ตำราการทอผ้าลาวครั่ง

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ใส่่ไม้ด้ ิ้ �ว ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

7. เมื่่อ� ลำดับั การเก็็บเส้้นยืืนถููกย้า้ ยมาที่่�ไม้ห้ ลาบแล้้ว ช่่างทอจะใส่่ไม้้ดิ้�วในช่อ่ งที่�่ยกไม้ห้ ลาบเพื่่�อรัักษา
ลำดัับการเก็บ็ ลาย ในกรณีีที่�่ต้้องการใช้้ลายซ้้ำและเพื่่�อกันั ลายเสีียหายหากไม้้หลาบหลุุดออกในขณะทอ

การดัันไม้ด้ิ้ว� ไปเก็บ็ ที่่�ด้้านหลัังกี่�่

8. ช่า่ งทอจะดันั ไม้ด้ิ้ว� ออกจากตัวั ไปที่ด�่ ้้านหลัังกี่�่เพื่่�อให้้มีีพื้้�นที่่�ทำงานได้้สะดวก โดยอาจใช้้ไม้้ยาวดันั ไม้้
ดิ้�วขึ้น� ไป ไม่่ต้อ้ งลุุกออกจากกี่�่

- 100 -

การนำไม้้ขััดและไม้เ้ ก็บ็ ออก

9. นำไม้้ที่่�ขัดั เชืือกตะกอกับั ฟืืมออก ดึงึ ไม้เ้ ก็บ็ ออก ก่่อนที่�จ่ ะเริ่ม� การทอลาย

- 101 -

การทอลายง้า้ งมููก ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
ลายง้า้ งมููกเป็็นลายพื้น้� ฐานที่ใ�่ ช้้เส้้นพุ่�่งสีีเดีียวและใช้้เพีียงกระสวยอัันเดีียวในการทอ ลายที่่ป� รากฏจึึงไม่่ได้้
เกิดิ จากการตััดกัันของสีีพื้�้นและสีีลายผ้้า แต่่เกิิดจากการขััดเส้น้ พุ่ง�่ สีีเดีียวกัันในลำดับั ที่�่ต่่างกััน
ผ้า้ ทอลายง้้างมูกู ประกอบด้้วยการทอลาย 6 สอด เป็น็ เส้้นพุ่�่งลาย 1 สอด สลับั กับั เส้น้ พุ่่�งพื้�น้ 2 สอด ทำเช่น่
นี้้� 2 ครั้ง� จึึงครบรอบ ปรากฏเป็็นเนื้้�อผ้า้ ตามด้้านล่่าง

ผ้า้ ลายง้า้ งมููก (ด้า้ นล่า่ งเป็น็ ลายง้้างมูกู ทั่่ว� ไป ด้้านบนทอเป็น็ ลายง้้างมูกู สองสีีเพื่่อ� ให้เ้ ห็็นลายชััด)

- 102 -

ที่่�มาของภาพ ธััชเชษฐ ์์ ปราบปราม

กราฟแสดงโครงสร้้างผ้้าทอลายง้้างมููก (โครงสร้า้ งผ้า้ ทออย่่างสากล คือื การแสดงให้เ้ ห็น็ เส้้น
ด้า้ ยยืนื และด้า้ ยพุ่�งทุกุ เส้้น)

- 103 -

การทอพุ่ �งง้้างมููกด้้วยกระสวยสีีเดีียวกััน

ลำดับั การทอผ้า้ ลายง้า้ งมูกู มีีดัังนี้้�
1. พลิกิ ไม้้หลาบขึ้น� ดึึงให้ช้ ิดิ กัับตะกอ ทอพุ่�ง่ ง้้างมูกู ด้้วยกระสวยจากด้้านขวาไปด้า้ นซ้า้ ย

- 104 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉมใช้ม้ ืือซ้า้ ยรัับกระสวยและใช้้นิ้้�วมือื ขวาจััดริมิ ขอบผ้า้ ให้ส้ วยงาม

2. ใช้้มืือซ้า้ ยรับั กระสวย และใช้น้ ิ้้�วมืือขวาจััดขอบผ้้าให้้ตรงสวยงาม

การพลิิกไม้้หลาบลงและดันั ขึ้น� ออกจากตััว

3. พลิกิ เอาไม้ห้ ลาบลงและดัันออกจากตััวให้้ห่่างจากชุุดตะกอเชืือก โดยไม่่ต้อ้ งเอาออกจากเส้น้ ยืืน
- 105 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

กระทบฟืมื ให้เ้ ส้น้ พุ่�งชิดิ กััน ทั้้�งนี้้�อาจกระทบสองถึึงสามครั้้�งเพื่่อ� ให้เ้ นื้้อ� ผ้้าแน่น่ ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

4. กระทบฟืืมเพื่่�อให้เ้ ส้้นพุ่ง�่ ชิดิ กันั

ทอพุ่�งพื้้น� จากด้้านซ้้ายไปด้้านขวา

5. เหยีียบเท้้าเหยีียบด้า้ นซ้า้ ยเพื่่อ� ทอพื้�น้ พุ่่�งกระสวยจากด้า้ นซ้า้ ยไปด้า้ นขวา
- 106 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉมทอพุ่�งพื้้�นจากด้้านขวามาด้้านซ้า้ ย

6. เปลี่�ย่ นเท้า้ เหยีียบตะกอทอพื้น�้ กลัับจากด้้านขวามาด้้านซ้า้ ย จากนั้้น� ใช้้มืือขวาตบฟัันหวีีให้้เส้น้
พุ่ง�่ ชิิดกันั

พลิิกไม้้หลาบขึ้น� แล้ว้ ทอง้า้ งมููกพุ่�งจากด้้านซ้า้ ยไปด้้านขวา

7. พลิกิ ไม้ห้ ลาบขึ้น� อีีกครั้ง� แล้้วดึึงมาชิิดตะกอ ทอพุ่่�งง้้างมูกู ด้้วยกระสวยจากด้้านซ้้ายไปด้า้ นขวา
ใช้้มืือขวารัับกระสวยและใช้้มืือซ้า้ ยจัดั ขอบผ้า้ แล้ว้ ตบฟืืมให้้เส้้นพุ่�ง่ ชิดิ กััน

- 107 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การพลิกิ ไม้้หลาบลงและดัันออกจากตััว ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

8. พลิกิ ไม้้หลาบลง ดันั ขึ้�นให้้ห่่างจากชุุดตะกอ

ส่่งกระสวยจากด้้านขวามาด้้านซ้า้ ย กระทบฟืมื จากนั้�้นให้้พุ่�งพื้้น� จากซ้า้ ยมาขวา กระทบฟืืม
จบวิธิ ีกี ารทอลายง้้างมูกู ทั้ง�้ หมดมีีการสอดเส้น้ พุ่�ง 6 สอด

9. ทอพุ่ง่� พื้้�นจากด้า้ นขวามาด้า้ นซ้้าย กระทบฟืมื และทอพุ่่ง� พื้้�นจากซ้้ายมาขวา กระทบฟืมื
- 108 -

ที่ �่มาของภาพ ธััชเชษฐ ์์ ปราบปรามการทอลายไพฮูู
ลายไพฮูเู ป็็นลายในตััวคล้า้ ยกัับลายง้้างมููก มีีพื้น�้ ผิิวที่่�มีีความนููนสููงต่่ำมากกว่่าพื้น�้ ผ้้าที่่�เป็็นลายขัดั ทั่่�วไป
เล็็กน้อ้ ย แต่่แตกต่่างจากลายง้า้ งมูกู ที่่ล� ำดัับการเก็บ็ ลาย
• ลายง้า้ งมููก เก็บ็ ลายแบบขึ้น� สอง ลงสอง
• ลายไพฮูู เก็บ็ ลายแบบขึ้�นหนึ่่ง� ลงหนึ่่�ง
นอกจากนั้้�น การทอลายไพฮูู ยัังทอได้อ้ ีีกสองแบบคืือ ทอลายไพฮูู และลายไพฮููทอมููก ความแตกต่่างของการ
ทอทั้้�งสองแบบอยู่�ที่�ร่ ะยะช่อ่ งว่่างของพื้�น้ ผิิว ลายไพฮููทอมููกจะมีีระยะช่่องว่่างมากกว่่า
• ลายไพฮูู ทอด้้วยลายไพฮููหนึ่่�งสอด และพื้้�นลายขัดั หนึ่่�งสอด
• ลายไพฮูทู อมูกู ทอด้ว้ ยลายไพฮูหู นึ่่�งสอด และพื้น�้ ลายขััดสองสอด

