Buku Pelajaran Bahasa Bali
᭚ᬉᬤ᭄ᬬᬵᬦᬰᬵᬲ᭄ᬢ � ᭟
Udiana Sastra
untuk
SMA/SMK Kelas X
Tim Penyusun
Buku Pelajaran Bahasa Bali
᭚ᬉᬤ᭄ᬬᬵᬦᬰᬵᬲ᭄ᬢ � ᭟
Udiana Sastra
SMA/SMK Kelas X
Pembina:
TIA Kusuma Wardhani, S.H., M.M.
Dr. Made Alit Mariana, M.Pd.
Tim Penyusun/Editor:
Dr. Wayan Suardiana.
Dr. I Nyoman Suwija, M.Hum.
Ketut Ardana, M.Pd.
Gst Ngr Yoga, S.Kom.
Ni Wayan Sariani, S.Pd., M.Hum.
Nyoman Suka Ardiyasa, S.Pd.B, M.Pd., M.Fil.H.
I Gede Nala Antara, M.Hum.
Wayan Mudiarni, S.Pd, M.M.
Gst Ngr Agung Artini, S.Pd.
I Gede Gita Purnama Arsa Putra, S.S., M.Hum.
Raka Prama Putra
Ketut Irma Parwati, S.E., M.Pd.
Ayu Putri Suryaningrat, S.S., M.Hum.
Ida Bagus Surya Matra, S.S., M.Pd.
Wahyu Wirayuda, S.S.
Layout dan Ilustrasi:
Ida Bagus Komang Sudarma, S.Pd.
I Dewa Gede Para Marta
Gede Desar Yuartha Putra
I Wayan Eka Sudam Bariana
PANGAKSAMA
Om Swastyastu.
Malarapan pasuécan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, buku pakét Palajahan Siswa
Basa Bali puniki prasida kapuputang. Sasuratan buku puniki matetujon nyiagayang
materi ajah sané manut ring aab jagaté taler anut ring wewidangan kakuub palajahan
basa miwah sastra Bali. Puniki pacang pinaka dasar kaweruhan miwah kawagedan,
kanggén nglimbakang paplajahan ring sekolah-sekolah sane wénten ring Provinsi Bali.
Saking buku puniki para guru miwah siswa sané jagi malajah, pacang molihang
tuntunan sané becik gumanti tetujon mlajahin basa miwah sastra Baliné prasida
kamolihang. Buku puniki kasusun olih pangremba sané sampun waged ri sajeroning
kawéntenan Basa Bali. Titiang pinaka manggalaning Dinas Pendidikan Pemuda dan
Olah Raga ngaturang dahat suksma majeng ring angga tim penyusun bukuné puniki.
Sinah sampun daging buku puniki kantun akéh kakiranganipun. Antuk punika,
banget titiang mapinunas mangda lédang para guru miwah sujana basa Baliné ngicénin
paweweh gumanti bénjangan prasida paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
Dénpasar, 1 Juli 2016
Kepala Dinas Pendidikan Pemuda dan
Olahraga Provinsi Bali,
TIA Kusuma Wardhani, S.H., M.M.
(NIP. 195908221984032007)
i
PANGAKSAMA
Om Swastyastu.
Malarapan pasuécan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, buku pakét Palajahan
Bahasa Bali Siswa Kelas X Sekolah Menengah Atas lan Kejuruan puniki prasida
kapuputang. Sasuratan buku puniki matetujon nyiagayang materi ajah sané manut
ring aab jagaté taler anut ring wewidangan kakuub palajahan basa lan sastra Bali.
Buku puniki pinaka dasar kaweruhan lan kawagedan, kanggén nglimbakang
paplajahan basa lan sastra Bali ring sekolah menéngah wekasan.
Ring buku puniki, para guru miwah siswa SM A / S M K K e l a s X
sané jagi malajah, pacang ngamolihang tuntunan sané becik gumanti
tetujon mlajahin basa lan sastra Baliné prasida kamolihang. Yadiastun
kantun kirang, buku puniki sampun kasurat madasar teori ilmu basa lan
sastra Bali saha kajangkepin soal-soal pinaka lembar karya siswa
(LKS), saha kajangkepin piteket tuntunan karakter wangsa.
Titiang patut ngangkenin mungguing daging buku puniki kantun
akéh kakiranganipun. Antuk punika, banget titiang mapinunas mangda
lédang para guru lan sang maraga sujana ring widang basa lan sastra Bali,
ngicénin paweweh gumanti bénjangan prasida paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
Dénpasar, 1 Juli 2016
Tim Penyusun
ii
DAGING CAKEPAN
PANGAKSAMA SAKING KEPALA DINAS PENDIDIKAN,
PEMUDA DAN OLAH RAGA PROVINSI BALI...............................i
PANGAKSAMA......................................................................................ii
DAGING CAKEPAN..............................................................................iii
PETA KONSEP .......................................................................................v
BAB I PIDARTA BASA BALI .......................................... 1
Palajahan I. Nglestariang Basa Bali.....................................................2
Paplajahan II. Séni Budaya Bali............................................................8
BAB II BASA MIWAH AKASARA BALI....................... 13
Palajahan I Basa Miwah Aksara Bali ................................................14
Palajahan II Nyurat Lontar................................................................23
Palajahan III Nyurat Aksara Bali ring Software...............................32
BAB III ANGGAH UNGGUHING BASA BALI ............ 37
Paplajahan I Anggah Ungguhing Basa Bali .......................................38
Palajahan II. Anggah Ungguhing Kruna.............................................48
BAB IV TATA BASA.......................................................... 55
Palajahan I Kruna Lingga miwah Kruna Tiron................................56
Palajahan II. Sandi Suara ....................................................................62
Palajahan III Wewangsan Kruna miwah Wangun Lengkara ..........66
BAB V KASUSASTRAAN................................................ 77
Palajahan I Kasusastraan Bali ............................................................78
Palajahan II Kasusastraan Bali...........................................................83
BAB VI GEGURITAN....................................................... 88
Palajahan I Puisi Bali Anyar (modéren) .............................................89
Palajahan II Puisi Bali Purwa (tradisional) ........................................96
Palajahan III Geguritan .......................................................................100
BAB VII GANCARAN ..................................................... 105
Palajahan I Carita Cendet (Cerpén) ................................................. 106
Palajahan II. Satua Bali ...................................................................... 111
BAB VIII DRAMA ...........................................................122
Palajahan I Drama Bali Modéren .................................................... 123
iii
Palajahan II Drama Bali Tradisional................................................ 133
BAB IX PARI BASA BALI .............................................139
Palajahan I Paribasa Bali (Cacimpedan miwah Cecangkriman)... 140
Palajahan II Paribasa Bali (Wewangsalan miwah Bebladbadan).. 146
PAMUPUT............................................................................................ 153
DAFTAR PUSTAKA............................................................................ 154
GLOSARIUM ...................................................................................... 159
iv
PETA KONSEP
Materi Bahasa
Bali
Kelas X
I PIDARTA BASA BALI VI GEGURITAN
1. Puisi Bali Anyar
1. Nglestariang Basa Bali
2. Séni Budaya Bali (modéren)
2. Puisi Bali Purwa (tra-
II BASA MIWAH
AKASARA BALI disional)
1. Basa Miwah Aksara Bali 3. Geguritan
2. Nyurat Lontar
3. Nyurat Aksara Bali ring VII GANCARAN
1. Carita Cendet (Cerpén)
Software 2. Satua Bali
III ANGGAH UNGGUHING VIII DRAMA
BASA BALI 1. Drama Bali Modéren
1. Anggah Ungguhing Basa 2. Drama Bali Tradisional
Bali IX PARI BASA BALI
2. Anggah Ungguhing Kruna 1. Paribasa Bali
IV TATA BASA (Cacimpedan miwah Ce-
1. Kruna Lingga miwah cangkriman)
2. Paribasa Bali (Wewang-
Kruna Tiron salan miwah Bebladbadan)
2. Sandi Suara
3. Wewangsan Kruna miwah
Wangun Lengkara
V KASUSASTRAAN
1. Kasusastraan Bali
v
BAB I
PIDARTA BASA BALI
Kompeténsi Dasar
3.1 Memahami struktur dan kaidah
wacana non sastra (pidato)
dengan berbagai tema, sosial,
lingkungan dan kebijakan publik
secara lisan dan tulis
4.1 Mengabstraksi isi pidato baha-
sa Bali dengan berbagai tema.
Indikator
3.1.1 Nlatarang teges pidarta
3.1.2 Nlatarang wangun pidarta
pidato
3.1.3 Nlatarang soroh pidarta manut
tata cara maktayang
3.1.4 Nlatarang tetikes mapidarta
3.1.5 Ngrereh daging pidato
3.1.6 Mapidarta ring ajeng kelas
4.1.1 Makarya ringkesan pidarta
Palajahan I. Nglestariang Basa Bali
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)
Panglimbak pangajahan basa Bali ring aab jagaté mangkin rumasa sayan ngamecikang. Basa
Bali sampun sayan makéh sané ngawigunayang, nénten ring wewidangan informal kématen. Silih
tunggil kawagedan sané kaplajahin ring widang pendidikan formal wantah kawagedan mabasa
Bali, inggih punika mapidarta. Pidarta punika wantah panyambung miwah pangiket baos ring
sajeroning acara sané kamargiang, taler ring sajeroning mapidarta basa Bali nyihnayang kawagedan
iraga nganggé basa Bali sané prasida kalimbakang ring makudang-kudang acara sakadi: lomba
mapidarta, acara wanti warsa sekolah miwah sané tiosan.
Mangda alit-alité uning indik pidarta, indayang cawis pitakén ring sor puniki!
1. Babaosan sakadi asapunapi sané kabaos pidarta?
2. Ring dija prasida kapanggihin anak mapidarta?
3. Sira sané ketah mapidarta?
4. Napi sané ketah kabaosang rikala mapidarta?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Pidarta
Indayang wacén téks pidarta ring sor puniki!
