ตำราการทอผ้าลาวครั่ง

กี่�่กระตุุก ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิชิ า ศรีจี ัันทร์โ์ ฉม

- 50 -

กี่ก่� ระตุุกเป็น็ กี่ท�่ อผ้า้ ที่ไ่� ด้ร้ ับั การส่่งเสริมิ จากภาครัฐั
ในระยะหลััง เป็น็ เครื่�องมืือที่�่ทำให้้การทอผ้า้ ได้ร้ วดเร็็ว
ยิ่�งขึ้�น ด้้วยการเพิ่่�มส่่วนประกอบหลักั สองส่่วน คืือราง
ฟัันหวีีที่�่มีีช่่องสำหรัับกระสวยแบบกระตุุกได้้ และแกน
ม้้วนเส้น้ ยืืนที่่�ทำให้เ้ ส้น้ ยืืนเรีียบสม่่ำเสมอเท่่ากันั คำว่่า
กี่�ก่ ระตุุก มีีที่่�มาจากกริยิ าการกระตุุกเชืือกที่ท�่ ำหน้้าที่�่
ดึึงให้้กระสวยพุ่่�งจากริิมผ้้าด้้านหนึ่่�งไปสู่่�ริิมผ้้าอีีก
ด้า้ นหนึ่่�ง โดยที่ช�่ ่า่ งทอผ้้าไม่่ต้อ้ งใช้้มืือจัับกระสวย ข้้อดีี
ของกี่่�กระตุุกคืือการเพิ่่�มประสิิทธิิภาพการทอผ้้าให้้
ดีียิ่่�งขึ้�น ทอได้เ้ ร็็วขึ้น� อย่่างไรก็ด็ ีี กี่่ก� ระตุุกมีีราคาที่่�
สููงกว่่า มีีส่่วนประกอบมากกว่่า จำเป็็นต้้องใช้ช้ ่่างที่ม่� ีี
ความชำนาญเฉพาะทางในการผลิิต และไม่่เป็็นที่�น่ ิิยม
ในการใช้้ทอผ้า้ ประเภทผ้้าลายจกหรืือขิิด เนื่่อ� งด้้วยว่่า
ผ้า้ จกและขิดิ เป็น็ ผ้า้ ที่ใ่� ช้เ้ วลาในการทอนาน ไม่่สามารถ
เร่่งให้เ้ ร็ว็ ได้ม้ ากนักั การใช้ก้ ี่ก�่ ระตุุกจึงึ เป็น็ การเพิ่่ม� ต้น้ ทุุน
โดยไม่่จำเป็็น กี่่�กระตุุกจึึงเหมาะสมกัับการทอผ้้าที่�่
ต้้องการความเร็็ว มีีรายละเอีียดไม่่มาก เช่น่ ผ้า้ พื้�น้
ผ้้าขาวม้้า เป็น็ ต้น้

ทั้้�งนี้้� ในหนังั สืือเล่่มนี้้จ� ะกล่่าวถึงึ วิิธีีการทอผ้้าด้ว้ ย
กี่�พ่ ื้น�้ บ้า้ นเท่่านั้้�น เนื่่อ� งจากเป็็นกี่�่ทอผ้า้ แบบหลััก ที่ใ่� ช้้
ในการผลิิตผ้า้ ทอลาวครั่ง�

2. ฟืืม หรืือ ฟัันหวีี

ฟืมื เป็น็ อุุปกรณ์ท์ ี่ส่� ำคัญั ในการทอผ้า้ มีีหน้า้ ที่จ่� ัดั เรีียง
เส้น้ ยืืนให้้เป็น็ ระเบีียบ มีีความถี่�ข่ องเส้้นยืืนและความ
กว้า้ งของหน้า้ ผ้า้ ตามที่ก�่ ำหนด ฟืมื ยังั มีีหน้า้ ที่ใ�่ ช้ต้ ีีกระทบ
เส้น้ พุ่ง�่ ให้แ้ น่่นเสมอกันั ฟืมื มีีลักั ษณะเป็น็ ซี่ฟ�่ ันั หวีีอยู่ใ� น
กรอบไม้้ ซี่่�ฟืมื ทำจากไม้ไ้ ผ่่หรืือโลหะ ฟืมื ที่�เ่ ข้า้ กรอบ
แล้ว้ นำมาผูกู แขวนด้ว้ ยเชืือกทั้้�งสองข้า้ งกัับไม้้คาน

3. ไม้้กำพั้้�น

ไม้้กำพั้้�นมีีหน้า้ ที่่�เป็็นไม้้ม้ว้ นผ้า้ ที่ท่� อแล้้ว และช่่วย
ยึึดให้เ้ ส้้นยืืนตึึงอยู่ต� ลอด ไม้ก้ ำพั้้�นเป็น็ ไม้้เนิ้้�อแข็ง็ รููป
ทรงยาวตรง มีีหน้้าตัดั เป็น็ สี่่�เหลี่�่ยมจตุุรัสั ด้า้ นหนึ่่�ง
เซาะร่่องสำหรัับวางไม้เ้ รีียวที่เ่� กี่ย�่ วเส้น้ ยืืนไว้ไ้ ม่่ให้ห้ ลุุด

- 51 -

4. เขา หรืือ ตะกอ

เขาเป็น็ ส่่วนประกอบพื้น�้ ฐานที่ส่� ำคัญั ทำหน้า้ ที่แ่� ยก
เส้้นยืืนออกเป็็นชุุด ๆ เพื่่�อให้้สามารถกำหนดการยก
หรืือข่่มเส้น้ ยืืนได้ส้ ะดวก การยกและข่่มเส้น้ ด้า้ ยยืืนทำให้้
เกิิดช่่องว่่างระหว่่างเส้้นยืืนเพื่่�อสอดเส้้นพุ่่�งระหว่่าง
ช่่องว่่างนั้้�น ทำให้้เกิดิ การทอและสร้้างเป็น็ ผืืนผ้้า เขามีี
ส่่วนประกอบคืือเชืือกและแท่่งไม้้ เดิมิ ใช้้เชืือกฝ้้ายแต่่
ในปััจจุุบัันนิิยมใช้้ด้้ายในลอนเนื่่�องจากมีีความแข็็งแรง
และเรีียบลื่�น ทำให้ท้ อผ้้าได้้สะดวก

กี่ท�่ อผ้้าแบบลาวครั่�งใช้ต้ ะกอเชืือกจำนวน 2 ชุุด
ตะกอ ใช้โ้ ครงสร้า้ งการทอผ้า้ แบบลายขัดั ด้า้ นบนของ
ชุุดตะกอผูกู ด้ว้ ยเชืือกกับั ไม้ก้ ระเดื่อ� งสำหรับั ยกและข่่ม
ตะกอในเวลาเดีียวกััน กึ่ง� กลางของไม้้กระเดื่�องแขวน
ด้ว้ ยเชืือกไว้ก้ ัับไม้้คานกี่�่ทอผ้า้ ด้้านล่่างของชุุดตะกอ
จะผููกด้้วยเชืือกกัับไม้้เหยีียบเพื่่�อใช้้เท้้าบัังคัับการยก
ตะกอ

5. เส้น้ ด้า้ ย

ผ้้าทอเกิิดจากการขััดสานกัันของเส้้นด้้ายสอง
ทิิศทาง คืือเส้้นยืืนและเส้น้ พุ่ง�่ ดังั นั้้�น ส่่วนประกอบ
หลักั ของการทอผ้้าที่่�ขาดไม่่ได้เ้ ลยคืือเส้้นด้้าย เส้้นด้า้ ย
ที่ใ่� ช้ใ้ นการทอผ้า้ ประกอบด้ว้ ย

5.1 เส้้นยืืน

เส้น้ ยืืนคืือ ชุุดเส้้นด้า้ ยที่่�ขึงึ ตึงึ บนกี่ท�่ อผ้า้ อยู่�ใน
แนวตั้ง� กับั ช่า่ งทอผ้า้ ด้า้ ยยืืนแต่่ละเส้้นจะถูกู สอดผ่่าน
ชุุดตะกอและฟัันหวีีเพื่่�อบัังคัับการยกตะกอในการทอ
ขััดสานกัับเส้้นพุ่่�งและมีีขนาดเส้้นด้้ายเหมาะสมกัับ
ฟัันหวีี จำนวนและขนาดของเส้้นด้้ายยืืนมาจากการ
กำหนดของช่่างทอ เช่น่ ผ้า้ ที่�่หน้้ากว้้างย่่อมใช้้เส้น้ ด้้าย
มากและผ้า้ ที่ม่� ีีเนื้อ้� หยาบย่่อมต้อ้ งการเส้น้ ด้า้ ยที่ม่� ีีขนาด
ใหญ่่

5.2 เส้้นพุ่�ง่ ธรรมดา สำหรัับทอพื้น้� ผ้า้ การแขวนฟืืม ตะกอ และกระเดื่อ� ง

เส้้นพุ่�่งเป็็นเส้้นด้้ายที่�่ใช้้ทอขััดสานกัับชุุดด้้ายยืืน
เรีียงตััวในแนวนอนสานกัับเส้้นยืืนที่�่ยกตะกอสลัับกััน
เมื่่�อเส้น้ ด้้ายพุ่�ง่ สอดประสานกัับเส้้นด้้ายยืืน ทำให้้เกิดิ
ผืืนผ้า้ ทอ เส้้นพุ่่�งอยู่ใ� นอุุปกรณ์ท์ ี่่�เรีียกว่่า กระสวย เพื่่�อ
ทำให้ก้ ารสอดเส้้นด้า้ ยทำได้ส้ ะดวก

- 52 -

- 53 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิชิ า ศรีจี ัันทร์โ์ ฉม

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

อุุปกรณ์ใ์ นการทอผ้้า กระสวยและหลอดกระสวย

5.3 เส้้นพุ่ง่� พิิเศษ 6. กระสวย

เส้น้ พุ่่�งพิิเศษไม่่ได้ม้ ีีหน้้าที่ส่� ร้้างพื้น้� ผืืนผ้า้ แต่่มีีหน้้า กระสวยทำหน้้าที่�่บรรจุุเส้้นพุ่�่งเพื่่�อสอดเข้้า
ที่�่ตกแต่่งสร้้างลวดลายสีีสัันให้้แก่่ผืืนผ้้าในเทคนิิคการ ระหว่่างช่่องว่่างของเส้้นยืืน ลักั ษณะของกระสวยเป็็น
จกและขิิด เส้้นพุ่�ง่ พิิเศษมักั จะมีีขนาดใหญ่่กว่่าเส้น้ ไม้ท้ ี่เ�่ กลาและเซาะให้้มีีลัักษณะคล้า้ ยเรืือ มีีที่�่จับั ด้้าน
พุ่�ง่ ธรรมดา ซึ่่ง� เกิดิ จากการเลืือกด้า้ ยที่่�มีีเส้น้ ใหญ่่กว่่า ข้้างทั้้ง� สองด้า้ น กึ่ง� กลางมีีช่อ่ งว่่างสำหรัับใส่่หลอด
หรืือเกิิดจากการควบเอาเส้้นด้้ายขนาดเล็็กหลายเส้้น กระสวยที่�่พัันด้า้ ยพุ่่�งเอาไว้้ การใช้้งานคืือใช้ม้ ืือพุ่่�ง
เพื่่�อให้ม้ ีีขนาดใหญ่่ขึ้้น� เพื่่�อให้้ลวดลายที่�่ทอมีีความ กระสวยจากริมิ ผ้า้ ด้้านหนึ่่�งไปอีีกด้้านหนึ่่ง� ในระหว่่าง
เด่่นชัดั ช่่องว่่างของเส้้นยืืนที่่�เกิิดจากการยกและข่่มตะกอ
เมื่่�อพุ่่�งกระสวย ด้้ายพุ่ง�่ จะค่่อยๆปล่่อยออกมาจาก
กระสวย ทำให้ด้ ้า้ ยพุ่�ง่ ไม่่พัันกันั

