E-book คู่มือยาสมุนไพร ตามกรอบบัญชียาร่วม จังหวัดจันทบุรี

(31) ยาธรณีสนั ฑะฆาต

กรอบบัญชยี า
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตําบล

รปู แบบ
ยาแคปซลู ขนาด 500 มิลลิกรัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)

สูตรตาํ รบั
ในผงยา 160 กรัมประกอบดวย
1. พริกไทยลอนหนัก 96 กรมั
2. ยาดาํ สะตุหนกั 20 กรัม
3. เนื้อลูกสมอไทยมหาหิงคุการบรู หนกั สง่ิ ละ 6 กรัม
4. รงทอง (ประสะ) หนัก 4 กรมั
5. ผกั แพวแดง (ทัง้ ตน) เน้ือลูกมะขามปอมหนักส่ิงละ 2 กรัม
6. ลูกจนั ทน ดอกจนั ทน ลกู กระวาน ดอกกานพลู เทียนดํา เทยี นขาว
หัวดองดงึ หวั บุก หัวกลอย หัวกระดาดขาว หัวกระดาดแดง ลกู เรว เหงา ขิง
รากชะเอมเทศ รากเจตมูลเพลงิ แดง โกฐกระดูก โกฐเขมา โกฐน้ําเตา
หนกั สง่ิ ละ 1 กรมั

รสยา รสรอน

ขอบงใช ขนาดและวิธใี ช จาํ นวนยาที่ ระยะเวลา

จา ย/ครัง้

บรรเทาอาการปวด รับประทานคร้ังละ 3 แคปซลู วันละ 1 5 วัน

กลามเนอ้ื เร้ือรัง ครง้ั กอ นนอน นัดติดตาม

แกเถาดาน พรรดึก อาการ

(อาการทองผกู เปน 15 แคปซลู

เวลานาน คลําทองจะ

พบลาํ อุจจาระบรเิ วณ

หนาทอง)

ขอ หามใช

- หญงิ ตั้งครรภ1

- ผูท่มี ีไข1 สูง> 38 ๐C

- เดก็ อายุตา่ํ กวา 12 ป

ขอควรระวัง

- ควรระวงั การใชยาอยางตอเนื่อง โดยเฉพาะอยางยงิ่ ในผปู วยทม่ี คี วาม

ผดิ ปกตขิ องตับ ไต เนอ่ื งจากอาจเกดิ การสะสมของการบรู และเกิดพษิ ได1 ใน

ตาํ รบั ธรณีสณั ฑฆาต 1 กรัม มีการบรู ปรมิ าณ 0.0375กรัม (ปรมิ าณท่สี ง ผล

ใหเ กิดพิษตอรา งกาย 0.5-1กรมั )

- ควรระวังการใชใ นผูสงู อายุ1

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวัดจนั ทบุรี 89

อาการไมพ งึ ประสงค
เหตกุ ารณไมพึงประสงคจาก สรปุ รายงานเหตุการณไมพงึ ประสงคจ ากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports Of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานท้ังส้ิน 1 รายงาน2
Gastrointestinal: Abdominal Pain Lower (1/1)2

Drug Interaction
- ควรระวงั การรับประทานรวมกบั ยาในกลมุ สารกนั เลือดเปนลมิ่
(anticoagulant) และยาตานการจบั ตวั ของเกลด็ เลือด (Antiplatelets)1
- ควรระวงั การใช รว มกับยา Phenytoin, Propranolol, Theophyllineและ
Rifampicin เนอ่ื งจากตํารบั น้ีมพี ริกไทยในปริมาณสงู 1 มีฤทธก์ิ ระตนุ การ
ทาํ งานของ CYP 3A4
- ควรระวังการใชยานร้ี วมกบั ยาทก่ี ระบวนการเมแทบอลซิ ึมผานเอนไซม
Cytochrome P450 (CYP 450) เนื่องจากตาํ รบั ยาธรณีสัณฑฆาตมี
สมุนไพรจาํ นวน 26 ชนดิ พบวามีฤทธย์ิ บั ยัง้ การทาํ งานของ CYP 1A2, CYP
2E1, CYP 2D6, CYP 3A4, CYP2C19 จํานวน 5 ชนดิ ไดแ ก โกฐเขมา11
เทียนดาํ 25, 35 เหงาขงิ 36, 37 พรกิ ไทยลอน37 รากเจตมูลเพลิงแดง11 และมี
ฤทธิ์กระตนุ การทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1, CYP 3A4 จํานวน 1 ชนิด
ไดแ ก เทียนดํา27 พรกิ ไทยลอน38 และมีฤทธ์ยิ บั ยง้ั การทาํ งานของ
P-Glycoprotein จํานวน 4 ชนิด ไดแ ก พริกไทยลอน39
เน้อื ลูกมะขามปอม7 รากชะเอมเทศ40 เหงาขงิ 6 และกระตุนการทาํ งานของ
P-Glycoprotein จํานวน 1 ชนิด ไดแก เหงา ขิง41
-ควรระวังการใชย านร้ี วมกับยาทมี่ ฤี ทธ์ลิ ดระดับความดนั โลหติ เนื่องจากตํารบั
ยาธรณสี นั ฑะฆาต มสี มนุ ไพรจํานวน 26 ชนิด พบวามฤี ทธ์ิทาํ ใหเกดิ
Hypotension จํานวน 2 ชนดิ ไดแ ก เทียนดาํ 30 รากชะเอมเทศ42
- ควรระวงั การใชย านรี้ วมกับยาท่ีมฤี ทธิ์ลดระดับนา้ํ ตาลในเลอื ดเนื่องจาก
ตํารบั ยาธรณสี ันฑะฆาต มสี มุนไพรจาํ นวน 26 ชนิด พบวา มฤี ทธิ์
Hypoglycemiaจาํ นวน 2 ชนิด ไดแ กเ ทยี นดาํ 33 เหงาขงิ 5

คยู ากบั ยาสมุนไพรที่เกดิ Drug Interaction

คูยาทเี่ กิดอนั ตรกิริยา กลไกการเกิด

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบนั Potential การจัดการเม่ือใชรว มกนั

Interactions

ยา Warfarin89 ยบั ยงั้ การเกาะกลุม หลกี เล่ียงการใชย าสมุนไพร
ธรณีสัณฑฆาต Aspirin 300 mg89 ของเกลด็ เลอื ด

(มโี อกาสเลือดออก
งา ย และเลือดแข็งตัว

ชา)

90 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี

การเกบ็ รกั ษายา
- เก็บยานใี้ นภาชนะบรรจเุ ดิมที่บรรจุมา และเก็บใหพ น มือเด็ก
- ควรเกบ็ ยาไวใ นทโี่ ปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยใู นท่รี อนมากกวา 30 °C
- ไมเ ก็บยาในบริเวณทีเ่ ปย กหรือชน้ื และช้ีแจงใหผูป ว ยปด ฝาใหส นทิ หลงั จาก
เปดใชยาในแตล ะครัง้
- ท้ิงยานเ้ี มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลาก หรือยาที่แบง บรรจ/ุ ยาท่เี ปด
ใชแ ลว ยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรือหากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี
กล่ิน รส) เปลยี่ นแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตัวของยา ไมควรใช
ยาน้ันตอไป

ตารางเทียบเคียงยาสมนุ ไพรกับยาแผนปจจุบัน

กลุมอาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบัน
ยาธรณีสัณฑฆาต Bisacodyl91,92
บรรเทาอาการทองผูก Milk of Magnesia91,92
Indomethacin91,92
ยาบรรเทาปวดกลา มเน้ือ กระดกู Norgesic91,92
ยาบรรเทาปวด คลายกลามเน้ือ
Tolperisone91,92
ปวดหลัง Diclofenac91,92
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเน้ือ
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเน้ือ

แกอ ักเสบ

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวดั จนั ทบรุ ี 91

(32) ยาสหศั ธารา
กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สุขภาพตาํ บล(มแี พทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตาํ บล
รูปแบบ
ยาแคปซลู ขนาด 500มิลลกิ รัม (ผลติ จากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)
สตู รตํารบั
ในผงยา 1,000 กรัมประกอบดวย
1. พรกิ ไทยลอ นหนัก 240 กรัม รากเจตมลู เพลิงแดงหนัก 224 กรมั ดอกดีปลี
หนกั 96 กรัม หัศคณุ เทศหนัก 48 กรมั
2. เนอ้ื ลกู สมอไทยหนัก 104 กรัม รากตองแตกหนกั 80 กรัม
3. เหงาวานน้ําหนัก 88 กรัม
4. การบรู หนกั 14 กรัม ดอกจันทนห นัก 13 กรัม เทยี นแดงหนัก 11 กรมั
ลกู จนั ทนห นัก 12 กรัม เทียนตาต๊ักแตนมหาหงิ คหุ นักสง่ิ ละ 10 กรัม
เทียนสตั ตบุษยหนัก 9กรัม เทยี นขาวรากจิงจอหนกั สิ่งละ 8 กรมั
เทียนดาํ หนัก 7 กรัม โกฐกักกราหนัก 6 กรัม โกฐเขมาหนัก 5 กรมั
โกฐกานพรา วหนกั 4 กรัม โกฐพงุ ปลาหนัก 3 กรมั
รสยา รสรอ น

ขอบงใช ขนาดและวิธีใช จํานวนยา ระยะเวลา

ที่จาย/ครัง้

บรรเทาอาการปวดตาม รบั ประทานคร้ังละ 3 แคปซูล วันละ 3 60 แคปซลู 1 สปั ดาห
ขอ เชนปวดไหล ปวด ครงั้ กอ นอาหารเชา กลางวนั เย็น
เขา นัดตดิ ตาม
บรรเทาอาการปวด รับประทานครั้งละ 3 แคปซลู วนั ละ 3
กลา มเนื้อที่สามารถ ครง้ั กอ นอาหารเชา กลางวนั เยน็ อาการ
ระบุตาํ แหนงทีป่ วดได รวมกับทาํ หัตถการแพทยแ ผนไทย
1 สัปดาห

60 แคปซูล นัดติดตาม
อาการ

บรรเทาอาการรา วชา รับประทานคร้ังละ 3 แคปซูล วันละ 3 60 แคปซูล 1 สปั ดาห
ตามรางกาย คร้ัง กอ นอาหารเชา กลางวัน เย็น นัดตดิ ตาม
*รว มกบั ทําหตั ถการแพทยแ ผนไทย อาการ

ขอหามใช

- หญงิ ตงั้ ครรภ1
- ผูทม่ี ไี ขส ูง> 38 ๐C 1

92 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบุรี

ขอ ควรระวงั
- ควรระวงั การใชย าในผูป วยโรคความดนั เลือดสูง โรคหวั ใจ ผูปวยโรคแผลใน
กระเพาะอาหาร และกรดไหลยอน เนอื่ งจากเปน ตํารับยารสรอน1
- ควรระวังการใชย าอยา งตอ เนือ่ ง โดยเฉพาะอยางยงิ่ ในผูป วยทีม่ คี วาม
ผิดปกติของตับ ไต เนื่องจากอาจเกดิ การสะสมของการบรู และเกดิ พิษได1
ตาํ รับยาสหัสธาราในตํารบั 1 กรัม มกี ารบรู ปริมาณ 0.014 กรมั (ปรมิ าณท่ี
สงผลใหเ กิดพิษตอรา งกาย 0.5-1 กรมั )

อาการไมพงึ ประสงค
เหตกุ ารณไมพงึ ประสงคจ าก สรุปรายงานเหตกุ ารณไมพงึ ประสงคจากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports Of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานทั้งส้ิน 189 รายงาน2
Cardiovascular: Palpitation (3/189), Faintness (3/189), Heart Burn
(2/189) 2
Dermatologic: Angioedema (1/189), Rash Erythematous (9/189),
Pruritus (3/189) , Urticaria (3/189), Burning Sensation (3/189),
Eczema (2/189), Rash (1/189), Rash Maculo-Papular (1/189),
Vesicular Rash (1/189)2
Gastrointestinal: Abdominal Pain (20/189), Diarrhoea (14/189),
Nausea (8/189), Anorexia (8/189), Constipation (7/189),
Abdominal Discomfort (5/189), Flatulence (3/189), Faecal
Abnormality Nos (2/189) , Vomiting (2/189), Stools Loose
(1/189)
Musculoskeletal: Myalgia (2/189), Arthralgia (1/189)2
Neurologic: Dizziness (9/189), Insomnia (7/189), Sleepiness
(4/189), Somnolence (2/189), Anaesthesia Local (1/189)2
Renal: Urinary Retention (2/189), Polyuria (1/189), Urine
Abnormal (1/189), Urine Discolouration (1/189)2
Respiratory: Chest Tightness (3/189) 2
Other: Throat Dry (19/189), Mouth Dry (16/189) , Headache
(7/189), Fatigue (1/189), Hearing Impaired (1/189), Herpes Zoster
(1/189), Oedema (1/189), Oedema Mouth (1/189), Oral
Ulceration(1/189), Hot Dry Skin (1/189), Joint Swelling Non-
Inflammatory (1/189), Micturition Disorder (1/189), Tongue
Disorder (1/189), Epistaxis (1/189)2