NGLESTARIANG BASA BALI
Om Swastyastu
Ida adané sareng sami sané wangiang titiang, Ring galahé sané becik kadi mangkin puniki,
pinih ajeng nénten lali titiang ngaturang rasa angayu bagia mantuka ring Ida Hyang Parama Kawi,
riantukan sangkaning asung kerta wara nugrahan-Ida, titiang, asapunika taler Ida dané sareng sami
sida kasidan mapupul iriki, ngamiletin saparidabdab utsawa pidarta basa Bali, sané kalaksanayang
antuk Kantor Perpustakaan Daerah Provinsi Bali. Dumogi pamargi asapuniki sida maka sarana
ngalimbakang adat miwah budaya Bali wekasan, wastu sida adat budaya Baliné ajeg.
Ida dané sareng sami, patut pisan kapastikayang, mungguing pamargi utsawa pidarta basa Bali
rahinané mangkin puniki, madaging makudang-kudang pabuat sané dahat mautama pisan, pamekas
ring para yowana Baliné ka pungkur wekas. Pawangunan pawongan sakadi mangkiné kabaos
Sumber Daya Manusia (SDM) banget pisan kautamayang ri sajroning nyanggra pawangunan jagat
Baliné, sané ngulatiang paras-paros saha salung-lung sabayantaka matiti krama. Malarapan antuk
semangat reformasi iraga para yowana sareng sami, sampun ngamargiang silih tunggil tata titi
sané kabuatang, maka swadharma sané marupa kapatutan urip pinaka krama Bali.
Punika mahawinan ida dané sareng sami, pamargi utsawa pidarta puniki, siosan ring maka
bantang numbuhang wirasa ring para yowanané, utamin nyane pisan ring para sisya sami, taler
marupa titi pangancan ring para yowana Baliné rikala nabdabang pawangunané ka pungkur wekas.
Antuk punika, mungguing bantang pidarta sané sampun kajantenang nganinin indik “Melalui
budaya baca kita tumbuhkan kecintaan terhadap budaya lokal”. Malarapan antuk bantang punika,
pidarta sané jaga atur uningayang titiang mamurda NGELESTARIANG BASA BALI.
Ida dané, maosang indik perpustakaan, boya ja marupa bebaosan sané anyar. Napi mawinan
asapunika? Riantukan iraga para sisya, ngeninin indik perpustakaan punika, yan inargamayang
tan bina kadi sampun masikian ring kauripan iraga, duaning ring sekolah-sekolah sami sampun
2 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
maduwé perpustakaan. Sakéwanten kawéntenannyané patut polih panampén becik saking iraga
sareng sami. Duaning asapunika, ngiring uningin dumun napi sujatiné perpustakaan punika?
tur napi suksman ipun ri kala ngawerdiang utawi numbuhang kecintaan terhadap budaya lokal,
pamekasnyané ring kawéntenan basa Baliné.
Ida dané sareng sami, utsawa pidarta puniki yukti-yukti banget mapituas. Iraga sareng
sami sampun uning, widya sastra sané kaucap ilmu pengetahuan miwah teknologi, marupa
sanjata kalintang utama, sané sida ngaonang awidya, sané dados prakantin sang madéwék
tiwas. Sakéwanten iraga sami durung séngeh, punika sami kasinahané majanten wit sangkaning
perpustakaan. Napi mahawinan asapunika ida dané sami? Riantukan perpustakaan punika, marupa
genah nyimpen buku-buku, surat kabar, foto-foto, miwah dokumen-dokumen tiosan sané marupa
wiwitan kaweruhané sujati.
Pewangunan Sumber Daya Manusia ring aab globalisasi, majanten kagenahang pinih ajeng
pisan, yan tan asapunika sinah iraga pacang katetah antuk panglimbak jagat, uripé tan mapuara
rahayu sangkaning tambeté mapunya. Wangsa luih guna marupa wangsa sané sida ngalintangin
tetenger jagat. Silih tunggil sané sida nuntun, tan sios wantah kaweruhané punika, bilih-bilih
ring kawéntenan yowanané sami. Riantukan ring para yowana kasinanggeh pinaka genah petitis
pawangunan jagaté, sida tan sida becik kaoné punika, majenten sangkaning yowana pamekas.
Nabdabang para yowana mangda sida becik, patut kadagingin antuk kaweruhan. Ring panegara
sané sampun maju, pawangunan generasi mudané kautamayang pisan antuk ngulati kaweruhan,
napi malih kaweruhan punika tan sios maka bobotan jatma urip sané marupa patitis ngulati santa
jagathita.
Ida dané sareng sami, Masa muda adalah masa belajar, asapunika ketah mangkiné, puniki
masuksma iraga sareng sami para sisya, mangda gilik saguluk nelebang kaweruhan. Duaning urip
masarira manusa, tan bina luir petapan ambengan, ring sajeroning alit, wimuda kadi mangkin,
kabaos mengpeng tajep, mangan ngidepang sahananing widya sastra. Pamekas mangda sida
nemu gelang manut bacakan brahmacari asramané, sané sida kaanggén ngempu uripé ka pungkur
wekas. Indiké puniki ageng pisan pikenohnyané ri kala nyanggra pawangunan jagaté sané kaulati,
pamekas rikala ngelestariang basa Bali druwéné.
Napi mawinan iraga sareng sami patut ngelestariang
basa Bali? Riantukan basa Bali punika marupa srana ri kala
mabebaosan ring pantaraning krama Bali, sané kabaos basa
Ibu. Sios ring punika, basa Bali marupa silih tunggil maka
pawilangan budaya Bali, sané dados srana ri kalaning
ngwerdiang pamargin adat miwah agama Hinduné ring
Bali.
Basa Bali puniki wantah tetamian para panglingsir
iraga saking nguni. Duaning asapunika, malarapan antuk
kayun mabasa Bali, napi malih sida manut anggah-ungguh
basanipun, punika dahat mautama pisan, waluya pratingkah
nyihnayang subakti ring sanghyang sastra, sané mapragayan
Sang Hyang Aji Saraswati.
Widya sastrané puniki maka wiwéka, nimbangin becik
miwah kaon, satmaka suluh ri kala kapetengan, wastu
sida nibenin iwang patuté punika. Boya ja iraga tan dados
nuduk budaya dura désa, yan punika kapikayun ngwetuang
rahayu, durusang! Nanging patut yatnain pisan. Samaliha
widya sastra punika marupa jiwa premana ri kala nyujur
jagat Bali ajeg.
Punika mawinan iraga mangda teleb ngaresepang
daging-daging sastra, pageh tan obah. Duaning mauruk
UDIANA SASTRA Pidarta Basa Bali 3
sastra, ngruruh widya guna, tan bina kadi matapa, akéh wénten gegodan, kadi patapan Ida Sang
Arjuna ring Gunung Indrakila. Antuk kapagehan ida matapa, kapaica panah pasupati olih Bhatara
Siwa, wekasan sida maka senjata magutin pangamuk Raksasa Detya Kawaca ri kala ngelurug
swarga lokané. Asapunika carita sané munggah ring Kakawin Arjuna Wiwahané.
Iraga para sisya sareng sami, punika anggén pratiwimba, mangda sida plapan malajah mauruk
sastra, sakadi memarginé mangda sida rauh katanggu. Maka cutet, masekolah mangda ngantos
molihang ijasah, raris kaweruhané punika anggén nyanggra kauripané wekasan, duaning punika
marupa kapatutan iraga maprawerti, maka panrestian jadma Bali luih guna.
Cihna subakti ring Sang Hyang Sastra, patut nguripang sahanan pratingkah sané dados
swadharmaning sisya. Pamekas ngelestariang basa Bali druwéné, wantah masrana antuk setata
mingsinggihang purwa dresta, makadi adat, seni miwah kesenian, tata cara urip ring desa pakraman,
miwah sapatunggilan nyané sané kajiwa premanain antuk Agama Hindu, sakadi sané mungguh
ring bacakan Tri Hita Karana. Tri Hita Karana mateges tigang kapatutan ngulati karahayuan ring
jagaté, luiré astiti bhakti ring Ida Hyang Widhi Wasa, paras-paros pantaraning kamanusan, miwah
lulut asih ring sarwa prana-prani. Yan sakadi mangkiné kabaos harmonisasi antara manusia
dengan Tuhan, harmonisasi antara manusia dengan manusia, dan harmonisasi antara manusia
dengan alam sekitarnya.
Ngelestariang basa Bali, taler marupa kapatutan iraga sareng sami, maka pretisentana sané
embas ring Bali, nanging panglahlah budaya dura negarané patut waspadain, mangda tan ngrubéda,
riantukan puniki sida ngwetuang jagat Baliné rusak. Adat budaya, miwah basa Baliné manggehang,
kukuhang manut sastra agama Hindu, janten jagat Baliné sané sampun kaloktah rauh ka jaba negara
sida ajeg. Samaliha sampunang waneh-waneh lunga ka perpustakaan, asapunika taler rikalaning
malajahin basa Bali, mangda tan linyok ring sesana kadi jatining anak Bali. Yan punika sida kaulati
sareng sami, jagat Baliné landuh, gemah ripah loh jinawi, tata tentrem kerta raharja sekala-niskala,
sané kabaos moksartham jagat hita ya ca iti dharma.
Ida dané sareng sami,
Yan cutetang titiang matur maka pangringkes daging pidarta puniki:
1. Perpustakaan inggih punika genah
nyimpen buku-buku, majalah, foto-foto, film,
dokumen miwah sapetunggilanipun, maka
pabuat kaweruhan.
2. Ngelestariang basa Bali, punika
marupa sahanan pratingkah lan parisolahe sané
mapetitis nglanggengang idik purwa drseta,
sané dados tetamian para leluhuré nguni, sané
kajiwa pramanain antuk sastra agama Hindu.