- 54 -

7 หลอดกระสวย 11. ไม้ห้ ลาบ

ห ล อ ด ก ร ะ ส ว ย ท ำ หน้้ า ที่�่ ม้้ ว น เ ก็็ บ เ ส้้ น พุ่�่ ง ใ ห้้ ไม้้หลาบมีีใว้้ใช้้ขััดกัับเส้้นยืืนเพื่่�อสร้้างช่่องว่่างบน
เรีียบร้อ้ ย เพื่่�อนำไปใส่่ไว้้ในกระสวยอีีกขั้น� หนึ่่�ง เส้น้ ยืืนตามจังั หวะของลวดลาย ก่่อนที่�่จะสอดเส้น้ พุ่�่ง
หลอดกระสวยทำให้้ด้้ายพุ่ง�่ เป็็นระเบีียบไม่่พันั กันั มีี พิิเศษเพื่่�อทอลายขิิดหรืือลายจก ไม้ห้ ลาบเป็็นไม้้เป็็น
ความตึึงหย่่อนสม่่ำเสมอ ทอผ้า้ ได้้รวดเร็ว็ วััสดุุที่่ใ� ช้้ แผ่่นแบนความกว้า้ งประมาณ 8 เซนติิเมตร ความยาว
ทำหลอดกระสวยมีีสองแบบคืือไม้้ไผ่่ขนาดเล็็กและ มากกว่่าหน้า้ กว้้างของผ้า้ พอประมาณ
หลอดพลาสติิก ตััดเป็็นท่่อนความยาวประมาณ 6
เซนติิเมตร มีีรููตรงกลางไว้ใ้ ส่่แกนไม้เ้ พื่่�อยึดึ ให้้หลอด 12. ไม้้แก้ป้ ััญหา
กระสวยอยู่�กัับที่�แ่ ละหมุุนตามแรงดึงึ ได้้
ไม้้แก้้ปััญหาเป็็นไม้้เก็็บลายขนาดเล็็กที่่�ใช้้สำหรัับ
8. ไม้ข้ ััดหััวหูกู หรืือไม้้ไขว้้เส้้นยืืน แก้้ปััญหาการเก็็บลายตะกอบนเส้้นยืืนผิิดในบางจุุด
ไม้้ขนาดเล็็กช่่วยให้้คล่่องตััวในการแก้้ปััญหาเฉพาะ
ไม้้ขััดหััวหููกใช้้ร้้อยขััดกัับเส้้นยืืนตรงด้้านหลัังของ จุุดโดยไม่่ต้้องเก็็บลายใหม่่ทั้้�งหมด มีีลักั ษณะเป็็นไม้้ไผ่่
กี่ท�่ อผ้า้ ทำหน้า้ ที่จ่� ััดเรีียงเส้น้ ยืืนให้้เป็น็ ระเบีียบ เรีียง เหลาให้้มีีลัักษณะเหมืือนไม้้เก็็บแต่่มีีขนาดแคบและ
ลำดัับเส้น้ ด้้ายให้้ไม่่พันั กััน ไม้้ขัดั หัวั หูกู เป็น็ ไม้ไ้ ผ่่สอง สั้�นกว่่า มีีความยาวประมาณ 30 เซนติเิ มตร
ท่่อน ผ่่าให้ม้ ีีความหนาเล็ก็ น้อ้ ยและเหลาผิิวให้เ้ รีียบ
มีีความยาวมากกว่่าหน้้ากว้้างของผ้้าที่่�ต้้องการจะทอ 13. ไม้้ขััดฟืมื
พอประมาณ
ใช้้ขััดเชืือกแขวนฟืืมกัับเชืือกแขวนตะกอติิดไว้้ด้้วย
9. ท่่อนไม้้ตึึงหููก กัันเพื่่อ� ให้ช้ ุุดฟืืมเลื่�อนไปชิดิ กับั ตะกอ ช่่วยเพิ่่�มพื้น�้ ที่�่
หน้า้ ผ้้าให้้เก็บ็ ลายได้้สะดวกยิ่�งขึ้น� ไม้ข้ ััดฟืืมเป็็นไม้ไ้ ผ่่
เป็็นท่่อนไม้้กลมเรีียบขนาดเล็็กความยาวประมาณ ผ่่าซีีกความยาวประมาณความกว้า้ งของฟืืม
15 เซนติเิ มตร ใช้ส้ ำหรับั เสีียบขััดชุุดด้า้ ยยืืนใกล้้คาน
ด้า้ นบนของกี่�่ทอผ้้า ใกล้ก้ ัับศีีรษะของช่่างทอ ช่่วยให้้ 14. ผััง
เส้้นยืืนตึึงอยู่เ� สมอ
ผังั หรืือไม้้คันั ผััง มีีไว้เ้ พื่่อ� ขึงึ หน้า้ ผ้า้ ส่่วนที่ท่� อแล้ว้
10. ไม้เ้ ก็็บ ให้ต้ ึงึ ไม่่หดตามแรงดึงึ ของเส้น้ พุ่�ง่ ทำให้้หน้า้ ผ้า้ ไม่่
แคบลงมากจนเกิินไป และทำให้ค้ วามตึึงของเส้น้ ยืืน
ไม้เ้ ก็็บเป็็นอุุปกรณ์์ที่ใ�่ ช้้คััดเส้้นยืืนขึ้�นลงตามจังั หวะ สม่่ำเสมอโดยเฉพาะบริิเวณริิมผ้า้ ช่ว่ ยให้้เส้้นยืืนไม่่
ลวดลายที่�่ได้้กำหนดไว้้ตามจิินตนาการของช่่างทอ ขาดง่าย ผังั มีีลัักษณะเป็น็ ไม้เ้ รีียวที่ด�่ ัดั โค้้งมีีความยาว
ลำดัับและจัังหวะของการของการคััดเส้้นยืืนทำให้้เกิิด มากกว่่าหน้า้ กว้า้ งของผ้า้ เล็็กน้้อย ปลายไม้้ทั้้ง� สอง
ลวดลายต่่าง ๆ ไม้้เก็บ็ ทำจากไม้้เนื้้อ� แข็ง็ หรืือไม้้ไผ่่ ด้า้ นหุ้�มเหล็ก็ มีีปลายแหลมหรืือพัันปลายเข็็ม ไม้้คััน
เนื้้อ� ละเอีียดที่ม่� ีีความกว้า้ งประมาณ 1 นิ้้�ว ความยาว ผัังใช้้ปัักปลายแหลมลงบนช่่วงริิมผ้้าสองข้้างให้้ผ้้าตึึง
มากกว่่าหน้้าผ้้าพอประมาณ ปลายด้้านหนึ่่�งเหลา ระหว่่างการทอ
ให้้เรีียวแหลมเพื่่�อให้้แทรกในช่่องว่่างของเส้้นยืืนได้้
สะดวก

- 55 -

15. ไม้้ดิ้้�ว

ไม้ด้ิ้ว� ทำหน้า้ ที่เ่� ก็บ็ รักั ษาลวดลายทอผ้า้ ไว้บ้ นเส้น้ ยืืน
ใช้้สอดเข้้ากัับเส้้นยืืนตามจัังหวะการสอดขึ้ �นลงของ
ลายผ้า้ ช่ว่ ยลดเวลาการเก็บ็ ลายผ้า้ ประเภทลายขิดิ และ
จก ไม้้ดิ้ว� มีีลัักษณะคล้้ายไม้เ้ รีียว เป็น็ ไม้้ไผ่่เนื้อ�้ เหนีียว
ที่่เ� หลาให้้มีีขนาดเรีียวเล็็ก มีีความยาวมากกว่่าหน้า้ ผ้้า
เล็ก็ น้้อย

16. ขนเม่่น

ขนเม่่นนำมาใช้ส้ ำหรัับเก็็บลายหรืือจกลาย มักั จะ
ใช้้กัับลายที่�่มีีขนาดเล็็กหรืือจุุดที่�่มีีรายละเอีียดมาก
ขนเม่่นเป็็นขนหนามแหลมได้้จากเม่่นที่่�สลััดขนออก
จากตัวั มีีลัักษณะแข็ง็ ปลายแหลมด้า้ นหนึ่่ง� ปลายทู่่�
อีีกด้า้ นหนึ่่ง� มีีผิวิ เรีียบลื่�น สีีขาวดำ ปััจจุุบันั เม่่นเป็็น
สััตว์์ป่่าคุ้�มครอง ขนเม่่นจึึงไม่่มีีขายตามท้้องตลาด
อย่่างเดิิมอีีกต่่อไป ช่่างทออาจประยุุกต์์ใช้้เข็็มขนาด
ใหญ่่หรืือไม้้เล็็กปลายแหลมแทนได้้

17. เข็็มโครเชต์์

ใช้้สำหรัับช่่วยหยิิบเกี่�่ยวเส้้นด้้ายขนาดเล็็กและใช้้
เพื่่อ� การแก้ป้ ััญหาหากมีีการทอลายจกผิิดบางจุุด เข็็ม
โครเชต์์ (crochet hook) เป็น็ อุุปกรณ์์สำหรัับการ
ถัักโครเชต์์ เป็็นเข็็มโลหะหรืือไม้้ มีีปลายด้้านหนึ่่ง� เป็็น
ตะขอเล็็ก ๆ ใช้เ้ กี่�ย่ วเส้น้ ด้า้ ย

18. กรรไกร

ใช้้เพื่่�อตััดเศษด้้าย เก็็บรายละเอีียดของงานให้้
เรีียบร้อ้ ย ทั้้ง� ในระหว่่างที่ท่� อผ้า้ และเมื่่อ� ทอเสร็จ็ เรีียบร้อ้ ย
แล้ว้

- 56 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม อุุปกรณ์์ในการทอผ้า้ ไม้้หลาบ ไม้้เก็บ็
ไม้้แก้้ปััญหา ไม้ข้ ััดหััวหููก ผััง ไม้้ดิ้�ว
เรีียงจากซ้้ายไปขวาตามลำดัับ

- 57 -

อุปุ กรณ์์ในการทอผ้้า กรรไกร เข็็มโครเชต์์ ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม
และขนเม่่น เรีียงลำดัับจากซ้า้ ยไปขวา

- 58 -

19. ตะกร้้า

ตะกร้้ามีีไว้้สำหรัับใส่่อุุปกรณ์์ทอผ้้าขนาดเล็็กรวม
กััน ช่่วยให้้พื้�น้ ที่�่ในการทำงานเป็็นระเบีียบ หยิบิ ใช้้
งานได้้สะดวก ตะกร้้าก้้นเตี้�ยยขนาดเล็็กวางไว้้ข้้างตัวั
ช่า่ งทอผ้้า ในตำแหน่่งที่่ส� ามารถหยิิบใช้ง้ านได้ท้ ันั ทีี

