอกถึงความไมคงตวั ของยา ไมควรใช
ยานนั้ ตอ ไป

กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี 21

ตารางเทียบเคยี งยาสมุนไพรกับยาแผนปจ จุบนั

กลุม อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบัน
Simethicone91,92
บรรเทาอาการทองอืด ทองเฟอ ยาขงิ Sodamint tab91,92
บรรเทาอาการเวยี นศรี ษะ Mix Carminative91,92
Dimenhydrinate91,92

22 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี

(7) เบญจกลู

กรอบบญั ชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตาํ บล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสริมสุขภาพตาํ บล

รูปแบบ

ยาแคปซูล ขนาด 500 มิลลกิ รัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)

สูตรตาํ รบั

ในผงยา 100 กรัมประกอบดวย

ดอกดปี ลี รากชา พลู เถาสะคาน รากเจตมูลเพลงิ แดง เหงา ขงิ แหง

หนักสงิ่ ละ 20 กรัม

รสยา

รสรอน

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา

ทจ่ี า ย/ครงั้

บรรเทาอาการจุก รับประทานครั้งละ 2 แคปซูล วันละ 3 ครัง้ 45 แคปซูล 1 สัปดาห

แนน ทอง ทองอดื กอนอาหารเชา กลางวนั เย็น นดั ตดิ ตาม

ทองเฟอ1 ปรับธาตุ อาการ

ขอหามใช
- หญิงตัง้ ครรภ1
- ผูท่ีมไี ข1 สงู > 38 ๐C
- เดก็ อายุตํา่ กวา 12 ป

ขอควรระวงั
- ไมควรใชย านใี้ นฤดูรอน เน่อื งจากอาจทําใหไฟธาตุกาํ เริบ1
- ไมควรรับประทานตดิ ตอกันนานเกนิ 7 วนั 1

อาการไมพ งึ ประสงค
เหตุการณไมพึงประสงคจ าก สรุปรายงานเหตกุ ารณไมพึงประสงคจากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction
2014 พบวามีรายงานทั้งส้นิ 2 รายงาน2
Neurologic: Dizziness (1/2)2
Other: Face Edema (1/2)2

Drug Interaction
- ควรระวงั การใชย านี้รวมกบั ยาทีก่ ระบวนการเมแทบอลิซึมผา นเอนไซม
Cytochrome P450 (CYP 450) เนื่องจากตาํ รับยาเบญจกูลมีสมุนไพร
จํานวน 5 ชนิด พบวา มีฤทธิ์ยบั ยง้ั การทาํ งานของ CYP 1A2, CYP 2E1,

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวดั จนั ทบุรี 23

CYP 2D6, CYP 3A4, CYP2C19 จํานวน 3 ชนิด ไดแ ก เหงา ขิงแหง36, 37
ดอกดีปลี37, 43รากเจตมลู เพลิงแดง11 และมฤี ทธ์ยิ บั ยัง้ การทํางานของ P-
Glycoprotein จาํ นวน 2 ชนดิ ไดแ ก ดอกดีปลี44 เหงาขงิ แหง6 และ
กระตนุ การทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 1 ชนิด ไดแ ก
เหงา ขงิ แหง41
- ควรระวังการใชย านี้รว มกับยาที่มฤี ทธ์ิลดระดบั ความดนั โลหิตเน่ืองจาก
ตํารับยาเบญจกลู มสี มนุ ไพรจํานวน 5 ชนดิ พบวามฤี ทธทิ์ าํ ใหเกดิ
Hypotension จาํ นวน 1 ชนดิ ไดแ ก ดอกดีปลี45
- ควรระวงั การใชยานรี้ ว มกับยาทมี่ ฤี ทธ์ิลดระดบั น้ําตาลในเลือดเนือ่ งจาก
พบวาตํารับยาเบญจกูล มีสมุนไพรจาํ นวน 5 ชนิด พบวา มีฤทธท์ิ าํ ใหเกดิ
Hypoglycemiaจาํ นวน 2 ชนิด ไดแ กเหงาขิงแหง 5 รากชาพลู50

คูย ากบั ยาสมุนไพรที่เกิด Drug Interaction

คยู าทีเ่ กิดอันตรกริ ิยา กลไกการเกิด

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จบุ นั Potential การจดั การเมื่อใชร วมกนั