3. Sané patut ngelestariang basa Baliné
punika wantah iraga sareng sami. Pinaka sisya
sané wénten ring Bali, pamekas sang sané
urip tur kamertanin antuk sari-sarining bhoga
jagat Baliné, kamanggala antuk para guru sami
miwah sang angawa rat maka Guru Wisésa.
Punika sané patut ngajegang, maserana antuk
kayun lascarya tan paleteh.
4. Indik pamarginé ngelestariang basa
Bali, tan mari mawiwéka antuk kapatutan.
Asing-asing sané ngawetuang paras-paros,
sagilik-saguluk salunglung sabayantaka, manut
swadharmaning dados sisya, patut utamayang
mangda tan kaicalan cihna kadi anak Bali, kadi
4 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
mangkiné kabaos jati diri kebalian orang Bali.
Ida dané sareng sami sané kusumayang titiang. Wantah asapunika mungguing atur pidartan
titiang, mogi-mogi wénten pikenohipun. Tios ring punika, titiang tan lali nglungsur agung rena
pangampura, menawi wénten maka kirang-kirangipun. Pinaka wesananing atur, puputang titiang
antuk parama santih.
Om Santih Santih Santih Om
Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh artos kruna ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil pamargi
mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.
No Kruna Artos Kruna
1. ngawerdiang
2. nyanggra
3. tambet
4. mungguh
5. waneh
6. cihna
7. swadharmaning
8. ngulati
9. kaweruhan
10. inargamayang
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor, nganutin daging pidarta ring ajeng!
1. Napi murdan pidarta ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
2. Ritatkala wénten acara napi pidarta ring ajeng kawedar?
...........................................................................................................................................................
3. Manut daging pidarta ring ajeng, indik napi sané kawedar ring pamahbah pidartané ?
...........................................................................................................................................................
4. Manut pidarta ring ajeng, napi mawinan iraga sareng sami patut ngelestariang basa Bali?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Indik Pidarta
5.1 Teges Pidarta miwah Tetujon Pidarta
Kruna pidarta wantah alus saking kruna pidato, mawit saking kruna bahasa Melayu pidato.
Kruna pidato sampun ngranjing dados kruna ring bahasa Bali andap, sané wangun alusnyané
pidarta “pidato”. Pidarta inggih punika bebaosan marupa daging pikayunan sané kawedar ring
ajeng sang sareng akéh mangda napi sané kawedar punika prasida karesepang saha kalaksanayang.
Pidarta inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar
majeng anak sareng akéh, sané matetujon mangda anaké sané mirengang baose punika kayun
UDIANA SASTRA Pidarta Basa Bali 5
nginutin daging kapatutan sané kabaosang utawi mangda napi sané kawedar prasida karesepang
saha kalaksanayang. Sang sané mapidarta kabaos orator.
Pidarta sajeroning panglimbak Basa Bali napi malih ring aab jagat téknologi sané mangkin,
maduwé widangan sané mabuat pisan pinaka média ring sajeroning nglimbakang Basa Bali ring
pakraman taler ring kawéntenan widang pendidikan formal sané maduwé tetujon, utamannyané
mangda para siswané uning tur waged mabasa Bali sané kacihnayang antuk paplajahan Basa Bali
ring sekolah-sekolah.
Utaminnyané ring widang pendidikan formal, kawagedan mabasa sajeroning materi indik
pidarta wantah silih tunggil sané mabuat sajeroning para siswa, riantukan materi pidarta punika
prasida ngicénin para siswa indik nincapang kawagedan soang-soang para siswané sajeroning
mabasa Bali, taler pinaka piranti pengembangan informasi ring pakraman taler ring sekolah.
5.2 Wangun Pidarta
Pidarta basa Baliné pateh sakadi karangan surat sané ketah madaging pendahuluan, isi,
miwah penutup. Pateh sakadi ring bahasa Indonesia, pidarta basa Baliné maderbé wangun utawi
format sasuratan sané pastika. Ring sor punika pacang katlatarang wangun pidarta basa Baliné
sané kapalih dados tiga,inggih punika:
a. Purwaka/Pamahbah (pendahuluan)
b. Daging pidarta (isi pidato)
c. Pamuput (penutup)
5.3 Soroh Pidarta Manut Tata Cara Maktayang
Ri kala mapidarta, wénten makudang-kudang tatacara maktayang pidarta, sakadi ring sor
puniki:
a. Pidarta Kawacén (Manuskrip): Pidarta sané nganggén naskah utawi teks, ri kala map-
idarta raris kawacén téks sané sampun kasayagayang. Pidarta punika sampun kaparidab-
dabang téksnyané nganutin genah miwah galah rikala mapidarta.
b. Pidarta Kaapalang (Memoriter): Pidarta sané sampun kaparidabdabang langkungan, tur
ri kala pacang mapidarta sang sané mapidarta nénten nganggén téks sané kawacén. Pi-
darta puniki sujatinnyané sampun karencanayang, sampun madué teks, raris teks punika
keapalang. Ri kala mapidarata, sang mapidarta nénten ngwacén miwah nénten makta teks.
c. Pidarta Dadakan (Impromtu): Pidarta sané kalaksanayang ring acara sakadi acara paw-
iwahan. Pidarta puniki sida mamargi ri antukan sang sané pacang mapidarta punika na-
daksara kasudi mapidarta.
d. Pidarta Ringkesan (Ekstempore/skema): Pidarta sané kabaktayang nganggén ringkesan.
Téks pidarta kakaryanin sané ringkes utawi bantang-bantang bebaosan manten sané kasu-
rat. Raris ri kala mapidarta, téks punika kawacén sakéwanten dikembangkan malih rikala
mapidarta.
6 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki
1. Indayang tlatarang teges pidarta!
...........................................................................................................................................................
2. Indik napi sané kaunggahang ring purwakaning pidarta?
...........................................................................................................................................................
3. Napi kémanten sané ngranjing ring pamuput pidarta?
...........................................................................................................................................................
4. Tlatarang sané kabaos pidarta ringkesan!
...........................................................................................................................................................
5. Napi mawinan ring lomba nganggén pidarta kaapalang?
...........................................................................................................................................................
6.2 Indayang Surat Tetuwek Pidarta ring Ajeng
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................................
.....................................................................................................................................................................
UDIANA SASTRA Pidarta Basa Bali 7
Paplajahan II. Séni Budaya Bali
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Pidarta pinaka silih tunggil seni mabebaosan prasida dados sarana ngwedar pikayunan
majeng ring anak tiosan, tetujoné mangda sang sané miarsayang prasida ngresepang miwah
nglaksanayang napi sané sampun kawedar. Pidarta kabaos pinaka pangiket baos ring sajeroning
acara sakadi rikala lomba mapidarta, acara wanti warsa sekolah, acara sekaa truna miwah sané
tiosan. Irika orator pastika nyihnayang kawagedan nganggén Basa Bali miwah kawagedan
rikala maktayang pidarta. Punika mawinan risampuné uning ring soroh miwah tata cara makarya
pidarta, mangda sayan jangkep kaweruhan sané kapolihang, mangkin alit-alité taler mangda uning
tetikesan rikala mapidarta. Benjang pungkur yéning kasudi maktayang pidarta mangda napi sané
kabaktayang prasida mamargi antar.
Sadurung alit-alité ngawitin paplajahan indik tetikesan pidarta miwah prasida mapidarta,
kaaptiang alit-alité mangda uning ring daging pidarta sané mamurda “Ngrajegang Seni Budaya
Bali Malarapan antuk Pésta Kesenian Bali”, sadurungnyané mangda alit-alité nénten lali ring
paplajahan sané sampun lintang, alit-alité mangda nyaurin pitakén ring sor puniki!
1. Napiké wénten sané sampun naenin mapidarta?
2. Napi sané patut kasiagayang sadurung mapidarta?
3. Napi manawi tatujon anaké mapidarta?
4. Sapunapi carané mapidarta mangda nudut kayun?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Pidarta
Indayang wacén téks pidarta ring sor puniki!
Ngrajegang Seni Budaya Bali
Malarapan antuk Pésta Kesenian Bali
Suksma aturang titiang majeng ring pangénter acara antuk galah sané sampun kapica ring
déwék titiang,
Ida dané sareng sami, utaminipun majeng ring angga tim juri sané dahat kusumayang titiang,
Para guru miwah atiti sané wangiang titiang, punika taler para pamilet utsawa pidarta Basa Bali sané
dahat tresnasihin titiang. Sadurung titiang nglantur matur, pinih riin ngiring sareng-sareng ngastiti
ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa malarapan antuk pangastungkara panganjali“Om Swastyastu”
Rumasa bagia pisan titiang riantukan prasida masadu ajeng sareng Ida dané ring galah sané
becik puniki. Sadurungnyané ngiring sareng-sareng ngaturang suksmaning manah majeng ring
Ida Sang Hyang Widhi Wasa santukan sangkaning asung kerta waranugraha-Ida, titiang punika
taler Ida dané sareng sami prasida manggihin karahayuan. Ring galahé sané becik puniki, titiang
jagi ngaturang pidarta sané mamurda “Ngrajegang Seni Budaya Bali Malarapan antuk Pésta
Kesenian Bali”.
Ida dané sareng sami sané wangiang titiang,
Maosang indik jagat Bali, pastika sampun kauningin sareng sami, Bali wantah pulo sané
sampun kaloktah kantos ka dura negara pinaka pulo sané makeh pisan madrebé seni miwah budaya,
8 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
punika majanten Bali kasengguh pulo
sané nginggilang kasenian. Sajaba
punika, seni miwah kasenian nentén
lian pinaka silih tunggil pah-pahan
ring saluiring kahuripan jadma
Baliné. Yening dumun, kawéntenan
seni ring krama Bali nénten ja lian
wantah pinaka yadnya. Seni sané
kadasarin antuk ngayah, nénten ja
ngayah majeng ring seni punika
kémanten sakéwanten majeng ring
sapasira ugi sané ngaksi utaminipun
Ida Sang Hyang Widhi Wasa.