20. ภาชนะทรงกระบอกสูงู สำหรัับใส่่อุุปกรณ์์

ภาชนะทรงสูงู มีีน้้ำหนักั พอสมควร ตั้ง� ไว้ด้ ้า้ นขวามืือ
ของผู้้�ทอสำหรัับเก็บ็ อุุปกรณ์์ไม้ต้ ่่าง ๆ เช่่น ไม้ด้ิ้ว� ไม้้
หลาบ ไม้เ้ ก็บ็ ภาชนะนี้้�ควรมีีน้้ำหนักั พอสมควร เพื่่อ�
ให้้สมดุุลและไม่่ล้้มเมื่่�อบรรจุุอุุปกรณ์์ที่�่มีีความยาว
ช่่วยให้้เครื่ �องมืือจััดวางเป็็นระเบีียบหยิิบใช้้งานได้้
สะดวกและเก็็บได้้ทันั ทีี

21. ถุุงพลาสติิก

ถุุงพลาสติิกมีีไว้้เพื่่�อบรรจุุเส้้นยืืนส่่วนที่่�เกิินออก
มาจากกี่�ท่ อผ้้า เป็น็ ส่่วนที่�จ่ ะใช้้ทอในระยะถััดไป และ
ใช้้บรรจุุเก็็บเศษด้้ายเศษเส้้นด้้ายเพื่่�อให้้พื้�้นที่�่ในการ
ทำงานสะอาดเรีียบร้้อย

- 59 -

ที่ �่มาของภาพ นายธััชเชษฐ์์ ปราบปราม

ภาพวาดการวางอุปุ กรณ์์ที่่�ใช้ใ้ นการทอผ้า้

22. เชืือกมััดอุุปกรณ์์

ใช้้เชืือกขนาดใหญ่่และมีีความเหนีียวคงทนไม่่ขาด
ง่าย สำหรับั ผูกู มััดแขวนอุุปกรณ์ต์ ่่างๆบนกี่�ท่ อผ้้าและ
รับั น้้ำหนัักของอุุปกรณ์์ต่่างๆได้้ดีี ในอดีีตนิิยมใช้้เชืือก
ฝ้้ายนำมาเกลีียวและถููด้้วยขี้ �ผึ้ �งแต่่ปััจจุุบัันนิิยมใช้้
เชืือกไนลอนหรืือฝ้้ายผสมเพราะแข็็งแรงกว่่าและหา
ได้้ง่ าย

- 60 -

อุุปกรณ์ส์ ำหรัับเตรียี มเส้น้ พุ่่�ง

เส้น้ พุ่�ง่ และเส้้นยืืนเป็น็ ส่่วนประกอบหลัักของการ
ทอ เป็น็ การนำเส้น้ ด้้ายในสองทิิศทางมาขััดสานกัันให้้
เป็็นผืืนผ้้า กระบวนการเตรีียมเส้้นยืืนและเส้้นพุ่�ง่ มีีวิธิ ีี
ที่่�แตกต่่างกันั และใช้เ้ ครื่อ� งมืือที่่ต� ่่างกัันด้ว้ ย เครื่�องมืือ
ที่่�ใช้ใ้ นการเตรีียมเส้้นด้้ายพุ่ง่� มีีดังั นี้้�

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

กวัักหรืืออััก 1. กวััก หรืือ อััก

เป็็นเครื่ �องมืือสำหรัับใช้้พัันเส้้นด้้ายเพื่่�อเตรีียมทำ
เส้น้ ยืืน ทำให้้สามารถสาวเส้น้ ยืืนได้เ้ รีียบร้อ้ ย เส้น้ ด้า้ ย
ไม่่พัันกัันง่ าย มีีลัักษณะเป็็นไม้้ไผ่่สานเป็็นลายตาเข่่ง
หกเหลี่ย่� มด้า้ นหนึ่่ง� เป็น็ ปากบานออก มีีรูทูั้้ง� ด้า้ นหัวั และ
ท้า้ ยสำหรับั ใส่่แกนไม้้เพื่่อ� ให้ห้ มุุนได้้
- 61 -

2. เผี่่�ยน

เผี่ย่� นเป็น็ เครื่อ� งมืือช่ว่ ยหมุุนด้า้ ยเข้า้ หลอดกระสวย
มีีลัักษณะเป็็นวงล้้อขนาดกลาง มีีด้้ามมืือจัับสำหรัับ
หมุุนวงล้้อ โดยมีีสายพานโยงไปที่่�แกนด้้านบนซึ่�่งจะ
หมุุนตามการหมุุนของวงล้้อ ใช้้เสีียบหลอดกระสวยที่่�
ปลายแหลมด้้านหนึ่่�งและหมุุนด้้ามจัับให้้แกนหลอด
กระสวยหมุุนตาม

เผี่�ย่ น

- 62 -

ที่่ม� าของภาพ นางสาวศศิิชา ศรีีจัันทร์โ์ ฉม

- 63 -

3. กง หรืือระวิิง ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

ทำหน้า้ ที่�จ่ ัดั เรีียงด้า้ ยที่่�เป็็นไจให้ต้ ึงึ เสมอกัันเพื่่อ� ให้้
ดึึงเส้น้ ด้้ายออกจากไจได้ง้่าย ไม่่พัันกันั ทำจากไม้ไ้ ผ่่
มีีลัักษณะเป็็นซี่่�ยึึดแกนกลางด้้วยไม้้ไผ่่ลำเล็็กให้้
สามารถหมุุนได้้ ผูกู เชืือกไขว้ก้ ับั ไม้ไ้ ผ่่ในแนวขวางระหว่่าง
ซี่ส่� องฝั่�งใช้ง้ านร่่วมกับั ขาตั้ง� ที่ท�่ ำด้ว้ ยไม้แ้ ละถ่่วงน้้ำหนักั
เพื่่อ� ไม่่ให้เ้ คลื่�อนตัวั ในขณะที่ก่� งหมุุน

กงหรืือระวิิง

- 64 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

หลัังจูงู

อุุปกรณ์์สำหรัับการเตรียี มเส้น้ ยืืน

การเตรีียมเส้น้ ยืืนเป็น็ กระบวนการที่ม�่ ีีความซับั ซ้อ้ น
และต้้องการความแม่่นยำของช่า่ งทอ เส้้นยืืนที่่เ� ตรีียม
ไว้อ้ ย่่างดีีทำให้้การทำงานราบรื่�น หากเส้้นยืืนเตรีียมไว้้
ไม่่เรีียบร้อ้ ยจะทำให้ก้ ารทอผ้า้ มีีอุุปสรรคในทุุกขั้น� ตอน
อุุปกรณ์์การทำเส้้นยืืนที่�่พร้้อมมีีส่่วนอย่่างมากต่่อ
คุุณภาพของการทำงาน อุุปกรณ์ใ์ นการเตรีียมเส้น้ ยืืน
มีีดังั นี้้�

1. หลัักจูงู หรืือหลัักเฝืือ

หลัักจููงมีีหน้้าที่�่วััดระยะความยาวของเส้้นยืืนให้้
เท่่ากันั ทุุกเส้น้ และเป็น็ เครื่อ� งมืือช่ว่ ยทบและนับั จำนวน
เส้้นยืืนให้ไ้ ด้้ตามที่่ก� ำหนด หลัักจูงู มีีลักั ษณะเป็น็ กรอบ
ไม้้สี่�่เหลี่่�ยมผืืนผ้้า ด้้านแคบสองด้้านมีีหลัักไม้้ปัักอยู่ �
เป็็นระยะ ช่า่ งทอจะวนเส้น้ ยืืนผ่่านหลัักไม้ท้ ั้้ง� สองด้า้ น
สลัับกันั เป็็นฟันั ปลาจนได้้ความยาวที่ต่� ้้องการ หลัักจูงู
มีีหลายขนาดตามความต้้องการของช่า่ งทอ
- 65 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใช้ไ้ ม้ว้ างคั่�นเพื่่อ� นัับจำนวนในขณะจููงด้้าย

- 66 -

2. หลัักแบ่่งด้า้ ย

หลัักแบ่่งด้้ายมีีหน้้าที่�่ช่่วยพยุุงเส้้นด้้ายจากอััก กง
หรืือโคนด้้าย ให้้สููงขึ้�นกว่่าช่า่ งทอ ทำให้ท้ ำงานได้ง้่าย
เมื่ �อจููงเส้้นด้้ายยืืน ลัักษณะเป็็นโครงสี่่�เหลี่่�ยมมีีคาน
ด้้านบนตอกด้้วยไม้้หรืือเหล็็กเป็็นซี่�่ระยะห่่างกัันเพื่่�อ
ส่่งเส้้นด้้ายช่่องละ 1 เส้้นมายัังหลัักค้้น เส้้นด้้ายจะ
เรีียงลำดับั กันั ตามแนวช่อ่ งไม่่พันั กััน

3. ไม้้วางคั่�น่

ไม้ว้ างคั่น� เส้น้ ยืืนบนหลักั จูงู ช่่วยในการนัับจำนวน
รอบการจูงู ด้้ายให้ช้ ่่างทอผ้า้ ไม่่หลงรอบ ไม้ว้ างคั่�นเป็็น
ไม้ข้ นาดเล็ก็ หรืือไม้้ทางมะพร้า้ ว วิธิ ีีการใช้้งานเริ่�มจาก
ช่่างทอที่�่ต้้องนัับจำนวนไม้้คั่ �นตามที่�่กำหนดไว้้ก่่อน
เช่น่ ห้้าหรืือสิิบไม้้ เมื่่อ� จููงเส้น้ ยืืนหนึ่่�งรอบก็ว็ างไม้้คั่น�
บนเส้น้ ยืืนหนึ่่ง� อััน ทำอย่่างนี้้ไ� ปเรื่�อย ๆ จนไม้ห้ มด ก็็
เท่่ากับั ว่่าได้จ้ ูงู เส้น้ ยืืนมาครบจำนวนรอบนั้้น� จึงึ ใช้เ้ ชืือก
คั่น� ไว้้ ไม้้คั่�นจึงึ เป็็นเครื่�องมืือช่ว่ ยนัับ ลดความผิิดพลาด
ในการนัับจำนวนเส้้นยืืน
- 67 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การผููกเชือื กบัังคัับในตำแหน่ง่ ที่�ด่ ้า้ ยไขว้ก้ ััน

4. เชืือก

เชืือกมีีไว้ใ้ ช้้มััดเส้้นยืืนบนหลักั จููงให้้เป็น็ ช่อ่ ก่่อนที่่�
จะนำเส้้นด้า้ ยออกมาจากหลัักจููง เชืือกยัังช่่วยมััดแบ่่ง
เส้น้ ยืืนให้้เป็็นชุุดตามลำดัับการไขว้เ้ รีียงลำดับั เส้น้ ด้า้ ย
เป็น็ อุุปกรณ์ท์ ี่�ข่ าดไม่่ได้้ ช่่างทอผ้้ามัักใช้้เชืือกที่�่มีีขนาด
ใหญ่่กว่่าและสีีต่่างจากเส้้นยืืน เพื่่อ� ความแข็็งแรงและ
ให้ส้ ังั เกตได้้ง่าย

- 68 -

บทที่่� 4

การเตรียี มเส้้นยืืนและเส้้นพุ่ง่�

บทนี้้�มีีเนื้�้อหาเกี่่�ยวกัับการทอผ้้าและการเตรีียมกี่่�ทอผ้้าในระดัับพื้�้นฐาน ประกอบไปด้้วยการเตรีียมเส้้นยืืน
การเตรีียมเส้้นพุ่�่ง การทอผ้้าลายขัดั และการทอลายมููก เนื้้�อหาเหล่่านี้้�เป็็นสิ่�งที่่�มีีความสำคััญอย่่างยิ่�ง ช่่างทอผ้้า
ควรที่่�จะฝึกึ ปฏิิบััติใิ ห้แ้ ม่่นยำ ช่ว่ ยลดความผิดิ พลาดและเป็็นการช่่วยให้ผ้ ลงานผ้้าทอมีีคุุณภาพสม่่ำเสมอ