กราฟแสดงลายไพฮูู (โครงสร้า้ งผ้้าทออย่่างสากล คือื การแสดงให้้เห็น็
เส้้นด้้ายยืนื และด้า้ ยพุ่�งทุกุ เส้น้ )

- 109 -

กราฟแสดงลายไพฮูทู อมูกู (โครงสร้้างผ้้าทออย่่างสากล
คือื การแสดงให้เ้ ห็น็ เส้น้ ด้้ายยืืนและด้้ายพุ่�งทุกุ เส้น้ )

- 110 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

เปรีียบเทีียบลายง้า้ งมููก ลายไพฮูู และลายไพฮููทอมููก

การใช้ไ้ ม้้เก็็บเพื่่อ� เก็บ็ ลายไพฮูู

ขั้้�นตอนการเก็็บลายไพฮูู
1. จัับไม้เ้ ก็บ็ ด้้วยมืือขวา ลายไพฮููใช้ก้ ารเก็็บแบบขึ้น� หนึ่่�งช่่องฟันั หวีี ลงหนึ่่�งช่อ่ งฟันั หวีี ทำเช่่นนี้้�ไปเรื่อ� ย ๆ
ทั้้�งหน้้าผ้้า

- 111 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ทอพุ่�งพื้้�นจากด้้านขวามาด้า้ นซ้้าย

หลัังจากนี้้ใ� ห้้ดำเนิินการอย่่างเดีียวกัันกัับการเก็บ็ ลายง้้างมูกู ประกอบด้ว้ ยการพลิิกไม่่เก็บ็ ลายขึ้น�
ใส่่ไม้ห้ ลาบที่ด่� ้า้ นหลัังตะกอ และใส่่ไม้้ดิ้�วไว้้บนเส้้นยืืน

- 112 -

การทอผ้้าลายขิดิ (ลายล่่อง) และลายจก (ลายเก็บ็ ) ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร์์โฉม

ช่า่ งทอผ้า้ ลาวครั่ง� เป็น็ กลุ่ม�่ คนที่ม�่ ีีฝีมี ืือในการทอผ้า้ สูงู สามารถทอได้ห้ ลากหลายเทคนิคิ ทั้้ง� การทอทั้้ง� มัดั หมี่่� จก
และขิิด หนัังสืือเล่่มนี้้อ� ธิบิ ายเฉพาะการทอผ้้าด้้วยเทคนิคิ จกและขิิดเท่่านั้้�นเนื่่อ� งจากวิธิ ีีการมีีความใกล้เ้ คีียงกััน
การทอมัดั หมี่ม่� ีีวิธิ ีีการที่แ่� ตกต่่างออกไป ควรแก่่การยกไปเขียี นแยกเป็็นเล่่มอีีกฉบับั หนึ่่ง�

การทอผ้า้ ด้ว้ ยเทคนิคิ การขิิดและจก มีีลักั ษณะร่่วมกันั คืือการใช้้เส้้นพุ่�่งพิิเศษเพื่่อ� สร้้างลวดลายให้้เกิดิ ขึ้น� บน
ผืืนผ้้า ช่า่ งทอแทรกเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษนี้้�ไปในระหว่่างการทอ สลัับกับั เส้น้ พุ่�่งธรรมดาที่ใ่� ช้ท้ อพื้�้นผ้า้ อาจจะอธิิบายได้้
อีีกอย่่างหนึ่่ง� ว่่าการทอจกและขิดิ คล้้ายกับั การปักั แต่่เป็็นการปักั แทรกไประหว่่างที่ท่� อผ้า้

ความแตกต่่างของขิดิ และจกคืือ

• การทอขิิดหรืือการทอลายล่่อง เส้้นพุ่ง�่ พิิเศษจะพุ่�ง่ จากริิมผ้า้ ถึงึ ริิมผ้า้ ข้้อสัังเกตคืือ ในแนวเส้้นพุ่่ง� เดีียวกันั
ลวดลายที่�ป่ รากฏจะมีีสีีเดีียว

• การทอจกหรืือการทอลายเก็บ็ เส้้นพุ่ง�่ พิิเศษจะแทรกอยู่�ในผืืนผ้้าเฉพาะตำแหน่่งนั้้น� ๆ ไม่่พุ่่ง� จากริมิ ผ้้า
ถึึงริิมผ้า้ ข้้อสัังเกตคืือ ในแนวเส้้นยืืนเดีียวกันั ลวดลายที่�่ปรากฏจะมีีหลายสีี

วิธิ ีีการทอผ้า้ แบบลาวครั่ง� เป็น็ การทอผ้า้ จากด้า้ นหลังั ลวดลายจกและขิดิ จึึงปรากฏที่ด่� ้า้ นล่่างของผ้า้ ที่อ�่ ยู่บ� นกี่�่
วิิธีีนี้้ม� ีีประโยชน์ใ์ นด้า้ นการเก็บ็ งานให้้เรีียบร้้อยได้ง้่าย ทำให้ผ้ ้้าแข็็งแรง ด้้านหน้้าและด้า้ นหลังั ผ้า้ จะเรีียบร้อ้ ย
เสมอกััน ปลายด้้ายไม่่หลุุดลุ่่�ย แม้้ช่่างทอผ้า้ จะไม่่เห็็นลายผ้า้ ด้้านหน้้าในขณะที่�่ทอก็ต็ าม

การเก็บ็ ลายและทอลายขิิดและจก

การเก็บ็ ลายหมายถึงึ การใช้้ไม้้เก็บ็ หรืืออุุปกรณ์์อื่�น ๆ สะกิดิ และคัดั แยกเส้น้ ยืืนออกเป็็นเส้้นยกและเส้้นข่่ม
เส้้นพุ่�่งพิิเศษก็จ็ ะสอดประสานกัับเส้น้ ยืืนตามลำดับั การเก็บ็ ลายนั้้�น ๆ ทำให้้เกิดิ ลวดลายบนผืืนผ้้า การเก็บ็ ลาย
จะทำเป็็นแถว ๆ ตามลำดัับการสอดเส้้นพุ่�่ง

การทอผ้า้ ลายขิดิ และจกจะเริ่ม� จากการเก็บ็ ลายด้ว้ ยไม้เ้ ก็บ็ เช่น่ เดีียวกับั การทอลายง้า้ งมูกู และไพฮูู หลังั จากนั้้น�
จึึงเสริิมเส้้นพุ่่ง� พิิเศษเข้้าไปในระหว่่างการทอเพื่่อ� ให้ล้ วดลายปรากฏบนผืืนผ้้า มีีลำดัับขั้น� ตอนดังั นี้้�

การใส่่ไม้้ขััดฟืมื

1. นำไม้้มาขัดั เชืือกแขวนฟืืมกัับตะกอให้้อยู่ร� วมกัันเพื่่อ� ให้ม้ ีีพื้�น้ ที่�ห่ น้้าผ้า้ ในสำหรับั เก็็บลาย
- 113 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใช้้ไม้้เก็็บลาย

2. ใช้้มืือขวาจับั ไม้้เก็็บเพื่่อ� เก็บ็ ลายจากด้้านขวาไปด้า้ นซ้า้ ย ขยัับปลายไม้้ขึ้น� ลงเพื่่�อสะกิิดเส้น้ ใยให้้อยู่�เหนืือ
ไม้้เก็็บ เป็็นเส้น้ ยก และอยู่�ด้า้ นล่่างไม้เ้ ก็็บ เป็น็ เส้้นข่่ม ทำเช่น่ นี้้�ไปเรื่�อย ๆ จนครบความกว้้างหน้า้ ผ้า้

- 114 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การเก็บ็ ลาย ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

3. ริมิ ผ้้าด้้านซ้า้ ยของผ้า้ ที่ม่� ีีความกว้้าง อาจจะควบคุุมไม้เ้ ก็บ็ ลายได้ย้ าก ช่่างทอผ้า้ อาจใช้้ มืือซ้้าย
ช่ว่ ยประคองหน้้าผ้้าให้้บังั คับั ไม้้ได้ส้ ะดวกขึ้น�

พลิกิ ไม้เ้ ก็็บ

4. เมื่อ� เก็็บลายเสร็็จให้้พลิกิ ไม้้เก็็บขึ้น� ให้้ตั้ง� ฉากกัับเส้้นยืืน แล้ว้ ดันั ชิิดกัับฟืืม เส้น้ ยืืนจะแยกออกจากกันั
เป็็นเส้น้ ยกและเส้้นข่่ม และมีีช่อ่ งว่่างระหว่่างเส้น้ ยืืนสำหรัับการสอดเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษ

- 115 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การสอดเส้้นพุ่�งพิเิ ศษด้้วยนิ้้ว� มือื

5. การจกคืือการสอดเส้้นพุ่�่งพิิเศษเข้า้ ไปในเนื้อ้� ผ้้าในระหว่่างการทอ ช่่างทอผ้้าใช้้นิ้้ว� มืือสอดเอาเส้้นด้า้ ย
เข้า้ ไปเกี่่ย� วกับั เส้น้ ยืืนหนึ่่�งเส้น้ ให้้ไม่่หลุุดออกง่าย แล้้วสอดเส้น้ พุ่ง่� พิิเศษนั้้น� เข้า้ ไประหว่่างเส้น้ ยืืน ตามตำแหน่่ง
ลวดลายที่�ก่ ำหนดไว้้

หากลวดลายมีีหลายสีี ช่า่ งทอก็็ใช้้เส้น้ ด้้ายหลายเส้้นตามสีีที่ก่� ำหนด และหากมีีสีีเดีียวกัันอยู่�ห่่างกััน ก็จ็ ะใช้้
เส้น้ ด้า้ ยคนละเส้น้ เพื่่�อลดการกระโดดของเส้้นพุ่�ง่

ในกรณีีการทอลายขิดิ หรืือลายล่่อง เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษจะอยู่ใ� นกระสวยแยกต่่างหาก เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษจะใช้ว้ ิธิ ีีพุ่ง�่ กระสวย
นั้้น� เข้้าระหว่่างช่อ่ งว่่างของเส้น้ ยืืนที่�เ่ ก็บ็ ลายไว้แ้ ล้ว้ โดยพุ่�ง่ จากริิมผ้า้ ไปริิมผ้า้ และพุ่ง�่ ซ้้ำกลับั อีีกครั้ง� ในช่อ่ งเดิิม
เพื่่อ� ทบให้เ้ ส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษหนาขึ้�นและเห็น็ ลายเด่่นชัดั

6. เทคนิิคการสอดเส้้นพุ่ง�่ พิิเศษให้้เรีียบร้อ้ ยและไม่่สัับสน คืือการสอดเส้้นพุ่ง�่ พิเิ ศษในทิศิ ทางเดีียวกันั กัับการ
พุ่�ง่ เส้้นพุ่่ง� พื้้น� ผ้า้ การทอลายแบบลาวครั่�ง ช่า่ งทอจะสอดเส้้นพุ่่�งพิิเศษหนึ่่ง� สอดสลัับกับั การทอพื้�น้ ผ้า้ หนึ่่ง� สอด
แล้้วทำเช่่นนี้้�ซ้้ำอีีกครั้�งหนึ่่�ง รวมเป็น็ สี่ส�่ อด จึงึ ครบหนึ่่ง� แถวลาย

ดังั นั้้น� เพื่่อ� ป้้องกันั การสับั สนว่่าได้ท้ อครบหนึ่่�งแถวลายแล้้วหรืือไม่่ ช่า่ งทอจะสอดทั้้ง� เส้้นพุ่�ง่ พิเิ ศษและเส้้นพุ่�่ง
พื้�น้ ในทางเดีียวกััน เริ่ม� จากด้้านขวาไปซ้า้ ย และซ้า้ ยกลับั มาขวา เมื่่อ� กระสวยกลัับมาอยู่�ที่ด่� ้า้ นขวา ปลายเส้้นพุ่ง�่
พิิเศษก็ก็ ลับั มาทางด้้านขวาด้้วย จึึงนัับว่่าครบหนึ่่�งแถวลาย

- 116 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การสอดเส้น้ พุ่�งพิเิ ศษสอดแรกของลาย ช่่างทอสอดเส้น้ พุ่�งจากขวามาซ้า้ ย

7. เมื่อ� สอดเส้้นด้้ายพิเิ ศษครบทั้้�งหน้า้ ผ้า้ แล้้ว ช่า่ งทอจะนำไม้ข้ ัดั เชืือกที่่�แขวนชุุดฟืมื และตะกอออก

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

นำไม้ข้ ััดเชืือกออก

- 117 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใส่ไ่ ม้ห้ ลาบ

8.ช่่างทอจะใส่่ไม้้หลาบด้้านหลัังตะกอเชืือกเพื่่�อย้้ายลำดัับการเก็็บลายจากด้้านหน้้าฟืืมไปอยู่ �บนเส้้นยืืน
ด้้านหลัังตะกอ โดยสอดไม้้หลาบเข้า้ ช่่องว่่างระหว่่างเส้้นยืืนที่เ�่ กิิดจากการพลิิกไม้้เก็บ็ ค้า้ งไว้้อยู่�แล้้ว

เทคนิคิ การใส่่ไม้้หลาบให้ง้่ายคืือให้เ้ อีียงไม้้หลาบเล็็กน้อ้ ยจะช่ว่ ยให้ป้ ลายไม้ห้ ลาบไม่่เกี่ย�่ วกับั เส้้นยืืนได้้ง่าย
ลดความผิดิ พลาดในการสอดไม้ห้ ลาบไม่่ตรงช่่อง

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

พลิิกไม้ห้ ลาบขึ้�น

9. พลิิกไม้ห้ ลาบขึ้�นดึึงชิิดตะกอ

- 118 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การใส่ไ่ ม้้ดิ้�ว ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

10. ใส่่ไม้ด้ิ้ว� ระหว่่างช่่องว่่างเพื่่อ� คั่น� ด้้ายยืืนตามลายเก็็บ ลายที่เ�่ ก็บ็ ไว้้ในไม้ด้ิ้�วสามารถนำมาทอได้้
อีีกครั้�งโดยไม่่ต้้องเก็็บลายใหม่่ ช่่วยประหยััดเวลา

การดันั ไม้้ดิ้�ว

11. ใช้้ไม้ห้ ลาบดัันไม้ด้ิ้ว� ให้ห้ ่่างจากตะกอ หากมีีแถวลายจำนวนมาก ไม้ด้ิ้ว� ก็จ็ ะมีีจำนวนมากและใช้้
พื้น้� ที่่�บนเส้้นยืืนมากเช่น่ เดีียวกััน หากช่่างทอผ้้าใช้้กี่ท่� ี่ม�่ ีีตะกอลอย ไม้้ดิ้ว� ก็จ็ ะย้้ายไปอยู่ใ� นตะกอลอย ซึ่่ง� อยู่�
ในแนวตั้ �ง

- 119 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การดึึงไม้้เก็็บออก

12. ดึงึ ไม้เ้ ก็็บออกจากเส้น้ ยืืนวางไว้้ในถัังเก็็บอุุปกรณ์ด์ ้า้ นข้า้ ง

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

การกระทบฟืืม

13. กระทบฟืืมเพื่่อ� ให้้ด้้ายพุ่�่งชิดิ กััน

- 120 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การพุ่่�งกระสวยทอพื้้น� ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

14. เหยีียบเท้้าเหยีียบด้้านขวาแล้ว้ พุ่ง�่ กระสวยเพื่่�อทอพื้น�้ ผ้้าคั่น� ระหว่่างลาย โดยพุ่่ง� กระสวยจาก
ด้า้ นขวาไปด้้านซ้า้ ย

การตบฟืมื

15. กระทบฟืมื เพื่่�อให้ด้ ้า้ ยพุ่�่งชิิดกันั หากเป็็นผ้า้ หน้้ากว้า้ งควรใช้ส้ องมืือเพื่่�อประคองให้้การกระทบ
เสมอกันั ทั้้�งซ้้ายและขวา

- 121 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม การพลิกิ ไม้้หลาบขึ้�น

16. หลัังจากนี้้�ช่า่ งทอจะสอดเส้น้ พุ่่ง� พิเิ ศษในตำแหน่่งลายเดิิมอีีกหนึ่่�งครั้ง� ลวดลายนี้้�ได้เ้ ก็็บบนเส้น้
ยืืนไว้ก้ ่่อนแล้้วในไม้้หลาบ ช่่างทอเพีียงพลิิกไม้้หลาบขึ้น� ดึึงให้้ชิดิ ตะกอ

การใส่่ไม้้ขััด

17. ใส่่ไม้ข้ ััดเชืือกที่�แ่ ขวนชุุดฟืืมและตะกอเพื่่อ� ให้้มีีพื้้�นที่ห่� น้า้ ผ้้าในการสอดเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษ
- 122 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