Kawéntenan seni ring Bali su-
jatinyané nénten prasida kapasahang
sareng kawéntenan budaya agraris http://img2.bisnis.com/bali/posts/2014/06/14/45551/pkb-oke.jpg
para jana Baliné. Budaya agraris puniki sané ngawinang seni ring Bali sayan nglimbak. Seniman
Baliné nguni nadosang seni pinaka yadnya sané nénten ngaptiang pikolih saking seni punika.
Punika mawinan makasami pikobet indik ekonomi sampun prasida katatasang santukan jagat
Baliné sampun landuh malarapan antuk matatanduran. Baga pertanian puniki sané ngawinang
pikobet ekonomi sareng pikayun jagi nyihnayang rasa antuk seni prasida mamargi becik, majanten
ngawinang seniman Baliné nguni nénten ja kaucap seniman kémanten taler kaucap wong tani sané
waged ring dharma pamaculan.
Dunia agraris puniki pinaka sumber inspirasi medalnyané karya seni ring Bali. Silih
tunggil sasolahan, gamelan, gegambaran, miwah ukiran akeh pisan ngambil wangun miwah rupa
sané sering pisan prasida kacingakin ring dunia agraris. Sané prasida kanggén imba minakadi seni
lukis, gegambaran kahuripan ring carik miwah tegal dados silih tunggil seni lukis klasik ring Bali.
Seni lukis klasik Bali sané sampun kaloktah antuk taksun gegambaran kahuripan ring carik inggih
punika lukisan kadi Pengosekan Ubud miwah Batuan. Carik miwah tegal prasida dados serana
nyihnayang kréasi sané linuih olih para senimané taler prasida dados cecirén sané khas ring seni
lukis klasik Pengosekan miwah Batuan.
Pariwisatané sané sayan nglimbak taler ngawinang wewidangan pertanian ring Bali sayan
rered. Aab jagaté sakadi mangkin sayan ngawinang para jana Baliné nyujur parilaksana sané
konsumtif, sayan doh ring jati diri sané sujati pinaka manusa sané nginggilang seni miwah budaya.
Kasujatiané Pariwisata Bali prasida nglimbak sakadi mangkin santukan kawéntenan seni miwah
budaya agraris. Akéh wisatawan sané rauh ka Bali jagi nyingakin kaasrian palemahan jagat Baliné,
majanten taler nyaksiang seni miwah budaya sané kadruwénang olih parajana Baliné. Panglimbak
sektor pariwisata budaya sapatutnyané yukti-yukti katiténin. Pariwisata budaya pinaka piranti
sané kaanggén nyobyahang Baliné. Profésor Doktor Ida Bagus Mantra pinaka sujana, gubernur,
miwah budayawan Bali ring warsa 1978 mapikamkam ngwéntenang festival kesenian, genah
seni miwah budaya saking sajebag jagat Baliné mapupul, sané kawastanin Pésta Kesenian Bali
(PKB). PKB kaaptiang mangda prasida dados genah sesolahan seni, karya seni sané dahat linuih
tur kawistara sané sida kaaturang olih parajana Baliné. PKB taler kaapti mangda prasida dados
sarana ngajegang, ngwerdiang, miwah nglimbakang seni budaya Baliné. Seni budaya sané kantun
ajeg kantos mangkin, makéh madaging sané kabaos tattwa, piteket-piteket sané dahat mabuat,
warisan budaya, pangweruh, miwah seni sané sida ngwetuang kreasi, inovasi, miwah adaptasi
budaya. PKB sané kaping tigang dasa nem (36) mamurda “KERTAMASA”, dinamika kehidupan
masyarakat agraris menuju kesejahteraan semesta, sapatutnyané prasida dados dasar ngwerdiang
daya kreatif ring para senimané sané wénten ring Bali. Lianan malih, mangda metu karya seni sané
linuih, sané mautama, sané prasida dados karya seni sané kawistara.
UDIANA SASTRA Pidarta Basa Bali 9
http://1.bp.blogspot.com/-nxEOnIyHpwg/UZpHX8oM4FI/AAAAAAAAAos/u-ciFBAIITk/s1600/Okokan-300x191.jpg Unteng pikayun PKB warsané mangkin sampun patut pisan sareng suksman kahuripan para
krama Bali sané kajiwa pramanain antuk seni miwah agraris. Sampun masikian sareng utsaha
Baliné ngupapira sektor pertanian puniki wit saking warsa 2012 sané sampun dados warisan budaya
dunia utawi kabaos World Heritage. Wong tani miwah subak pinaka benteng utama sané ngurip
kawéntenan agraris ring Bali. PKB ring warsané puniki sapatutnyané prasida dados genah mulat
sarira miwah mengangkat derajat kearifan lokal ring Bali. Santukan kahuripan agraris punika
nénten ja pacang mararéan ngicén inspirasi ring para senimané.
Ida Dané sareng sami sané wangiang titiang,
Seni miwah budaya wantah taksun jagat Baliné, Napi malih pertanian pinaka jiwa pramana
jagat Baliné. Punika mawinan pinaka semeton Bali, napi malih para yowana, sujatinipun madrebé
genah sané becik pisan mangda seni miwah baga pertanian sané wénten ring Bali mauwah sayan
becik tur linuih, punika taler ring PKBné. Yéning iraga pinaka yowana Bali tresna kapining seni
miwah budaya pertanian ring Bali, pastika uning yéning sané mauwah punika sujatinipun mawit
saking iraga soang-soang. Sakadi pidarta sané kawedar olih Presiden Soekarno,”beri aku sepuluh
pemuda, niscaya akan ku guncangkan dunia”. Soekarno pracaya pisan, wantah para yowana
sané prasida ngubah kawéntenan jagaté, ngetisin jagat antuk daging sastra sané madasar antuk
agama. Iraga pastika setata ngaptiang mangda PKBné prasida wénten ri sajeroning pamargin kes-
eniané ring Bali, nénten ja wantah dados pésta sané napkala santukan prabéa saking pemrintah
sampun kacumawis, sakéwanten yéning sida mangda nénten rauh irika kéwanten, nyujur pangaptin
PKB sané kapikamkam duké riin. Para yowana Bali sareng sami, ngiring waliang tetujon PKBné
sakadi pangaptinné riin, mangda yukti-yukti PKB dados genah ngayah nyihnayang kawagedan
para yowana sareng sami, mangda yukti mataksu mawastu kawistara. Duaning asapunika Tim
Pengawas Independen miwah Tim Kurator mangda sayuakti niténin pamargin PKBné mangda ka
pungkur wekas sida sayan becik, sayan ngulangunin, tur sayan nudut kayun sang sané ngatonang.
Napi sané sampun sida katur, cutetang titiang sakadi puniki:
Inggih Ida dané sané wangiang
titiang,
Napi sané sampun sida katur, cu-
tetang titiang sakadi puniki:
(1) Pinaka krama Bali, iraga sareng sami
patut ngrajegang seni budaya Bali
(2) Pesta Kesenian Bali silih tunggil
serana ngrajegang miwah nglimbakang
seni-budaya Bali
(3) Pamargin Pesta Kesenian Bali patut
terus kamargiang, sakéwanten mangda
terus taler katiténin.
Inggih para panuréksa sané wangiang
titiang, punika taler pamiarsa sami sané singgihang titiang,
Wantah asapunika pidarta sané prasida aturang titiang ring galahé sané becik puniki, dumogi
wénten pikenohnyané. Dahat suksma aturang titiang santukan Ida dané sareng sami sampun
prasida miarsayang daging atur pidartan titiangé. Yéning wénten basa basita, atur titiang sané
nénten munggah ring kayun, titiang nglungsur geng rena pangampura, duaning punika sami metu
saking kawimudan padéwekan titiang. Inggih, pinaka pamuput atur, titiang ngaturang parama
santih.
10 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
Om Santih Santih Santih Om
Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh miwah nyurat artos kruna
puniki pinaka silih tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.
No Kruna Artos Kruna
1 kaloktah
2 nglimbak
3 ngwerdiang
4 katitenin
5 miarsayang
6 kawimudan
7 kacumawis
8 kapikamkam
9 landuh
10 napkala
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
1. Napi murdan pidarta ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
2. Napi manten inspirasi karya seni sané prasida medal sangkaning kahuripan sawah tegalan
ring Bali?
...........................................................................................................................................................
3. Napi manten tetujon para wisatawané rauh ring Bali?
...........................................................................................................................................................
4. Napi pikamkam Profesor Doktor Ida Bagus Mantra ring warsa 1978 ?
...........................................................................................................................................................
5. Napi sané kaaptiang ring kawéntenan PKB sané kalaksanayang nyabran warsa?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Indik Mapidarta
5.1 Tetikesan Rikala Mapidarta
Ri sampuné uning ring soroh pidarta miwah tata cara makarya pidarta, sané mangkin
mangda sayan jangkep kawagedan indik mapidarta mangda kauningin indik agem-ageman utawi
UDIANA SASTRA Pidarta Basa Bali 11
tetikesan rikala mapidarta. Tetujoné mangda ri kala mapidarta prasida nudut pikayunan sang sané
miarsayang. Mawali malih ring tetujon sang mapidarta mangda napi sané kabaosang, katlatarang
miwah kawedar prasida kaincepang sajeroning angen raris kalaksanayang ri sajeroning kahuripan.
Ri kala mapidarta, tetikesan sané patut kauratiang mangda prasida mamargi antar inggih
punika:
1. Wicara inggih punika ngeninin indik topik utawi unteng daging pidarta, sané prasida nudut
kayun para pamiarsa.