- 69 -

หน่่วยในการนัับเส้น้ ยืืน

หน่่วยในการนัับเส้้นยืืนของผ้้าทอลาวครั่�ง ซึ่�่งมีี
ลักั ษณะที่่�คล้้ายคลึงึ กัับการทอผ้้าในกลุ่ม�่ ไท-ลาว กลุ่�่ม
อื่น� ๆคืือการมีีหน่่วยนับั เป็น็ “หลบ”ซึ่�ง่ นับั ด้ว้ ยเลข40
เป็น็ พื้�น้ ฐาน และอธิบิ ายได้้ดัังนี้้�

• ช่่องฟันั หวีี 40 ช่่อง เท่่ากับั 1 หลบ
• ฟันั หวีี 4 ช่่อง เท่่ากับั 1 นัับ ดัังนั้้�น 10 นัับ

จะเท่่ากัับ 1 หลบ
• ฟัันหวีี 1 ช่อ่ งนิิยมใส่่เส้้นยืืน 2 เส้้น ดังั นั้้น�

เส้้นยืืน 80 เส้้นจะเท่่ากับั 1 หลบ
ในการนับั เส้้นยืืนและฟืมื ทอผ้า้ จะใช้ห้ น่่วย“หลบ”
เป็น็ หลักั เพื่่อ� อธิบิ ายขนาดความกว้า้ งของฟืมื หน้า้ กว้า้ ง
ผ้้าและจำนวนของเส้น้ ยืืน เช่น่ ฟัันหวีี 16 หลบ สำหรัับ
ทอผ้า้ พันั คอ หมายความว่่า เป็็นฟัันหวีีที่�่มีี 16 x 40
= 640 ช่อ่ ง มีีเส้น้ ยืืน 640 x 2 = 1280 เส้น้ (ไม่่รวมริมิ ผ้า้ )
ช่่างทอผ้้านิิยมใช้้เลขหลบเพื่่�อกำหนดความกว้้าง
และความถี่�่ของเส้้นยืืน ซึ่่�งมีีผลต่่อเนื้้�อผ้้าทอโดยตรง
อาทิิเช่่น ฟัันหวีีขนาด 18 หลบ เหมาะสมกัับการทอ
ผ้า้ ซิ่�นประเภทเก็็บลายแบบเก็บ็ ครั้�งต่่อครั้�ง ไม่่มีีตะกอ
ลายผ้า้ (ตะกอลอย โตงเตง ตะกอใหญ่่ ก็เ็ รีียก) เนื่่อ� งจาก
ความถี่่�ฟืืมที่่พ� อดีี ทำให้้เก็บ็ ลายผ้า้ ได้ส้ ะดวก ได้้ลายผ้า้
ที่ล�่ วดลายอิิสระ และเนื้�อ้ ผ้า้ ไม่่หยาบจนเกินิ ไป ฟันั หวีี
ทอซิ่น� ขนาด 22 หลบ มีีจำนวนช่อ่ งที่ม่� ากขึ้น� ทำให้เ้ ส้น้ ยืืน
ถี่�ข่ึ้น� ได้ผ้ ้้าที่ล�่ ะเอีียดขึ้น� แต่่จะเหมาะสมกับั กี่ท�่ ี่่�มีีตะกอ-
ลอย ซึ่�่งเป็็นอุุปกรณ์์บรรจุุลายผ้้าให้ใ้ ช้ซ้ ้้ำได้้ เพราะฟืมื
เช่น่ นี้้ม� ีีความถี่่เ� ส้้นยืืนที่�่มากเกินิ ไปไม่่เหมาะสมกับั การ
เก็บ็ ลายแบบเก็บ็ ครั้ง� ต่่อครั้ง� ส่่วนฟืมื ทอซิ่น� ขนาด40หลบ
ขึ้น� ไป จะเหมาะกับั การทอผ้า้ ไหมเนื้อ�้ ละเอีียด ไม่่เหมาะ
กัับการเก็็บลายจกแบบเก็บ็ ครั้�งต่่อครั้�ง
- 70 -

หลบ ไม่่ได้บ้ อกระยะความกว้้าง จึงึ ยากที่่จ� ะบอกความถี่ข�่ องเส้้นยืืนต่่อนิ้้�วหรืือเซนติเิ มตรอย่่างที่่�การทอผ้้า

อย่่างสากลนิยิ มใช้้ ดัังนั้้น� เลขหลบของฟัันหวีีจึึงมักั จะมาพร้อ้ มกัับระยะความกว้้างของฟืมื ด้ว้ ย เช่่น ฟืมื 16 หลบ
36 นิ้้�ว หรืือ ฟืืม 22 หลบ 40 นิ้้ว� เป็็นต้น้ ทั้้ง� นี้้� ช่า่ งทอผ้า้ นิิยมเรีียกจำนวนหลบเป็น็ ตััวเลขอย่่างเดีียว ไม่่มีีคำว่่า
หลบต่่อท้้าย เช่่น ฟืมื 16 ฟืืม 20 เพราะเป็็นที่่เ� ข้า้ ใจกัันอยู่แ� ล้้วว่่าหน่่วยคืือ หลบ นั่่น� เอง

ขั้้น� ตอนการเตรีียมเส้น้ ยืืน

การค้น้ หูกู คืือการเตรีียมเส้้นยืืนสำหรัับการทอให้ไ้ ด้จ้ ำนวนเส้้นและความยาวตามที่ก่� ำหนด ช่่างทอต้อ้ ง
กำหนดก่่อนว่่าต้อ้ งการเส้้นยืืนความยาวกี่่เ� มตรและมีีจำนวนเส้้นจำนวนกี่่ห� ลบ เพื่่อ� พัันเส้น้ ด้า้ ยรอบหลักั จููงตาม
ความยาวและจำนวนรอบที่ก่� ำหนดไว้้ แต่่ละขั้�นตอนต้อ้ งใช้ค้ วามระมัดั ระวัังและใช้ส้ มาธิเิ พื่่�อให้้ได้้เส้น้ ยืืนที่เ่� ป็็น
ระเบีียบเสมอกัันทั้้ง� ชุุด ขั้�นตอนการเตรีียมเส้้นยืืน มีีดัังต่่อไปนี้้�

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การกวัักฝ้้าย การกวัักฝ้้าย

เป็็นการเตรีียมเส้้นด้า้ ยยืืนด้้วยวิธิ ีีอย่่างดั้�งเดิมิ คืือ
การนำด้้ายออกจากไจโดยนำม้้วนด้้ายใส่่ในกงหรืือ
ระวิิง ผููกปลายด้้ายเข้้ากัับเครื่�องมืือกวัักหรืืออัักเพื่่�อ
เก็็บด้้ายให้เ้ รีียบเสมอกัันพร้้อมใช้้งาน ปัจั จุุบันั นี้้�อาจใช้้
วิธิ ีีกรอด้า้ ยใส่่ท่่อพลาสติกิ แทน หรืืออาจค้น้ ด้า้ ยยืืนจาก
กงโดยตรงก็ไ็ ด้้
- 71 -

1. การฮ้น้ ค้้น หรืือจููงเส้น้ ยืืน ตััวอย่่าง

คำว่่า ฮ้น้ ค้น้ หรืือ จููง มีีความหมายอย่่างเดีียวกััน ถ้้าต้้องการเส้น้ ยืืน800เส้น้ หากค้้นเส้้นยืืนทีีละเส้้น
เป็็นคำกริิยาที่�่หมายถึึงการใช้้มืือจููงนำเส้้นด้้ายไป จะต้อ้ งพัันด้้ายทั้้ง� หมด 400 รอบ
คล้้องกับั หลักั จูงู ด้า้ ยหรืือหลัักค้้นด้้าย การค้น้ เส้น้ ยืืน อย่่างไรก็ต็ าม ช่่างทอผ้า้ มัักค้้นเส้้นด้า้ ยทีีละหลายเส้น้
มีีเป้้าหมายคืือการเตรีียมเส้้นยืืนให้้มีีความยาวและ เพื่่อ� ประหยัดั เวลา โดยจำนวนเส้น้ ด้้ายจะต้้องหารด้้วย
จำนวนเส้้นด้า้ ยตามที่่�กำหนดไว้้ โดยเส้้นด้า้ ยทุุกเส้้น เลข 4 ลงตััว เพราะจำนวน 1 หลบคืือ 80 เส้้น ทำให้้
มีีความยาวเท่่ากััน กี่�่ทอผ้้าหนึ่่�งหลัังต้้องการเส้้นยืืน จำนวนรอบการค้น้ ด้้ายลงตััวและทำได้ง้่าย
อย่่างน้อ้ ยหลายร้้อยหรืือหลายพัันเส้น้ การทำให้เ้ ส้น้
ด้้ายขนาดเล็็กจำนวนมากให้้มีีความยาวเสมอกัันและ ตััวอย่่าง
เรีียงกันั อย่่างเป็น็ ระเบีียบได้น้ั้้น� จำเป็น็ ต้อ้ งมีีเครื่อ� งมืือ
ที่�่พร้้อมและวิิธีีการที่�่เคร่่งครััด ถ้า้ ค้้นเส้น้ ยืืนทีีละ 4 เส้้น พันั เส้้นด้า้ ยบนหลักั ค้น้
ด้า้ ยหนึ่่ง� รอบจะได้้ 8 เส้้น
การคำนวณรอบการจูงู เส้้นยืืน
ค้้นด้้ายยืืน 10 รอบ จะได้้ 80 เส้้น = 1 หลบ
นับั ว่่าเป็น็ เรื่อ� งที่ส�่ ำคัญั มากต้อ้ งทำให้ถ้ ูกู ต้อ้ งมิเิ ช่น่ นั้้น�
อาจมีีปัญั หาเส้น้ ยืืนไม่่พอ หรืือเส้น้ ยืืนเกินิ ทำให้ส้ิ้น� เปลืือง
การค้้นเส้น้ ยืืนมีีตัวั แปรที่่ส� ำคััญดัังนี้้�

1. ความยาวของเส้น้ ยืืนที่ต่� ้อ้ งการ
2. จำนวนเส้น้ ยืืนที่ต่� ้้องการ ที่่�สัมั พัันธ์์กัับจำนวน
หลบของฟืืม
3. จำนวนเส้้นยืืนเสริมิ ที่ร�่ ิิมผ้า้ เพื่่�อเพิ่่ม� ความแข็ง็
แรงของเส้น้ ยืืนในระหว่่างทอ
4. ความกว้า้ งของหลัักค้น้ และจำนวนหลักั ไม้้ใน
หลักั ค้น้ แต่่ละด้า้ น
หลักั การของการค้น้ เส้น้ ยืืนคืือการวนด้า้ ยพันั หลักั ไม้้
ไป-กลัับ ระหว่่างสองด้้านของหลักั ค้น้ ความยาวของ
เส้น้ ด้า้ ยจึงึ เท่่ากับั ความยาวของหลักั ค้น้ คูณู ด้ว้ ยจำนวน
ครั้ง� ของการพันั ด้า้ ยไปและกลับั

ตััวอย่่าง

หลักั ค้้นยาว 2 เมตร พันั ด้า้ ยไป-กลับั ระหว่่างหลักั
สองด้้านจำนวน10ครั้ง� (ไปนับั 1ครั้ง� -กลัับนัับ1ครั้ง� )
จะได้เ้ ส้้นยืืนยาวเท่่ากัับ 2 x 10 = 20 เมตร