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบุรี 93

Drug Interaction
- ควรระวังการใช รว มกับยา Phenytoin, Propranolol, Theophyllineและ
Rifampicinเนื่องจากตํารบั นี้มพี ริกไทยในปรมิ าณสงู 1
- ควรระวังการใชย าน้ีรว มกบั สารกนั เลอื ดเปนล่ิม (Anticoagulant) และยา
ตา นการจับตัวของเกลด็ เลือด (Antiplatelets) เนือ่ งจากตํารับยาสหัศธารา
มสี มนุ ไพรจํานวน 21 ชนิด พบวา มีฤทธิท์ าํ ใหเกดิ Antiplatelets,
Anticoagulant จํานวน 3ชนดิ ไดแก ดอกดีปลี53 พริกไทยลอน57
เทียนดํา49
- ควรระวังการใชย าน้ีรว มกับยาท่กี ระบวนการเมแทบอลซิ ึมผา นเอนไซม
Cytochrome P450 (CYP 450) เนื่องจากตาํ รับยาสหัศธารามสี มุนไพร
จํานวน 21 ชนิด พบวา มีฤทธิ์ยับยงั้ การทํางานของ CYP 1A2, CYP 2E1,
CYP 2D6, CYP 3A4, CYP 2C19 จาํ นวน 5 ชนดิ ไดแ ก พรกิ ไทยลอน37
โกฐเขมา11 ดอกดีปลี37, 43เทยี นดาํ 25, 26 รากเจตมูลเพลิงแดง11 และมฤี ทธ์ิ
กระตนุ การทาํ งานของ CYP 1A2, CYP 2E1, CYP 3A4 จํานวน 2 ชนดิ
ไดแ ก เทยี นดาํ 27 พรกิ ไทยลอน38 และมฤี ทธย์ิ บั ย้ังการทาํ งานของ
P-Glycoprotein จาํ นวน 3 ชนดิ ไดแก โกฐเชียง28 ดอกดีปลี44
พริกไทยลอ น39
- ควรระวังการใชยานร้ี วมกับยาที่มีฤทธิล์ ดระดบั ความดันโลหติ เน่อื งจาก
ตาํ รบั ยาสหศั ธารา มีสมนุ ไพรจํานวน 21 ชนดิ พบวา มีฤทธ์ิทําใหเ กิด
Hypotension จาํ นวน 3 ชนดิ ไดแ ก เทยี นดาํ 30 เทียนแดง31 ดอกดีปลี45
- ควรระวังการใชยานี้รว มกับยาทีม่ ีฤทธลิ์ ดระดับนํ้าตาลในเลือดเน่อื งจาก
ตํารบั ยาสหัศธารามีสมนุ ไพรจํานวน 21 ชนิด พบวามฤี ทธ์ิ Hypoglycemia
จาํ นวน 2 ชนิด ไดแ ก เทียนดํา33 เทียนแดง35

คยู ากับยาสมนุ ไพรทเ่ี กิด Drug Interaction

คูยาทีเ่ กดิ อนั ตรกิรยิ า กลไกการเกดิ

ยาสมุนไพร ยาแผนปจจุบัน Potential การจดั การเมอื่ ใชรวมกัน
Interactions

ยาสหัสธารา Warfarin89 ยับย้งั การเกาะกลมุ หลีกเลย่ี งการใชย าสมุนไพร
Aspirin 300 mg89 ของเกล็ดเลือด

(มโี อกาสเลอื ดออกงาย
และเลอื ดแขง็ ตัวชา)

94 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี

การเก็บรกั ษายา
- เก็บยาน้ใี นภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจมุ า และเก็บใหพ น มือเด็ก
- ควรเก็บยาไวในท่ีโปรง ไมมีแดดสอง โดยไมใหอยใู นทีร่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเก็บยาในบริเวณทเ่ี ปยกหรือช้ืน และชีแ้ จงใหผูปว ยปด ฝาใหส นิทหลังจาก
เปด ใชยาในแตละครง้ั
- ทิง้ ยานี้เมื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลาก หรอื ยาท่ีแบง บรรจุ/ยาทเ่ี ปด
ใชแ ลวยาจะมีอายุอยูได 6 เดือน) หรอื หากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี
กลน่ิ รส) เปล่ยี นแปลงไป เปนการบง บอกถึงความไมค งตวั ของยา ไมควรใช
ยานัน้ ตอไป

ตารางเทียบเคียงยาสมนุ ไพรกับยาแผนปจจบุ ัน

กลมุ อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจบุ ัน
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเนื้อ ยาสหัสธารา Norgesic91,92

ปวดหลงั Tolperisone91,92
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเนื้อ Diclofenac91,92
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเน้ือ

แกอักเสบ

กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบรุ ี 95

(33) ครีมไพล

กรอบบัญชียา
O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล

รูปแบบ
ครีมขนาด 30 กรัม

ตวั ยาสําคญั
ยาท่มี ปี รมิ าณนํ้ามนั หอมระเหยงายจากเหงา ไพล [Zingiber montanum
(Koenig) Linkex Dietr.] รอยละ 14 โดยปรมิ าตรตอนํา้ หนกั (v/w)

รสยา
รสรอ น

ขอ บงใช ขนาดและวิธใี ช จาํ นวนยาที่ ระยะเวลา
จาย/คร้งั

บรรเทาอาการบวม ฟก ทาและถเู บา ๆ บริเวณท่ีมีอาการวนั ละ 1 หลอด 1 สัปดาห
นัดตดิ ตาม
ชา เคล็ดยอก1 2 - 3 ครัง้ อาการ

ขอ หามใช
ไมพ บรายงาน

ขอ ควรระวงั
- หา มทาบริเวณขอบตาและเน้ือเยื่อออ น1
- หามทาบริเวณผิวหนงั ที่มีบาดแผลหรือมแี ผลเปด1
- ควรระวังการใชใ นผูท ่ีแพไพล

อาการไมพ ึงประสงค
ไมพบรายงาน

Drug Interaction
ไมพ บรายงาน

การเก็บรกั ษายา
- เกบ็ ยานใ้ี นภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจุมา และเกบ็ ใหพน มือเด็ก
- ควรเก็บยาไวในทโ่ี ปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยใู นทีร่ อ นมากกวา 30 °C
- ไมเ กบ็ ยาในบรเิ วณที่เปย กหรือชืน้ และควรชแี้ จงใหผ ูปว ยปดฝาใหสนทิ
หลังจากใชย า
- ทิ้งยานเี้ ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลากยา หรือยาที่แบง บรรจุหรอื มี
การเปดใชแ ลว ยาจะมอี ายุอยูไ ด 1 เดือนนับจากวันท่ีแบงบรรจุหรือเปดใช)
หรอื หากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี กลิ่น รส) เปลี่ยนแปลงไป เปน การ
บงบอกถึงความไมคงตัวของยา ไมค วรใชยาน้ันตอไป

ตารางเทียบเคยี งยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จบุ นั

กลุมอาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบนั
ยาบรรเทาปวด คลายกลา มเนื้อ ครมี ไพล Analgesic balm91,92

96 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบรุ ี

(34) ลูกประคบ

กรอบบัญชยี า

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)
O โรงพยาบาลสง เสรมิ สุขภาพตําบล

รปู แบบ

ลูกประคบ

สตู รตํารบั

ในยา 130 กรัมประกอบดว ย

1. เหงาไพล 50 กรมั ใบมะขาม 30 กรัมผวิ มะกรดู 20 กรัมเหงา ขมน้ิ ชัน 10

กรมั ตะไคร (ลาํ ตน ) 10 กรัมใบสมปอย 10 กรัม

2. เกลอื เมด็ 1 ชอ นโตะการบูร 2 ชอ นโตะ

รสยา

รสรอน

ขอบงใช ขนาดและวธิ ใี ช จาํ นวนยาที่ ระยะเวลา
จาย/ครงั้

บรรเทาอาการปวด พรมน้าํ บรเิ วณลูกประคบ จากน้นั นาํ ลูก 1 ลูก 1 สัปดาห
เม่อื ย ตามรา งกาย ลด ประคบไปนึ่งท้งิ ไว จนกวาลกู ประคบจะ นดั ตดิ ตาม
รอ น กอนทาํ การประคบทดสอบโดยการ อาการ
อาการอักเสบของ แตะท่ีทอ งแขน ทาํ การประคบบรเิ วณที่
กลา มเน้ือ ชว ยเพิ่มการ มีอาการวันละ 2 คร้ังเชา - เยน็ ครงั้ ละ

ไหลเวียนโลหติ 1 10 – 15 นาที

ขอ หา มใช - หามประคบบรเิ วณท่ีมบี าดแผล1
ขอควรระวงั - หา มประคบเมื่อเกดิ การอักเสบเฉียบพลนั เชน ขอ เทาแพลง หรอื มอี าการ
อกั เสบ บวม แดง รอน ในชวง 24 ชวั่ โมงแรก เน่ืองจากจะทําใหม ีอาการ
อักเสบบวมมากขน้ึ และอาจมเี ลอื ดออกมากตามมา โดยควรประคบหลงั เกิด
อาการ 24 ชัว่ โมง1

- ไมควรใชลกู ประคบทรี่ อนเกินไปโดยเฉพาะบริเวณผวิ หนงั ท่เี คยเปน แผลมา
กอน หรือบริเวณทม่ี ีกระดูกย่ืน1
- ควรระวังเปน พเิ ศษในผูปวยโรคเบาหวาน อัมพาต เดก็ และผสู งู อายุ เพราะ
มกั มีความรูสึกในการรบั รแู ละตอบสนองชา อาจทาํ ใหผ ิวหนังไหมพ องไดง า ย1
- หลงั จากประคบสมุนไพรเสร็จใหมๆ ไมควรอาบนาํ้ ทนั ที เพราะเปนการลา ง
ตัวยาจากผวิ หนัง และรา งกายยงั ไมสามารถปรบั ตัวไดทัน (จากรอ นเปน เยน็
ทันทที ันใด) อาจทําใหเกิดเปนไขได1
- ควรระวงั การใชในผทู แี่ พส ว นประกอบในยาประคบ1

กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบรุ ี 97

อาการไมพ ึงประสงค

ไมพบรายงาน

Drug Interaction

ไมพบรายงาน

การเกบ็ รกั ษายา

- เก็บยาน้ใี นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจมุ า และเก็บใหพน มอื เด็ก

- กรณลี กู ประคบสดหากยงั ไมไ ดเปดใช มอี ายุ 1 เดือน ควรเกบ็ ยาไวใ นตเู ย็น

หลงั เปด ใชมีอายุ 3 วัน และควรเก็บลกู ประคบไวในตเู ย็น

- กรณีลูกประคบแหงหากยังไมไดเ ปด ใช มีอายุ 3 เดือน เก็บยาไวในทีโ่ ปรง ไม

มีแดดสอง หลังเปดใชมีอายุ 3 วัน และควรเก็บลกู ประคบไวในตูเยน็

ตารางเทียบเคยี งยาสมุนไพรกับยาแผนปจจุบัน

กลุมอาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบัน

ไมพบรายงาน

98 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี

กลมุ ท่ี 8

ยาสมุนไพรรกั ษา
กลมุ อาการทางระบบผิวหนงั

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวดั จนั ทบุรี 99

(35) บัวบก

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตําบล

รูปแบบ

ครีมขนาด 30 กรัม
ตัวยาสาํ คญั

สารสกดั เอทิลแอลกอฮอล (70 เปอรเซ็นต) ของใบบวั บกแหง [Centella

asiatica (L.) Urb.] รอ ยละ 7 โดยนํา้ หนกั (w/w)

รสยา

เย็น

จาํ นวนยา

ขอ บงใช ขนาดและวิธีใช ทีจ่ าย/ ระยะเวลา

ครง้ั

สมานแผล1

รักษาแผลไฟไหม

บรเิ วณผวิ หนงั ช้ันหนงั

กาํ พรา โดยบาดแผลจะ ทาบรเิ วณแผล หลงั ทําความสะอาด 1 หลอด จนกวา
แดง แตไมม ตี ุมพองมี วนั ละ 1-2 ครง้ั อาการดี
ความรูส ึกเจบ็ ปวดหรือ
แสบรอ น (ระยะ 1) ข้นึ

รักษารอยดาํ จากแผล

รกั ษาแผลกดทับ

ขอหามใช

- หา มใชในผปู วยที่แพพชื ในวงศ Apiaceae (Umbelliferae) เชน ยหี่ รา 1

- หา มใชใ นผทู ่ีมีประวตั เิ ปนโรคมะเร็งผิวหนงั 1

ขอ ควรระวัง

ควรหลีกเลย่ี งการใชต ดิ ตอกนั เปน เวลานาน

อาการไมพงึ ประสงค

มีรายงานวา การทาสารสกดั ใบบัวบกชนดิ ข้ีผงึ้ หรอื ผง อาจทําใหเ กิดผน่ื แพ

สัมผัสได

Drug Interaction:

ไมพ บรายงาน

100 กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบรุ ี

การเกบ็ รักษายา

- เกบ็ ยานใ้ี นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจุมา และเกบ็ ใหพ นมอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวใ นท่โี ปรง ไมมีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยใู นท่รี อ นมากกวา 30 °C
- ไมเ กบ็ ยาในบรเิ วณทเ่ี ปย กหรือชื้น และควรชแี้ จงใหผูป ว ยปดฝาใหสนทิ

หลงั จากใชยา

- ทิง้ ยานี้เมื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลากยา หรอื ยาท่ีแบงบรรจุหรือมี

การเปดใชแ ลว ยาจะมอี ายุอยูไ ด 1 เดือนนับจากวันท่ีแบง บรรจหุ รือเปดใช)

หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี กลิน่ รส) เปลย่ี นแปลงไป เปน การ

บงบอกถึงความไมคงตวั ของยา ไมค วรใชยาน้ันตอไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจจบุ ัน

กลุม อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบนั

ไมพบการศึกษาเทยี บเคยี งสมุนไพรกับยาแผนปจ จบุ ัน

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบุรี 101

(36) ยาเปลือกมังคุด

กรอบบัญชยี า

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสริมสุขภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสงเสริมสขุ ภาพตําบล

รูปแบบ

ยานํ้าใส ขนาด 30 มลิ ลิลิตร

ตัวยาสําคญั

สารสกดั เอทิลแอลกอฮอล (95 เปอรเซน็ ต) ของเปลอื กมงั คุดแหง (Garcinia

mangostana L.) รอยละ 10 โดยนํา้ หนกั ตอ ปรมิ าตร (w/v)

รสยา

ฝาด

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ใี ช จาํ นวนยา ระยะเวลา

ท่ีจาย/ครั้ง

รกั ษาแผลสดและแผลเรอื้ รัง1 ทาบริเวณแผล หลังทําความสะอาด 1 ขวด จนกวา

วันละ 1-2 ครงั้ อาการดีขน้ึ

ขอหา มใช

หา มทาบริเวณขอบตาและเนื้อเยื่อออน

ขอควรระวงั

ไมพบรายงาน

อาการไมพงึ ประสงค

ไมพ บรายงาน

Drug Interaction

ไมพ บรายงาน
ขอ มูลอนื่

แพทยแ ผนโบราณใชเปลือกมังคุดฝนกบั นํ้าปนู ใสในการรักษาแผลเบาหวาน

การเก็บรักษายา

- เกบ็ ยาน้ีในภาชนะบรรจุเดิมท่ีบรรจมุ า และเก็บใหพน มอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวในท่ีโปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยใู นท่ีรอ นมากกวา 30 °C

- ไมเ ก็บยาในบริเวณท่ีเปย กหรือชืน้ และควรชแ้ี จงใหผ ปู ว ยปดฝาใหสนิท

หลังจากใชย า

- ท้ิงยานีเ้ ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลากยา หรือหลังจากเปดใชมีอายุ

อยไู ด 1 เดือน) หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี กลน่ิ รส)

เปลย่ี นแปลงไป เปน การบงบอกถึงความไมค งตวั ของยา ไมควรใชย าน้นั

ตอไป

ตารางเทยี บเคียงยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จบุ นั

กลมุ อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบนั

ไมพบการศึกษาเทยี บเคยี งสมุนไพรกับยาแผนปจ จบุ นั

102 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบรุ ี

(37) ครมี พญายอ

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสรมิ สขุ ภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล

รปู แบบ

ยาครีม ขนาด 5 กรมั

ตวั ยาสาํ คญั

สารสกดั เอทลิ แอลกอฮอล (95 เปอรเซ็นต) ของพญายอรอยละ 4-5

โดยนา้ํ หนัก (w/w)
รสยา

เยน็

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ใี ช จํานวนยา ระยะเวลา

ที่จาย/ครั้ง

รักษาเริม งูสวัด1 ที่มี ทาบรเิ วณทมี่ ีอาการ ทุก 4 ชั่วโมง หรอื 1 หลอด 3 วนั

อาการผืน่ ข้ึนเปน ตมุ วันละ 5 คร้ัง นัดติดตาม

พองใส รักษาผื่นสุกใส ***หลงั ทา 1 ชวั่ โมงหากอาการไมดีขึ้น อาการ

ตุม น้ําพองใสบริเวณ ใหใช ใบหนมุ านประสานกาย หรอื ใบ ทาจนกวา

ผวิ หนงั ตะขาบบนิ 50 กรัม ตาํ ผสมสุรา 2 ชอน ตุมจะหาย

โตะ คั้นน้าํ ทาบรเิ วณที่มีอาการ เปน ปกติ

รกั ษาอาการผนื่ แดง ทาบริเวณแผล หลงั ทาํ ความสะอาด 1 หลอด 3 วัน

หรือตมุ นาํ้ เล็กๆ คันขึ้น วันละ 1-2 คร้ัง นัดตดิ ตาม

บริเวณท่ีโดนยุงกัด อาการ

หรอื เฉพาะในบริเวณที่ ทาจนกวา

สัมผัสกับสิ่งระคาย ตุมจะหาย

(เชน สรอ ยคอ กําไล เปน ปกติ

แหวน ผงซกั ฟอก ปนู )

ขอ หามใช
ไมพบรายงาน

ขอ ควรระวงั
หากทาแลวอาการไมดขี ึน้ หรือมีอาการแสบรอนผวิ หนงั ควรหยดุ ยาทนั ทีและ
กลบั มาพบแพทยแ ผนไทย เพื่อเปล่ยี นยารกั ษาโรค

อาการไมพ งึ ประสงค
ไมพ บรายงาน

Drug Interaction:
ไมพบรายงาน

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จงั หวัดจันทบรุ ี 103

ขอมูลอ่ืน
- ขอ มูลจากงานวิจัยระบุวา สารสกดั จากใบพญายอ สามารถฆา เชอ้ื ไวรสั
ทีก่ อ ใหเกดิ โรคอสี กุ อีใส งูสวดั (Aaricella Zoster Virus) ทง้ั ภายใน
และภายนอกเซลล คือ ยบั ย้ังไวรัสโดยตรง และยับย้งั การเพิม่ จํานวน
ของไวรัส88
- ขอมูลทางคลนิ ิกผปู ว ยโรคเริมบริเวณอวัยยะสืบพันธทุ ีต่ ดิ เชือ้ ครง้ั แรกและติด
เช้อื ซํ้า เมอ่ื รักษาโดยทาแผลของผูปวยดว ยครีมพญายอ (5%) เปรียบเทยี บ
กับยามาตรฐาน Acyclovir พบวา แผลของผปู ว ยทไ่ี ดร ับการรกั ษาดว ยยา
จากสารสกัดใบพญายอและ Acyclovir จะตกสะเกด็ ภายในวนั ที่ 3 และหาย
ภายในวนั ท่ี 7 แสดงวา ครมี พญายอและครีม Acyclovir มีประสิทธภิ าพใน
การรักษาผปู ว ยโรคเรมิ บริเวณอวยั วะสืบพนั ธใุ หหายไดเร็วพอกนั แตครีม
พญายอ ไมทาํ ใหเกิดอาการแสบระคายเคือง ในขณะท่ีAcyclovir ทาํ ใหแสบ
และราคาแพง
- ผปู วยโรคงูสวดั เมื่อรักษาโดยทาแผลดว ยครมี พญายอ (5%) วันละ 5 คร้ัง
ทุกวัน ปรากฏวา แผลจะตกสะเก็ดภายใน 1-3 วนั และหายภายใน 7-10 วัน
พบวา ผปู วยจะหายเรว็ กวา การใชย าชนิดอื่น และไมพบอาการขางเคียงใดๆ
จากการใชส ารสกดั ใบพญายอ88

การเก็บรกั ษายา
- เกบ็ ยานีใ้ นภาชนะบรรจเุ ดิมท่ีบรรจมุ า และเกบ็ ใหพนมือเด็ก
- ควรเก็บยาไวใ นที่โปรง ไมม ีแดดสอ ง โดยไมใหอ ยูในท่ีรอ นมากกวา 30 °C
- ไมเ ก็บยาในบรเิ วณท่เี ปย กหรือชนื้ และควรชแ้ี จงใหผูป วยปดฝาใหสนิท
หลังจากใชยา
- ท้ิงยานเี้ มื่อยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลากยา หรอื ยาที่แบง บรรจหุ รือมี
การเปด ใชแ ลวยาจะมีอายุอยูไ ด 1 เดือนนับจากวันที่แบงบรรจุหรือเปด ใช)
หรือหากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี กลิน่ รส) เปลย่ี นแปลงไป เปนการ
บง บอกถงึ ความไมคงตวั ของยา ไมค วรใชย านัน้ ตอไป

ตารางเทยี บเคยี งยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจจุบัน

กลุมอาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจจุบนั

บรรเทาอาการเรมิ งูสวดั ครมี พญายอ Acyclovir Cream91,92
อาการแพจ ากยุงกัด Triamcinolone 0.02%

Cream

104 กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จังหวัดจนั ทบรุ ี

กลมุ ที่ 9

ยาสมนุ ไพรรกั ษา

กลุมอาการทางระบบทางเดินปสสาวะ

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี 105

(38) ยาชงกระเจี๊ยบแดง

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตําบล(มแี พทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสรมิ สุขภาพตําบล

รูปแบบ

ยาชง ขนาด 3 กรัม

ตวั ยาสําคัญ

ผงกระเจ๊ยี บแดง (Hibiscus sabdariffa L.) 1

รสยา

เปรีย้ ว

จาํ นวนยา

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช ท่จี า ย/ ระยะเวลา

ครัง้

ชงยา 1 ซอง/นาํ้ รอน 250 มลิ ลลิ ติ ร 3-5 วนั
1 หอ นัดตดิ ตาม
ขบั ปส สาวะ1 ปสสาวะไม แชยาประมาณ 15-20 นาที (10 ซอง) อาการ

สะดวก (ขัด สะดุด ถา ย รบั ประทานวนั ละ 3 ครั้ง กอ นอาหาร
เชา กลางวัน เย็น
เจ็บ กะปรดิ กะปรอย)
* 1 ซองสามารถชงได 1 ครั้ง

ขอ หา มใช:
หามใชในผูปว ยทม่ี กี ารทาํ งานของไตบกพรอง 1

ขอควรระวัง
กระเจี๊ยบแดงอาจทําใหเ กิดอาการทองเสียได เน่ืองจากมีฤทธ์ิเปนยาระบาย 1

เหตกุ ารณไ มพ ึงประสงค
เหตุการณไมพึงประสงคจ าก สรุปรายงานเหตกุ ารณไมพึงประสงคจากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports Of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานทั้งสนิ้ 4 รายงาน 2
Dermatologic: Pruritus (1/4) 2
Hematologic:Haematuria (1/4) 2
Other: Hearing Impaired (1/4), Tongue Disorder (1/4) 2

Drug Interaction
ควรระวงั การใชยานร้ี ว มกับยาท่มี ฤี ทธ์ิลดระดับความดนั โลหิตเน่ืองจากมกี าร
รายงานวากระเจ๊ียบแดงมีฤทธ์ทิ าํ ใหเ กดิ Hypotension3

106 กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบุรี

คูยากับยาสมนุ ไพรท่ีเกดิ Drug Interaction

คยู าท่ีเกิดอันตรกิรยิ า กลไกการเกิด

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบัน Potential การจัดการเมื่อใชร ว มกนั

Interactions

ยา Warfarin89 ยับย้ังการเกาะกลุม หลกี เลยี่ งการใชยาสมนุ ไพร
ชงกระเจ๊ียบแดง Aspirin 300 mg89 ของเกล็ดเลอื ด
(มโี อกาสเลือดออก
งา ย และเลอื ดแข็งตวั

ชา)

การเกบ็ รกั ษายา

- เก็บยานใี้ นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจุมา และเก็บใหพนมอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวใ นทีโ่ ปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยใู นท่ีรอ นมากกวา 30 °C

- ไมเกบ็ ยาในบริเวณทเี่ ปยกหรือช้ืน และควรชแ้ี จงใหผ ูป ว ยปดฝาหรอื ปด ซอง

ใหสนิทหลังจากใชย า

- ทง้ิ ยาน้เี ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลากยา หรือยาท่ีแบงบรรจหุ รอื มี

การเปดใชแ ลวยาจะมีอายุอยูได 1 เดือนนบั จากวันที่แบงบรรจหุ รือเปดใช)

หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี กล่นิ รส) เปล่ยี นแปลงไป เปนการ