2. Wiraga inggih punika semita, raras, agem, utawi bahasa tubuh sang sané mapidarta.
3. Wirama inggih punika tata suara sané mapaiketan ring suara/vokal miwah intonasi sané
anut ring punggelan lengkara mangda kapireng lengut.
4. Wirasa inggih punika rasa penghayatan ri tatkala mapidarta mangda daging pidarta punika
prasida nuek pikayunan sang sané mirengang.
Pidabdab 6. Pituguh Ngraga
1. Tlatarang tetuwek pidarta ring ajeng!
2. Indayang tlatarang napi tetujon sané kaaptiang ri kala mapidarta?
3. Indayang carca, tetikes pidarta sané pinih riin patut kauningin sajeroning mapidarta !
Pidabdab 7. Pituduh Ngraga
Indayang makarya skéma ringkesan materi indik pidartané puniki !
Pidabdab 8. Ringkesan
Pidarta inggih punika bebaosan mabasa Bali alus marupa daging pikayunan sané kawedar
majeng anak sareng akéh, sané matetujon mangda anaké sané mirengang baose punika kayun
nginutin daging kapatutan sané kabaosang utawi mangda napi sané kawedar prasida karesepang
saha kalaksanayang. Wangun pidarta inggih punika purwaka/pamahbah,daging pidarta, pamuput.
Soroh pidarta wénten pidarta kawacén, pidarta kaapalang, pidarta dadakan, miwah pidarta
ringkesan.
mÞjh¾e* dewkо )lnÓt*¾ wu u;¾.
Mlajahang Déwék Salantang Tuwuh
12 Pidarta Basa Bali UDIANA SASTRA
BAB II
BASA MIWAH AKSARA
BALI
Kompeténsi Dasar
3.2 Memahami struktur bahasa Bali,
sejarah aksara dan jenis-jenis
aksara Bali secara umum, pasang
aksara, tata cara nyurat lontar,
dan menulis aksara Bali dalam
software.
4.2 Memproduksi wacana beraksara
Bali dalam lontar dan Software
Indikator
3.2.1 Nlatarang wangun basa Bali
3.2.2 Nlatarang panglimbak (sejarah)
aksara Bali
3.2.3 Nlatarang soroh aksara Bali
3.2.4 Nlatarang pasang aksara Bali
3.2.5 Nartayang serana nyurat lontar
3.2.6 Nartayang tata cara nyurat
lontar
3.2.7 Nlatarang program sané
kanggén nyurat aksara Bali ring
Software
3.2.8 Nlatarang tata cara nyurat
aksara Bali ring Software
3.2.9 Nglatih nyurat aksara Bali ring
Software
4.2.1 Nyalin wacana maaksara Bali
ring lontar miwah Softwaré
Palajahan I Basa Miwah Aksara Bali
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)
Basané nyihnayang wangsa. sapunika sesenggakané maosang. Sané mangkin bebaosan kadi
asapuniki nénten ja mawiguna malih. Santukan saluwiring basa patut prasida kaplajahin antuk
sekancaning para jana ring jagaté. Santukan basa punika pinaka serana sané utama ri kala pacang
micayang miwah molihang sehananing informasi. Sakéwanten pinaka parajana Bali sampun
sepatutnyané ngwikanin basa Bali pinaka basa ibu sané ngamanggehang saha nglestariang budaya
Baliné. Duwaning sapunika ngiring saurin pitakéné ring sor:
1. Sira uning napi sané kebaos basa (bahasa)?
2. Basa napi kémanten sané sampun kauningin?
3. Napi sané patut kauningin yéning jagi nyurat basa?
4. Aksara napi sané ketah kanggén ri kala nyurat basa Bali?
Pidabdab 2. Ngwacén Wacana Maaksara Bali
Indayang wacén wacana maaksara Bali ring sor puniki!
Zÿuju;¾buln/.
bku n)k)pni ¾nÀ s¡Ñ ãk¾i ss¾iÀ m®ít(¾ su Z¾& ÿø d*¾\\) Ð)b¾*hlu øeHÿeMÿ\næ¾ si gen.mlu
j)mÞ òbyø n¾ré u;,¾ dg) gÀ¾pbwu ni )Ѿmn) åe¾ hn*¾tmø æl¾Škøt/.hede gnÀis¾ m) í® t(¾ su &¾t
ehn)¾tÓ )g/.eHÿeMÿ\enegn\¾Ð in¾hÐ u;.eTÿmkxÉ tus&¾hdhnksÑø¾ mæ&¾bnip
hk) /hpbuwin)Âm¾ )ninо )jbÏrmeneDÿegn/.
eyn¾j±Â mu )ppsni¾Ñrurue\tus&¾tehn)ål¾ ;¾k)n;) ¾Zÿmtã ¾ŠrhneknÞ¾ /.høt;) ¾
pni\álenb)n%¾n\i álønl¾é ns¡¾Ó &¾meTÿløhnо\inh¾Ð ;u ¾,hpbwu ni ß¾k)Zÿ* ¾umnis¾)ÓeknÀ¾
nk/,hsenmhl) о jn¾yiÀ \)l;¾bøb;ø ,hnekdisisie\orh¾e* kenZÐ éÿcrh)
nÓlg¾ß lu bu*¾ bø ø;e¾ n.mni bl¡À¾ øynß)r¾ st)ekn¾biÀ ensugø;¾,hpbwu inо køÓhuløyn)ß¾
lj;¾kwei ssn/t)ekn¾lã øyná¡r¾ tu g) );d¾ ei dsp)n\¡án¾c®¡ .u eb;e¾ yn¾æp) ysnÀsi¾ m) í® (¾
14 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
ydiypni ¡Ó¾s&h¾ dÏrhønnjо ¾k% ÞøeWÿn¾Št) tymspeu t¾æoel,¾* mhdu \¾% Z) ¨ÿé ,mcò)
k¾køÑ upe& nbu\pucku Ù¾rbi .* bse¾* nge) deGÿeneÑ loá¾ enlÑ /,p)\de) gÂeheneÑ p¾ßo
eKÿ;¾ekenZÐ ÿé crb)eDÿeDÿl¾Àen\pti Þ¾w*e¾ Kÿrihg¾up* ru en.eTÿbchi m nu
senZÿpkdihku,h)\Šp)e¾Ó kn¾æedewkenkløwte¾ã) Lÿg/,\n)lÑ *¾ksughø
n»¾ rmmwi ;k¾ bøsn¾á¡reu neDÿegn/.jninju urhønp$wnpi n) \ál/,14,´´;ø ¾kd)
s,mk)n);h¾ yø Zÿø mæ\ni á¡r¾ uensmiãl\mteKÿn¡Àn¾ k¡Ñ øl¾À ¡àp\kÉ ×jiwhenp)lj
hnø h´´;ø ¾hensubløwt/.s)m\) næ¾ )snо bu høygegeSÿnß¾jln/,swrt
rjm/,10,mtnhøensbu syn¾Âg) h) *,n)k)dsß¾ i;h¾ øs)mí® d(¾ iyÏpnm¾¡À ;g¾ urutg) ;) p¾ i
nkguruen.ditudbi elbn*sѾ¡ si ikjhenhúk¾¨mpÉdms/,gru ut)g);¾msli tø
d¾,& mbsu np)ptøhn/,htø ;) m¾ )mch)nÓl)kо wni (¾Àjunwwi hensmãli \\m) ukkøn
\n/,mwinniѾntehløyumsm®¡rn¾æhs) r¾ã k)¾kÐ nø \nkñ¾ r¾Ç tn;¾kureu k×tÉenh
enkh)bk) nø h¾ã n¾t)á ø;¾.
mrkpcdiwirmeTÿtkensbu ynZ)ÿé kÀb¾ ristѾi uks)lgønh¾ã næ¾ n)k
enhøs)m®í¾.( tnø Ñkntã¾ eø sÂn\)jÐ tu nø cǾi &s¾ ò) már¾¡ ut)g)ehhenm)d)mѾissi ik\inãe¾ l
skpetshe\oe\oÐ \in¾æt)kenhøs)mí® ¾(hentus¾h& dmsmtã ŠrseKÿenÑ
en.
eHÿlø;¾”h(ypdhu \u n/,22,s)epÓm$ã¾,1990.
Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka
silih tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.
No Kruna Artos Kruna
1. pisaga
2. degag
3. rerama
4. nyambat sara
5. bibih mael
6. kawisésan
7. apit lawang
8. nyapa kadiaku
9. ngandelang
10. gagéson
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 15
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
1. Sapunapi parilaksanan I Gumbyar punika ?
2. Napi kranané bibih I Gumbyaré kebaos kadi ental magulung ?
3. Ring dija I Gumbyar maguru?
4. Sapasira wastan guruné I Gumyar?
5. Indik napi sané keplajahin antuk I Gumyar?
Pidabdab 5. Pangresep Indik Wangun Basa Bali
5.1 Wangun Basa Bali
Dudonan basa Baliné pateh sakadi ring bahasa Indonesia luiripun:
a. Aksara tegesipun gambar suara utawi lambang suara (gambar bunyi). Aksara punika wénten
kalih soroh minakadi Aksara Suara miwah Aksara Wianjana (Vokal miwah Konsonan). Basa
Baliné punika lumbrah kasurat antuk kalih aksara luwiré aksara Latin miwah aksara Bali.
b. Wanda tegesipun marupa kepahan saking kruna inggian ri sajeroning kruna lingga utawi kru-
na tiron. Dadosné wanda punika marupa pupulan saking makudang-kudang aksara sané pinaka
serana ngwangun kruna. Tiosan ring punika wénten taler wanda sané marupa kruna lingga
sekadi “nah”, “dé,” “nyén”, “ba”, “sing”, “nyak” miwah sané lianan.
c. Kruna tegesipun pupulan makudang-kudang kecap utawi wanda sané sampun maduwé arti.