เพื่่อ� ให้เ้ ส้น้ ด้า้ ยยาวและไม่่ทัับซ้อ้ นกันั การพัันด้้าย
ไป-กลัับจะทำในลัักษณะซิิกแซก คืือเมื่อ� พัันด้า้ ยกลับั
มาจะพัันกัับหลัักไม้้ถััดไปที่�่อยู่ �ในด้้านเดีียวกััน ทำไป
เรื่�อย ๆ จนครบความยาว เมื่่อ� ได้้ความยาวที่�่ต้้องการ
แล้ว้ จึงึ พันั ด้า้ ยกลับั มาที่เ่� ดิมิ นับั เป็น็ หนึ่่ง� รอบการพันั ด้า้ ย
หนึ่่�งรอบจะได้้เส้้นยืืนสองเส้้น เพราะมีีเส้้นจากทิิศไป
และกลับั อย่่างละเส้้น รวมเป็น็ สองเส้น้

- 72 -

อนึ่่ง� ช่า่ งทอนิยิ มเพิ่่ม� เส้น้ ยืืนที่ร�่ ิมิ ผ้า้ ให้ม้ ีีความหนามากขึ้น� เพื่่อ� ให้ท้ นทานต่่อแรงดึงึ และแรงเสีียดทานจากการทอ ที่่�มาของภาพ นายธััชเชษฐ์์ ปราบปราม
โดยเพิ่่ม� ให้ส้ ่่วนริมิ ผ้า้ มีีจำนวนเส้น้ ยืืนเพิ่่ม� เป็น็ สองเท่่า กล่่าวคืือ ปกติิ 1 ช่่องฟัันหวีีมีีเส้้นยืืน 2 เส้้น แต่่ตรงริิมผ้้า
จะเพิ่่ม� เป็็น 4 เส้้น โดยนิยิ มเพิ่่ม� เพีียง 2-4 ช่อ่ งฟันั หวีี เพื่่�อไม่่ให้้ผ้า้ มีีขอบหนาเทอะทะเกินิ ไป จะไม่่สวยงาม การ
คำนวณเส้น้ ยืืนจึงึ ต้้องเพิ่่ม� เส้้นยืืนที่ร�่ ิิมผ้้าไปด้้วย

ข้้อสำคัญั อีีกประการคืือ ช่่างทอผ้า้ จะใช้้ฟืมื เต็็มหน้้าผ้า้ เสมอ ไม่่นิยิ มเหลืือช่อ่ งฟัันหวีีตรงขอบฟืมื ไว้ห้ ลายช่อ่ ง
จนเกิินไป การเลืือกหรืือสั่ง� ซื้�้อฟืมื จึึงต้อ้ งให้ไ้ ด้ข้ นาดความกว้้างเท่่ากัับหน้้าผ้้าที่่�ทอ และมีีจำนวนหลบที่่�พอดีีกัับ
เนื้�อ้ ผ้า้ ที่�่ต้อ้ งการ จึึงจะทอผ้้าได้้พอดีีสวยงาม

ภาพวาดทิิศทางการจูงู เส้น้ ยืนื บนหลัักค้น้

- 73 -

ตััวอย่่าง

สมมติิ ฟืืมทอผ้า้ พัันคอ ขนาด 15 หลบ หน้้ากว้า้ ง 60 เซนติเิ มตร
ต้้องการเส้้นยืืน ยาว 10 เมตร
หลักั ค้้นด้้ายยาว 2.5 เมตร
เพิ่่�มริมิ ผ้้า 2 ด้้าน ด้้านละ 4 ช่่อง ช่่องละ 2 เส้้น เท่่ากัับ 4 x 2 x 2 = 16 เส้น้

การคำนวณ

สมมติิ ค้้นด้า้ ยทีีละ 8 เส้้น วนด้้ายหนี่่�งรอบได้้เส้น้ ยืืน 16 เส้้น
ทำเช่น่ นี้้� 5 ครั้ง� ได้้เส้้นยืืน 80 เส้้น เท่่ากับั 1 หลบ
ทำเช่่นนี้้� 15 ครั้ง� จะได้้ 15 หลบ
เพิ่่�มริิมผ้า้ อีีก 16 เส้น้ จะต้อ้ งค้้นเส้้นยืืนเพิ่่�มอีีก 1 รอบ
ความยาวด้้าย 10 เมตร หารด้ว้ ยความยาวหลัักค้น้ 2.5 เมตร เท่่ากัับการวนด้้าย
ไป-กลับั บนหลักั จูงู 4 ครั้ง�

หากต้อ้ งการทราบจำนวนเส้น้ ยืืนทั้้�งหมด การคำนวณจำนวนเส้น้ ยืืน

ฟืืม 15 หลบ ต้อ้ งมีีเส้้นยืืน 15 x 80 = 1200 เส้น้
บวกริมิ ผ้า้ อีีก 16 เส้น้
รวมเส้้นยืืนทั้้�งหมด 1216 เส้้น

วิิธีีการจููงหรืือค้้นเส้น้ ยืืน ในอดีีตจะต้อ้ งเอาเส้้นยืืน การไขว้้เส้้นยืืนเป็็นสิ่ �งที่่�สำคััญมากที่่�สุุดในการค้้น
ที่�่เป็็นไจไปใส่่กง ให้เ้ ส้้นด้้ายตึงึ และเรีียงตััวกัันเสีียก่่อน เส้น้ ด้า้ ยยืืน การไขว้ม้ ีีวัตั ถุุประสงค์เ์ พื่่อ� การเรีียงลำดับั
แล้ว้ จึงึ หมุุนถ่่ายออกใส่่อักั ไว้้ จากนั้้น� จึงึ สาวด้า้ ยจากอักั เส้้นด้้าย จุุดที่�่ไขว้้เส้้นด้้ายจะเป็็นจุุดที่่�สามารถเรีียง
เข้้าหลักั ค้้นด้า้ ยจะทำให้้ทำงานง่ายเส้้นด้้ายมีีความตึึง เส้น้ ยืืนตามลำดับั ก่่อนหลังั ได้อ้ ย่่างแม่่นยำ เพราะเส้้น
สม่่ำเสมอ แต่่ปัจั จุุบันั อาจใช้ก้ ารกรอด้า้ ยเข้า้ ท่่อพลาสติกิ ที่่�วางไขว้้ทับั กันั จะทัับกัันเป็็นชั้�น ๆ ไม่่ปนกันั
หรืือใช้ด้ ้า้ ยที่ข�่ ายเป็น็ โคนมาแล้ว้ (โคนคืือรูปู ทรงการกรอ
ด้า้ ยแบบอุุตสาหกรรม) ช่่างทอบางคนอาจจะดึึงด้้าย การจููงเส้้นยืืนเริ่ �มจากการนัับก่่อนว่่าจะเริ่ �มต้้น
จากกงโดยตรง ซึ่่ง� วิิธีีท้้ายสุุดนี้้ต� ้อ้ งใช้้ความชำนาญเป็็น คล้อ้ งด้า้ ยจากหลักั ไม้้ใด โดยนับั จำนวนหลักั ถอยหลััง
พิิเศษ เพราะอาจเกิดิ ความผิิดพลาดได้ง้่าย แต่่มีีข้อ้ ดีี ไปจากหลัักไขว้้ ให้ไ้ ด้้ระยะการคล้อ้ งเส้้นยืืนตามความ
คืือประหยัดั เวลา ข้า้ มขั้น� ตอนการหมุุนด้า้ ยใส่่อักั หรืือท่่อ ยาวที่�ก่ ำหนด มัดั ปลายด้า้ ยเป็น็ ห่่วงคล้อ้ งไว้ท้ ี่ห่� ลักั ค้น้
นั้้น� จูงู ด้้ายไปคล้อ้ งหลัักฝั่�งตรงข้า้ มแล้้วกลับั มาคล้้อง
หลักั ค้้นด้้ายมีีสองส่่วน ส่่วนที่�่หนึ่่�งคืือหลัักสำหรัับ หลัักถััดไป ทำอย่่างนี้้ไ� ปเรื่�อย ๆ จนไปเจอหลักั ไขว้้ จัับ
การคล้อ้ งเส้น้ ยืืน ซึ่�ง่ ปัักอยู่�เป็น็ แถวทั้้�งสองฝั่�งของหลััก เส้น้ ด้้ายคล้้องวนเป็น็ กากบาทที่ห�่ ลักั ไขว้้ แล้้ววนด้้าย
ค้น้ อีีกส่่วนหนึ่่�งคืือหลักั ไขว้้ เป็็นหลักั สามอันั วางเรีียง กลัับทางเดิิม นับั เป็็นหนึ่่ง� รอบ จากนั้้�นให้ว้ นเส้้นยืืน
กัันอยู่ใ� นแนวขวางกับั หลัักส่่วนแรก หลัักไขว้้มีีหน้า้ ที่�่ ใหม่่ต่่อไป ทำซ้้ำไปเรื่อ� ย ๆ จนครบจำนวน
กั้น� เส้น้ ด้า้ ยในขณะที่�ว่ างไขว้ก้ ันั

- 74 -

ที่ �่มาของภาพ นายธััชเชษฐ์์ ปราบปราม

ภาพวาดการเริ่�มจููงเส้น้ ยืืน

เครื่อ� งมืือที่ช่� ่ว่ ยในการนัับไม่่ให้ห้ ลงคืือไม้้นับั เป็็นทางมะพร้า้ วหรืือไม่่เรีียวเล็ก็ ๆ ยาวประมาณคืืบ ช่า่ งทอจะ
นับั จำนวนไม้้นัับให้ไ้ ด้เ้ ท่่ากับั จำนวนรอบการจูงู ต่่อ 1 หลบ เช่น่ ต้้องจููงด้า้ ย 5 รอบจึงึ จะได้้ 1 หลบ ช่่างก็็จะเตรีียม
ไม้น้ ัับไว้้ 5 อััน วิิธีีการใช้้คืือให้้วางไม้น้ ับั ทับั เส้น้ ยืืนไว้เ้ มื่่�อค้น้ เส้้นยืืนได้ห้ นึ่่ง� รอบ ทำอย่่างนี้้�ทุุกรอบ เมื่่�อใช้ไ้ ม้น้ ับั จน
หมดแล้้ว เท่่ากัับว่่าได้ค้ ้้นเส้้นยืืนครบแล้้ว นั่่น� คืือได้้เส้้นยืืนครบ 1 หลบแล้ว้

เมื่�อได้ค้ ้น้ เส้้นยืืนครบ 1 หลบ ก็เ็ อาเชืือกอีีกเส้้นหนึ่่ง� มาพาดกลุ่�่มเส้้นยืืนนั้้�นเป็น็ หมายไว้้ เมื่่�อได้้อีีกหลบหนึ่่ง�
ก็็ใช้้เชืือกเส้้นเดิิมพาดทัับกลัับมาอีีกทางหนึ่่�ง การใช้้เชืือกพาดเป็็นเครื่�องมืือในการช่่วยนัับจำนวนหลบ ป้้องกััน
ความผิดิ พลาดและหลงลืืม

ภาพวาดการไขว้เ้ ส้น้ ยืนื

- 75 -

การจููงเส้น้ ยืืนจากอััก ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิชิ า ศรีจี ัันทร์โ์ ฉม

- 76 -

- 77 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การวางอุุปกรณ์์สำหรัับจูงู เส้น้ ยืนื ในภาพเป็น็ การจููงเส้น้ ยืืนออกจากกง