บง บอกถงึ ความไมคงตัวของยา ไมค วรใชย าน้นั ตอไป

- กรณียาชงแลว สามารถเก็บได 1 วัน (เก็บในอุณหภูมิหอง)

ตารางเทียบเคยี งยาสมุนไพรกับยาแผนปจจุบัน

กลุม อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจจุบนั

ไมพ บรายงาน

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบุรี 107

(39) ยาชงหญาหนวดแมว

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสริมสุขภาพตําบล

รปู แบบ

ยาชง ขนาด 3 กรัม

ตัวยาสาํ คญั

ผงจากใบและสวนยอดของหญาหนวดแมว [Orthosiphon aristatus

(Blume) Miq.] 1
รสยา

เปรี้ยว

ขอ บงใช ขนาดและวธิ ีใช จํานวนยา ระยะเวลา

ทจ่ี าย/คร้ัง

ขบั ปส สาวะ1 ปส สาวะ ชงยา 1 ซอง/น้ํารอน 250 มิลลิลติ ร 1 หอ 3-5 วนั

จะขดั ไมส ะดวก ออก แชย าประมาณ 15-20 นาที (10 ซอง) นัดตดิ ตาม

กะปริดกะปรอย รับประทานวนั ละ 3 ครั้ง กอนอาหาร อาการ

เชา กลางวัน เยน็

* 1 ซองสามารถชงได 1 ครั้ง

ขอ หา มใช
หา มใชกบั ผูปว ยท่มี ีการทํางานของหวั ใจและ/หรือไตบกพรอง

ขอควรระวัง
- ควรระวังการใชย าน้ีกบั ผปู ว ยทต่ี อ งจาํ กดั ปรมิ าณโพแทสเซยี ม เชน ผทู เี่ ปน
โรคหัวใจ เนอ่ื งจากยาหญา หนวดแมวมปี รมิ าณโพแทสเซียมสงู
- ควรระวงั การใชย านรี้ วมกบั ยาลดน้ําตาลในเลือดชนดิ รบั ประทาน (Oral
Hypoglycemic Agents) หรือรวมกบั การฉดี อินซูลิน เพราะอาจเสรมิ ฤทธ์ิ
กนั ได

อาการไมพ ึงประสงค
ไมพบรายงาน

108 กลุม งานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี

Drug Interaction

คยู ากบั ยาสมนุ ไพรที่เกดิ Drug Interaction

คูย าท่ีเกิดอนั ตรกิริยา กลไกการเกดิ

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบนั Potential การจัดการเมอื่ ใชรวมกนั

Interactions

ยาชงหญา Warfarin89 ยบั ย้งั การเกาะกลมุ หลกี เลย่ี งการใชยาสมุนไพร
หนวดแมว Aspirin 300 mg89 ของเกลด็ เลอื ด
(มโี อกาสเลอื ดออก
งา ย และเลอื ดแข็งตวั

ชา )

การเกบ็ รกั ษายา

- เกบ็ ยาน้ใี นภาชนะบรรจุเดิมที่บรรจุมา และเกบ็ ใหพ น มือเด็ก

- ควรเกบ็ ยาไวในทโี่ ปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยใู นทรี่ อนมากกวา 30 °C

- ไมเกบ็ ยาในบรเิ วณทเี่ ปย กหรือชื้น หรอื เก็บไวใ นตเู ยน็ และควรช้ีแจงให

ผูปว ยปด ซองใหส นิทหลังจากใชย า

- ทิง้ ยานเ้ี ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายุตามฉลากยา หรือยาท่ีแบง บรรจหุ รอื มี

การเปด ใชแลวยาจะมอี ายุอยไู ด 1 เดือนนับจากวันท่ีแบง บรรจุหรือเปดใช)

หรือหากลกั ษณะทางกายภาพของยา (สี กลิ่น รส) เปล่ยี นแปลงไป เปนการ

บง บอกถึงความไมคงตัวของยา ไมควรใชยาน้ันตอไป

- กรณียาชงแลวสามารถเก็บได 1 วนั (เกบ็ ในอุณหภูมิหอง)

ตารางเทียบเคยี งยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จบุ ัน

กลมุ อาการ ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบัน

ไมพ บรายงาน

กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบุรี 109

110 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบุรี

กลุม ท่ี 10

ยาสมนุ ไพรรกั ษา

ยาถอนพษิ เบอื่ เมา

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จนั ทบรุ ี 111

(40) ยาชงรางจืด

กรอบบัญชียา

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสงเสรมิ สุขภาพตําบล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสริมสขุ ภาพตาํ บล

รูปแบบ

ยาชง ขนาด 3 กรัม (ผลิตจากโรงพยาบาลเขาคิชฌกูฏ)

ตัวยาสําคญั

ผงใบรางจืดโตเต็มที่ (Thunbergia laurifolia Lindl.)

รสยา

เปร้ียว

ขอบงใช ขนาดและวธิ ีใช จาํ นวนยา ระยะเวลา
ที่จา ย/ครงั้

สารเคมีตกคางในเลือด ชงยา 1 ซอง/นํา้ รอน 250 มลิ ลลิ ิตร

หรอื หลงั พน ยา แชยาประมาณ 15-20 นาที

ถอนพษิ ไข รบั ประทานวันละ 3 ครั้ง กอ นอาหาร 3-5 วนั

ถอนพิษเบื่อเมา1 เชา กลางวัน เยน็ 1 หอ นดั ติดตาม

เชน สุรา * 1 ซองสามารถชงได 1 คร้ัง อาการ

เหตกุ ารณไมพ งึ ประสงค
เหตกุ ารณไมพึงประสงคจาก สรปุ รายงานเหตกุ ารณไมพึงประสงคจากการใช
ยาประจาํ ป 2557 Spontaneous Reports of Adverse Drug Reaction
2014 พบวา มีรายงานทั้งส้ิน 1 รายงาน2
Dermatologic: Angioedema (1/1) 2

ขอ หา มใช
ไมม ีรายงาน

ขอควรระวัง
- นาํ้ สกดั ใบรางจดื ขนาด 500 มลิ ลกิ รัม/กิโลกรมั อาจมผี ลตอตบั ไตและ
ระบบเลือดของหนูขาวหากบริโภค เปนระยะเวลานาน62
- ไมแนะนาํ ใหใ ชใ นผทู ่ีสงสัยวาเปนไขเลือดออก เนื่องจากอาจบดบังอาการ
ของไขเลือดออก1
- หากใชย าเปนเวลานานเกิน 3 วันแลว อาการไมดีขนึ้ ควรปรกึ ษาแพทย1

Drug Interaction
- ควรระวังการใชใ นผปู วยเบาหวาน เพราะอาจเกิดภาวะนํ้าตาลในเลือดตา่ํ 1
- ควรระวังการใชในผูป ว ยทีต่ องใชย าอ่นื อยางตอเนื่องเพราะยารางจดื
อาจเรงการขบั ยาเหลา น้ันออกจากรางกาย ทาํ ใหประสทิ ธิผลของยาลดลง1

112 กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบุรี

คยู ากบั ยาสมุนไพรท่เี กดิ Drug Interaction

คยู าท่ีเกิดอนั ตรกริ ิยา กลไกการเกิด

ยาสมนุ ไพร ยาแผนปจ จุบนั Potential การจัดการเมื่อใชร วมกัน
Interactions

ยาชงรางจดื Warfarin89 ไมพบรายงาน หลกี เล่ยี งการใชยาสมนุ ไพร

Aspirin 300 mg89

การเกบ็ รักษายา

- เก็บยานใ้ี นภาชนะบรรจเุ ดิมที่บรรจมุ า และเก็บใหพ นมอื เด็ก

- ควรเก็บยาไวในท่โี ปรง ไมม ีแดดสอง โดยไมใหอยูในที่รอ นมากกวา 30 °C

- ไมเ กบ็ ยาในบริเวณท่เี ปย กหรือชืน้ หรือเกบ็ ไวใ นตูเยน็ และควรชแ้ี จงให

ผูปว ยปด ซองใหส นทิ หลังจากใชยา

- ทิง้ ยานเ้ี ม่ือยาหมดอายุ (ยาหมดอายตุ ามฉลากยา หรือยาที่แบงบรรจหุ รือมี

การเปดใชแลว ยาจะมอี ายุอยไู ด 1 เดือนนบั จากวนั ท่ีแบง บรรจุหรอื เปดใช)

หรือหากลักษณะทางกายภาพของยา (สี กล่นิ รส) เปลย่ี นแปลงไป เปน การ

บงบอกถึงความไมคงตัวของยา ไมควรใชย าน้ันตอไป

- กรณียาชงแลวสามารถเก็บได 1 วัน (เกบ็ ในอุณหภูมหิ อ ง)

ตารางเทียบเคียงยาสมุนไพรกบั ยาแผนปจจุบนั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจจบุ ัน

ไมพ บรายงาน

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบุรี 113

114 กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบุรี

กลุม ท่ี 11

ยาสมนุ ไพร

ลดความอยากบหุ ร่ี

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี 115

(41) หญาดอกขาว

กรอบบัญชยี า

O โรงพยาบาล/ โรงพยาบาลสง เสริมสุขภาพตาํ บล(มีแพทยแผนไทย)

O โรงพยาบาลสง เสรมิ สุขภาพตาํ บล

รูปแบบ

เมด็ อม

ตวั ยาสาํ คญั

ผงหญาดอกขาว [Vernonia cinerea (L.) Less.] 1

รสยา

เยน็

ขอ บงใช ขนาดและวิธใี ช จํานวนยา ระยะเวลา

ทีจ่ า ย/ครง้ั

ลดความอยากบุหร่ี 1 อมรบั ประทานครั้งละ 3 เม็ด เมอ่ื มี 1 ซอง 3-5 วัน

อาการอยากบหุ รี่ (50 เม็ด) นัดติดตาม

ขอ หามใช

ไมพบรายงาน

ขอควรระวงั

ควรระวงั การใชกบั ผูปว ยโรคหัวใจ โรคไต เนอื่ งจากยาหญาดอกขาวมี

โพแทสเซยี มสงู

อาการไมพงึ ประสงค

ปากแหง คอแหง

Drug Interaction

ไมพ บรายงาน

คูยากบั ยาสมนุ ไพรที่เกดิ Drug Interaction

คูยาที่เกิดอันตรกริ ยิ า กลไกการเกิด

ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จบุ นั Potential การจัดการเม่ือใชรวมกนั
Interactions

ยาอม Warfarin89 ยบั ยั้งการเกาะกลมุ หลีกเลย่ี งการใชยาสมุนไพร
หญา ดอกขาว Aspirin 300 mg89 ของเกลด็ เลอื ด

(มโี อกาสเลือดออกงา ย
และเลือดแข็งตวั ชา)

ตารางเทยี บเคยี งยาสมนุ ไพรกบั ยาแผนปจ จุบนั

กลมุ อาการ ยาสมุนไพร ยาแผนปจ จุบนั

ไมพบรายงาน

116 กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวัดจนั ทบุรี

คูมอื การใช

Drug interaction

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี 117

คูมือการใชต าราง Drug interaction Pharmacokinetic

จากตารางนี้แสดงถึงสมุนไพรท่ีอาจจะสงผลกระทบตอ Cytochrome P450 (CYP) Enzyme โดย
CYP Enzyme ท่ีเลอื กนํามาใสในตารางมีความสําคญั คือ เปน CYP Enzyme ที่ยาทัว่ ไปใชใ นกระบานการ
กาํ จดั ยา

หากสมุนไพรมคี วามสามารถในการยับยัง้ CYP Enzyme จะทาํ ใหร างกายกําจัดยาไดลดลง สงผลทํา
ใหระดับยาในเลือด เพิ่มขึน้ ซ่ึงอาจทาํ ใหเ กิดพิษจากการใชยาได และหากสมนุ ไพรมีความสามารถในการ
กระตุน CYP Enzyme จะทาํ ใหรา งกายกาํ จดั ยา ไดเ พิ่มขน้ึ สงผลทําใหร ะดบั ยา ในเลือดลดลง ซงึ่ อาจทาํ ให
ระดับยาไมถ ึงระดับท่ีใชในการรกั ษา

ถาสมนุ ไพรมีความสามารถในการยบั ยงั้ CYP Enzyme จะใชเ ครือ่ งหมาย - แตถ า สมนุ ไพรมี
ความสามารถใน การกระตุน CYP Enzyme จะใชเ ครอื่ งหมาย + โดยขอ มูลที่นํามาใส ในตาราง จะเปนขอมลู
ท่ไี ดมาจากการศกึ ษาในงานวจิ ัยตางๆ

ซ่ึงโดยทัว่ ไปแลว สมนุ ไพรหนง่ึ ตัวอาจจะมีท้งั ความสามารถในการกระตนุ และยับยั้ง CYP Enzyme ได
ดังนั้นขอ มูลในตารางของสมุนไพรบางตวั อาจจะมเี คร่ืองหมาย +- อยใู นชอ ง ขอมลู เดยี วกัน