Kruna punika wénten sané awanda, wénten taler sané kawangun antuk makudang-kudang
wanda, minakadi :
Kruna awanda: sing, nyak, cang, ba,nah, miwah sané lianan.
Kruna kalih wanda: meja, ani,suba,mata, jaja.sela,buku,baju, msl
Kruna tigang wanda: bendera,sepatu,celana, jendela, kemeja,semang-
ka,celana,buaya,telaga,miwah sané tiosan
Kruna petang wanda: liligundi,katibangbung,kalimayah,miwah sané tiosan
Kruna limang wanda: katimimbulan, katiwawalan, katibubuan ,miwah sané tiosan
d. Lengkara inggih punika pupulan makudang-kudang kruna sané sampun madué lelintihan
pepaosan sané pasti. Lelintihan sané ngwangun lengkara punika sekadi:
a. Puguhing lengkara/Jejering lengkara
16 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
b. Piorah/linging lengkara
c. Penandang/penampén lengkara
d. Keterangan:
• Keterangan genah
• Keterangan dauh
• Keterangan kahanan
• Keterangan wilangan
Conto :
1.Rada Swari nyurat aksara Bali ring lontaré tuni semengan.
2.Madé Parwati nyurat kaligrafi di kanvas.
3.Kadék Maharani ngigel légong di Pura Dalem ibi sanja.
5.2 Panglimbak (Sejarah) Aksara Bali
Yéning selehin saking nguni, kawéntenan aksara Bali punika mawit saking India. Sané da-
dos babon aksara Bali ring India mawasta Aksara Brāhmī. Aksara Brāhmī puniki sampun wénten
miwah kawigunayang ring India kirang langkung 300 SM (Bühler, 1962). Cihna kawéntenan
Aksara Brāhmī puniki wénten marupa prasasti-prasasti sané munggahang aran Raja Asoka. Raris
Aksara Brāhmī sayan nglimbak kawéntenan nyané ngantos ka India Selatan, ring India Selatan
puniki Aksara Brāhmī dados Aksara Pallawa. Aksara Pallawa raris ngranjing ke Indonésia, ring
Indonésia Aksara Pallawa sayan nglimbak raris dados Aksara Kawi (Casparis, 1975; Griffith,
2014). Aksara Kawi sané kapertama ring Indonésia kapanggihin ring Jawa Timur sané berangka
tahun 750 Masehi. Aksara Kawi punika kasurat ring Prasasti Plumpungan, ukiran aksara nyané
sampun campuh, nénten malih becik kawéntenan nyané. Aksara Bali Kuna wantah varian saking
Aksara Kawi (Damais, 1995). Prasasti Bali Kuna sané pinih wayah (tertua) inggih punika prasas-
ti Sukawana A1 (804 Śaka atau 882 M). Raris prasasti tiosan Banua Bharu IA (Bebetin), sané
berangka tahun 818 Śaka (896 M). Makudang-kudang prasasti tembaga sekadi Prasasti Kehen
A, Fragmen Prasasti Angsri A, miwah Prasasti Srokodan (916 M) pinaka prasasti sané ngawigu-
nayang Aksara Bali Kuna sané pinih wayah utawi tertua (Astra, 1981).
Aksara Bali sayan nglimbak kawéntenan nyané santukan nénten naenin putung kawi-
gunayang ri sajeroning parikrama. Manut Wiguna (2002), Aksara Bali Kuna puniki raris dados
Aksara Bali Tengahan. Aksara Bali Tengahan puniki kasurat ring lempeng tembaga pateh sekadi
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 17
nyurat ri sajeroning lontar. Saking Aksara Bali Tengahan puniki raris dados Aksara Bali Lumrah,
utawi Aksara Bali sané katah kauningin rahinané mangkin. Mangda danganan antuk ngresepin,
ring sor puniki pamargin panglimbak Aksara Bali:
Ring sor puniki panglimbak rupan (perubahan bentuk) Aksara Bali.
Prasasti Tembaga Lontar Cetak/Digital
Peruba-
Abad 1060 1065 1204 1398 han Abad ke 1984 1988 1894 1993
Waktu
-18
ke-10
Aksara h
‘ha’
Sudarma (2016)
5.3 Soroh Aksara Bali
Aksara tegesipun lambang suara utawi gambar suara. Ring sajeroning masyarakat Hindu-Bali
aksara punika nénten ja huruf utawi kruna biasa, nanging aksara punika wantah lambang Ida
Bhatara utawi dados kanikayang ngiasaning Ida Bhatara. Aksara punika taler dados dasar/simbol
palekadan miwah ngamademang. Aksara puniki madué genah miwah fungsi sosial religius sané
ngraksa budaya Bali miwah pinaka pangraket iraga masameton ring sajeroning Agama Hindu-Bali.
Yéning nénten wénten aksara, masyarakat Bali punika sakadi kaicalan kasujatian déwéknyané.
Mawinan aksara punika patut ngamolihang jejuluk utawi gelar sakadi Mahkota Kebudayaan Bali.
18 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
Pasang aksara Bali tegesnyané uger-uger sané kaangén nyurat sajeroning aksara Bali. Aksara
punika wénten kalih warna kawastanin:
a. Aksara Suara (vokal)
b. Aksara Wianjana (konsonan)
Salanturnyané aksara punika kapalih dados tigang soroh luiripun:
a. Aksara Wréastra inggih punika aksara sané kanggén nyuratang baasa Bali lumrah, upami :
urak, pipil, pangéling-éling, miwah sané lianan.
b. Aksara Swalalita inggih punika aksara sané kanggén nyuratang basa kawi, Jawi Tengahan,
Sanskerta. Upami: Kidung, Kakawin, Parwa, miwah Sloka.
c. Aksara Modré inggih punika aksara sané kanggén nyuratang indik kadiatmikan. Upami:
Japa Mantra.
5.3.1 Aksara Wréastra
h, n, c, r, k, d,
t, s, w, l, m, g,
b, \, p, j, y, z,
5.1.1.1 Gantungan miwah Gémpélan
¨¨¨À¨, ÿ ¨¨¨¨Â , ¨¨¨Ç¨, ¨¨¨¨É , ¨¨¨Ð¨, ¨¨¨¨Ñ ,
¨¨¨¨Ó , ÿ¨¨uæ, ¨¨¨¨Ù, ¨¨¨¨¨Þ, ¨¨¨¨,ß ¨¨¨¨¨á,
¨¨¨¨¨,ã ÿ ¨¨¨¨å, ¨¨¨æ, ¨¨¨¨¨é , ¨¨¨¨ê, ¨¨¨¨¨¨ñ ¨,
5.1.1.2 Panganggé Aksara
Panganggé aksara utawi busana aksara inggih punika pangéling suara. Penganggé puniki
kaepah dados tiga (3) tigang soroh, minakadi: penganggé suara, penganggé ardasuara, miwah
penganggé tengenan.
a. Panganggé Suara
Panganggé suara inggih punika lambang aksara sané ngawinang aksara wianjana (konso-
nan) masuara (vokal).
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 19
Suara pendek ( Suara Hreswa ) Suara panjang ( Suara Dirgha )
¨¨¨¨¨¨¨o, = tedong ¨¨¨¨¨I¨¨¨, = ulu sari
¨¨¨¨¨¨¨ø¨¨¨, = ulu
¨¨¨¨¨¨u ¨¨¨, = suku ¨¨¨¨¨U¨¨¨, = suku ilut
e¨¨¨¨¨¨¨, = taléng
e¨¨¨¨¨o, = taléng tedong E¨¨¨¨¨¨, = taléng marépa
¨¨¨¨¨)¨¨¨, = pepet
¨¨¨¨¨¨) ¨o, = pepet metedong
E¨¨¨¨¨¨o, = taléng marépa matedong
¨¨¨¨¨¨¨š ¨¨¨¨, = ulu ricem
¨ ¨¸ ¨¨¨, = ulu candra
b. Panganggé Ardasuara
Panganggé Ardasuara inggih punika gantungan sané maanggé dados vokal miwah masuara
luluh. Penganggé arda suara kaepah dados limang soroh minakadi :
¨¨¨¨¨¨ê, nania mawit saking suara [ ia ]
¨¨¨¨¨É¨¨¨, guung mawit saking suara [ ra ]
¨¨¨¨¨¨Ê¨, guung macelek mawit saking suara [ rë ]
¨¨¨¨¨Þ¨¨, gantungan la
¨¨¨¨¨¨¨Â ¨, suku kembung
Conto :
1,ÿputÉ. = putra 3,ÿÿk[Ê .Å = Kresna
2,ÿpwÞ . = plawa. 4,ÿ st.Ù = satua
c. Panganggé Tengenan
Panganggé tengenan puniki wantah panganggé sané mawit saking tengenan wianjana, ing-
gih punika :
¨¨¨¨¨*¨¨¨, cecek mawit saking aksara [ ng ]
¨¨¨¨¨(¨¨¨, surang mawit saking aksara [ r ]
¨¨¨¨¨¨¨;, bisah mawit saking aksara [ h ]
20 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
¨¨¨¨¨¨¨/, adeg - adeg kaanggé ngematiang utawi negul aksara
Conto : = sawung 4, sw;. = sawah
1, sw.u*
2, ec*ec.* = céngcéng 5,ÿbuln/. = bulan
3, sw( . = sarwa
5.3.2 Aksara Swalalita
Aksara Swalalita inggih punika aksara Bali sané kaanggé nyuratang basa Kawi, basa Kawi
Tengahan, miwah basa Sansekerta, minakadi kidung utawi kakawin. Aksara swalalita kakepah
dados aksara suara (huruf vokal) miwah aksara wianjana (huruf konsonan).
a. Aksara Suara (vokal)
Á,õ,÷,÷o,ú,úo,6,ü,3,3o,.