- 78 -

2. การเปียี เส้้นยืืน

เมื่่�อได้้เส้น้ ยืืนครบจำนวนที่่ก� ำหนดไว้แ้ ล้้ว ช่่างทอ
จะต้อ้ งเอาเส้น้ ยืืนออกจากหลักั ค้น้ ด้า้ ย การเปียี เส้น้ ยืืน
เป็น็ การเก็็บด้า้ ยยืืนอย่่างเฉพาะ เพื่่อ� ให้้จัดั เก็บ็ ได้ง้่าย
และนำออกมาใช้้งานได้้สะดวกเส้้นด้้ายไม่่พัันกััน
การเปีียเส้้นด้้ายคล้้ายกัับการถัักโซ่่หรืือถัักโครเชต์์
เป็็นการคล้้องเส้้นด้้ายให้้เป็็นห่่วงคล้้องต่่อเนื่่�องกัันไป
เรื่อ� ย ๆ จากทางปลายเส้น้ ยืืนมาสู่ด� ้า้ นที่ไ�่ ขว้เ้ ส้น้ ด้า้ ยไว้้
เมื่่�อใช้เ้ ส้้นยืืนไปในการทอผ้้า เส้้นด้้ายจะหลุุดออกมา
จากเปียี ทีีละห่่วงตามลำดับั ทำให้เ้ ส้น้ ด้า้ ยไม่่พัันกััน

เส้้นยืนื ที่่�ค้น้ บนหลััก

- 79 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ลัักษณะการวางอุปุ กรณ์เ์ พื่่อ� ติิดตั้�ง้ เส้้นยืนื บนกี่�่ทอผ้้า

3. ติดิ ตั้้�งเส้้นยืืนบนกี่� ในกรณีีที่่�ใช้้ตะกอและฟืืมที่�่เคยใช้้ทอผ้้ามาก่่อน
แล้ว้ นำเส้น้ ยืืนใหม่่มาต่่อ ช่า่ งทอผ้า้ จะไม่่ร้อ้ ยตะกอและ
เมื่่�อนำเส้้นด้้ายยืืนออกมาจากหลัักค้้นด้้าย ฟืืมใหม่่ทุุกครั้�ง แต่่จะนำเส้้นด้้ายยืืนใหม่่มามััดต่่อกัับ
ช่่างทอจะนำเส้น้ ยืืนมาติิดตั้ง� บนกี่�่ทอผ้้า ในกรณีีที่่เ� ป็็น เส้้นยืืนเก่่า ตรงจุุดด้้านหลัังของตะกอ เพื่่�อเป็็นการ
การติดิ ตั้ง� เส้น้ ยืืนครั้ง� แรก ช่า่ งทอผ้า้ จะต้อ้ งเตรีียมตะกอ ประหยัดั เวลา เพิ่่�มประสิทิ ธิภิ าพในการทำงาน
และฟืืมไว้้ก่่อน และนำอุุปกรณ์์ดัังกล่่าวมาจััดวางใน
ตำแหน่่งที่ส่� ะดวกต่่อการเตรีียมงาน คืือจัดั ให้้เส้้นยืืน
ด้า้ นที่่�ไขว้้กากบาท ตะกอ และฟืมื อยู่ใ� นระดับั เดีียวกััน
ในระยะที่ม่� ืือจับั ได้้สะดวกโดยพาดไว้ก้ ัับไม้้ไผ่่ด้้านซ้า้ ย
และขวาของช่า่ งทอ

ไขว้เ้ ส้้นยืืนเป็็นสิ่�งที่ม่� ีีความสำคัญั เป็น็ ตััวช่่วยเรีียง
ลำดัับก่่อนหลังั ของเส้น้ ยืืนแต่่ละเส้น้ ช่า่ งทอผ้้าจะนำ
ไม้้ไผ่่สองท่่อนมาเสีียบเข้้ากัับเส้้นยืืนในลัักษณะที่่�
รักั ษาไขว้น้ ั้้�นไว้้ วางไว้ด้ ้า้ นหลังั ตะกอ ช่่างทอผ้้าจะนำ
ด้า้ ยเข้้าตะกอตามลำดัับก่่อนหลััง โดยดููจากการเรีียง
ของเส้้นด้้ายในไขว้้เป็น็ หลัักอย่่างเคร่่งครััด

- 80 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

4. ร้้อยตะกอ การเกลีียวด้้ายเพื่่อ� สืบื หรืือต่่อเส้น้ ยืืน

งานทอผ้า้ แบบลาวครั่�งใช้ต้ ะกอจำนวน 2 ตัับเป็็นหลักั เพื่่อ� ทอผ้า้ พื้�น้ เป็็นลายขัดั ธรรมดา ช่่างทอผ้า้ จะจัับเอา
เส้น้ ยืืนทีีละเส้น้ ตามลำดัับการไขว้้ มาร้้อยตะกอตามลำดับั ทีีละช่อ่ ง สลับั เข้า้ ตะกอหน้า้ และหลังั เรีียงลำดัับต่่อ
เนื่่�องอย่่างนี้้ต� ่่อไปเรื่�อย ๆ โดยเรีียงตำแหน่่งอย่่างเคร่่งครััด ช่า่ งทอผ้า้ ต้อ้ งสอดเส้น้ ยืืน 1 เส้้น เข้้าตะกอ 1 ห่่วง
ยกเว้้นที่ร่� ิิมผ้้าจะสอดเส้น้ ยืืน 2 เส้น้ เข้า้ ห่่วงตะกอเดีียวกันั เพื่่อ� เพิ่่ม� ความหนาของเส้น้ ยืืน

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

5. การร้้อยเส้้นด้า้ ยเข้า้ ฟืืม การร้อ้ ยด้้ายผ่า่ นตะกอเชือื กและฟืมื

เมื่อ� เส้น้ ยืืนร้้อยเข้า้ ตะกอจนครบแล้้ว ช่า่ งทอจะร้้อยเส้น้ ด้า้ ยยืืนเข้า้ ฟืืม การร้อ้ ยฟันั หวีีในหนึ่่�งช่อ่ งจะร้้อยเส้น้
ด้้าย 2 เส้น้ (จากตะกอ 2 ห่่วง หน้า้ และหลังั ) ยกเว้้นที่�่ริิมผ้า้ ที่�ร่ ้อ้ ยเส้้นยืืนเข้า้ ฟืมื 4 เส้้น (จากตะกอ 2 ห่่วงเช่่นกันั
แต่่ริมิ ผ้้าจะร้อ้ ยเส้น้ ด้้ายยืืนคู่ไ� ว้แ้ ต่่แรก)
เมื่อ� ร้อ้ ยเส้้นด้้ายยืืนเข้า้ ฟันั หวีีครบแล้ว้ ช่่างทอผ้า้ จะมัดั ปลายเส้้นยืืนให้้เป็็นห่่วง และคล้้องกัับไม้เ้ รีียวทั้้�งหมด
นำไม้้เรีียวไปวางลงไม้้กำพั้้�น (แกนม้ว้ นผ้้า) แล้ว้ ม้้วนไม้้กำพั้้�นเข้า้ หาตัวั ให้เ้ ส้น้ ยืืนพันั รอบไม้้ไว้้ จากนั้้�นจึงึ จะดึึง
เส้น้ ยืืนให้ต้ ึึงเสมอกััน

- 81 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การร้อ้ ยด้้ายผ่่านฟืมื

6. การจััดปรัับแต่่งเส้้นยืืน

กี่�่ทอผ้้าแบบลาวครั่�งจะใช้้การขึงึ ด้้ายยืืนแบบดั้�งเดิิมโดยพาดด้า้ ยยืืนจากไม้้กำพั้้น� ที่่�หน้า้ ช่า่ งทอผ้้า วนไปด้้าน
หลัังกี่่แ� ล้ว้ พาดไปกับั คานด้้านบน แล้ว้ วนกลับั มามััดกัับคานที่�่อยู่บ� นหััวตรงที่�น่ ั่่�งของช่่างทอผ้า้ ช่า่ งทอผ้้าจะมััด
เส้น้ ยืืนทั้้ง� กลุ่่�มไว้้กัับคานแล้ว้ ใช้ไ้ ม้ข้ ััดไว้้ให้ต้ ึึงเสมอกันั ทั้้ง� หน้า้ ผ้้า เพื่่�อให้ท้ อผ้า้ ได้้ง่าย ในกรณีีที่เ่� ป็น็ ผ้า้ หน้า้ กว้้าง
ช่่างทอผ้า้ จะแบ่่งเส้น้ ยืืนออกเป็น็ กลุ่ม�่ ซ้า้ ยขวาแล้้วมัดั แยกกััน ทำให้้มััดได้ง้่ายขึ้�น จััดการความตึึงของเส้้นยืืนได้้
สะดวกมากขึ้ �น

- 82 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม เมื่อ� ทอผ้้าได้้ความยาวประมาณหนึ่่ง� ช่่างทอผ้้าต้้องม้ว้ นผ้า้ เก็บ็ ไว้้ ช่า่ งจะต้อ้ งปลดเส้้นยืืนให้ห้ ย่่อนลงเล็็กน้อ้ ย
ถอดไม้้ออกจากหลัักบนกี่่� ม้ว้ นผ้า้ เข้า้ ไม้ก้ ำพั้้น� และดึึงเส้้นยืืนใหม่่ทุุกครั้�ง ลำดัับและวิธิ ีีการม้้วนผ้า้ และปรัับความ
ตึงึ ของเส้้นยืืนมีีดังั นี้้�

1. ดึงึ ท่่อนไม้้ตึงึ หููกออกจากปม
เพื่่อ� คลายปมให้ด้ ้า้ ยยืืนหย่่อนลง

การดึึงไม้้ตึึงหูกู ออก

2. เอาไม้ก้ ำพั้้น� ออกจากหลักั ม้ว้ นไม้้
กำพั้้น� เก็็บผ้้าที่�ท่ อเข้้าไปในแกน และ
ให้้มีีพื้น้� ที่่�มากขึ้�นสำหรับั การทอผ้า้
จากนั้้น� ให้้เอาไม้้กำพั้้น� เข้้าที่เ�่ ดิมิ

การม้ว้ นไม้ก้ ำพั้�น้

3. กลัับมาที่่ค� านด้า้ นบน ดึงึ ด้้ายยืืน
ให้้ตึงึ เสมอกัันแล้ว้ ทำตามลำดัับรูปู ภาพ

การดึึงด้้ายยืนื ให้้ตึึงแล้้วหนีีบไว้ก้ ัับข้า้ งตััว

- 83 -

ภาพวาดแสดงขั้้�นตอนการตึงึ หูกู

ขั้้น� ตอนที่่� 1 : การดึึงด้า้ ยยืืนให้้ตึงึ ขั้้�นตอนที่่� 2 : จับั เส้น้ ยืืนให้เ้ ป็็นห่่วง
แล้ว้ หนีีบไว้ก้ ับั ช้า้ งตัวั พาดขึ้น� ด้้านซ้า้ ยหลังั ไม้ค้ าน

ขั้้น� ตอนที่่� 3 : จับั ห่่วงด้า้ นซ้า้ ยพาดเส้้นยืืนด้้านบน ขั้้น� ตอนที่่� 4 : สอดห่่วงที่�่อยู่�ด้า้ นขวาผ่่านรูหู ่่วง
แล้้วจัับห่่วงลงมาด้า้ นล่่างขวา ด้้านซ้า้ ยออกไปทางด้้านซ้้าย