Interactions

Warfarin 89

ยาเบญจกูล Aspirin 300 mg ไมพบรายงาน หลีกเลยี่ งการใชย าสมุนไพร

89

การเก็บรกั ษายา
- เกบ็ ยานี้ในภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจมุ า และเกบ็ ใหพ น มือเด็ก
- ควรเก็บยาไวใ นทโ่ี ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยูในทีร่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเ กบ็ ยาในบริเวณที่เปยกหรือชนื้ และช้แี จงใหผ ปู วยปด ฝาใหสนทิ หลังจาก
เปด ใชยาในแตล ะครง้ั
- ทงิ้ ยาน้เี ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาที่แบงบรรจุ/ยาทเี่ ปด
ใชแลว ยาจะมอี ายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี
กลนิ่ รส) เปลี่ยนแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตัวของยา ไมควรใช
ยานั้นตอ ไป
-

ตารางเทียบเคียงยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จุบัน

กลุมอาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จบุ ัน
ไมพ บรายงาน

24 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี

(8) ธาตอุ บเชย

กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล

รปู แบบ
ยาน้ําขนาด 120 มิลลิลิตร

สตู รตาํ รบั
ในยานํ้า 100 มลิ ลลิ ติ ร ประกอบดว ย
1. เปลือกอบเชยเทศ เปลือกสมลุ แวง ลูกกระวาน ดอกกานพลู
รากชะเอมเทศ หนักส่งิ ละ 800 มลิ ลกิ รมั
2. เกล็ดสะระแหน การบรู หนักส่ิงละ 50 มลิ ลิกรัม

รสยา
รสรอ น

ขอบงใช ขนาดและวธิ ใี ช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ที่จาย/
คร้ัง

บรรเทาอาการจกุ แนน รบั ประทานคร้ังละ 1-2 ชอนโตะ 3 ขวด 1 สัปดาห

ทอง ไมผายลม ไมเรอ วนั ละ 3 คร้งั กอนอาหารเชา กลางวนั นดั ตดิ ตาม

หลังมอ้ื อาหาร อิ่มเร็ว เยน็ อาการ

กวาปกติ ปวดหรือแสบ

รอ นบรเิ วณลนิ้ ป

อาการไมพ ึงประสงค

เหตกุ ารณไมพึงประสงคจ าก สรปุ รายงานเหตุการณไมพึงประสงคจากการใช

ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports Of Adverse Drug Reaction

2014 พบวามีรายงานท้ังส้นิ 7 รายงาน2

Dermatologic: Rash Maculo-Papular (1/7)2

Gastrointestinal: Flatus (2/7), Nausea (2/7), Vomiting (1/7),

Fullness Abdominal (1/7)2

ขอ หามใช

ไมพ บรายงาน

ขอ ควรระวัง

- ควรระวังการใชยาอยา งตอเนือ่ ง โดยเฉพาะอยางยงิ่ ในผปู วยที่มีความผดิ ปกติ

ของตบั ไต เนอ่ื งจากอาจเกิดการสะสมของการบูรและเกิดพิษได1 ในตาํ รับยา

ธาตุอบเชย 1 กรัม มีการบูรปริมาณ 0.06กรัม (ปรมิ าณท่ีสง ผลใหเกดิ พษิ ตอ

รางกาย 0.5-1 กรัม)

กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบรุ ี 25

Drug Interaction

- ควรระวงั การใชยานีร้ ว มกับยาท่ีขบั ออกผานP-Glycoprotein จากตํารับยา

ธาตุอบเชย มีสมุนไพรจาํ นวน 7 ชนดิ พบวามีฤทธย์ิ ับยงั้ การทาํ งานของ P-

Glycoprotein จํานวน 1 ชนดิ ไดแก รากชะเอมเทศ40

-ควรระวังการใชย านร้ี วมกบั สารกนั เลอื ดเปน ลิม่ (Anticoagulant) และยาตา น

การจับตัวของเกล็ดเลือด (Antiplatelets) เนื่องจากตํารบั ยาธาตอุ บเชยมี

สมนุ ไพรจํานวน 7 ชนิด พบวามฤี ทธ์ิทําใหเกดิ Antiplatelets,

Anticoagulantจํานวน 2 ชนดิ ไดแ ก ดอกกานพลู46 รากชะเอมเทศ47, 48

- ควรระวงั การใชยาน้รี ว มกบั ยาท่มี ีฤทธิล์ ดระดับความดนั โลหติ เนื่องจากตํารับ

ยาธาตุอบเชย มสี มุนไพรจาํ นวน 7 ชนดิ พบวา มฤี ทธิ์ Hypotensionจํานวน

1 ชนิดไดแ ก รากชะเอมเทศ42

- ควรระวังการใชยาน้รี วมกบั ยาท่ีมฤี ทธิ์ลดระดบั นา้ํ ตาลในเลือดเนอื่ งจากตํารบั

ยาธาตอุ บเชย มสี มุนไพรจํานวน 7 ชนดิ พบวามฤี ทธิ์ Hypoglycemia จํานวน

1 ชนิดไดแ ก เปลือกอบเชยเทศ5

คูยากับยาสมุนไพรท่ีเกดิ Drug Interaction

คยู าที่เกิดอนั ตรกิริยา กลไกการเกดิ

ยาสมุนไพร ยาแผนปจจบุ ัน Potential การจัดการเมื่อใชร ว มกัน

Interactions

Warfarin89 ยับยง้ั การเกาะกลมุ ของ

ยาธาตอุ บเชย เกลด็ เลอื ด หลีกเลย่ี งการใชยาสมนุ ไพร
(มีโอกาสเลือดออกงาย

Aspirin 300 mg89 และเลอื ดแขง็ ตัวชา)

การเก็บรกั ษายา
- เกบ็ ยานีใ้ นภาชนะบรรจเุ ดิมที่บรรจมุ า และเกบ็ ใหพ น มือเด็ก
- ควรเกบ็ ยาไวในที่โปรง ไมมีแดดสอง โดยไมใหอ ยูใ นทีร่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเก็บยาในบรเิ วณทเี่ ปยกหรือชนื้ และชแี้ จงใหผ ปู วยปดฝาใหสนทิ หลังจาก
เปดใชย าในแตล ะคร้ัง
- ท้งิ ยานี้เมื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรือยาท่ีแบง บรรจุ/ยาท่ีเปด
ใชแลวยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี
กลิน่ รส) เปลี่ยนแปลงไป เปนการบงบอกถึงความไมค งตัวของยา ไมควรใช
ยานนั้ ตอ ไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจจุบนั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ นั
บรรเทาอาการทองอดื ทองเฟอ ยาธาตุอบเชย Mix Carminative91,92

26 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบรุ ี

2.2 กลุมยาบรรเทาอาการทองผกู

(9) ยาชงชุมเหด็ เทศ

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สุขภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตาํ บล

รูปแบบ

ยาชงขนาด 3 กรัม (ผลิตจากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)

ตัวยาสาํ คญั

ผงใบชมุ เห็ดเทศ [Senna alata (L.) Roxb., Cassia alata L. (ชื่อพอง)] ที่

มีสารสําคญั Hydroxyanthracene Derivatives โดยคํานวณเปน

Rhein-8-glucosideไมน อ ยกวา รอยละ 1.0 โดยนํ้าหนกั (w/w)

รสยา

เมาเบอื่ เอยี่ น

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ทีจ่ า ย/ครัง้

บรรเทาอาการ ชงยา 1 ซอง/นา้ํ รอน 250 มิลลิลติ ร 1-3
ทอ งผกู อุจจาระ แชยาประมาณ 15-20 นาที
แหงแขง็ เบง ถา ย 3 ซอง สปั ดาห
ลาํ บาก หรือตองเบง รับประทานวนั ละ 3 คร้ัง กอนอาหาร นดั ตดิ ตาม
ถา ยนาน เชา กลางวัน เยน็
อาการ
* 1 ซองสามารถชงได 1 คร้ัง

เหตกุ ารณไ มพ งึ ประสงค

เหตุการณไมพึงประสงคจ ากสรุปรายงานเหตกุ ารณไมพงึ ประสงคจ ากการใช

ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction

2014 พบวามรี ายงานท้ังส้ิน 9 รายงาน 2
Dermatologic:Urticaria (2/9)2

Gastrointestinal:Abdominal Discomfort (1/9), Nausea (1/9),

Vomiting (1/9) 2

Hematologic:Haematuria (1/9) 2

Other:Oedema Eyelid (1/9), Therapeutic Response Decreased

(2/9) 2

ขอ หามใช

- ผูปวยท่มี ภี าวะทางเดินอาหารอดุ ตนั (Gastrointestinal Obstruction) หรอื

ปวดทองโดยไมทราบสาเหตุ1

- ไมควรใชเปนยาระบายในสตรีมีครรภหรอื ใหนมบุตร (มีรายงานวา สาร Rhein

ผา นทางนาํ้ นมได) 1

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบุรี 27

ขอ ควรระวงั
- อาจทาํ ใหเ กิดอาการปวดมวนทอง เน่ืองจากการบีบตวั ของลําไสใหญ อาจมี
อาการคลน่ื ไส อาหารไมยอย และปวดทอ งได1
- ควรระวงั การใชในเด็กอายตุ ํ่ากวา 12 ป
- ควรระวงั ในผปู วย Inflammatory Bowel Disease1
- การรับประทานยาในขนาดสูงอาจทาํ ใหเกิดไตอักเสบ (nephritis)1
- ไมควรใชติดตอกนั เปน ระยะเวลานานเกิน 1 สัปดาหเพราะจะทําใหทองเสีย
ซง่ึ สงผลใหมกี ารสูญเสยี น้าํ และเกลือแรม ากเกินไปโดยเฉพาะโพแทสเซียม
และทําใหล าํ ไสใ หญช นิ ตอ ยา ถาไมใชยาจะไมถา ย1