A, ā, i, ī, u, ū, e, ai, o, ö
b. Aksara Wianjana (konsonan)
Aksara wianjana (huruf konsonan) kaepah dados limang warga aksara, minakadi: kantia,
talawia, murdania, dantia, miwah ostia.
5.3.3 Aksara Modré
Aksara Modré punika sering kabaos aksara suci, satukan aksara punika kanggén nyurat in-
dik kadiatmikan sekadi rerajahan, ulap-ulap, miwah sahananing pralambang ring upakara yadnya.
Aksara Modré santukan pinaka pralambang (simbol) dadosné nénten keni antuk ngwacén. Ring
sor puniki conto Aksara Modré:
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 21
Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
a. Cawis pitakéné puniki
1. Napi mawinan aksara punika kabaos gambar suara?
2.Tlatarang sapunapi wiwilan kawentenan aksara Baliné!
3. Indayang carca tur terangang pepalihan aksara punika !
4. Tlatarang sané kawastanin aksara Wresastra punika saha icén imbanyané!
5. Terangang kawigunan aksara Modré punika !
b. Surat antuk aksara Bali
1. Matur suksma :………………………………..
2. Om Swastiastu :…………………………………
3. Panagara Indonésia :……………………………
4. Bali sutrepti :……………………………………
5. Aksara miwah sastra Bali:……………………..
22 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
Palajahan II Nyurat Lontar
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)
Lontar wantah silih tunggil tetamian panglingsir Bali sané kantun akeh ring soang-soang
puri, griya, jero, utawi pondok krama Baliné. Lontar puniki pinaka serana nyurat sahananing sané
patut kasurat utawi kacatet duké riin, santukan sané dumun durung wénten kertas napi malih kom-
puter. Saking kadiatmikan ngantos ipil-ipil dué utawi utang-piutang taler kasurat ring lontar, yéning
sekadi mangkiné kabaos pinaka media dokumentasi tertulis. Tiosan ring genah masesuratan, taler
wénten lontar sané dados serana ngambar, lontar sané madaging gambar puniki kawastanin prasi.
Mangda sayan uning indik lontar, indayang cawis pitakén ring sor puniki:
1. Sira sané sampun naenin nyurat lontar?
2. Napi sané keanggén nguét lontaré?
3. Indik napi biasané katulis ring lontar?
4. Aksara napi ketahnyané kasurat ring lontar ?
Pidabdab 2. Ngwacén Wacana Maaksara Bali
Indayang wacén wacana maaksara Bali ring sor puniki!
<kt)mur&tmækŠri &.
<skdizwen\bbin/,psÈiy)bærw(twnã)lnÑen\u\Ši-
pezÇornÉ&jbpurt^[t)mÉæuel,shemoetÉkÀnkÐy);miw;msirm/.
dw)gæunikwwuenpisnÉtuyulênsk&kR¿¿¿jhnã)lnÑshp\ir&zen-
rwu;r&÷sÓntmækŠir&,sejÉon&msszénÉ&÷enÑoensê.gumnÓiksumã¡*÷sÓnt-
mækŠri p& unki dedosæekoòmnærtmêhg*usenrwu;rb& li.
ewnÓ)nÀdirisenplsŠk&kumæulnñ¿¿en.hit)pÀipunß)dsienÓoegoegÓoe-
gogÐli;br*br*ks)nênÈiynnŠenpdmæêkßjj(r&jbpurt^[h)mæulæu-
nik.rwu;r&hj%kieyosædÊebnñ¿¿ennilu;rhi,tmêpunikmj\á)lnÓ¾¡mulimpi-
tekn/:tebenon,hpeboel;syttz.eboel;tuwn/,silkn/.
shu(bnãnÂilu;rhi.:tÉimK¿¿si;,hph([iptu*hini.c)ritÉhp.sinmãihipunåmã)
elÓoegogÓ¡l*pk(ynÓmækŠir&hugi.:Á(junb$tw,tuwn/,shu(nilu;rhisd-
gugup/.:eH¿¿¿eH¿¿¿eH¿¿¿.y,y.Á(junb$tpdigunu*÷nÑÉkil,diegodtuju;bi-
dar.i hiymn) m* l) wenoá dhn/.tpMi ¿¿¿nu[êsukzr) ;smegodhn/.
Kaketus saking Widya Sastra 2
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 23
Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki
pinaka silih tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.
No Kruna Artos Kruna
1. nyawané ngababin
2. pasilyeb
3. wartawan
4. ngunggsi
5. istana
6. masesanjan
7. kasumbung
8. pakoleman
9. palas
10. itep medasin
Pidabdab 4. Pangresep Indik Nyurat Lontar
4.1 Serana Nyurat Lontar
Wénten makudang-kudang serana sané kaanggén ri kala nyurat lontar. Seranané punika
patut kategepin sadurung ngawitiin nyurat lontar. Serana rikala nyurat lontar inggih punika:
a. Lontar puyung (kosong) utawi daun ental sané kantun matah (durung maolah)
b. Pangrupak
c. Lungka-lungka (kasur alit) pinaka aled tangan rikala nyurat
d. Pelik penyepit lontar
e. Tingkih utawi buah nagasari sané matunu
f. Dulang
g. Pénsil miwah penggaris
h. Benang kemong, jinah bolong, miwah takepan pinaka piranti ngiket lontar sané sam-
pun puput kasurat
4.2 Tata Cara Nyurat Lontar
Ri kala jagi nyurat lontar wénten tata cara sané patut kamargiang. Sané kapertama patut
sayagayang lontar sané sampun sayaga kaanggén nyurat utawi lontar matah sané durung maolah.
Ukurannyané manut ring kayun soang-soang utawi akéhnyané sasuratan sané pacang kasalin.
24 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
Pangrupak inggih punika lémat sané madué rai kakalih nénten sakadi rain lémat sané ketah
kaanggén majajaitan. Pangrupak kawigunannyané pateh sakadi pulpén utawi pénsil. Pénsil miwah
garisan sané kaanggén ngarya garis pinggir ring sisi tengen utawi kiwa tigang bolong sané wénten
ring lontar, kirang langkung 0,5 cm. Rikalaning ngarya garis pinggir, sané patut kauratiang inggih
punika bolong lontar sané magenah ring kebot (A) nuju bolong tengah (B) tur jarak bolong (B)
ka bolong (C). Jarak bolong A ka B punika bawakan yéning bandingang ring bolong B ka C, nika
mawinan nyurat lontar kakawitin saking bolong kiwa (A). Yéning sampun, wawu kalaksanayang
nyurat antuk pamahbah sasuratan sané kakawitin antuk panti <utawi pamada > sané kalanturang
nganggé pangastawa inggih punika “Om Awignamastu” salanturnya kapuputang malih nganggé
pamada, conto >þÁwfi Âms>¡Ó . Ri kalaning nyurat, lontar kagambel antuk tangan sané
kiwa. Lontar sané kagambel punika akéhnyané lebih saking asiki, raris lontar punika jepit antuk
pelik.
Nyurat lontar nénten pisan dados sakadi nyurat
ring buku tulis (neplék ring méja), nanging tangan sané
ngambel lontar punika kaaledin antuk lungka-lungka
(kasur alit). Lontar sané puput kasurat sangkaning
nyurat neplek ring meja punika kawastanin lontar tulah
sané nénten dados kawacén napi malih kaentungang.
Lontar sané sasuratan nyané kakawitin saking bolong
C (dawanan) taler kawastanin lontar tulah. Dulang
utawi méja sané kaanggén aled ri kalanyurat. Ri kala nyurat, tata cara sasuratannyané nganggé
pasang jajar sambung nénten jajar palas. Jajar sambung inggih punika kruna sané kasurat dados
lengkara kasurat saling kasambungin nénten wénten spasinnyané. Nyurat lontar punika kakawitin
saking baris kaping kalih sané kakawitin saking bolong A ngantos bolong C, kénten malih baris
kaping 2, 3, miwah 4.
Baris kapertama utawi baris pinih
luur punika kaanggén genah panganggé
suara utawi tengenan. Yéning lembaran
kapertama sampun telas kasurat, lontar ka-
badingang saking sor kaluur nénten dados
saking tengen ka kiwa. Ageng aksarané
taler spasinyané mangda pateh. Yéning
iwang rikala nyurat, sampunang aksara
punika kaurek utawi kacorét. Aksara sané
iwang punika kapademang antuk nagingin
suku ( u ) miwah ulu ( …i...). Yéning sampun puput nyurat wawu kaselemang nganggén tingkih,
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 25
buah nagasari nasak sané matunu. Ri kala nyelemang puniki kawastanin nyipat sastra. Siagayang
benang kemong kirang langkung 40-50 cm sané kaanggén ngiket lontar sané sampun puput kasur-
at taler takepan lontar sané kaanggén ngapit lontaré mangda nénten malepit. Ring muncuk benang
kadagingin jinah bolong pada asiki anggén ngancing takepan lontaré wus punika simpen ring
keropak lontar mangda awét. Patut taler kaélingang inggih punika indik cacirén sakadi lalintihan
lontar sané kasalin, duk napi puput kasurat miwah indik pangawinnyané.
4.3 Soroh Tatebek Nyurat Lontar
Ri kala nyurat lontar, sasuratan aksara sané katuekang mangda pada miwah pateh utawi
rata, inggih punika ukiran saking soang-soang aksara madrué jarak sané rata, sané kawastanin na-
tar. Yéning sampun sida ngwangun aksara antuk: tetuek, ukiran, miwah natar, sané pinih utama
ngwangun aksara wantah ukiran aksara. Indik rupan ukiran aksara punika, kaepah dados kalih
soroh tatuekan, inggih punika :
a. Tebek Wayah
b. Tebek Nguda
Ukiran aksara sané kasorohang tebek wayah, pacang ngamedalang wangun ukiran aksara
sané becik tur ngulangunin, sané madrué cihna sakadi :
• Tetuekan aksara sané becik, tur ngulangunin inggih punika kawastanin makarat.