และหากสมนุ ไพรมคี วามสามารถกระตุน หรือยับยั้ง P-Glycoprotein จะใชเครื่องหมาย ✓ ถา
สมุนไพรมีความสามารถในการยับย้ัง P-Glycoprotein จะทาํ ใหร างกายกําจดั ยาไดลดลง และถา สมุนไพรมี
ความสามารถในการกระตุน P-Glycoprotein จะทําใหรา งกายกําจัดยา ไดเพิม่ ขน้ึ เชน เดียวกบั CYP
Enzyme

ตารางแสดง Drug interaction Pharmacokinetic

CYP P450 Enzyme P-
Glycoprotein
ลําดับท่ีช่อื สมุนไพร Reference
CYP 1A2
CYP 2C9
CYP 2C19
CYP 2D6
CYP 2E1
CYP 3A4

2A6
inhibit
inducer

1 โกฐเขมา - ---- ✓ (7)

2 กระทือ ✓ (64)

3 กระเทยี ม - --- ✓ (58) (63)

4 โกฐจุฬาลัมพา + + (18)

5 โกฐเชียง ✓ (28)

6 ขมนิ้ ชนั - + -+ + ✓ (1)(7)

7 ขา ✓ (86)

8 ขาวเย็นใต --- - (11)

9 ขิง - ---- ✓✓ 1(6)

10 จันทนแ ดง - - (11)

11 จันทนเทศ - - ✓ (29)

118 กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบุรี

CYP P450 Enzyme P-
Glycoprotein

Reference
ํลาดับท่ีช่อื สมนุ ไพร
CYP 1A2
CYP 2C9
CYP 2C19
CYP 2D6
CYP 2E1
CYP 3A4

2A6
inhibit
inducer

12 เจตมลู เพลงิ แดง - ---- (7)
(40)
13 ชะเอมเทศ ✓ (37)(44)
✓ (85)
14 ดีปลี - ---- ✓ (25)(27)
(12)13
15 ทองพนั ชา ง ✓
✓ 13
16 เทยี นดาํ -+ - - -+ - ✓
✓ (38)(39)
17 บัวหลวง - -- ✓
✓ 13
18 บุนนาค ✓
✓ (59)
19 พริกไทยลอน -+ - - - -+ ✓ 1
✓ (7)
20 พกิ ลุ 13
✓ (7)
21 ไพล - -- 13
✓ (73)
22 ฟา ทะลายโจร - - - - (3)

23 มะขามปอม (10)

24 มะลิ (11)
(29)
25 มะแวง

28 สารภี

29 หญาหนวดแมว - - - -

30 หนอนตายอยาก

31 หมากผู หมาก - --
เมีย

32 แกน จันทนแดง - ----

33 แกนจันทนเ ทศ

ขอขอบคุณขอมลู จากโรงพยาบาลวงั นํา้ เย็น

กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลอื ก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี 119

คมู ือการใชตาราง Drug Interaction Pharmacodynamics

จากตารางดานลา งนี้ แสดงถงึ สมุนไพรท่อี าจจะสงผลกระทบตอ ผูปว ยโรคเร้อื รัง เชน โรคเบาหวาน
โรคความดนั โลหติ สูง โรคหวั ใจและหลอดเลือด เปนตน ซงึ่ ผูปว ยโรคเรอื้ รังเหลา น้ี ตอ งรับประทานยาตอเนื่อง
เปน เวลานานและมโี อกาสรบั ประทานสมุนไพรรวมกับยาแผนปจจบุ ัน ซ่ึงอาการตางๆท่ีนาํ มาใสใ นตารางจะ
เปน อาการสาํ คัญท่ีอาจทําใหผูปว ยมอี นั ตรายรุนแรงได เชน ความดันโลหิตตาํ่ น้าํ ตาลในเลือดตํา่ ตานการเกาะ
กลมุ กันของเกรด็ เลือด ตานการแขง็ ตัวของเลือด เปน ตน

หากสมนุ ไพรมีฤทธิ์ท่ีทาํ ใหเ กิดอาการ ความดันโลหติ ตํา่ นํา้ ตาลในเลือดตํา่ ความดันโลหติ ต่ํา นาํ้ ตาล
ในเลอื ดต่าํ ตา นการเกาะกลุม กนั ของเกล็ดเลือด ตา นการแข็งตัวของเลอื ด จะใชเ ครื่องหมาย ‫ ݲ‬โดยขอมูลท่ี
นํามาใสใ นตาราง จะเปนขอมูลที่ไดมาจากการศึกษาในงานวิจัยตา งๆ

ตารางแสดง Drug Interaction Pharmacodynamics

Ref.

Anticoagul
ation

Antiplatele
t

Hypogly-
cemia
Hypo-
tension

รายการ

ลําดับที่

1 กระเจย๊ี บแดง ‫ݲ‬ ‫ݲ‬ - - (3)

2 กระเทียม ‫ ݲ‬- ‫( ݲ ݲ‬55)(56)(60)

3 กระเพรา ‫ ݲ‬- - - (74)

4 กานพลู - - ‫ ݲ‬- (46)

5 กําแพงเจ็ดชน้ั ‫ݲ‬ - - - (71)

6 ขมนิ้ ชัน ‫ݲ‬- ‫ ݲ ݲ‬1(8)

7 ขา -‫ݲ‬ - - (75)

8 ขิง -‫ݲ‬ ‫ݲ‬ - 1(4)(5)

9 คําฝอย -- - ‫( ݲ‬17)

10 จันทนเ ทศ - - ‫ ݲ‬- (76)

11 ชะเอมเทศ ‫ݲ‬ - ‫( ݲ ݲ‬42)(47)(48)

12 ชา พลู -‫ݲ‬ - (50)

13 ดปี ลี ‫ ݲ‬- ‫ ݲ‬- (45)

14 โดไมร ูลม ‫ ݲ‬- - (77)

15 ตะไคร ‫ ݲ‬- - - (65)

16 เถาวลั ยเ ปรยี ง ‫ݲ‬ - - - (24)

120 กลุมงานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลือก สำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั จันทบรุ ี

ลาํ ดบั รายการ Hypo- Hypogly- Antiplatelet Anticoag Ref.
ที่ tension cemia ulation
(72)
17 ทองพันช่งั - - ‫ ݲ‬- (69)
(30)(33)(49)
18 ทบั ทิม ‫ ݲ‬- - - (31)(35)
(34)
19 เทียนดาํ ‫ݲݲ‬ - ‫ݲ‬ (78)
(15)
20 เทยี นแดง ‫ݲݲ‬ - - (19)
(12)(14) (16)
21 เทยี นตากบ - ‫ݲ‬ - (79)(80)
(57)
22 เทยี นเยาวพาณี - - ‫ݲ‬ - (32)
(1)
23 เนระพสู ี ‫ݲ‬- - -
(23)
24 บอระเพด็ ‫ ݲ‬- - - (81)
1
25 บวั หลวง ‫ݲݲ‬ ‫ݲ‬ - (82)(83)
(70)
26 ใบบัวบก - ‫ ݲ‬- ‫ݲ‬ (5)

27 พรกิ ไทย - - ‫ ݲ‬-

28 พกิ ลุ ‫ݲ‬ --

29 ฟาทะลายโจร ‫ݲ‬ - ‫ݲݲ‬

30 มะขามปอม - - ‫ݲݲ‬

32 มะนาว -- ‫ ݲ‬-

33 มะรุม ‫ݲ‬- --

34 รางจดื -‫ݲ‬ - -

35 วานหางจระเข ‫ݲ‬ ‫ݲ‬ - -

36 สเี สยี ดไทย ‫ݲ‬ - - -

37 อบเชยเทศ - ‫ݲ‬ - -

ขอขอบคุณขอมลู จากโรงพยาบาลวังน้ําเยน็

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบรุ ี 121

คูม อื ตารางการจําแนกยาทม่ี ปี ฏกิ ิริยาตอ เอนไซม CYP P450 1*

CYP Enzymes Strong Inhibitors 2* Moderate Inhibitors 3* Weak Inhibitors 4*
≥ 5-fold increase in ≥ 2 but < 5-fold ≥ 1.25 but < 2-fold

AUC or > 80% increase in AUC or 50- increase in AUC
decrease in CL 80% decrease in CL or 20-50% decrease

in CL

CYP1A2 Ciprofloxacin, Methoxsalen, Acyclovir, Allopurinol,
Enoxacin, Mexiletine, Caffeine, Cimetidine,
Fluvoxamine Oral Contraceptives, Daidzein 5*,
Phenylpropanolamine, Disulfiram, Echinacea
Thiabendazole, Zileuton 5*, Famotidine,
Norfloxacin,
Propafenone,
Propranolol,
Terbinafine,
Ticlopidine,
Verapamil

CYP2B6 - - Clopidogrel,
ticlopidine
prasugrel

CYP2C8 Gemfibrozil 6* - Fluvoxamine,
Ketoconazole,
Trimethoprim

CYP2C9 - Amiodarone, Capecitabine,
Fluconazole, Cotrimoxazole,
Miconazole, Etravirine, Fluvastatin,
Oxandrolone Fluvoxamine,
Metronidazole,
Sulfinpyrazone,
Tigecycline,
Voriconazole,
Zafirlukast

122 กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบรุ ี

CYP Enzymes Strong Inhibitors 2* Moderate Inhibitors 3* Weak Inhibitors 4*
≥ 5-fold increase in ≥ 2 but < 5-fold ≥ 1.25 but < 2-fold

AUC or > 80% increase in AUC or 50- increase in AUC
decrease in CL 80% decrease in CL or 20-50% decrease

in CL

CYP2C19 Fluconazole 7* Esomeprazole, Allicin (garlic
Fluvoxamine 8* , Fluoxetine, derivative),
Ticlopidine 9* Moclobemide, Armodafinil,
Omeprazole, Carbamazepine,
Voriconazole Cimetidine, Etravirine,
Human Growth
Hormone (rHGH),
Felbamate,
Ketoconazole,
Oral Contraceptives
10*

CYP3A Boceprevir, Amprenavir, Aprepitant, Alprazolam,
Clarithromycin, Atazanavir, Amiodarone,
Conivaptan, Ciprofloxacin, Amlodipine,
Grapefruit juice 11* , Darunavir/Ritonavir, Atorvastatin,
Indinavir, Diltiazem, Erythromycin, Bicalutamide,
Itraconazole, Fluconazole, Cilostazol, Cimetidine,
Ketoconazole, Fosamprenavir, Cyclosporine,
Lopinavir/Ritonavir, Grapefruit juice 11*, Fluoxetine,
Mibefradil 12* , Imatinib, Verapamil Fluvoxamine, Ginkgo
Nefazodone, 5* , Goldenseal 5* ,
Nelfinavir, Isoniazid, Nilotinib,
Posaconazole, Oral Contraceptives,
Ritonavir, Ranitidine,
Saquinavir, Ranolazine,
Telaprevir, Tipranavir/Ritonavir,
Zileuton

CYP3A Telithromycin, - -
Voriconazole

กลมุ งานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จันทบรุ ี 123

CYP Enzymes Strong Inhibitors 2* Moderate Inhibitors 3* Weak Inhibitors 4*
≥ 5-fold increase in ≥ 2 but < 5-fold ≥ 1.25 but < 2-fold

AUC or > 80% increase in AUC or 50- increase in AUC
decrease in CL 80% decrease in CL or 20-50% decrease in

CL

CYP2D6 Bupropion, Cinacalcet, Duloxetine, Amiodarone, Celecoxib,
Fluoxetine, Terbinafine Cimetidine,
Paroxetine, Desvenlafaxine,
Quinidine Diltiazem,
Diphenhydramine,
Echinacea 5*,
Escitalopram,
Febuxostat, Gefitinib,
Hydralazine,
Hydroxychloroquine,
Imatinib, Methadone,
Oral Contraceptives,
Propafenone,
Ranitidine,
Ritonavir, Sertraline,
Telithromycin,
Verapamil

124 กลุม งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนกั งานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบรุ ี