Drug Interaction
ไมพบรายงาน

คยู ากบั ยาสมุนไพรทเี่ กดิ Drug Interaction

คยู าทเ่ี กิดอนั ตรกิริยา กลไกการเกิด

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจบุ ัน Potential การจัดการเม่ือใชร วมกัน
Interactions

ยาชงชุมเห็ดเทศ Warfarin89 ไมพ บรายงาน หลกี เลยี่ งการใชย าสมนุ ไพร
Aspirin 300 mg89

การเกบ็ รักษายา

- เก็บยาน้ีในภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจุมา และเก็บใหพ น มอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวใ นทีโ่ ปรง ไมมีแดดสอง โดยไมใหอยใู นทรี่ อนมากกวา 30 °C

- ไมเ กบ็ ยาในบริเวณท่ีเปย กหรือช้ืน หรอื เกบ็ ไวใ นตูเยน็ และควรชีแ้ จงให

ผปู วยปด ซองใหส นทิ หลงั จากใชย า

- ท้งิ ยานีเ้ มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลากยา หรือยาที่แบง บรรจหุ รือมี

การเปดใชแลวยาจะมอี ายุอยูไ ด 1 เดอื นนบั จากวันที่แบงบรรจุหรือเปด ใช)

หรือหากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี กล่ิน รส) เปลีย่ นแปลงไป เปนการ

บงบอกถงึ ความไมคงตวั ของยา ไมควรใชย านั้นตอไป

- กรณียาชงแลว สามารถเก็บได 1 วนั (เกบ็ ในอุณหภมู หิ อ ง)

ตารางเทยี บเคยี งยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จบุ นั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ นั
บรรเทาอาการทองผูก ยาชงชุมเหด็ เทศ Bisacodyl91,92
Milk of Magnesia91,92

28 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบรุ ี

(10) ยามะขามแขก

กรอบบญั ชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สุขภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตาํ บล

รูปแบบ

แคปซูลขนาด 400 มลิ ลิกรัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคชิ ฌกฏู )

ตวั ยาสําคัญ

ผงใบหรอื ผงใบและฝกมะขามแขก (Senna alexandrina Mill.)

รสยา
รสเปร้ียว

ขอ บงใช ขนาดและวิธใี ช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ท่จี า ย/ครั้ง

บรรเทาอาการทองผูก

(ไมถา ยอจุ จาระมา รับประทานคร้ังละ 2-3แคปซูล วนั ละ 1 15-20 1สัปดาห
มากกวา 3 คร้ัง/ ครั้ง กอ นนอน แคปซลู นัดตดิ ตาม
สัปดาห)อุจจาระแหง อาการ

แขง็ เบงถายลาํ บาก

ตอ งเบงถายนาน

อาการไมพงึ ประสงค

เหตุการณไมพึงประสงคจากHerb–Drug Interactions: an overview of

systematic reviews 2013 พบวา มรี ายงานทง้ั สน้ิ 1 รายงาน(3)

Dermatologic:Urticaria (1/1)

ขอ หา มใช

- ผปู วยที่มภี าวะทางเดินอาหารอุดตนั (gastrointestinal obstruction)

- ผปู วยลาํ ไสอ กั เสบ Inflammatory Bowel Disease1

- ผูปว ยปวดทอ งโดยไมทราบสาเหตุ

ขอ ควรระวงั

- ควรระวงั การใชยานี้ในเด็กอายุตํา่ กวา 12 ป1

- ควรระวังในผปู วยท่ีเปน โรคหวั ใจ

- การรบั ประทานยาในขนาดสงู อาจทําใหเ กิดไตอักเสบ (Nephritis)1

- ไมค วรรบั ประทานตดิ ตอกนั นานเกนิ 1 สปั ดาห เพราะจะทําใหท องเสียซ่งึ

สง ผลใหมีการสูญเสยี นา้ํ และเกลือแรมากเกนิ ไปโดยเฉพาะโพแทสเซยี มและ

การใชตดิ ตอกนั เปน ระยะเวลานานจะทําใหลําไสใหญชินตอยาถา ไมใ ชยาจะ

ไมถ า ย1

- ควรระวังการใชย านก้ี ับหญิงตั้งครรภแ ละหญิงใหน มบุตร1

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบุรี 29

Drug Interaction

คยู ากับยาสมนุ ไพรทเ่ี กดิ Drug Interaction

คูย าท่ีเกิดอันตรกริ ยิ า กลไกการเกดิ

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบัน Potential การจดั การเม่อื ใชรว มกัน