ขั้้น� ตอนที่่� 5 : ดึงึ ด้า้ ยให้้ห่่วงมีีขนาดใหญ่่ขึ้้�นเล็็กน้้อย ขั้้�นตอนที่่� 6 : จับั ห่่วงนั้้�นโอบเส้น้ ยืืน ที่ �่มาของภาพ นายธััชเชษฐ์์ ปราบปราม
แยกห่่วงออกเป็น็ ด้า้ นซ้า้ ยและขวา แล้ว้ ยกห่่วงขึ้น� ทั้้�งด้้านซ้้ายและขวา

ขั้้น� ตอนที่่� 7 : ใช้ไ้ ม้้ตึึงหููกสอดระหว่่างช่่องว่่างของห่่วงด้า้ นขวาทัับเส้น้ ยืืนแล้้วลอกผ่่านห่่วงอีีกด้า้ น ทำให้ห้ ่่วงไม่่หลุุด
- 84 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

4. ดึงึ ด้า้ ยยืืนให้ต้ ึงึ เสมอกันั ด้้วยการใช้้มืือดึึงเข้า้ หาตััวเอง การดึึงด้า้ ยยืืนให้้ตึึงเพื่่อ� เลื่อ� นไม้้ตึึงหููก

การดึึงเส้น้ ยืืนให้้ตึึง

5. ใช้้มืือขวาจัับด้้ายยืืนให้ต้ ึึงไม่่ให้เ้ คลื่อ� นและใช้ม้ ืือซ้า้ ยผลัักปมออกไปด้า้ นหน้า้ ให้้ตึึง

- 85 -

7. การจััดเครืือหูกู

เนื่่�องจากเส้น้ ยืืนที่ม�่ ัดั ไว้้และเส้้นยืืนที่�ห่ น้า้ ฟืืมมีีขนาดความกว้้างที่่ไ� ม่่เท่่ากััน ช่่างทอผ้า้ จึึงต้้องจัดั เส้้นยืืนให้้แผ่่
ออกและมีีความสม่่ำเสมอ ทอได้ง้่าย จึึงใช้้การจัดั เส้้นยืืนด้้านหลังั กี่่�ทอผ้า้ เป็็นกลุ่ม่� เล็ก็ ๆ วางห่่างกัันเล็็กน้อ้ ยให้้
แผ่่ออก เพื่่อ� ให้ด้ ้า้ ยยืืนกว้้างเสมอกันั ทั้้�งหน้้าผ้า้ และไม้้พันั กัันไปมา

เพื่่�อให้ผ้ ้า้ ที่่ท� อแล้้วมีีความกว้า้ งสม่่ำเสมอ ช่่างทอผ้า้ จะใส่่ผัังไว้้ใต้ผ้ ้า้ ในขณะทอ โดยใช้้ปลายเหล็ก็ แหลมทั้้ง�
สองข้้างสอดเกี่ย�่ วริมิ ขอบผ้้าให้้หน้้าผ้้ากางออก ขอบผ้้าที่�่ได้จ้ ะตรงเสมอกััน มีีความสวยงาม

การจััดเครือื หููก

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใส่่ผัังเพื่่อ� ตึึงขอบผ้้า

- 86 -

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

การกรอด้้ายเข้า้ หลอด

ที่ �่มาของภาพ วุุฒ ิิไกร ศ ิิร ิิผล ตามลำดับั จากซ้า้ ยไปขวา
หลอดกระสวยที่่�ดีี
หลอดกระสวยที่ก�่ รอเยอะเกิินไป
หลอดกระสวยที่�่กรอน้อ้ ยเกินิ ไป
และหลอดกระสวยที่�่กรอหลวม

การจััดเตรีียมเส้น้ พุ่�่ง 1. ขนาดพอเหมาะ ไม่่ใหญ่่เกิินไปจนคับั กระสวย
1. การเผี่่�ยนหลอด หรืือการกรอด้้ายเข้้า และไม่่เล็ก็ เกินิ ไปจนด้า้ ยหมดเร็ว็ เสีียเวลาในการเปลี่ย�่ น
หลอดกระสวย หลอดบ่่อย ๆ

เสีียบหลอดกระสวยเข้า้ แกนของเผี่ย่� น นำปลายด้า้ ย 2. มีีรูปู ทรงสมมาตรสวยงาม มีีผลโดยตรงกับั การ
ออกจากกงหรืืออัักมาผูกู ที่่ห� ลอดกระสวยจากนั้้�นหมุุน ปล่่อยเส้น้ ด้า้ ยออกจากกระสวยอย่่างสม่่ำเสมอ ได้ผ้ ้า้ ที่่�
ด้้ามจัับสายพานจะทำให้้หลอดกระสวยหมุุนไปพร้้อม สวยงาม เนื้้อ� ผ้้าเรีียบ ไม่่เป็น็ ตำหนิิ
กััน ด้า้ ยก็จ็ ะหมุุนเข้า้ หลอดกระสวยตามมา
3. กรอด้า้ ยเข้้าหลอดด้ว้ ยความตึึงที่่�พอดีี การกรอ
การเผี่�่ยนหลอดที่่�ดีี มีีส่่วนอย่่างมากในการทอผ้้า หลวมทำให้้เส้้นด้้ายหลุุดออกจากกระสวยและพัันกััน
ให้้มีีคุุณภาพดีี หลอดที่ก�่ รอด้า้ ยมาสวยงาม ทำให้้เส้น้ ได้ง้่าย ด้้ายที่�พ่ ันั กันั อาจจะแก้ไ้ ด้้ยากหรืือแก้้ไม่่ได้เ้ ลย
ด้า้ ยออกจากหลอดสม่่ำเสมอ มีีความตึึงที่่�พอดีี ด้า้ ย ทำให้้สิ้ �นเปลืืองและเสีียเวลา
ไม่่หลุุดออกจากหลอดให้ส้ิ้�นเปลืืองเสีียหาย ทำงานได้้
อย่่างมีีประสิทิ ธิภิ าพ หลอดกระสวยที่ก�่ รอสวยงามต้อ้ ง 4. เว้น้ ระยะหัวั ท้า้ ยของหลอดกระสวยได้พ้ อเหมาะ
มีีลัักษณะดัังนี้้� การกรอใกล้ก้ ับั หัวั ท้า้ ยกระสวยมากเกินิ ไปทำให้เ้ ส้น้ ด้า้ ย
หลุุดง่าย พัันกันั เสีียหายได้้ง่าย

- 87 -

2. การนำหลอดด้้ายใส่่กระสวย ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

กระสวยต้อ้ งมีีไม้แ้ กนสำหรับั สอดแกนหลอดกระสวยให้้อยู่�กัับที่�่ มักั ใช้ไ้ ม้้ทางมะพร้า้ วเพราะหาได้ง้่าย
และมีีความยืืดหยุ่�่น ใช้ง้ านได้้สะดวก ช่า่ งทอจะหักั ไม้้แกนกระสวยให้้มีีความยาวมากกว่่าช่่องกระสวยเล็็กน้้อย
ทำตามขั้ �นตอนดัังนี้้�

เสีียบแกนไม้้พร้้อมหลอดเข้า้ ร่่องในกระสวยด้้านหนึ่ง่�

1. เสีียบแกนทางมะพร้า้ วเข้า้ ในรููหลอดกระสวย เสีียบปลายแกนเข้้าในรููกระสวยด้้านหนึ่่ง�

เสีียบแกนกระสวยด้้านที่�ส่ อง

2. จากนั้้น� ให้ด้ ันั แกนกระสวยเล็็กน้้อยให้้ลงร่่องฝั่�งตรงข้้าม
- 88 -

การสอดด้้ายจากกระสวย

3. สอดปลายด้้ายจากที่ร�่ ููด้า้ นข้้างกระสวยจากด้้านในออกมาด้า้ นนอก

การดึึงด้า้ ยออกจากกระสวย

4. ดึึงด้า้ ยออกจากกระสวย พร้้อมใช้ง้ าน

- 89 -

บทที่่� 5

การทอลายพื้�้นฐาน

การปฏิิบัตั ิิการทอผ้า้ จำเป็น็ ต้อ้ งมีีพื้้�นฐานที่�ด่ ีี ไม่่ว่่าจะเป็็นการนั่่�ง การจับั กระสวย การพุ่ง�่ และรับั กระสวย
แม้ว้ ่่าจะมีีรายละเอีียดมาก แต่่ช่่างทอผ้า้ ควรที่่�จะฝึกึ ฝนให้เ้ กิิดความเคยชินิ เพื่่อ� ให้้ทอผ้้าได้ส้ ะดวก ไม่่หลงทิศิ ทาง
ทอผ้้าได้ร้ าบรื่�น ลดความเสี่่�ยงและปััญหา และทำให้ท้ อได้น้ านไม่่ปวดเมื่่อ� ยง่าย ๆ หลัักพื้น�้ ฐานที่่�ควรต้้องจดจำ
และฝึกึ ให้้เคยชินิ มีีดัังนี้้�

- 90 -

1. การแขวนชุุดตะกอที่่เ� หมาะสม ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การแขวนชุุดตะกอต้อ้ งแขวนให้้อยู่�กึ่ง� กลางกี่่�ทอผ้า้ อยู่ต� รงกลางของไม้ก้ ำพั้้น� จัดั ให้แ้ นวฟืมื ตะกอ และไม้้
กำพั้้น� ขนานกััน ความสููงของชุุดตะกอและฟืมื ให้อ้ ยู่ใ� นแนวพอดีีกัับเส้้นยืืนที่่ข� ึงึ ตึงึ แล้ว้ โดยเชืือกที่่�แขวนฟืืมและ
ตะกอ จะผููกไว้้ด้้วยเงื่�อนที่ป�่ รับั ความสููงต่่ำได้้

การแขวนชุุดตะกอ

- 91 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การนั่่�งทอผ้้าในท่า่ ที่เ่� หมาะสม

2. ท่่านั่ง�่ ที่่�เหมาะสมกัับการทอผ้้า

การทอผ้้าควรอยู่�ในท่่าที่่�เหมาะสมเพื่่�อสะดวกในการทำงาน สามารถหยิบิ ใช้้อุุปกรณ์ท์ ี่อ�่ ยู่�ใกล้ต้ ัวั ได้ต้ ามความ
ถนััดเพื่่อ� ที่จ�่ ะสามารถทำงานได้้อย่่างต่่อเนื่่�อง และควรอยู่ใ� นท่่าที่่เ� หมาะสมกับั สรีีระเพื่่อ� สุุขภาพในระยะยาว ผู้้�ทอ
จะนั่่ง� อยู่ต� รงกลางของกี่ท�่ อผ้า้ เพื่่อ� จัดั การทำงานได้ท้ั้้ง� หน้า้ ผ้า้ และใช้เ้ ท้า้ บังั คับั ไม้เ้ หยีียบอุุปกรณ์อ์ื่น� ๆจะอยู่ข� ้า้ งลำตัวั
และแขวนตามกี่ท�่ อผ้้าเพื่่อ� ใช้ง้ านได้้สะดวก นั่่ง� ตััวตรงไม่่ค่่อมหลััง เหยีียบเท้า้ เหยีียบทีีละข้า้ ง

- 92 -

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม 3. เริ่�มจากทางขวามืือเสมอ

การทอผ้้าของลาวครั่�งมัักจะจบลายหนึ่่�งแถวที่�ก่ ารพุ่ง�่ สองครั้ง� ไปและกลับั ดัังนั้้�น เพื่่อ� ให้ท้ อผ้้าได้ง้่าย ลด
ความผิดิ พลาด ช่า่ งทอควรเริ่ม� ทอจากฝั่�งขวาไปซ้า้ ย แล้้วมาจบที่�่ฝั่�งขวาเสมอ การวางกระสวยก็็ควรที่�จ่ ะวางไว้ท้ ี่�่
ฝั่�งขวาเสมอเมื่�อจบงานหรืือเมื่อ� จะลุุกออกจากกี่�่ เมื่่อ� ทำเช่น่ นี้้� ช่่างทอจะสังั เกตได้้ทันั ทีีว่่าทอจบแถวแล้้วหรืือยััง