การสอดเส้น้ พุ่�งพิเิ ศษจากซ้้ายไปขวา ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร์์โฉม

18. ใช้น้ ิ้้ว� สอดเส้้นพุ่ง่� พิเิ ศษในตำแหน่่งลายเดิิมอีีกครั้ง� โดยสอดจากทางซ้้ายไปขวา ทำจนหมดหน้า้ ผ้้า

การเอาไม้้ขััดออก

19. เอาไม้ข้ ััดเชืือกแขวนชุุดฟืมื และตะกอออก ก่่อนทอพื้น�้ ผ้า้
- 123 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม การพลิกิ ไม้้หลาบให้น้ อนลงและเลื่อ� นไม้้หลาบไปด้า้ นหน้้า

20. พลิิกไม้้หลาบลงและดัันไม้้หลาบออกจากตัวั ให้ห้ ่่างจากชุุดตะกอ

พุ่�งกระสวยทอพื้้น� จากด้า้ นซ้้ายไปด้า้ ยขวา

21. เหยีียบเท้้าเหยีียบด้า้ นซ้้าย แล้้วทอพุ่ง่� กระสวยทอพื้�น้ จากด้า้ นซ้า้ ยไปด้้านขวา จากนั้้�นตบฟืมื ให้้
ด้า้ ยพุ่่�งชิดิ กััน เป็็นอันั เสร็็จการทอหนึ่่ง� แถวลาย ช่่างทอจะทำซ้้ำด้้วยวิิธีีเดีียวกันั ในลายแถวถัดั ไป ต่่อไป
เรื่อ� ย ๆ จนครบ

- 124 -

การทอลายขิิด (ลายล่่อง)
การทอลายขิิดใช้ก้ ระบวนการเดีียวกัันกัับการทอลายจก แตกต่่างกัันที่�่ขั้น� ตอนการสอดเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษ การทอ
ขิดิ ใช้เ้ ส้้นด้า้ ยในกระสวยที่ส่� ีีต่่างจากสีีพื้น้� พุ่่ง� เข้า้ ช่อ่ งว่่างระหว่่างเส้น้ ยืืน จากริิมผ้า้ ด้า้ นหนึ่่ง� ถึึงริิมผ้า้ อีีกด้า้ นหนึ่่�ง
โดยไม่่ใช้้นิ้้ว� สอดเส้น้ พุ่่�งเป็็นช่่วง ๆ อย่่างเช่่นลายจก ลายขิดิ จึึงปรากฏเป็็นสีีเดีียวในแนวหน้้าผ้า้ ต่่างจากลายจก
ที่ม�่ ีีหลายสีี
เพื่่�อให้เ้ ส้้นพุ่�ง่ พิิเศษมีีความหนามากกว่่าเส้้นพุ่่�งพื้้�น ทำให้้ลายเห็น็ เด่่นชัดั ช่่างทอผ้้าจะพุ่ง่� กระสวยสองครั้ง�
ไป-กลัับ เพื่่อ� ทบให้เ้ ส้น้ พุ่ง่� หนาเป็น็ สองเท่่าในช่อ่ งว่่างเดีียวกันั ก่่อนที่�่จะสลับั การทอด้ว้ ยเส้น้ พุ่่ง� พื้้�นลายขัดั

การเก็บ็ รัักษาลวดลายบนเส้้นยืืน

การเก็บ็ ลายเป็็นขั้น� ตอนที่่ใ� ช้้เวลานาน ช่า่ งทอผ้า้ จึึงมีีวิิธีีการเก็็บรัักษาลำดับั การเก็บ็ ลายนั้้น� ไว้บ้ นเส้้นยืืน
ทำให้้ประหยััดเวลาในการทอ การเก็็บรักั ษาลวดลายผ้้ามีีสองวิธิ ีี คืือ

• การเก็บ็ ลายด้ว้ ยไม้ด้ิ้�วไว้บ้ นเส้น้ ยืืน วิธิ ีีนี้้ม� ีีข้้อดีีคืือทำได้ง้่าย ไม่่ต้้องจััดเตรีียมกี่�อ่ ย่่างพิิเศษ อีีกทั้้ง� ช่่างทอ
ยัังมีีอิิสระในการสร้้างสรรค์์ลวดลายอย่่างไม่่สิ้้�นสุุด แต่่ข้้อเสีียคืือใช้้เวลามากในการทำงาน รวมทั้้�ง
สามารถใช้ไ้ ม้้ลายนั้้�นได้้อีีกเพีียงครั้ง� เดีียว จึงึ ไม่่เหมาะกัับการผลิิตผ้้าแบบซ้้ำ ๆ

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร ์์โฉม

การเก็บ็ รัักษาลายด้้วยไม้ด้ิ้�วบนเส้้นยืนื

- 125 -

กี่�ท่ อผ้า้ แบบที่�่มีีตะกอลอย

• การเก็็บลายด้้วยตะกอลอย (ตะกอใหญ่่ หรืือโตงเตง ก็็เรีียก) ตะกอลอยเป็น็ อุุปกรณ์เ์ สริมิ ที่่�มีีหน้า้ ที่เ่� ก็บ็
รักั ษาแถวการเก็บ็ ลายเอาไว้้ เพื่่�อให้้นำมาใช้ใ้ นภายหลัังได้ง้่าย ประหยัดั เวลา และสามารถนำมาใช้้ซ้้ำได้้
เรื่�อย ๆ จนกว่่าจะเสีียหายไป อย่่างไรก็็ดีี วิธิ ีีนี้้�เหมาะกับั การผลิิตผ้า้ ลายซ้้ำ ๆ อย่่างต่่อเนื่่อ� ง ไม่่เหมาะกับั
การทอคิิดค้น้ ลายใหม่่ ๆ ไปเรื่อ� ย ๆ เพราะการเก็็บลายในครั้ง� แรกใช้้เวลานาน ทั้้�งยังั ต้อ้ งมีีการเตรีียมกี่่�
ทอผ้้าเป็น็ พิิเศษ เพิ่่�มต้น้ ทุุนในช่ว่ งต้้นแก่่ช่่างทอผ้า้

- 126 -

ปัญั หาที่่�อาจเกิิดขึ้้�นระหว่่างการทอ ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม

ในการทอผ้้าด้ว้ ยมืือ ช่่างทอที่�เ่ พิ่่ง� เริ่�มต้น้ เรีียนรู้้�มัักจะประสบกับั ปัญั หาและความผิิดพลาดในการทำงาน ใน ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
ส่่วนท้้ายบทนี้้จ� ึึงนำเสนอปััญหาที่่พ� บบ่่อย เพื่่�อให้้ผู้�เรีียนได้้มีีความระมััดระวังั มีีความสามารถในการป้้องกันั และ
แก้้ปัญั หาที่่พ� บระหว่่างทอได้้ ทำให้ผ้ ้้าทอมีีความปราณีีต มีีคุุณภาพสูงู

ปัญั หาจากด้า้ ยพุ่่ง�
1. ด้้ายพุ่่�งตึงึ เกิินไป
หากด้้ายพุ่�ง่ ตึงึ เกิินไปจะมีีผลทำให้ข้ อบผ้้าบีีบตััวรัดั เข้า้ หากันั ทำให้้ขอบผ้า้ ไม่่ตรงเสมอกัันและบีีบรัดั ด้า้ ยยืืน
ด้า้ นข้า้ งขาดได้้ การบีีบตัวั ของขอบผ้า้ ทำให้้ฟัันหวีีดึงึ เข้า้ หากัันเกิิดการเสีียหายได้้ แก้้ปััญหาด้ว้ ยการผ่่อนด้า้ ยพุ่่ง�
ให้ต้ ึงึ พอดีี เมื่อ� พุ่ง�่ กระสวยไปอีีกด้า้ นแล้ว้ ควรจัดั ขอบผ้า้ ให้ต้ รงเสมอกันั หลังั จากตบฟืมื ให้ส้ ังั เกตแนวด้า้ ยพุ่ง�่ อีีกครั้ง�

ลัักษณะขอบผ้า้ ที่�ท่ อพุ่�งด้ว้ ยความตึึงไม่่เท่า่ กััน

2. ด้้ายพุ่่�งหย่่อนเกินิ ไป
หากด้้ายพุ่่�งหย่่อนเกินิ ไป เมื่อ� ตบฟันั หวีีด้้ายส่่วนเกิินจะกระจุุกตัวั กัันเป็น็ ริ้�วอย่่างเห็น็ ได้ช้ ััด ทำให้้เนื้้อ� ผ้้าไม่่
เรีียบเสมอกััน แก้ป้ ััญหาโดยการสัังเกตว่่าหลัังจากพุ่่�งกระสวยแล้ว้ ด้้ายพุ่ง�่ ที่่ห� น้้าผ้้ามีีความหย่่อนพอดีีหรืือไม่่
เมื่อ� ตบฟัันหวีีแล้ว้ หน้า้ ผ้า้ ควรเรีียบร้อ้ ยเสมอกััน