Interactions

Digoxin Sennosideกระตนุ การ

ขับออกของ Potassium

อาจทําใหมีอาการหวั

ใจเตน ผดิ ปกติ การ

มองเหน็ ผิดปกติ ปวด

ศีรษะ ออนเพลยี

Corticoadrenal Sennoside กระตุนการ

steroids ขบั ออกของ Potassium

Diuretic drugs ออกอาจทําใหเกิดภาวะ

(furosemide อาการ hypokalemia

(Lasix), HCTZ และ ไดแ กอาการ กลา มเนื้อ

ยา อนื่ ๆ) (93) ลา ตะคริว ปวด หลีกเล่ียงการใชยาสมนุ ไพร

มะขามแขก กลามเนอ้ื หวั ใจเตน

Theophylline(93) ระริก

ยบั ย้งั การเกาะกลมุ ของ

Warfarin 89 เกล็ดเลือด

Aspirin 300 mg 89 ( มีโอกาสเลือดออกงาย

และเลือดแข็งตวั ชา )

Astemizole Sennoside B

inhibited CYP2J2

Catalyzed

Astemizole with

28%inhibition.(in

vitro)

การเก็บรกั ษายา
- เก็บยาน้ีในภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจมุ า และเก็บใหพน มือเด็ก
- ควรเกบ็ ยาไวในท่โี ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอยูใ นทร่ี อ นมากกวา 30 °C
- ไมเก็บยาในบรเิ วณทเี่ ปยกหรือชื้น และช้ีแจงใหผูปว ยปดฝาใหส นิทหลังจาก
เปด ใชย าในแตละครั้ง

30 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบุรี

- ทิ้งยานี้เม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาที่แบง บรรจุ/ยาทเ่ี ปด
ใชแลว ยาจะมอี ายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี
กลนิ่ รส) เปลยี่ นแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมคงตวั ของยา ไมค วรใช
ยานั้นตอ ไป
ตารางเทยี บเคยี งยาสมนุ ไพรกับยาแผนปจจบุ ัน

กลุมอาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจจุบัน
บรรเทาอาการทองผูก ยามะขามแขก Bisacodyl91,92
Milk of Magnesia91,92

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบุรี 31

(11) ยาตรีผลา

กรอบบญั ชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตาํ บล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตําบล

รูปแบบ

ยาแคปซูล ขนาด 500 มลิ ลิกรัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคชิ ฌกูฏ)

สตู รตาํ รับ

ในผงยา 90 กรัมประกอบดว ย

เนอื้ ลูกสมอไทย เน้อื ลกู สมอพิเภก เน้อื ลกู มะขามปอม หนกั ส่งิ ละ 30 กรัม

รสยา

เปรยี้ วฝาด

ขอบงใช ขนาดและวิธีใช จํานวนยา ระยะเวลา

ท่จี า ย/ครงั้

บรรเทาอาการอจุ จาระ รับประทานคร้ังละ 2-3 แคปซูล 60 แคปซลู 1 สปั ดาห

ไมสุดอาการถายลําบาก วนั ละ 3 ครงั้ กอ นอาหารเชา กลางวนั นดั ตดิ ตาม

อุจจาระแหงแข็ง เยน็ อาการ

ขอหามใช

ไมพบรายงาน

ขอ ควรระวงั

ไมพบรายงาน

อาการไมพ งึ ประสงค

ไมพ บรายงาน

Drug Interaction

-ควรระวงั การใชยาน้รี วมกับสารกนั เลอื ดเปนลิ่ม(Anticoagulant) และยาตาน

การจบั ตัวของเกล็ดเลือด (Antiplatelets) เน่ืองจากตํารบั ยาตรผี ลามี

สมนุ ไพรจํานวน 3 ชนิด พบวามฤี ทธิ์ทาํ ใหเกิด Antiplatelets,

Anticoagulant จํานวน 1 ชนิด ไดแ ก เนื้อลูกมะขามปอม20, 21

- ควรระวงั การใชยานีร้ ว มกบั ยาที่ขับออกผา น P-Glycoprotein เนื่องจาก

ตาํ รับยาตรผี ลามสี มุนไพร ทง้ั หมด 3 ช นิด พบวามีฤทธิ์ยับย้งั การทาํ งานของ

P-Glycoprotein จาํ นวน 1 ชนิด ไดแ ก เน้อื ลูกมะขามปอ ม7

คูยากบั ยาสมนุ ไพรท่เี กดิ Drug Interaction

คยู าทีเ่ กดิ อันตรกริ ิยา กลไกการเกิด การจัดการเมื่อใชร วมกนั
ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบัน Potential Interactions