อรรถาธบิ าย
1* โปรดทราบ: ตารางนเ้ี ปน เพียงขอมูลบางสวนเทา น้ัน
2* ยาทีม่ ีความสามารถในการยับยั้ง CYP enzyme สงู (strong inhibitors) จะเพ่ิมคา AUC มากกวา หรือ
เทา กบั 5 เทา จากคาปกติ
3* ยาท่มี คี วามสามารถในการยบั ยั้ง CYP enzyme ปานกลาง (moderate inhibitors) จะเพิ่มคา AUC
มากกวาหรือเทากับ 2 เทา แตไมถ ึง 5 เทา จากคา ปกติ
4* ยาทมี่ ีความสามารถในการยับยั้ง CYP enzyme ปานกลาง (moderate inhibitors) จะเพ่ิมคา AUC
มากกวา หรือเทากบั 1.25 เทา แตไมถ ึง 2 เทา จากคาปกติ
5* ผลิตภณั ฑจ ากสมนุ ไพร
6* Gemfibrozil มคี วามสามารถในการยับย้ัง OATP1B1
7* Fluconazole มคี วามสามารถในการยบั ย้ัง CYP2C19 สูง (Strong Inhibitors) โดยขน้ึ กับคาอัตราสว น
AUC ของ omeprazole ซง่ึ ผา นกระบวนการกาํ จดั โดย CYP3A และ Fluconazole มีความสามารถใน การ
ยับยง้ั CYP3A ปานกลาง (Moderate Inhibitors)
8* Fluvoxamine มีความสามารถในการยบั ยง้ั CYP1A2 และ CYP2C19 สงู (strong inhibitors) และมี
ความสามารถในการยบั ย้งั CYP2C8/2C9 และ CYP3A
9* Ticlopidine มีความสามารถในการยับย้งั CYP2C19 สงู (Strong Inhibitors) และมคี วามสามารถในการ
ยับยั้ง CYP3A CYP2B6 และ CYP1A2
10* ผลกระทบทีเ่ กิดขึน้ อาจเกิดจากการยบั ยงั้ โดย Ethinyl Estradiol
11* ผลกระทบของ Grapefruit juice จะมคี วามแตกตางกนั มากในแตล ะยี่หอ และความเขมขน ขนาด และ
วธิ ีการเตรียมที่แตกตา งกัน จากการศึกษาจะแสดงวา Grapefruit juice มีความสามารถในการยบั ยง้ั CYP3A
สงู เม่อื ใชในสภาวะหน่ึง เชน ใชใ นขนาดสูง เปน ตน หรือมีความสามารถในการยับยง้ั CYP3A ปานกลาง
(Moderate Inhibitors) เมือ่ ใชใ นสภาวะทต่ี า งออกไป เชน ใชใ นขนาดตาํ่ เปน ตน
12* ถกู ถอนออกจากตลาดยาในสหรัฐอเมรกิ าเน่ืองจากไมปลอดภัย
* ตารางนนี้ ํามาจากสาํ นักงานคณะกรรมการอาหารและยา สหรัฐอเมรกิ า (FDA U.S. Food and drug
administration) ขอขอบคุณขอ มูลจากโรงพยาบาลวังน้าํ เย็น

กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบุรี 125

ตารางจําแนกยาที่มีความสามารถในการกระตุนเอนไซม CYP P450 1*

CYP Strong Inducers Moderate Inducers Weak Inducers
Enzymes ≥ 80% decrease in 50-80% decrease in 20-50% decrease in AUC

AUC AUC

CYP1A2 - Montelukast, Moricizine, Omeprazole,
Phenytoin, Smokers Phenobarbital,
Versus Non-Smokers
2*

CYP2B6 - Efavirenz, Rifampin Nevirapine

CYP2C8 - Rifampin -

CYP2C9 - Carbamazepine, Aprepitant, Bosentan,

Rifampin Phenobarbital, St. John’s

Wort 3*,4*

CYP2C19 - Rifampin Artemisinin

CYP3A Avasimibe 5* Bosentan, Efavirenz, Amprenavir, Aprepitant,
Armodafinil, Echinacea 4*,
,Carbamazepine, Etravirine, Modafinil, Pioglitazone, Prednisone,
Rufinamide
Phenytoin, Rifampin, Nafcillin

St. John’s wort 3*

CYP2D6 None known None known None known

1* โปรดทราบ: ตารางน้ีเปน เพยี งขอมลู บางสว นเทา นัน้
2* สําหรบั ยาทเี่ ปน Substrate ของ CYP1A2 มีการประเมินผลกระทบในการเหน่ียวนาํ CYP1A2 โดยมี

การศกึ ษาเปรียบเทียบเภสัชจลนศาสตรข องผทู ส่ี บู บุหรีแ่ ละไมสูบบหุ รี่
3* ผลกระทบของ St. John’s wort มีความแตกตางกันมากข้นึ อยูกบั วธิ กี ารเตรยี ม
4* ผลิตภณั ฑจากสมุนไพร
5* ไมม ีในตลาดยา

* ตารางนี้นํามาจากสาํ นักงานคณะกรรมการอาหารและยา สหรฐั อเมริกา (FDA U.S. Food and drug
administration) ขอขอบคุณขอ มูลจากโรงพยาบาลวงั น้ําเย็น

126 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยท างเลือก สำนักงานสาธารณสุข จังหวดั จนั ทบรุ ี

ตารางจําแนกยาท่ีเปน substrate ของ CYP Enzyme

CYP Enzymes Sensitive substrates 2* Substrates with
narrow therapeutic range
CYP1A2 Alosetron, Caffeine,
CYP2B6 4* Duloxetine, Melatonin, Ramelteon, 3*
CYP2C8 Tacrine, Tizanidine Theophylline, Tizanidine
CYP2C9
CYP2C19 Bupropion, Efavirenz -
CYP3A 6* Paclitaxel
Repaglinide 5* Warfarin, phenytoin
CYP2D6 S-mephenytoin
Celecoxib
Alfentanil, Astemizole 7*,
Lansoprazole, Omeprazole, S- Cisapride 7*,
Mephenytoin Cyclosporine,
Dihydroergotamine,
Alfentanil, Aprepitant, Budesonide, Ergotamine, Fentanyl,
Buspirone, Conivaptan, Darifenacin, Pimozide, Quinidine,
Darunavir, Dasatinib, Dronedarone, Sirolimus, Tacrolimus,
Eletriptan, Eplerenone, Everolimus, Terfenadine 7*
Felodipine, Indinavir, Fluticasone,
Lopinavir, Lovastatin, Lurasidone, Thioridazine
Maraviroc, Midazolam, Nisoldipine,
Quetiapine, Saquinavir, Sildenafil,
Simvastatin, Sirolimus, Tolvaptan,
Tipranavir, Triazolam, Vardenafil

Atomoxetine, Desipramine,
Dextromethorphan, Metoprolol,
Nebivolol, Perphenazine, Tolterodine,
Venlafaxine

กลุมงานแพทยแ ผนไทยและแพทยทางเลือก สำนักงานสาธารณสขุ จงั หวดั จันทบรุ ี 127

อรรถาธบิ าย
1* โปรดทราบ: ตารางนี้เปนเพยี งขอมูลบางสว นเทาน้นั
2* Sensitive CYP substrates คอื ยาที่มคี า AUC เพิ่มมากกวา หรอื เทา กับ 5 เทา จากคาปกติ เม่ือใหร ว มกับ
ยาทีม่ คี วามสามารถในการยับยงั้ CYP Enzyme
3* CYP substrates with narrow therapeutic range คือยาที่มีการตอบสนองตอการเพ่มิ ข้ึนเม่ือใหร ว มกบั
ยาท่มี คี วามสามารถในการยับยงั้ CYP Enzyme เพียงเลก็ นอย ซึง่ จะทําใหเกดิ ผลกระทบท่รี ุนแรงตามมา เชน
อาการ Torsades de Pointes
4* คา AUC ของยาทีเ่ ปน substrates อาจจะไมไดเพิ่มมากกวา หรือเทากับ 5 เทา เม่ือใหร วมกับ CYP2B6
Inhibitor แตพวกเขาเปน ตวั แทนของยาทเี่ ปน Sensitive Substrates ที่ใชใ นการศกึ ษา
5* Repaglinide เปน Substrate ของ OATP1B1 และเปน Substrate ของ CYP2C8 ถามกี ารใหยาทม่ี ี
ความสามารถในการยบั ยั้ง OATP1B1จะมผี ลตอ การขบั ออกของยา
6* เน่อื งจาก Substrates ของ CYP3A Substrates เชน Darunavir, Maraviroc เปน substratesของ
P-Glycoprotein ดว ย จึงอาจจะมียาจํานวนมากมากท่เี ปน Substrates ของ CYP3A
7* ถูกถอนออกจากตลาดยาในสหรัฐอเมริกาเน่ืองจากไมป ลอดภัย
* ตารางนน้ี าํ มาจากสํานักงานคณะกรรมการอาหารและยา สหรัฐอเมริกา (FDA U.S. Food and drug
administration) ขอขอบคุณขอ มลู จากโรงพยาบาลวงั น้าํ เย็น

128 กลมุ งานแพทยแผนไทยและแพทยทางเลอื ก สำนักงานสาธารณสุข จงั หวัดจันทบุรี

บรรณานุกรม

1บัญชยี าหลกั แหงชาต(ิ National List of Essential Medicines). บัญชียาจากสมุนไพร.2556; [หนา98].
Available at : http://www.thaihof.org/sites/default/files/herbal_book_56_0.pdf Accessed
May, 2016

2 ศูนยเ ฝา ระวงั ความปลอดภัยดา นผลติ ภณั ฑสขุ ภาพ. สรุปรายงานอาการไมพ ึงประสงคจากการใชยาประจาํ ป
2557. [Internet]. 2557 [เขา ถึงเม่ือวนั ที่ 23 พฤษภาคม พ.ศ.2559];[หนา 1856]. เขาถึงไดจ าก :
http://thaihpvc.fda.moph.go.th/thaihvc/Public/News/uploads/hpvc_1_3_4_100412.pdf

(3) Herrera-Arellano A, Flores-Romero S, Chávez-Soto MA, Tortoriello J. Effectiveness and
tolerability of a standardized extract from Hibiscus sabdariffa in patients with mild to
moderate hypertension: a controlled and randomized clinical trial. Phytomedicine. 2004
Jul;11(5):375-82.

(4) Bracken J. Ginger as an antiemetic: possible side effects due to its thromboxane
synthetase acitivity. Anaesthesia 1991;46:705-6.

(5) Feng S, Song L, Liu Y, Chen M, Huang D. Hypoglycemic activities of commonly-used
traditional Chinese herbs. Am J Chin Med. 2013;41(4):849-64. doi:
10.1142/S0192415X13500572.

(6) Nabekura T, Kamiyama S, Kitagawa S. Effects of dietary chemopreventive phytochemicals
on P-Glycoprotein function. Biochem Biophys Res Commun. 2005 Feb 18;327(3):866-70.

(7) Junyaprasert VB, Soonthornchareonnon N, Thongpraditchote S, Murakami T, Takano M.
Inhibitory effect of Thai plant extracts on P-Glycoprotein mediated efflux. Phytother
Res. 2006 Jan;201:79-81.

(8) Adaramoye OA, Anjos RM, Cavalcante KV, Medeiros IA. Hypotensive and endothelium-
independent vasorelaxant effects of methanolic extract from Curcuma longa L. in rats. J
Ethnopharmacol. 2009 Jul 30;124(3):457-62. doi: 10.1016/j.jep.2009.05.021.

(9) Zhou YJ, Xiang JZ, Ming ZY. Neferine exerts its antithrombotic effect by inhibiting platelet
aggregation and promoting dissociation of platelet aggregates. Thromb Res. 2013
Aug;1322:202-10. doi: 10.1016/j.thromres.2013.05.018.

(10) Erica C, Larson, Laura B. Hathaway, John G. Lamb. Interactions of Papua New Guinea
medicinal plant extracts with antiretroviral therapy. J Ethnopharmacol. 2014 Sep 29;
155(3): 1433–1440. doi: 10.1016/j.jep.2014.07.023

(11) Sumsakul W, Mahavorasirikul W, Na-Bangchang K. Inhibitory Activities of Thai Medicinal
Plants with Promising Activities Against Malaria and Cholangiocarcinoma on Human
Cytochrome P450. Phytother Res. 2015 Dec;29(12):1926-33. doi: 10.1002/ptr.5485.

(12) Zhao Y, Hellum BH, Liang A, Nilsen OG. Inhibitory Mechanisms of Human CYPs by Three
Alkaloids Isolated from Traditional Chinese Herbs. Phytother Res. 2015 Jun;29(6):825-34.
doi: 10.1002/ptr.5285.

13 Noysang C, Mahringer A, Zeino M, Saeed M, Luanratana O. Cytotoxicity and inhibition of P-
Glycoprotein by selected medicinal plants from Thailand. J Ethnopharmacol. 2014 Aug
8;1551:633-41. doi: 10.1016/j.jep.2014.06.001.

(14) นวชัย อธิปชาติศิริ. ฤทธ์ิแบบเฉียบพลันของสารสกัดใบบัวหลวงตอการ ทํางานของระบบหวั ใจและหลอด
เลอื ดในหนูขาว. [วท ;[.บ.2548.

(15) R. Tiamjan, A. Panthong, T. Taesotikul, C. Rujjanawateb. Hypotensive Activity of Tacca
chantrieri. and Its Hypotensive Principles. Pharmaceutical Biology. 2008 Oct;45(6):481-485.