ลัักษณะการทอด้า้ ยพุ่�งหย่อ่ นเกิินไป

- 127 -

3. ด้า้ ยพุ่�่งเป็็นปม ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
หากเส้น้ พุ่�่งไม่่เรีียบสม่่ำเสมอกันั หรืือเป็น็ ปม ผ้า้ ทอจะมีีตำหนิิเป็็นจุุดนููนออกมาเห็น็ ได้้ชััด อาจเกิิดจาก
กระสวยที่�่ใช้พ้ ุ่�ง่ มีีด้้ายสาวออกมาความยาวมากเกินิ ไป หรืือด้้ายมัดั เป็็นกระจุุก ควรป้้องกันั ด้ว้ ยการสัังเกต ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศิิชา ศรีีจัันทร์์โฉม
ลักั ษณะเส้น้ พุ่่ง� หากมีีปมให้แ้ ก้้ปมเชืือกก่่อนทอพุ่่�ง หากมีีเส้น้ พุ่�่งออกมาจากกระสวยมากเกินิ ไป ควรหมุุนหลอด
กระสวยดึึงด้า้ ยกลัับก่่อนทอ

ลัักษณะด้า้ ยพุ่�งเป็น็ ปม

4. ด้า้ ยพุ่่ง� ขาด
หากด้า้ ยพุ่�่งขาดในขณะที่่ท� อ ควรต่่อหรืือทาบด้า้ ยใหม่่ให้ม้ ีีรอยน้้อยที่ส�่ ุุด อาจใช้้วิธิ ีีการเหลื่่อ� มปลายเส้้นพุ่ง�่
เดิมิ กัับปลายเส้น้ พุ่่�งใหม่่เล็ก็ น้้อย มิิเช่่นนั้้น� ผ้้าอาจมีีตำหนิเิ ห็็นเป็็นช่อ่ งว่่างบนผ้า้
5. ด้้ายพุ่ง�่ ซ้้ำแถว
ลัักษณะของผ้้าที่�ม่ ีีการทอพุ่ง�่ ซ้้ำ จะสัังเกตได้จ้ ากแนวทอพุ่่�งจะนูนู ขึ้น� กว่่าแนวด้า้ ยพุ่�่งอื่�น อาจเกิิดจากการไม่่
ได้้เปลี่�่ยนตะกอเพื่่�อยกเส้้นยืืนก่่อนที่่�จะพุ่ง�่ อีีกครั้�ง แก้้ไขด้้วยการทอแก้ย้ ้อ้ นกลัับมาแก้ป้ ัญั หาในแนวที่ท�่ อพุ่่�งซ้้ำ
เพื่่�อเปลี่�ย่ นตะกอเหยีียบให้้ถูกู ต้้อง
6. ด้า้ ยพุ่ง�่ ทอเอีียง
การทอด้้ายพุ่�ง่ เอีียง จะสัังเกตได้้จากเนื้้�อผ้้าด้้านหนึ่่�งจะชิดิ กันั มากส่่วนอีีกด้้านหนึ่่�งจะห่่างอย่่างเห็็นได้้ชัดั
อาจเกิิดจากการแขวนฟืมื เอีียงหรืือการกระทบฟืมื ที่�่น้้ำหนักั มืือไม่่สม่่ำเสมอ สามารถแก้ไ้ ขปัญั หาด้ว้ ยการปรับั น้้ำ
หนัักมืือ ค่่อย ๆ ทอให้้แนวผ้้ากลัับมาตรงดังั เดิิม รวมทั้้�งการปรัับการแขวนฟืืมให้้ขนานกับั แนวของไม้ก้ ำพั้้�น จะ
ทำให้ผ้ ้้าทอออกมาในแนวตรงกัันตลอด

ลัักษณะการทอตบฟืมื เอีียง

- 128 -

ปัญั หาจากด้า้ ยยืืน ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
1. ด้า้ ยยืืนขาด
ลักั ษณะผ้้าทอที่่�มีีด้้ายยืืนขาดจะสังั เกตได้้จากช่อ่ งว่่างตามแนวเส้น้ ยืืน ทำให้้ผ้้าเป็็นตำหนิิ จึึงควรแก้ไ้ ขด้้วย ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร์์โฉม
การต่่อด้้ายยืืนให้เ้ รีียบร้อ้ ย สังั เกตเส้น้ ยืืนและกี่�่ทอผ้า้ เสมอ
ด้้ายที่ท�่ ำเส้้นยืืนควรใช้้ด้า้ ยที่�่มีีความเหนีียวทนไม่่ขาดง่าย ในอดีีตมักั ใช้ด้ ้า้ ยยืืนที่ท�่ ำจากฝ้า้ ยที่เ่� กลีียวแล้ว้ แช่่
น้้ำต้้มข้้าวทิ้้ง� ไว้ห้ นึ่่ง� คืืนเพื่่�อเพิ่่�มความแข็็งแรง หรืือใช้แ้ ปรงจุ่�่มน้้ำแป้ง้ บนด้้ายยืืนที่ต�่ ิดิ ตั้ง� บนกี่�ท่ อผ้า้ ได้้เช่่นกันั

ลัักษณะด้้ายยืนื ขาด

2. ด้้ายยืืนตึงึ หรืือหย่่อนเกินิ ไป
ด้า้ ยยืืนตึงึ เกิินไปจะทำให้ก้ ารยกตะกอได้้ไม่่ดีี ช่่องว่่างในการพุ่่�งกระสวยจะแคบทำให้้กระสวยติดิ ขััดได้้และ
ทำให้ด้ ้้ายยืืนขาดง่าย แก้ไ้ ขปััญหาด้ว้ ยการดึึงหััวหููกใหม่่ให้้ได้้ความตึงึ ที่�เ่ หมาะสม
ด้้ายยืืนที่่�หย่่อนเกิินไปจะทำให้้มีีปััญหาในการตบฟืืมเพราะทำให้้เส้้นยืืนย่่นมาตามแรงกระทบเส้้นพุ่�่งจึึงไม่่ชิิด
กันั แก้ไ้ ขปัญั หาด้้วยการดึงึ หัวั หูกู ใหม่่ให้้ได้้ความตึงึ ที่เ่� หมาะสมเช่น่ กััน
หากเส้น้ ยืืนตึึงไม่่สม่่ำเสมอกััน จะทำให้ผ้ ้า้ ไม่่เรีียบ บางส่่วนเนื้้�อเรีียบ บางส่่วนเนื้�อ้ ยัับย่่น และอาจทำให้ก้ าร
ทอผ้้ามีีปัญั หาสอดเส้้นพุ่ง่� ยาก เสี่�่ยงต่่อการผิิดพลาด ช่า่ งทอผ้า้ ต้้องใส่่ใจกัับความตึึงของเส้น้ ยืืนอยู่เ� สมอ

ลัักษณะผ้า้ ย่่นจากด้า้ ยยืนื ที่�่มีีความตึึงหย่่อนไม่่เท่า่ กััน
สัังเกตผ้้าที่�่ย่น่ ด้า้ นขวามืือ

- 129 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม เทคนิิคการทอผ้้าที่่�เป็น็ ประโยชน์์

1. การจัดั ขอบผ้า้ สำหรัับเส้น้ พุ่่ง� พิิเศษ ผ้า้ ลายขิิด
ผ้้าลายขิดิ มัักจะมีีปััญหาขอบไม่่ตรงสวยงาม เนื่่อ� งจากแนวริิมผ้้าของเส้้นพุ่ง่� พื้�น้ กับั เส้น้ พุ่่�งพิิเศษไม่่ตรงกััน
ช่่างทออาจแก้้ปััญหาได้โ้ ดยการเอาเส้น้ พุ่ง่� พิเิ ศษมาเกี่�ย่ วไว้ก้ ัับเส้น้ ยืืนที่ร่� ้้อยในฟันั หวีีริิมสุุดของผ้้าทั้้ง� สองด้้าน

ใช้น้ ิ้้�วเกี่่�ยวด้า้ ยขอบผ้า้
คู่่�สุุดท้้ายให้้ยกขึ้ น�

สอดกระสวยให้้เส้น้ พุ่�ง
ลอดเกี่ย�่ วกัับเส้้นยืืนที่่ร� ิิมผ้้า
ไว้ก้ ่อ่ นพุ่�งกระสวยกลัับ