ยาตรผี ลา Warfarin 89 ยับยงั้ การเกาะกลุม ของ หลกี เลีย่ งการใชยาสมนุ ไพร
Aspirin 300 mg89 เกลด็ เลอื ด

(มโี อกาสเลอื ดออกงาย
และเลือดแขง็ ตวั ชา )

32 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบุรี

การเกบ็ รกั ษายา

- เก็บยานี้ในภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจมุ า และเก็บใหพ นมอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวในท่โี ปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอยใู นท่รี อนมากกวา 30 °C
- ไมเกบ็ ยาในบรเิ วณทเ่ี ปยกหรือชนื้ และชแี้ จงใหผ ูปวยปดฝาใหสนิทหลังจาก

เปดใชยาในแตล ะครงั้

- ทิ้งยานี้เม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรอื ยาท่ีแบง บรรจุ/ยาทเ่ี ปด

ใชแ ลวยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรอื หากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี

กล่นิ รส) เปลยี่ นแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตวั ของยา ไมค วรใช

ยานั้นตอไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจจุบัน

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจจุบัน

ไมพ บรายงาน

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวัดจนั ทบุรี 33

2.3 กลุมยาบรรเทาอาการทองเสีย

(12) ยาธาตุบรรจบ
กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสริมสุขภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล
รูปแบบ
ยาแคปซูล ขนาด 500 มลิ ลกิ รัม (ผลิตจากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)
สูตรตาํ รับ
ในผงยา 104 กรัมประกอบดวย
1. เนอื้ ลูกสมอไทยหนัก 16 กรัม
2. โกฐกา นพรา วหนกั 8 กรมั
3.เหงาขิง โกฐเขมา โกฐพงุ ปลา โกฐเชยี ง โกฐสอ เทียนดํา เทยี นขาว
เทยี นสตั ตบุษย เทยี นเยาวพาณี เทียนแดง ลูกจันทน ดอกจันทน ดอกกานพลู
เปลอื กสมลุ แวง ลูกกระวาน ลูกผักชีลา ใบพมิ เสนตน ดอกดีปลี หัวเปราะหอม
การบรู หนักส่ิงละ 4 กรมั
รสยา
สุขมุ รอ น

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ใี ช จํานวนยา ระยะเวลา

ทจ่ี าย/คร้งั

บรรเทาอาการแนน ทอง

คลา ยอาหารไมยอย รบั ประทานคร้ังละ 2-3 แคปซลู 60 แคปซลู 1 สัปดาห
ทองอดื มีลมมากในทอง วันละ 3 คร้งั กอนอาหารเชา กลางวัน นดั ตดิ ตาม
ทองเฟอ เรอเปร้ยี ว
บรรเทาทอ งผกู สลับ เยน็ อาการ

ทองเสยี หรือถายเหลว

รักษาโรคกรดไหลยอน รับประทานคร้ังละ 2-3 แคปซูล

(อาการเจบ็ แนนหนาอก วนั ละ 4 ครง้ั กอ นอาหารเชา กลางวัน 60 - 90 1 เดอื น
หรอื แสบหนาอก เย็น (รบั ประทานพรอ มกับนา้ํ ดา ง* 1 แคปซลู ตดิ ตาม
บางคร้งั อาจจะรูส ึกถึง อาการ
รสเปรีย้ ว) ชอ นชาตอนํา้ 250 ml)
*นํา้ ดา ง = นํากะลามะพราวไปเผาไฟให

เปนขีเ้ ถา นําข้ีเถา มาแชในนา้ํ ทงิ้ ไว 1 คืน

ขอ หา มใช

หา มใชใ นหญิงตั้งครรภ และผูทีม่ ีไข1

ขอ ควรระวัง

- ควรระวงั การใชยาอยางตอ เนื่อง โดยเฉพาะอยา งย่งิ ในผปู วยทมี่ ีความ

ผดิ ปกติของตบั ไต เน่อื งจากอาจเกิดการสะสมของการบรู และเกดิ พิษได1

ตาํ รบั ธาตุบรรจบในตํารับ 1 กรัม มีการบรู ปริมาณ 0.098กรัม (ปรมิ าณท่ี

สง ผลใหเกิดพษิ ตอ รา งกาย 0.5-1 กรัม)