4. พุ่่ง� กระสวยและเหยีียบตะกอให้้สััมพัันธ์์กััน

หากพุ่ง�่ กระสวยจากทางใด ให้เ้ หยีียบเท้้าเหยีียบด้้านนั้้�น เช่่น หากพุ่�่งกระสวยจากทางขวาไปซ้้าย ให้้เหยีียบ
เท้้าเหยีียบด้า้ นขวา เมื่อ� ทำเช่่นนี้้จ� ะช่่วยลดความผิิดพลาดในการทอซ้้ำแถวหรืือทอข้า้ มแถวได้้

5. จัับกระสวยแบบหงายมืือ และรัับกระสวยแบบหงายมืือ

การจับั กระสวยแบบกี่พ�่ ุ่ง�่ มืือ ให้จ้ ับั แบบหงายฝ่า่ มืือขึ้น� และใช้อ้ ีีกมืือรับั กระสวยนั้้น� ด้ว้ ยฝ่า่ มืือที่ห่� งายขึ้น� เช่น่ กันั
สาเหตุุก็ค็ ืือ กระสวยแบบพื้�น้ บ้า้ นที่ม�่ ีีรูปู ทรงคล้้ายเรืือ มีีรููปร่่างที่�่ยาวและแอ่่นขึ้�นเล็ก็ น้อ้ ย การหงายมืือส่่งและ
รัับ จะทำให้้กระสวยอยู่�ในแนวนอนเดีียวกัันกับั เส้้นยืืน ทำให้้กระสวยวิ่�งบนเส้น้ ยืืนได้้ราบรื่น� ลดความเสี่ย�่ ง
ที่ก�่ ระสวยทำมุุมกัับเส้้นยืืนและอาจเกาะเกี่่�ยวหรืือแทงเส้้นยืืนให้้ขาดได้ง้่าย

การทอผ้้าลายขััด

ขั้น� ตอนต่่อไปนี้้ค� ืือการฝึึกปฏิบิ ัตั ิิการทอผ้้าลายขััด โดยทอตามลำดัับดังั นี้้�
1. เริ่�มจากการวางกระสวยที่�ด่ ้้านขวามืือเสมอ ใช้ม้ ืือขวาจัับกระสวย ใช้้เท้า้ ขวาเหยีียบเท้้าเหยีียบด้า้ นขวา
พุ่�ง่ กระสวยผ่่านช่่องว่่างของเส้น้ ยืืนจากขวามาซ้า้ ย

เมื่่อ� ทอพุ่�งกระสวยด้้วยมืือขวา ใช้้เท้้าด้า้ นขวา เหยีียบเท้้าเหยีียบฝั่ง� ขวา

- 93 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การทอพุ่�ง มืือซ้า้ ยรับั กระสวยและจััดขอบผ้า้ ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

2. ในขณะที่่�เท้า้ ขวาเหยีียบตะกอค้้างไว้้ ใช้้มืือซ้า้ ยรับั กระสวย ใช้ม้ ืือขวาจัับขอบผ้้าให้ต้ รงกันั

เมื่่�อทอพุ่�งกระสวยด้้วยมือื ขวา ใช้้เท้้าด้้านขวา เหยีียบเท้า้ เหยีียบฝั่ง� ขวา

3. เมื่่อ� รับั กระสวยด้ว้ ยมืือซ้า้ ยแล้้วปล่่อยเท้้าเหยีียบ ใช้้มืือขวาจับั ฟืืมเพื่่อ� ตบหน้้าผ้้า อาจตบ
ฟืมื สองถึงึ สามครั้�งให้ผ้ ้้าแน่่น

- 94 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉมตบฟืมื ให้้ผ้า้ แน่่น

4. ทอพุ่่ง� กลับั ใช้ม้ ืือซ้า้ ยส่่งกระสวยจากซ้า้ ยมาขวา ในขณะที่�เ่ หยีียบเท้า้ เหยีียบด้้านซ้า้ ย

การทอพุ่ �งกลัับ

5. เมื่อ� รับั กระสวยด้ว้ ยมืือขวาแล้ว้ มืือซ้า้ ยจัดั ขอบผ้า้ ให้ต้ รงกััน
- 95 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การทอพุ่�ง มืือซ้า้ ยรับั กระสวยและจััดขอบผ้้า

6. ปล่่อยเท้้าเหยีียบตะกอและใช้้มืือซ้้ายจัับฟืมื ตบหน้้าผ้้าให้้เส้้นพุ่ง่� ชิดิ กันั อาจตบผ้า้ สองถึึง
สามครั้ �งให้้ผ้้าแน่่น

7. ทำซ้้ำเช่น่ นี้้ไ� ปเรื่�อย ๆ จนได้้ความยาวผ้้าที่ต่� ้้องการ

การทอผ้า้ ลายลายง้้างมูกู

ลายง้า้ งมููกเป็น็ ลายผ้า้ ที่่�มีีลักั ษณะเป็น็ ลอน เป็น็ สันั เล็ก็ ๆ ในแนวเส้้นยืืน เกิิดจากการสร้า้ งพื้้�นผิิวของผ้า้ ด้ว้ ย
การทอลายขัดั สลัับกับั การพุ่�ง่ เส้น้ พุ่่�งตามลายที่เ�่ ก็บ็ ไว้้ ทำสลับั ซ้้ำกันั ไปเรื่อ� ย ๆ ให้้เกิดิ พื้น้� ผิิวบนผืืนผ้้า

การเก็็บลาย
การเก็็บลายผ้้ามีีหลัักการเบื้�้องต้น้ คืือ ช่า่ งทอจะเก็็บลายโดยใช้้ไม้้เก็บ็ คัดั เส้น้ ยืืนขึ้น� ลงตามจังั หวะที่ก�่ ำหนดไว้้
ลำดัับการคััดเส้น้ ยืืนนี้้เ� ป็น็ ตััวกำหนดการปรากฏลวดลายเส้น้ พุ่ง่� พิเิ ศษ เมื่่อ� ทอต่่อเนื่่�องกัันไป ลายจะปรากฏขึ้้�น
จากการซ้้ำของเส้น้ พุ่่�งพิเิ ศษที่่�ลอยอยู่�เหนืือพื้้�นผ้า้
ช่า่ งทอจะเก็บ็ ลายตามช่อ่ งฟืมื หนึ่่ง� ช่อ่ งฟืมื เท่่ากับั หนึ่่ง� ช่อ่ งของลายผ้า้ ประเภทลายจก (พื้น�้ ถิ่น�่ เรีียกว่่า ลายเก็บ็ )
และขิดิ (พื้�น้ ถิ่�่นเรีียกว่่า ลายล่่อง) หนึ่่�งช่่องฟืมื มีีเส้้นด้้ายยืืนสองเส้้นร้้อยผ่่านอยู่� ดังั นั้้�น หนึ่่�งช่่องของลายผ้า้
จึึงเท่่ากับั เส้น้ ยืืนสองเส้น้ ที่อ่� ยู่ใ� นรูฟู ืมื เดีียวกันั
ลายง้้างมููกจะเก็บ็ ลายแบบขึ้�นสองลงสอง ซ้้ำกัันไปเรื่�อย ๆ จนหมดหน้้าผ้า้ ช่่างทอจะต้้องเก็บ็ ลายบนเส้น้ ยืืน
ไว้เ้ สีียก่่อนแล้้วจึงึ ทอให้เ้ กิดิ ลวดลาย ลำดับั การเก็็บลายมีีดังั นี้้�

- 96 -

ไม้้ขััด ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใช้้ไม้ข้ ััดฟืืม ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

1. ใช้ไ้ ม้ข้ ัดั ฟืมื ขัดั เชืือกผููกตะกอและฟืมื ไว้้ ให้ต้ ะกอและฟืมื อยู่ช� ิดิ ติิดกันั ไม่่โคลงเคลง และทำให้ม้ ีีช่่องว่่างที่�่
หน้้าฟืืมมากขึ้น� เก็็บลายได้้ง่าย

การเก็็บลายง้้างมูกู

2. ใช้้ไม้้เก็บ็ ลายด้้วยมืือขวาจากด้า้ นขวาไปด้า้ นซ้า้ ย (กรณีีถนัดั มืือขวา) โดยวางมืือในลักั ษณะตามภาพ
- 97 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การเก็็บลายแบบขึ้ �นสอง-ลงสอง ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

3. เว้้นขอบริมิ ผ้า้ ไว้ห้ นึ่่�งช่อ่ ง เก็บ็ ลายขึ้�นสอง-ลงสอง ทำเช่น่ นี้้จ� นหมดหน้้าผ้้า (หนึ่่ง� หน่่วย คืือหนึ่่�งช่อ่ ง
ฟืืม ซึ่่ง� หนึ่่�งช่อ่ งฟืืมจะมีีเส้น้ ยืืนอยู่ส� องเส้น้ หากริมิ ผ้า้ ใส่่เส้้นยืืนมากเป็็นพิเิ ศษ ให้้ยึึดรูฟู ืืมเป็็นหลักั )

พลิกิ ไม้เ้ ก็บ็ ลายและดันั ออกจากตััวให้ช้ ิดิ ฟืมื

4. เมื่่�อเก็็บลายจนครบหน้า้ ผ้า้ แล้ว้ พลิกิ ไม้้เก็็บขึ้น� ให้ต้ั้ง� ฉากกับั เส้้นยืืน เส้้นยืืนจะแยกออกจากกันั เป็็น
เส้้นยกและเส้้นข่่ม เกิดิ เป็็นช่อ่ งว่่างระหว่่างเส้น้ ยืืน จากนั้้�นให้้ดันั ไม้เ้ ก็บ็ ออกจากตัวั จนชิิดฟืมื

- 98 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉมส่ง่ ไม้้หลาบเก็บ็ ด้้านหลัังตะกอ

5. หลังั จากนั้้น� ช่่างทอจะย้า้ ยลำดัับการเก็บ็ เส้้นยืืน ที่�อ่ ยู่ด� ้้านหน้า้ ฟืืม ไปที่�่ด้้านหลัังของฟืืมและ
ตะกอ เพื่่�อให้้มีีพื้น�้ ที่ใ่� นการทอผ้้า

วิิธีีการคืือ ใช้้มืือซ้า้ ยจับั ไม้เ้ ก็็บไว้้ให้ต้ั้�งขึ้น� อยู่ก� ่่อน และใช้้มืือขวาส่่งไม้้หลาบแทรกเข้้าไปในช่อ่ งว่่าง
ระหว่่างเส้้นยืืนที่่�เปิิดไว้้จากการพลิิกไม้เ้ ก็บ็ รอไว้้อยู่ก� ่่อนหน้้านี้้�

พลิิกไม้้หลาบขึ้ �น

6. พลิกิ ไม้้หลาบขึ้น� ตั้ง� ฉากกัับเส้น้ ยืืน ไม้ห้ ลาบมีีความกว้้างมากกว่่าไม้้เก็บ็ ให้เ้ กิดิ ช่่องว่่าง
ระหว่่างเส้้นยืืนที่่ก� ว้้างขึ้น� ทอผ้า้ ได้ส้ ะดวกขึ้�น

- 99 -