วิธิ ีีดังั กล่า่ วช่ว่ ยให้ข้ อบ
ด้า้ นข้้างเรีียบตรงกััน

- 130 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม 2. การเก็็บปลายด้้ายจก
เมื่�อเก็็บลายจกครบถ้้วนแล้้ว ในแถวสุุดท้า้ ยจะต้้องผููกด้า้ ยพุ่ง�่ พิเิ ศษไม่่ให้้ด้า้ ยหลุุดด้้วยการพัันที่่ด� ้า้ ยยืืนคู่�
สุุดท้้ายของลาย โดยพันั เส้น้ พุ่ง�่ พิิเศษรอบเส้้นยืืนสองรอบ หลัังจากนั้้น� จึงึ สอดเส้น้ พุ่�่งพื้น�้ ผ้้าซึ่�่งทำหน้้าที่�่ยึึดให้้เส้น้
พุ่่�งพิเิ ศษอยู่ก� ัับที่�่ ไม่่หลุุดง่าย

หยิิบเส้้นยืืนคู่่�สุดุ ท้า้ ยที่�่
อยู่�ริมหน่่วยลายนั้น�้ ๆ

พันั เส้น้ ด้้ายพุ่�งพิเิ ศษรอบ
เส้น้ ยืนื นั้น้� สองรอบ

กระทบฟืมื ให้เ้ ส้้นพุ่�ง
ชิิดกััน เมื่่อ� ทอไปได้้
ระยะหนึ่ง�่ แล้้ว จึึงใช้้
กรรไกรตััดให้ป้ ลายด้้าย
เหลืือยาวประมาณ
1 เซนติเิ มตร
เพื่่อ� ความเรีียบร้อ้ ย

- 131 -

ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม 3. การดูลู ายผ้า้ จากแซง (ตัวั อย่่างลายผ้า้ )
แซงหมายถึงึ ตัวั อย่่างผ้า้ ที่ใ่� ช้เ้ ป็น็ ต้น้ แบบในการทอลวดลายผ้า้ ผืืนใหม่่แซงอาจเป็น็ ผ้า้ ขนาดใดก็ไ็ ด้้ไม่่ว่่าจะเป็น็
ผ้า้ ชิ้�นเล็ก็ เท่่าใดก็น็ ับั ว่่าเป็น็ ตันั ทางของการสร้า้ งสรรค์ง์ านได้้ทั้้ง� สิ้�น ช่่างทอผ้า้ ศึกึ ษาลวดลายจากแซง โดยดููจาก
ผ้า้ จริิงและอ่่านว่่าลำดัับการทอเป็็นอย่่างไร แต่่ละแถวเก็็บลายอย่่างไร จัดั วางสีีและลวดลายอย่่างไร แล้้วทำตาม
หรืือปรับั เปลี่่ย� นตามจิินตนาการ ช่่างทอจึึงมัักเก็็บผ้า้ เก่่าไว้เ้ พื่่อ� ศึึกษาเป็น็ ต้น้ ทุุนในการทำงาน
แม้ว้ ่่าช่่างทอผ้้าลาวครั่ง� จะทอจากด้า้ นหลััง แต่่การอ่่านแซงจะอ่่านจากด้า้ นหน้้าเพื่่�อให้้เห็น็ ลวดลายได้ช้ ััดเจน
ช่่างทอสามารถอ่่านลวดลายที่่�เห็น็ เป็น็ ลำดับั การทอได้้ โดยดูจู ากแนวเส้้นยืืนและเส้้นพุ่่�ง แล้ว้ นับั จังั หวะการเว้้น
ลาย และความหนาของรูปู ทรงว่่าครอบคลุุมเส้้นยืืนเท่่าใด แล้้วแปลงเป็็นลำดัับการเก็็บลายได้้อย่่างตรงไปตรง
มา

การดูตู ััวอย่า่ งในการเก็บ็ ลาย

- 132 -

4. การดึึงหูตู อบ (การใช้้ลายที่่�เก็็บไว้้ในไม้้ดิ้ว� ) ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
ช่่างทอใช้้การคั่�นไม้้ดิ้�วเพื่่�อเก็็บลายและบัันทึึกไว้้บนกี่�่ทอผ้้า เมื่ �อต้้องการใช้้งาน ลายในไม้้ดิ้�วจะนำมาใช้้ทอ
อีีกครั้ง� เพื่่อ� ทอลายเดิิม โดยเรีียงลำดับั แบบย้อ้ นกลัับทีีละแถว การดึงึ ไม้ด้ิ้�วกลัับมาใช้้ทออีีกครั้�งเรีียกว่่าการดึงึ หูู
ตอบมีีขั้้น� ตอนดัังต่่อไปนี้้�

ดึึงไม้ด้ิ้ว� ลง

4.1 ดึงึ ไม้้ดิ้ว� จากด้า้ ยยืืนที่�่เก็บ็ ลายไว้ล้ งมาใกล้้ตัวั โดยเรีียงทีีละไม้จ้ ากแถวท้า้ ยสุุดไปแถวแรกสุุด

กดไม้ห้ ลาบไปตามไม้ด้ิ้�ว

4.2 ใช้ไ้ ม้้หลาบแทรกไปในเส้น้ ยืืนตามแนวที่ไ�่ ม้้ดิ้ว� สอดอยู่� โดยกดปลายไม้้หลาบบนไม้ด้ิ้ว� เล็ก็ น้้อยให้้มีีช่่องว่่าง
ของเส้น้ ยืืนตามลายเก็็บ แล้้วเลื่อ� นไม้ห้ ลาบไปตามแนวช่อ่ งว่่างนั้้น�

- 133 -

ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร์์โฉม
ที่ �่มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศรีีจัันทร์์โฉม

ดึึงไม้ด้ ิ้ �วลง

4.3 วางไม้ห้ ลาบที่�่กึ่�งกลางของชุุดด้้ายยืืน

กดไม้้หลาบไปตามไม้้ดิ้ �ว

4.4 พลิิกไม้ห้ ลาบตั้ง� ขึ้น� ดึงึ ให้้ชิิดตะกอเพื่่อ� ยกด้า้ ยยืืนตามลายที่เ�่ ก็็บไว้้ จากนั้้�นให้ท้ ำตามขั้�นตอนการทอปกติิ
หากต้อ้ งการใช้ไ้ ม้ด้ิ้ว� ลำดับั ถัดั ไป ช่า่ งทอต้อ้ งดึงึ ไม่่ดิ้้ว� ปัจั จุุบันั ออกก่่อน จึงึ จะสามารถเลื่อ� นไม่่ดิ้้ว� ลำดับั ถัดั ไปลงมาได้้

- 134 -

5. การแก้ป้ ััญหาเส้น้ ยืืนที่ใ�่ กล้้จะหมด ที่่�มาของภาพ นางสาวศศ ิิชา ศร ีีจัันทร ์์โฉม
เมื่่อ� เส้น้ ยืืนใกล้ห้ มดจนมีีความยาวไม่่เพีียงพอที่จ่� ะมัดั รวบขึงึ กับั ไม้ค้ านกี่ท่� อผ้า้ ได้อ้ ีีก ช่า่ งทอผ้า้ สามารถแก้ป้ ัญั หา
โดยผููกด้้ายยืืนแบ่่งเป็็นช่อ่ เล็็กลง คล้้องไว้ก้ ัับท่่อนไม้อ้ ีีกท่่อนให้้มีีความตึงึ เสมอกันั แล้ว้ ใช้เ้ ชืือกผููกไม้น้ ั้้น� กับั คาน
ของกี่่�ทอผ้า้ อีีกครั้ง� หนึ่่�ง