34 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี

อาการไมพ ึงประสงค

เหตุการณไมพงึ ประสงคจาก สรุปรายงานเหตุการณไมพึงประสงคจากการใช

ยาประจําป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction

2014 พบวา มรี ายงานท้ังส้ิน 2 รายงาน2

Neurologic: Dizziness (1/2)2

Drug Interaction

- ควรระวังการใชย านีร้ ว มกับสารกันเลือดเปนลิ่ม (Anticoagulant) และยา

ตา นการจบั ตวั ของเกล็ดเลือด (Antiplatelets)1

- ควรระวงั การใชย าน้ีรว มกบั ยาท่ีกระบวนการเมแทบอลซิ ึมผา นเอนไซม

Cytochrome P450 (CYP 450) เน่อื งจากตํารบั ยาธาตบุ รรจบมสี มุนไพร

จาํ นวน 22 ชนิด พบวา มีฤทธิ์ยบั ย้ังการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,

CYP 2D6, CYP 3A4 จาํ นวน 4 ชนิด ไดแ ก โกฐเขมา11 เทียนดาํ 25, 26 เหงา

ขงิ 36, 37 ดอกดีปลี37, 43 และมฤี ทธิ์กระตุนการทํางานของ CYP 1A2, CYP

2E1 จํานวน 1 ชนิด ไดแก เทียนดํา27 และมฤี ทธิ์ยับยง้ั การทํางานของ P-

Glycoprotein จํานวน 3 ชนดิ ไดแก โกฐเชียง28 ดอกดปี ลี44 เหงา ขงิ 6 และ

กระตนุ การทํางานของ P-Glycoprotein จาํ นวน 1 ชนิด ไดแก เหงา ขิง41

- ควรระวงั การใชยานีร้ ว มกับยาทีม่ ฤี ทธิล์ ดระดับความดันโลหติ เนื่องจาก

ตาํ รบั ยาธาตุบรรจบ มีสมนุ ไพรจํานวน 22 ชนดิ พบวา มีฤทธท์ิ ําใหเกดิ

Hypotension จํานวน 3 ชนดิ ไดแ ก เทยี นดาํ 30 เทยี นแดง31 ดอกดปี ลี45

- ควรระวงั การใชย าน้ีรว มกบั ยาท่มี ฤี ทธิ์ลดระดบั นํา้ ตาลในเลือดเนอื่ งจาก

ตาํ รับยาธาตบุ รรจบ มีสมนุ ไพรจาํ นวน 22 ชนดิ พบวามฤี ทธิ์

Hypoglycemia จํานวน 3 ชนดิ ไดแก เทยี นดํา33 เทียนแดง35 เหงา ขงิ 5

คยู ากับยาสมนุ ไพรที่เกิด Drug Interaction

คูยาท่เี กิดอันตรกริ ยิ า กลไกการเกิด

ยาสมุนไพร ยาแผนปจจบุ นั Potential การจัดการเม่อื ใชร วมกนั

Interactions

ยาธาตบุ รรจบ Warfarin 89 ยบั ยัง้ การเกาะกลมุ ของ หลีกเลย่ี งการใชยาสมนุ ไพร
Aspirin 300 mg89 เกล็ดเลือด1

(มโี อกาสเลือดออกงาย
และเลอื ดแขง็ ตวั ชา )

การเก็บรกั ษายา

- เก็บยานีใ้ นภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจุมา และเก็บใหพ นมือเด็ก

- ควรเก็บยาไวในที่โปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยใู นทรี่ อ นมากกวา 30 °C

- ไมเ ก็บยาในบรเิ วณท่ีเปยกหรือช้ืน และชีแ้ จงใหผูปว ยปด ฝาใหสนิทหลังจาก

เปด ใชย าในแตล ะครง้ั

- ทิง้ ยานเี้ มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรอื ยาที่แบงบรรจ/ุ ยาท่ีเปด

ใชแ ลว ยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี

กลิ่น รส) เปล่ยี นแปลงไป เปนการบงบอกถึงความไมคงตัวของยา ไมควรใช

ยานน้ั ตอ ไป

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จนั ทบุรี 35

ตารางเทยี บเคยี งยาสมนุ ไพรกับยาแผนปจจุบัน

กลมุ อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จบุ นั

ไมพบรายงาน

36 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบรุ ี

(13) ยาเหลืองปดสมทุ ร

กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตําบล

รปู แบบ

สตู รตํารบั ยาแคปซูลขนาด 500 มลิ ลกิ รัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกฏู )
รสยา
ในผงยา 90 กรมั ประกอบดว ย
1. เหงาขมิ้นชัน หนัก 30 กรัม
2. ชนั ยอย ครัง่ สเี สียดเทศ เปลือกสเี สียดไทย ใบเทียน ใบทับทมิ หวั แหวหมู
เหงาขมน้ิ ออ ย เปลือกเพกา รากกลว ยตีบ หวั กระเทยี มคว่ั ดอกดปี ลี
หนกั สง่ิ ละ 5 กรัม