16 Supasorn Sakuljaitrong, Nopparat Buddhakala, Sanong Chomko and Chusri Talubmook.
Effects of Flower Extract from Lotus (Nelumbo nucifera) on Hypoglycemic and
Hypolipidemic in Streptozotocin-induced Diabetic Rats. International Journal of Scientific
& Engineering Research. 2013 July;4(7)

(17) Wang C, Wang C, Ma C, Bai X. Hydroxysafflor yellow A of Carthamus tinctorius attenuates
lung injury of aged rats exposed to gasoline engine exhaust by down-regulating platelet
activation. Phytomedicine. 2014 Feb 15;21(3):199-206. doi: 10.1016/j.phymed.2013.09.018.

(18) Geng T, Si H, Kang D, Li Y, Huang W. Influences of Re Du Ning Injection, a traditional
Chinese medicine injection, on the CYP450 activities in rats using a cocktail method. J
Ethnopharmacol. 2015 Nov 4;174:426-36. doi: 10.1016/j.jep.2015.08.035.

(19) Praman S, Mulvany MJ, Williams DE, Andersen RJ, Jansakul C. Hypotensive and cardio-
chronotropic constituents of Tinospora crispa and mechanisms of action on the
cardiovascular system in anesthetized rats. J Ethnopharmacol. 2012 Mar 6;1401:166-78.
doi: 10.1016/j.jep.2012.01.006.

(20) Fatima N, Pingali U, Muralidhar N. Study of pharmacodynamic interaction of Phyllanthus
emblica extract with clopidogrel and ecosprin in patients with type II diabetes mellitus.
Phytomedicine. 2014 Apr 15;21(5):579-85. doi: 10.1016/j.phymed.2013.10.024.

(21) Rao TP, Kato-Yasuda N, Suzuki K. Amla (Emblica officinalis Gaertn.) extract inhibits
lipopolysaccharide-induced procoagulant and pro-inflammatory factors in cultured
vascular endothelial cells. Br J Nutr. 2013 Dec;110(12):2201-6. doi:
10.1017/S0007114513001669.

(22) สดุ ารัตน หอมหวล. ตะไคร. thaicrudedrug.com [Internet]. 2010 [cited 2016 May 16].
Available from: http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=61

(23) (Piccinelli AL,2008) Piccinelli AL, García Mesa M,Rastrelli L. HPLC-PDA-MS and NMR
characterization of C-glycosyl flavones in a hydroalcoholic extract of Citrus aurantifolia
leaves with Antiplatelets activity. J Agric Food Chem. 2008 Mar 12;56(5):1574-81. doi:
10.1021/jf073485k.

(24) C. jansakul, A. srichanbarn and A.saelee. some pharmacological studies of a hypotensive
fraction from derris scandens. J.Sci.Soc.Thailand. 1997;23:323-334.

(25) Awad AS, Kamel R, Sherief MA. Effect of thymoquinone on hepatorenal dysfunction and
alteration of CYP3A1 and spermidine/spermine N-1-acetyl-transferase gene expression
induced by renal ischaemia-reperfusion in rats. J Pharm Pharmacol. 2011 Aug;63(8):1037-
42. doi: 10.1111/j.2042-7158.2011.01303.x.

(26)Said Al-Dalaen, Samir Mahgoub and Aiman Al-Qtaitat. Carcinogen Metabolizing Enzymes:
Modulation of Their Activities in Liver, Lung and Stomach by Thymoquinone. European
Journal of Medicinal Plants. 2014 Jan;4(4): 383-393

(27)Wagdy K.B. Khalil, Fagr K.h. Abdel-Gawad, Noureddine Belattar, Abderrahmane. Senator
and Mosaad A. Abdel-Wahhab. Protective Effects of Nigella sativa extract against
Chromiumvi-Induced Genotoxicity in Nile Tilapia (Oreochromis niloticus) and Zebrafish
(Danio rerio). Global Veterinaria. 2011;7 (3): 283-293.

(28) Chen F, Wang T, Wang J, Wang ZQ, Qian M. Levistolide A overcomes P-glycoprotein-
mediated drug resistance in human breast carcinoma cells. Acta Pharmacol Sin. 2008
Apr;29(4):458-64. doi: 10.1111/j.1745-7254.2008.00719.x.

(29) F Qiang, H Han. Enhanced cellular uptake of paclitaxel in the presence of macelignan, a
phytoestrogen and its implication in cancer chemotherapy. Planta Med 2010; 76 - P285
DOI: 10.1055/s-0030-1264583

30 Fallah Huseini H, Kianbakht S, Fallah Huseini A. Blood pressure lowering effect of Nigella
sativa L. seed oil in healthy volunteers: a randomized, double-blind, placebo-controlled
clinical trial. Phytother Res. 2013 Dec;27(12):1849-53. doi: 10.1002/ptr.4944.

31a,2005) Mhamed Maghrania, Naoufel-Ali Zeggwagh, Mohamed Eddouksa. Antihypertensive
effect of Lepidium sativum L. in spontaneously hypertensive rats. Journal of
Ethnopharmacology. 2005 Aug;100(1-2):193–197.

(32) Dar A, Behbahanian S, Malik A, Jahan N. Hypotensive effect of the methanolic extract of
Mimusops elengi in normotensive rats. Phytomedicine. 1999 Nov;6(5):373-8.

33 AR Farrag, FA Salaam, E Abbas , H Wagih, H Tarek. Effects of Nigella sativa seeds and oil
on gingivitis in diabetic rats. Planta Med. 2014; 80 - LP64 DOI: 10.1055/s-0034-1395102

(34) Eddouks M, Lemhadri A, Michel JB. Caraway and caper: potential anti-hyperglycaemic
plants in diabetic rats. J Ethnopharmacol. 2004 Sep;941:143-8.

(35) Eddouks M, Maghrani M, Michel JB. Study of the hypoglycaemic activity of Lepidium
sativum L. aqueous extract in normal and diabetic rats. J Ethnopharmacol. 2005 Feb
28;972:391-5.

(36) Jeena K, Liju VB, Viswanathan R, Kuttan R. Antimutagenic potential and modulation of
carcinogen-metabolizing enzymes by ginger essential oil. Phytother Res. 2014
Jun;28(6):849-55. doi: 10.1002/ptr.5064.

(37) Harwansh RK, Mukherjee K, Bhadra S, Kar A, Bahadur S, Mitra A. Cytochrome P450
inhibitory potential and RP-HPLC standardization of trikatu--a Rasayana from Indian
Ayurveda. J Ethnopharmacol. 2014 May 14;153(3):674-81. doi: 10.1016/j.jep.2014.03.023.

(38) Hu D, Wang Y, Chen Z, Ma Z, You Q. The protective effect of piperine on dextran sulfate
sodium induced inflammatory bowel disease and its relation with pregnane X receptor
activation. J Ethnopharmacol. 2015 Jul 1;169:109-23. doi: 10.1016/j.jep.2015.04.006.

(39) Tsukura Y, Mori M, Hirotani Y, Ikeda K. Effects of capsaicin on cellular damage and
monolayer permeability in human intestinal Caco-2 cells. Biol Pharm Bull. 2007
Oct;30(10):1982-6.

(40) Xue Li, Jinping Hu, Baolian Wang. Inhibitory effects of herbal constituents on P-
Glycoprotein in vitro and in vivo: Herb–Drug Interactions mediated via P-gp. Toxicology
and Applied Pharmacology. 2014 Mar;2752:163-175.

(41) Nievergelt A, Huonker P, Schoop R, Altmann KH, Gertsch J. Identification of serotonin 5-
HT1A receptor partial agonists in ginger. Bioorg Med Chem. 2010 May 1;18(9):3345-51. doi:
10.1016/j.bmc.2010.02.062.

(42) Fuhrman B, Volkova N, Presser D, Hayek T, Aviram M. Antiatherosclerotic effects of
licorice extract supplementation on hypercholesterolemic patients: increased resistance
of LDL to atherogenic modifications, reduced plasma lipid levels, and decreased systolic
blood pressure. Nutrition. 2002 Mar;18(3):268-73.

(43)Song M, Hwang JY, Lee MY, Jee JG, Lee S. In vitro inhibitory effect of piperlonguminine
isolated from Piper longum on human Cytochrome P450 1A2. Arch Pharm Res. 2014
Aug;37(8):1063-8. doi: 10.1007/s12272-013-0281-5. Epub 2013 Nov 6.

(44) Aher S, Biradar S, Gopu CL, Paradkar A. Novel pepper extract for enhanced P-
Glycoprotein inhibition. J Pharm Pharmacol. 2009 Sep;61(9):1179-86. doi:
10.1211/jpp/61.09.0007.

(45) A Inchan, P Promma, P Chintana, K Chootip. Cardiovascular action of Piper longum.
Planta Med 2008; 74 - PA15 DOI: 10.1055/s-0028-1084014.

(46) J.H. Cho, C.H. Lee. Antiplatelets activity of phenylpropanoids isolated from Eugenia
caryophyllata leaf oil. Food science and biotechnology. 2004 June;13(3):315-317

(47) Tawata M, Yoda Y, Chin M, Onaya T. Anti-platelet action of GU-7, a 3-arylcoumarin
derivative, purified from glycyrrhizae radix. Planta Med. 1990 Jun;56(3):259-63.

(48) Nakagawa K, Kitano M, Kawabe M, Hosoe K. 90-Day repeated-dose toxicity study of
licorice flavonoid oil (LFO) in rats. Food Chem Toxicol. 2008 Jul;46(7):2349-57. doi:
10.1016/j.fct.2008.03.015.

(49) Enomoto S, Asano R, Iwahori Y, Narui T, Okada Y, Singab AN, Okuyama T. Hematological
studies on black cumin oil from the seeds of Nigella sativa L. Biol Pharm Bull. 2001
Mar;24(3):307-10.

50 Peungvicha P, Thirawarapan SS, Temsiririrkkul R, Kadota S. Hypoglycemic effect of the
water extract of Piper sarmentosum in rats. J Ethnopharmacol. 1998 Feb;601:27-32.

(51) Sriyapai C, Dhumma-upakorn R, Sangwatanaroj S, Kongkathip N, Krittiyanut S.
Hypoglycemic effect of Tinospora crispa dry power in outpatients with metabolic
syndrome at King Chulalongkorn memorial hospital. J Health Res 2009;23(3): 125-33

(52) Wagdy K.B. Khalil, Fagr K.h. Abdel-Gawad, Noureddine Belattar, Abderrahmane. Senator
and Mosaad A. Abdel-Wahhab. Protective Effects of Nigella sativa extract against
Chromiumvi-Induced Genotoxicity in Nile Tilapia (Oreochromis niloticus) and Zebrafish
(Danio rerio). Global Veterinaria. 2011;7 (3): 283-293.

(53) Park BS, Kim TW, Lee SE. Antiplatelets effects of acidamides isolated from the fruits of
Piper longum L. Phytomedicine. 2007 Dec;14(12):853-5.

(54) Nurtjahja-Tjendraputra E, Tran VH, Duke CC. Effective anti-platelet and COX-1 enzyme
inhibitors from pungent constituents of ginger. Thromb Res. 2003;111(4-5):259-65.

(55) Legnami C, Frascaro M, Guazzaloca G, et al. Effect of a dried garlic preparation on
fibrinolysis and platelet aggregation in healthy subjects. Arzneimittelforschung
1993;432:119-22.

(56) Park JB. Isolation and characterization of N-feruloyltyramine as the P-selectin expression
suppressor from garlic (Allium sativum). J Agric Food Chem. 2009 Oct 14;57(19):8868-72.
doi: 10.1021/jf9018382.

(57) Son DJ, Akiba S, Park YH, Lee SE. Piperine inhibits the activities of platelet cytosolic
phospholipase A2 and thromboxane A2 synthase without affecting cyclooxygenase-1
activity: different mechanisms of action are involved in the inhibition of platelet
aggregation and macrophage inflammatory response. Nutrients. 2014 Aug 22;6(8):3336-52.
doi: 10.3390/nu6083336.

(58)Kim MH, Kim MJ, Lee JH, Kim MR. Hepatoprotective effect of aged black garlic on chronic
alcohol-induced liver injury in rats. J Med Food. 2011 Jul-Aug;14(7-8):732-8. doi:
10.1089/jmf.2010.1454.

(59) HR Kim,YH Jeong,AR Han,MK Sung. P-Glycoprotein inhibitory activity of Indonesian
medicinal plants in human breast cancer cells. Natural Product Sciences, 2004;10(6):268-
271

(60) Brankovic S, Radenkovic M, Kitic D, Miladinovic B. Comparison of the hypotensive and
bradycardic activity of ginkgo, garlic, and onion extracts. Clin Exp Hypertens. 2011;332:95-
9. doi: 10.3109/10641963.2010.531833.

(61) VK Manda, B Avula, IA Khan, SI Khan. Inhibitory effects of Aegle marmelos and its
constituents on CYP3A4 and CYP1A2 in human liver microsomes. Planta Med 2015; 81 -
PP10 DOI: 10.1055/s-0035-1545227

(62) วริ วรรณ วิสฐิ พงศพันธ, วีระวรรณ เรืองยทุ ธ. การทดสอบความเปน พิษของนํ้าสกดั ใบรางจดื
(Thunbergia laurifolia Linn.) ในหนูขาว.