ผููกปลายเส้้นยืืนกัับไม้้

ใช้้เชืือกผูกู ไม้้ดึึงกัับคานกี่่ท� อผ้้า

- 135 -

บทที่่� 6

แบบฝึกึ หััดการทอผ้้าลายพื้�้นฐาน

เนื้้�อหาของบทนี้้ค� ืือแบบฝึกึ หััดการทอผ้้าลายพื้�น้ ฐาน ซึ่ง�่ ประกอบด้้วยลายประกอบเป็น็ ส่่วนใหญ่่ (ภาษา
ถิ่่�นเรีียกว่่า ลายเครื่อ� งป้อ้ ง) ผู้�เรีียนสามารถเลืือกได้้ว่่าจะดููจากหน้า้ ที่่�เป็็นการสรุุปลักั ษณะลาย หรืือดููจากลำดับั
การทออย่่างละเอีียดที่�ม่ ีีในหน้้าถัดั ไป ผู้�เขียี นได้พ้ ิิจารณาคััดเลืือกลายที่่�พบเห็็นได้้บ่่อย ทอได้ง้่าย แต่่เป็็นพื้้�นฐาน
ที่�่สำคััญก่่อนที่จ�่ ะทอลวดลายที่่�ซับั ซ้้อนขึ้น� ไป หากผู้�เรีียนสามารถทอลายที่�่ปรากฏในบทนี้้�ได้เ้ กิินกึ่�งหนึ่่�ง ผู้�เรีียน
คนนั้้�นย่่อมมีีทักั ษะที่�เ่ พีียงพอสำหรัับการทอในขั้น� ที่�่สููงขึ้�นไปได้อ้ ย่่างไม่่ยากเย็น็

- 136 -

การอ่่านกราฟลายผ้า้

นักั ออกแบบและช่า่ งทอผ้้าจำนวนมากใช้ก้ ระดาษที่�ม่ ีีตารางขนาดเล็ก็ หรืือกระดาษกราฟ เป็็นเครื่�องมืือ
ในการออกแบบและจัดั เก็บ็ ลวดลายผ้า้ ทอการเขียี นลวดลายผ้า้ บนกระดาษกราฟเป็น็ การใช้ส้ ัญั ลักั ษณ์เ์ ชิงิ เทคนิคิ
แทนค่่าผ้า้ ทอที่เ่� กิิดจากการขัดั สานกัันของเส้น้ ด้้ายเป็น็ การประยุุกต์ใ์ ช้้วิธิ ีีการออกแบบผ้้าทออย่่างสากลนำมาใช้้
กับั การทอผ้้าแบบพื้น�้ ถิ่�น่
กราฟลายผ้า้ สำหรับั ผ้า้ จกและผ้้าขิิดสามารถอ่่านได้้ดัังนี้้� (กรุุณาดูภู าพประกอบ)
1. หนี่�ง่ ช่อ่ งในแนวตั้�ง มีีค่่าเท่่ากัับหนึ่่ง� ช่่องฟัันหวีี ซี่�ง่ มีีค่่าเท่่ากัับเส้น้ ยืืนสองเส้น้ ที่่�ร้้อยอยู่ใ� นฟันั หวีี
ช่อ่ งเดีียวกันั
2. หนี่่ง� ช่อ่ งในแนวนอน มีีค่่าเท่่ากัับหนึ่่ง� แถวลาย ซี่�่งในการทอผ้า้ แบบลาวครั่�งนั้้�น หนี่่ง� แถวลายประกอบ
ด้้วยเส้น้ พุ่�่งสี่่ส� อด เป็็นเส้้นพุ่�ง่ พื้้�นหนึ่่ง� สอด สลับั กัันกับั เส้้นพุ่�่งพิเิ ศษหนี่่�งสอด ทำเช่น่ นี้้�อีีกครั้ง� หนึ่่�งในทิศิ ทาง
ตรงกันั ข้้าม รวมกันั ได้้ทั้้�งหมดสี่ส�่ อด

ตััวอย่่างแสดงโครงสร้้างการอ่า่ นลายต่อ่ หน่่วย

เมื่่�อนำช่่องในแนวตั้�งและแนวนอนมาประกอบกััน จุุดที่�่ตััดจึึงมีีค่่าเท่่ากัับหนึ่่�งช่่องของลายผ้้าจกและผ้้าขิิด
ช่า่ งทอผ้า้ และนักั ออกแบบที่เ�่ ห็็นตารางเช่น่ นี้้ก� ็เ็ ข้้าใจได้้ทัันทีีว่่าต้้องทออย่่างไร

ตััวอย่่างแสดงการเปรีียบเทีียบโครงสร้้างการอ่า่ นลายเมื่่อ� เปรีียบเทีียบกัับกราฟ

อนึ่่ง� การประยุุกต์ใ์ ช้้กระดาษกราฟในการทอผ้้าอย่่างพื้้น� ถิ่่น� มีีความแตกต่่างจากการใช้้กระดากากราฟ
ในการออกแบบลายผ้า้ อย่่างสากล กราฟลายผ้า้ สำหรับั ผ้้าทอจกและขิิด เป็น็ การแสดงลวดลายผ้า้ ที่่�ปรากฏแก่่
สายตา ไม่่ใช้้การแสดงโครงสร้้างการทอผ้า้ ดังั นั้้�น กราฟลายผ้้าแบบผ้้าจกและขิิดจึึงแสดงเฉพาะลวดลายและ
สีีสัันที่�่ปรากฏ มิไิ ด้้แสดงลำดับั การสอดประสานกัันของเส้้นพุ่ง�่ เส้้นยืืนแบบเส้น้ ต่่อเส้น้ ต่่างจากการออกแบบ
โครงสร้้างผ้้าทออย่่างสากลที่จ่� ะแสดงเส้้นด้า้ ยทุุกเส้น้ ให้เ้ ห็น็ บนกราฟ ไม่่ว่่าจะเป็็นเส้น้ พุ่ง�่ พื้้�นหรืือเส้้นพุ่�่งพิเิ ศษ
นักั ออกแบบลายผ้า้ ควรเข้้าใจให้ช้ ัดั เจนถึงึ ความแตกต่่างนี้้ด� ้ว้ ย

- 137 -

แบบฝึึกหััดการทอผ้้าลายพื้้�นฐาน

ชื่อ� ลาย : ลายอ้้อแอ้้
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่�องป้้อง (ลายล่่อง)

ตัวั อย่่างการใช้ง้ าน
กราฟด้า้ นหน้า้

ด้า้ นหลังั ด้า้ นหน้า้

- 138 -

ลำดัับขั้้�นตอนการทอลายอ้้อแอ้้

วิธิ ีีการทอ

-เก็็บลายอ้้อแอ้แ้ ถวที่่� 1
-แล้ว้ พุ่่ง� เส้้นพุ่่�งพิเิ ศษสลับั กัับเส้น้ พุ่่ง� พื้น�้ ผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )

-หลังั จากพุ่�่งเส้น้ พุ่�่งพื้น้� ผ้า้ แล้้ว
-เก็บ็ ลายอ้้อแอ้้แถวที่�่ 2
-พุ่่�งเส้้นพุ่ง�่ พิเิ ศษสลับั กัับเส้น้ พุ่�ง่ พื้�น้ ผ้า้ (ทำ2ครั้�ง)

-หลัังจากพุ่่ง� เส้้นพุ่่ง� พื้�้นผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายอ้อ้ แอ้แ้ ถวที่�่ 3
-พุ่�่งเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษสลัับกัับเส้้นพุ่่ง� พื้้น� ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)

- 139 -

ชื่่�อลาย : ลายอ้อ้ แอ้้ใหญ่่
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่�องป้อ้ ง (ลายล่่อง)

ตัวั อย่่างการใช้้งาน
กราฟด้า้ นหน้้า

ด้้านหลังั ด้า้ นหน้า้

- 140 -

ลำดัับขั้้�นตอนการทอลายอ้้อแอ้ใ้ หญ่่

ภาพแสดงการทอ

-เก็็บลายอ้อ้ แอ้ใ้ หญ่่แถวที่่� 1
-แล้ว้ พุ่ง�่ เส้้นพุ่�่งพิิเศษสลัับกัับ
เส้น้ พุ่่ง� พื้น�้ ผ้้า (ทำ2ครั้ง� )

-หลัังจากพุ่่�งเส้น้ พุ่่ง� พื้�น้ ผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายอ้อ้ แอ้ใ้ หญ่่แถวที่�่ 2
-แล้ว้ พุ่ง�่ เส้้นพุ่ง�่ พิิเศษสลับั กัับ
เส้้นพุ่ง�่ พื้้�นผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )
-หลังั จากพุ่�่งเส้น้ พุ่่ง� พื้�้นผ้า้ แล้้ว
-เก็บ็ ลายอ้อ้ แอ้้ใหญ่่แถวที่�่ 3
-แล้ว้ พุ่ง�่ เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษสลัับกับั
เส้้นพุ่่�งพื้�้นผ้า้ (ทำ2ครั้�ง)
-หลังั จากพุ่่�งเส้น้ พุ่�ง่ พื้้�นผ้า้ แล้ว้
-เก็บ็ ลายอ้้อแอ้ใ้ หญ่่แถวที่�่ 4
-แล้ว้ พุ่�่งเส้น้ พุ่ง่� พิเิ ศษสลัับกัับ
เส้้นพุ่�ง่ พื้�้นผ้้า (ทำ2ครั้ง� )
- 141 -