ฝาดรอ น

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา

ที่จาย/ครงั้

บรรเทาอาการถาย รบั ประทานคร้ังละ 2 แคปซลู ทุก 4 20 แคปซลู 2-3 วัน

เหลวเปน นํา้ มมี ูกปน ช่ัวโมง นดั ตดิ ตาม

*หยดุ ยาเมื่ออาการดีข้นึ อาการ

ขอหามใช

ไมพบรายงาน

ขอควรระวัง

ใชไมเกนิ 1 วัน หากอาการไมดขี น้ึ ควรปรกึ ษาแพทย1

อาการไมพ งึ ประสงค

ไมพ บรายงาน

Drug Interaction

- ควรระวังการใชยานี้รว มกบั สารกนั เลือดเปน ลม่ิ (Anticoagulant) และยา

ตา นการจับตัวของเกลด็ เลือด (Antiplatelets) เน่อื งจากตาํ รับยาเหลอื งปด

สมทุ รมีสมนุ ไพร ทง้ั หมด 13 รายการ พบวามีฤทธท์ิ าํ ใหเ กิด Antiplatelets,

Anticoagulantจาํ นวน 3 ชนดิ ไดแก เหงาขม้นิ ชนั 67 ดอกดปี ลี53 หัว

กระเทียมคว่ั 55, 56

- ควรระวงั การใชย าน้รี วมกบั ยาทก่ี ระบวนการเมแทบอลซิ ึมผา นเอนไซม

(CYP 450) เนื่องจากตํารับยาเหลอื งปดสมุทรมีสมนุ ไพรจํานวน 13 ชนดิ

พบวา มีฤทธ์ยิ ับย้ังการทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1, CYP 2D6, CYP

3A4 จํานวน 2 ชนิดไดแ ก หวั กระเทยี มค่วั 58 ดอกดีปลี37, 43 และมฤี ทธ์ิ

กระตนุ การทาํ งานของ CYP 3A4, CYP 2E1 จาํ นวน 1 ชนดิ ไดแก เหงา

ขมิน้ ชนั 68 และมฤี ทธ์ยิ บั ยง้ั การทํางานของ P-Glycoprotein จํานวน 2 ชนิด

ไดแ ก เหงาขมิน้ ชัน7 ดอกดีปลี44

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี 37

- ควรระวังการใชยานี้รวมกับยาทม่ี ฤี ทธล์ิ ดระดับความดนั โลหิตเน่ืองจาก

ตาํ รับยาเหลืองปดสมุทร มสี มุนไพรจาํ นวน 13 ชนิด พบวา มีฤทธ์ทิ ําใหเกิด

Hypotension จํานวน 5 ชนดิ ไดแก เหงาขมิ้นชนั 8ดอกดีปลี45 หัว

กระเทียมค่ัว60 ใบทบั ทิม69 เปลือกสเี สียดไทย70

คูยากบั ยาสมนุ ไพรทีเ่ กดิ Drug Interaction

คูยาทีเ่ กิดอันตรกิริยา กลไกการเกดิ

ยาสมุนไพร ยาแผนปจจบุ นั Potential การจัดการเมือ่ ใชร วมกัน

Interactions

Warfarin 89 ยับย้ังการเกาะกลุมของ หลีกเล่ยี งการใชย าสมนุ ไพร
ยา เกลด็ เลอื ด
เหลืองปด สมทุ ร Aspirin 300 mg89 (มีโอกาสเลือดออกงา ย

และเลือดแขง็ ตวั ชา)

การเก็บรักษายา

- เก็บยานีใ้ นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจุมา และเก็บใหพ น มือเด็ก

- ควรเกบ็ ยาไวในทีโ่ ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอยูในท่ีรอนมากกวา 30 °C

- ไมเก็บยาในบรเิ วณทเ่ี ปยกหรือชื้น และช้แี จงใหผ ูปวยปด ฝาใหสนิทหลงั จาก

เปดใชยาในแตละคร้ัง

- ท้ิงยานเ้ี มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรือยาท่ีแบงบรรจ/ุ ยาที่เปด

ใชแลวยาจะมอี ายุอยูได 6 เดือน) หรอื หากลักษณะทางกายภาพของยา (สี

กลิน่ รส) เปลี่ยนแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตัวของยา ไมควรใช

ยานัน้ ตอไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจจุบนั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ นั
บรรเทาอาการทองเสยี ลดการ ยา Loperamide91,92

เคลือ่ นไหวของลาํ ไส เหลอื งปดสมทุ ร

38 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบรุ ี