วารสารสมุนไพร. 2546 ธ.ค.;102:23-36
(63) C Tarirai , A Viljoen , P Chinyemba , A Khatib. In vitro evaluation of the effect of selected

herbal extracts on drug transport across porcine jejunal tissue. Planta Med 2010; 76 -
P161DOI: 10.1055/s-0030-1264459
(64) Chung SY, Jang DS, Han AR, Jang JO. Modulation of P-glycoprotein-mediated resistance
by kaempferol derivatives isolated from Zingiber zerumbet. Phytother Res. 2007
Jun;21(6):565-9.
(65) Bastos JF, Moreira IJ, Ribeiro TP, Medeiros IA, Santos MR. Hypotensive and vasorelaxant
effects of citronellol, a monoterpene alcohol, in rats. Basic Clin Pharmacol Toxicol. 2010
Apr;106(4):331-7. doi: 10.1111/j.1742-7843.2009.00492.x.
(66) Singh S, Rehan HM, Majumdar DK. Effect of Ocimum sanctum fixed oil on blood
pressure, blood clotting time and pentobarbitone-induced sleeping time. J
Ethnopharmacol. 2001 Dec;78(2-3):139-43.
(67) Maheswaraiah A, Rao LJ, Naidu KA. Anti-platelet activity of water dispersible
Curcuminoids in rat platelets. Phytother Res. 2015 Mar;29(3):450-8. doi: 10.1002/ptr.5274.
(68) Lee HI, McGregor RA, Choi MS, Seo KI, Lee MK. Low doses of Curcumin protect alcohol-
induced liver damage by modulation of the alcohol metabolic pathway, CYP2E1 and
AMPK. Life Sci. 2013 Nov 4;93(18-19):693-9. doi: 10.1016/j.lfs.2013.09.014. (69),2004)
Aviram M, Rosenblat M, Dornfeld L, Liker H, Hayek T. Pomegranate juice consumption for
3 years by patients with carotid artery stenosis reduces common carotid intima-media
thickness, blood pressure and LDL oxidation. Clin Nutr. 2004 Jun;23(3):423-33.
(70) Anwarul H. Gilani, Muhammad N. Ghayur, Maliha I. Jumani and Sheikh A. Saeed. Studies
on the Hypotensive, Cardio-suppressant, Vasodilator and Antiplatelets Activities of Betel
Nut Crude Extract and its Constituents. International Journal of Pharmacology. 2006
Jan;21:17 DOI: 10.3923/ijp.2006.33.41
(71)C. Jansakul and N. Jusapalo S. Mahattanadul. Hypotensive Effect of n-butanol Extract
from Stem of Salacia chinensis in Rats. Hat-Yai: Department of Science Faculty of
Pharmaceutical Science Prince of Songkla University; 2005.
(72)Wu TS, Hsu HC, Wu PL, Teng CM, Wu YC. Rhinacanthin-Q, a naphthoquinone from
Rhinacanthus nasutus and its biological activity. Phytochemistry. 1998 Dec;49(7):2001-3
(73) Yan Pan, Kai Hung Tiong, Badrul Amini Abd-Rashid, Zakiah Ismail. In vitro effect of
important herbal active constituents on human Cytochrome P450 1A2 (CYP1A2) activity.
Phytomedicine2014Oct;21(12):1645-1650

(74) Singh S, Rehan HM, Majumdar DK. Effect of Ocimum sanctum fixed oil on blood
pressure, blood clotting time and pentobarbitone-induced sleeping time. J
Ethnopharmacol. 2001 Dec;78(2-3):139-43.

(75) Feng S, Song L, Liu Y, Lai F,Huang D. Hypoglycemic activities of commonly-used
traditional Chinese herbs. Am J Chin Med. 2013;41(4):849-64. doi:
10.1142/S0192415X13500572.

(76)Kang JW, Min BS, Lee JH. Anti-platelet activity of erythro-(7S,8R)-7-acetoxy-3,4,3',5'-
tetramethoxy-8-O-4'-neolignan from Myristica fragrans. Phytother Res. 2013
Nov;27(11):1694-9. doi: 10.1002/ptr.4923.

(77) Anicleto Poli, Mauro Nicolau, Claudia Maria Oliveira Simões. Preliminary pharmacologic
evaluation of crude whole plant extracts ofElephantopus scaber. Part I: in vivo studies.
Journal of Ethnopharmacology. 1992 Aug;37(1):71-76.

(78) Gadi D, Mekhfi H. Parsley extract inhibits in vitro and ex vivo platelet aggregation and
prolongs bleeding time in rats. J Ethnopharmacol. 2009 Aug 17;1251:170-4. doi:
10.1016/j.jep.2009.05.014.

(79) Supkamonseni N, Thinkratok A, Meksuriyen D, Srisawat R. Hypolipidemic and
hypoglycemic effects of Centella asiatica (L.) extract in vitro and in vivo. Indian J Exp
Biol. 2014 Oct;52(10):965-71.

(80) Satake T, Kamiya K, An Y, Oishi Nee Taka T, Yamamoto J. The anti-thrombotic active
constituents from Centella asiatica.Biol Pharm Bull. 2007 May;30(5):935-40.

(81) Abrogoua DP, Dano DS, Manda P, Ehoulé K. Effect on blood pressure of a dietary
supplement containing traditional medicinal plants of Côte d'Ivoire. J
Ethnopharmacol. 2012 Jun 14;141(3):840-7. doi: 10.1016/j.jep.2012.03.022.

(82) Saleem R, Faizi S, Siddiqui BS, Ahmed M, Hussain SA. Hypotensive effect of chemical
constituents from Aloe barbadensis. Planta Med. 2001 Nov;67(8):757-60.

(83)Kim K, Kim H, Kwon J,Kim K. Hypoglycemic and hypolipidemic effects of processed Aloe
vera gel in a mouse model of non-insulin-dependent diabetes mellitus.
Phytomedicine. 2009 Sep;16(9):856-63. doi: 10.1016/j.phymed.2009.02.014.

(84) Koe XF, Lim EL, Seah TC, Amanah A. Evaluation of in vitro Cytochrome P450 induction
and inhibition activity of deoxyelephantopin, a sesquiterpene lactone from Elephantopus
scaber L. Food Chem Toxicol. 2013 Oct;60:98-108. doi: 10.1016/j.fct.2013.07.030.

(85) Wongwanakul R, Vardhanabhuti N, Siripong P, Jianmongkol S. Effects of rhinacanthin-C
on function and expression of drug efflux transporters in Caco-2 cells. Fitoterapia. 2013
Sep;89:80-5. doi: 10.1016/j.fitote.2013.05.019.

(86) Eng Jung Go,Hyang Rim Kim. Evaluation on the P-Glycoprotein Inhibitory Activity of
Indonesian Medicinal Plants. Natural Product Sciences,2004;102:85-88

(87) Hou XL, Takahashi K, Tanaka K, Tougou K, Qiu F. Curcuma drugs and Curcumin regulate
the expression and function of P-gp in Caco-2 cells in completely opposite ways. Int J
Pharm. 2008 Jun 24;358(1-2):224-9. doi: 10.1016/j.ijpharm.2008.03.010.

(88) คีตฌาณ ลอยเลศิ (22-09-53). รจู ัก “พญายอ” สมนุ ไพรฆา เช้ือไวรสั . สสส.
http://www.thaihealth.or.th/inno. คน เมอ่ื 22 พ.ย. 60

89 ชลุ ีกร สอนสวุ ทิ ย ชบาไพร โพธส์ิ ุยะ ดวงกมล จรูญวนดิ กลุ และนรถั ภร พิรยิ ะชนานุสรณ.(2555). การใช
สมุนไพรและผลติ ภัณฑเ สริมอาหารท่มี ีโอกาสเกิดอัตรกิรยิ ากบั ยาทใ่ี ชในผูปว ยโรคเรอ้ื รงั . วารสารไทยเภสัช
ศาสตรแ ละวทิ ยาการสุขภาพ 2555;7(4): 149-157

(90) คูมือการเฝาระวังการใชยา.(2560).กลมุ งานเภสชั กรรมและคุมครองผูบ ริโภคอําเภอโพนสวรรค จังหวัด
นครพนม.http://www.pswhospital.net/statics/attach/news.pdf.คนเมอ่ื 21 ม.ี ค. 2561

(91) สํานักงานสาธารณสุขจังหวดั เชยี งใหม.เทยี บยาแผนไทย.ปจจบุ นั . [Internet]. 2557 [เขาถึงเมื่อวันที่ 29
มนี าคม พ.ศ.2559].เขา ถึงไดจาก : pdfwww.chiangmaihealth.com/.../2516_.doc

(92) สาํ นักงานสาธารณสขุ จังหวดั สมทุ รปราการ[Internet]. 2557.[เขา ถึงเมอื่ วนั ท่ี 29 มีนาคม พ.ศ.2559].
เขาถึงไดจ าก : www.spko.moph.go.th/wp-content/uploads/.../เทียบยา4.xlsx4.xlsx [09.06.59]

(93) ยวุ ดี วงษก ระจา ง วสุ ศุภรัตนสทิ ธิ.(มมป). สมุนไพรกับยาแผนปจจุบัน..กนิ ดวยกนั ดมี ย้ั . Available at :
http://www.pharmacy.mahidol.ac.th/knowledge/files/0209.pdf Accessed May, 2018

(94) ชยนั ต พิเชยี รสนุ ทร, แมนมาส ชวลติ และ วเิ ชียร จรี วงส. ตําราพระโอสถพระนารายณ.
(95 )ฐานขอมูลเร่ืองยาสมนุ ไพร คณะเภสชั ม.อุบล

http://www.thaicrudedrug.com/main.php?action=viewpage&pid=36

ภาคผนวก ก.
รายนามคณะผูจัดทาํ

คณะผูจัดทํา

รายนามที่ปรึกษา พศิ ทุ ธอาภรณ นายแพทยสาธารณสุขจังหวดั จนั ทบรุ ี
สวางชีพ ผทู รงคณุ วุฒแิ พทยแผนไทยคลนิ ิกการแพทยแผนไทย เล็กโอสถ
นายแพทยอ ภริ ักษ ชินสรอย เภสชั กรปฏิบัติการ โรงพยาบาลวงั นา้ํ เยน็
นายอาจณิ
นายพินิต

รายนามคณะผูจ ดั ทํา ไทยศรวี งศ นักวิชาการสาธารณสุขเชย่ี วชาญ (ดา นสงเสรมิ พฒั นา)
นางเกศรนิ ทร เศลวฒั นกลุ
นายแพทยวรา สงวนทรพั ย สํานักงานสาธารณสุข จงั หวัดจนั ทบรุ ี ประธานคณะทํางาน
นางสาวเพญ็ ศรี สขุ ไพศาล
นางสาววาสนา ไชยผล นายแพทยเชี่ยวชาญดานเวชกรรมปองกัน
นางสาวปย วรรณ พฤติรัตนว รกลุ
นางสาวริญญาภทั ร ศีลรักษ สํานักงานสาธารณสุข จังหวัดจันทบรุ ี รองประธานคณะทาํ งาน
นางสาวอรณชิ า ยะปญญา
นางสาวปวีณา ศรีวรรตั น ผทู รงคณุ วุฒิแพทยแ ผนไทย คณะทาํ งาน
นายภาณุ โพธิขนั ธ คลินิกการแพทยแผนไทย วฒุ สิ ารโอสถ
นางสาวรษั ฏาวลั ย วงษว าทย พยาบาลวิชาชีพชาํ นาญการ
นางสาวณัฐธยาน รอดทิม
นางสาวปญจรตั น รตั นะ โรงพยาบาลพระปกเกลา จงั หวัดจนั ทบุรี คณะทาํ งาน
นางสาวรชั ฎาภรณ
แพทยแผนไทย

โรงพยาบาลสองพ่ีนอ ง คณะทํางาน

แพทยแ ผนไทย

โรงพยาบาลสงเสรมิ สขุ ภาพตาํ บลมซู ู คณะทาํ งาน

แพทยแ ผนไทย

โรงพยาบาลเขาสุกมิ คณะทํางาน

แพทยแผนไทย

โรงพยาบาลพระปกเกลา จังหวดั จนั ทบรุ ี คณะทํางาน

เภสชั กรชาํ นาญการพิเศษ

สาํ นกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบุรี คณะทํางาน

นักวชิ าการสาธารณสขุ ชาํ นาญการ

สาํ นกั งานสาธารณสุข จงั หวดั จันทบรุ ี คณะทาํ งาน

แพทยแ ผนไทย

โรงพยาบาลเขาสุกมิ คณะทาํ งานและเลขานกุ าร

แพทยแ ผนไทย

โรงพยาบาลแกง หางแมว คณะทาํ งานและผชู วยเลขานกุ าร

แพทยแผนไทย

โรงพยาบาลสอยดาว คณะทํางานและผชู ว ยเลขานกุ าร