ชื่่�อลาย : ลายปีีกบ่่าง
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่�องป้้อง (ลายล่่อง)

ตััวอย่่างการใช้้งาน

กราฟด้า้ นหน้้า

ด้า้ นหลััง ด้้านหน้า้

- 142 -

ลำดัับขั้้น� ตอนการทอลายปีีกบ่่าง

ภาพแสดงการทอ

-เก็็บลายปีีกบ่่างแถวที่่� 1
-แล้้วพุ่ง�่ เส้้นพุ่ง�่ พิเิ ศษสีี
เหลืืองสลับั กับั เส้น้ พุ่ง่� พื้น�้ ผ้้า
(ทำ2ครั้ �ง)
-หลังั จากพุ่่�งเส้น้ พุ่ง�่ พื้้น� ผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายปีีกบ่่างแถวที่�่ 2
-แล้้วพุ่่ง� เส้้นพุ่่ง� พิิเศษสีีเหลืือง
สลัับกัับเส้้นพุ่่�งพื้น�้ ผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )
-หลัังจากพุ่่ง� เส้น้ พุ่ง�่ พื้น�้ ผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายปีกี บ่่างแถวที่่� 3
-แล้ว้ พุ่�่งเส้้นพุ่ง�่ พิเิ ศษสีีเหลืือง
สลับั กับั เส้น้ พุ่ง�่ พื้น�้ ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-หลังั จากพุ่ง�่ เส้้นพุ่ง�่ พื้�น้ ผ้า้ แล้้ว
-เก็บ็ ลายปีีกบ่่างแถวที่�่ 4
-แล้้วพุ่�ง่ เส้น้ พุ่่ง� พิเิ ศษสีีเหลืือง
สลับั กับั เส้้นพุ่ง�่ พื้น�้ ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-หลัังจากพุ่่ง� เส้น้ พุ่่�งพื้�น้ ผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายปีกี บ่่างแถวที่่� 5
-แล้้วพุ่�่งเส้น้ พุ่�่งพิิเศษสีีน้้ำเงิิน
สลับั กัับเส้น้ พุ่ง่� พื้้�นผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-หลัังจากพุ่่�งเส้้นพุ่่ง� พื้้�นผ้า้ แล้ว้
-เก็บ็ ลายปีีกบ่่างแถวที่่� 6
-แล้้วพุ่�ง่ เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษสีีน้้ำเงิิน
สลัับกัับเส้้นพุ่่ง� พื้้�นผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )
- 143 -

ชื่่�อลาย : ลายปลาน้้อย
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่�องป้้อง (ลายล่่อง)

ตััวอย่่างการใช้้งาน

กราฟด้า้ นหน้้า

ด้า้ นหลััง ด้า้ นหน้า้

- 144 -

ลำดัับขั้้น� ตอนการทอลายปลาน้อ้ ย

ภาพแสดงการทอ

-เก็็บลายปลาน้อ้ ยแถวที่�่ 1
-แล้้วพุ่�่งเส้้นพุ่่�งพิเิ ศษสลับั กัับเส้้นพุ่�่งพื้้น� ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-ใส่่ไม้ด้ิ้�วไว้ใ้ นเส้น้ ยืืน

-หลัังจากพุ่�ง่ เส้น้ พุ่่ง� พื้้�นผ้้าแล้้ว
-เก็็บลายปลาน้อ้ ยแถวที่�่ 2
-แล้ว้ พุ่�ง่ เส้้นพุ่่�งพิเิ ศษสลัับกับั เส้้นพุ่่�งพื้้�นผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )
-ใส่่ไม้้ดิ้ว� ไว้้ในเส้้นยืืน

-หลัังจากพุ่ง่� เส้้นพุ่ง่� พื้้น� ผ้า้ แล้้ว
-เก็็บลายปลาน้อ้ ยแถวที่�่ 2
-แล้ว้ พุ่่�งเส้น้ พุ่่�งพิเิ ศษสลับั กับั เส้น้ พุ่่�งพื้�น้ ผ้า้ (ทำ2ครั้ง� )
-เก็บ็ ไม้้ดิ้�วแถวที่�่ 2 และ 1 ลงมา

- 145 -

ชื่่�อลาย : ลายเขี้�ยวหมาเป็็น
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่อ� งป้อ้ ง (ลายล่่อง)

ตััวอย่่างการใช้้งาน

กราฟด้า้ นหน้้า

ด้า้ นหลััง ด้้านหน้า้

- 146 -

ลำดัับขั้้น� ตอนการทอลายเขี้้�ยวหมาเป็็น

ภาพแสดงการทอ
-เก็็บลายเขี้ย� วหมาเป็น็ แถวที่่� 1
-แล้้วพุ่่�งเส้้นพุ่ง�่ พิิเศษสลับั กับั เส้้นพุ่�ง่ พื้�้นผ้้า (ทำ2ครั้ง� )

-หลัังจากพุ่�่งเส้น้ พุ่�่งพื้้น� ผ้า้ แล้้ว
-เก็บ็ ลายเขี้�ยวหมาเป็น็ แถวที่�่ 2
-แล้้วพุ่ง�่ เส้้นพุ่่�งพิิเศษสลัับกัับเส้น้ พุ่ง่� พื้�้นผ้้า (ทำ2ครั้�ง)

-หลังั จากพุ่ง�่ เส้น้ พุ่่ง� พื้้�นผ้า้ แล้้ว
-เก็็บลายเขี้�ยวหมาเป็็นแถวที่�่ 3
-แล้้วพุ่่�งเส้น้ พุ่ง�่ พิิเศษสลับั กัับเส้้นพุ่่�งพื้้�นผ้า้ (ทำ2ครั้�ง)

- 147 -

ชื่่อ� ลาย : ลายเขี้�ยวหมาตาย
ประเภทลาย : ลายประกอบ หรืือลายเครื่อ� งป้้อง (ลายล่่อง)

ตััวอย่่างการใช้้งาน

กราฟด้า้ นหน้้า

ด้้านหลััง ด้า้ นหน้า้

- 148 -

ลำดัับขั้้�นตอนการทอลายเขี้้�ยวหมาตาย

ภาพแสดงการทอ

-เก็บ็ ลายเขี้ย� วหมาตายแถวที่่�1
-แล้้วพุ่ง�่ เส้้นพุ่�ง่ พิเิ ศษสลัับกับั
เส้้นพุ่ง�่ พื้น้� ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-ใส่่ไม้้ดิ้ �วไว้้ในเส้้นยืืน

-หลัังจากพุ่่�งเส้น้ พุ่่ง� พื้�้นผ้้าแล้ว้
-เก็บ็ ลายเขี้ย� วหมาตายแถวที่่� 2
-แล้ว้ พุ่ง�่ เส้้นพุ่่�งพิเิ ศษสลัับกับั
เส้้นพุ่่�งพื้น�้ ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-ใส่่ไม้้ดิ้�วไว้้ในเส้น้ ยืืน

-หลังั จากพุ่�ง่ เส้น้ พุ่�่งพื้น�้ ผ้า้ แล้้ว
-เก็บ็ ลายเขี้ย� วหมาตายแถวที่�่ 3
-แล้ว้ พุ่่ง� เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษสลับั กับั
เส้้นพุ่่�งพื้้น� ผ้้า (ทำ2ครั้�ง)
-ใส่่ไม้้ดิ้ �วไว้้ในเส้้นยืืน

-หลังั จากพุ่่ง� เส้้นพุ่ง�่ พื้น�้ ผ้า้ แล้้ว
-เก็็บลายเขี้ย� วหมาตายแถวที่�่ 4
-แล้้วพุ่ง่� เส้น้ พุ่ง�่ พิเิ ศษสลัับกัับ
เส้้นพุ่ง�่ พื้น�้ ผ้้า (ทำ2ครั้ง� )
-ใส่่ไม้ด้ิ้ว� ไว้ใ้ นเส้น้ ยืืน
-พุ่ง�่ เส้้นพุ่่�งพื้น้� ผ้้าแล้ว้
-แล้ว้ ทอลายอีีกครึ่ง� หนึ่่ง� ที่่เ� ก็บ็ ไว้้
ในไม้้ดิ้ว� ที่ล�่ ะแถวย้้อนไปจนครบ
- 149 -