• Wangun aksarannyané galih, tur karupayang antuk wangun aksara sané pinih alit tur
bunder-bunder inggih punika kawastanin ngatumbah.
• Wangun, tetuek miwah ukiran aksarannyané rata tur élah kauningin inggih punika
kawastanin galih.
• Wangun aksarannya ninutin rupan jit tuma, nganuwuan aksarannyané nyimbarang,
ngamenékan nyupekang inggih punika kawastanin majit tuma.
• Kapangawit wangun aksarannyané tipis lan éndép, nglantur nyimbarang inggih punika
kawastanin macai.
Saking lelima punika, wénten taler cihna wangun ukiran aksarannyané sané kawastanin band-
ung, inggih punika pikolih sasuratannyané kirang becik.
Lontar Imitasi
Asapunika yéning pacang mapikayunan malajah nyurat aksara ring lontar, yéning déréng ca-
cep utawi durung purun nyurat ring lontar, dados kaanggén kertas HVS sané kakaryanin manut
sekadi rupan lontaré, taler ukurannyané, sané kawastanin lontar imitasi.
Yéning nganggén lontar imitasi punika, sané prasida kaplajahin wantah tatiga, inggih punika
26 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
ukiran, natar miwah tatuek. Nanging tatuek iriki nénten nganggén pangrupak, sakéwanten dados
nganggén pénsil, drawing pen, boxi, miwah sané tiosan. Tetujonnyané wantah mlajahang ngwan-
gun aksara tebek wayah, mangda aksarannyané madruwé cihna makarat, natar, ngatumbah, macai,
utawi majit tuma.
Sasuratan Aksara Tebek Wayah Macai
Sasuratan Aksara Tebek Wayah Ngatumbah
Pidabdab 5. Pasang Aksara
5.1 Tengenan
Pasang aksara Bali tegesnyané uger-uger masasurat ring sajeroning aksara Bali.Tengenan
inggih punika aksara wianjana sané suara vokalnyané nénten wénten utawi akasara wianjana sané
nengen. Contonyané bisah, cecek, surang, miwah adeg-adeg. Yéning bandingin sareng aksara De-
wanagari, bisah kawigunannyané pateh sareng wisarga, cecek kawigunan nyané pateh sekadi anu-
suara, adeg-adeg kawigunannyané pateh sakadi tanda wirama.
Sim- Alfabet Fone- Genah saséwalapa- Wastan aksa-
bol tis traan rané
Internasional
[h] Ring ungkur aksara bisah
[r] Ring duur aksara surang
[ŋ] Ring duur aksara cecek
- Ring ungkur aksara adeg-adeg
a. Tengenan [ ng ] \,
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 27
Tengenan \, ring kecap panguntat kruna, mauah dados cecek (..,...), upami:
pucung = pcu *u, blulang = bÞ¡l,*
rendang = ÏnÑ*, barang = br,*
• Saluiring kruna lingga kalih kecap sané wianjanannyané pateh tur makakalih polih ten-
genan \, makakalih dados cecek (..,...) yadiastun sampun kaanusuarayang utawi polih
seselan [-er-]miwah [-el-], upami:
cangcang = cc* *, nyangcang =z*c*,
béngbéng = ebe* b,* bréngbéng = eb*Éeb*,
• Tengenan \, ring kecap pangawit kruna lingga sané aksara wianjanannyané mabinayan,
kantun manggeh tengenan, \,upami :
bungsil = b\u Šil«, panggang = p\á,*
bangsul=b\Šul/, jangkrik = j\ÐikÉ «
• Tengenan \,ring kecap pangawit kruna-kruna ring sor mauah dados cecek (..,...) anggen
ngicalang pasang tumpuk tiga, upami:
angklung = h*kÞ*¡, sungklit = s*uktiÞ /,
jungkling = j*ku ,&Þ nyungkling = zk*u Þ&,
• Wastan genah ring sor puniki osinengguh saking kalih kruna, upami:
Pangkungtibah = p\t*С bi ;,
Pangkungkarung = p\*¡Ðkru*,
b. Tengenan ( r ) r,
Saluiring tengenan r, mauah dados surang (.......(), upami:
sekar = s)k,( gelar = g)l,(
karma =k(m, pidarta = pdi ([,
c. Tengenan (h) h,
• Tengenan h, ring kecap panguntat kruna mauah dados bisah (.....;), upami:
puseh = psu );, kaliakah =klhi k;,
lebih = 2bi;, seseh = eses;,
28 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
• Saluiring kruna lingga kalih kecap sané aksara wianjanannyané pateh tur makakalih polih
tengenan h,makakalih mauah dados bisah (......;) yadiastun sampun kaanutang, upami:
cahcah = c;c;, nyahcah = z;c;,
kohkoh = ekoeko;, ngohkoh =e\o;eko;,
• Tengenan h,ring kecap pangawit kruna lingga sané kecap aksara wianjanannyané ma-
binayan, kantun manggeh tengenan h, upami:
cihna = chi , brahmana = boÉ hxß ,
lahru = lhɱ, bahni = bhiÂ,
• Wastan genah ring sor puniki sinengguh saking kalih kruna, upami:
Asahdurén = hs;deu rn/,
Asahgobleg = hs;egoebgÞ /,
d. Adeg-adeg (......./)
• Ring panguntat kruna, upami:
adan = hdn/, budal = budl/,
malaib = mlhib/, kajengklok= keje* kÞok/,
• Ring panguntat bagian lengkara wiadin panguntat lengkara, upami:
Dugasé nulis lamaran, I Nyoman mecik peléngan.
dugesnlu ismÞ rn/,hei zomn)ßciekæel\n/.
Emboké ngadep poh di peken.
h)eMãÿek\Â de) pæo;dipk) )n/.
• Ring tengahing kruna utawi lengkara kanggén ngicalang pasang aksara tumpuk tiga,
upami:
tamblang = tm/b*,Þ gemblong = egm/ebÞo* ,
samblung = sm/b¡Þ,* Tamblingan = tm/bÞ\i n/,
• Ring tengahing lengkara kanggén ngamanggehang pasang upami:
I Nyoman Widia.
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 29
hei zomn/widê.
Watek ksatriané ngamuk.
wtk) /k×tiyÉ en\mku /.
Pakeling :
Adeg-adeg kaséwalapatra ring tengahing lengkara kanggén nyinahang aksara ardasuara
sakadi wianjana mangda nénten iwang ngwacén, upami:
Sira sané ngemit rainidané?
Sri sen\)mit/rhni dÀi en.
5.2.2 Tengenan Majalan
Tengenan majalan pacang wénten yéning kruna sané ring ajeng mapanguntat
antuk aksara nengen tur kruna utawi pangiring ring pungkurnyané kakawitin antuk aksara
suara, upami:
mata (+n) + ai matanai = mtnhi,
tegeh + an tegehan = t)g)hn/,
Yéning wénten kruna mapurwa antuk anusuara mapepet patut nganggén pepet.
Nga + mitrain = mitra \mti hÉ indi .
Ngemitrain = ngemit \)mitÉhni di .
Pakeling :
(a) Tengenan majalan wantah kamanggehang sajeroning kruna (kruna dwilingga mi-
wah kruna satma), upami:
énggal-énggal = eh\eá l\À ál/,eh\eá l\ál/,
jebugarum = jb) gu Àrmu /, / j)bugrum/,
(b).Tengenan majalan ketahnyané wantah kanggen ngamanggehang guru-lagu ring
sajeroning kekawin.
30 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
5.2.3 Gantungan Miwah Gémpélan
Tengenan ring tengah kruna, tengah bagian lengkara, miwah tengah lengkara polih
gantungan utawi gémpélan kaséwalapatra sakadi ring sor, upami:
bhakti = vkÓ,i
sampi = smæi,
Pidabdab 6. Pituduh
Indayang surat paragrap kapertama wacana <kt)mur&tmækŠir.& ring lontar!
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 31
Palajahan III Nyurat Aksara Bali ring Software
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)
Aksara Bali pinaka silih tungggil piranti budaya Bali sané dahat mautama. Kautamaan
aksara Bali puniki nénten ja wantah ring kawigunannyané pinaka media dokumentasi budaya
kémanten, kawéntenan aksara Bali taler mabuat pisan ring sajroning kahuripan krama Bali. Sané
dumun, aksara Bali wantah kasurat ring lontar, batu, kertas, kain utawi bahan logam kémanten.
Nanging sangkaning panglimbak teknologi miwah informasi, aksara Bali né mangkin sampun
prasida kasurat ring komputer (PC), laptop, miwah Mobile Phone. Kawéntenané puniki becik
pisan, napi malih ring jagat sané sayan modéren puniki samian sampun madasar antuk teknolo-
gi. Puniki pinaka silih tunggil ciri basa Bali punika prasida nyarengin panglimbak jagat, prasida
nagingin kebutuhan jaman.
Mangda alit-alité sayan ngresep indik kawéntenan aksara Bali ring software durusang caw-
isin pitakén ring sor puniki:
1. Sira sané sampun waged nyurat nganggé komputer?
2. Napiké ring komputer druwéné sampun madaging program Bali Simbar?
3. Sira sané sampun naenin nyurat aksara Bali ring komputer?
4. Wénten sané uning nyaritayang sapunapi carané nyurat ring komputer?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Gending
Indayang wacén téks gending ring sor puniki, utawi tembangang sareng sametoné ring kelas!
Bali Sutrepti
Bali dwipa druén titiang kasayangan
jagat ramia paican Hyang Widi
Sareng sami patut mamiara
Sarwa sané wénten ring Bali
Bukit gunung alas danu sagara
Punika arta sané lintang adil
32 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
Wenang jaga sumangdé lestari
Duaning sampun mapitresna urip
reff :
Kesenian kebudayaan
Warisan leluhur sinah sampun kasub
Punika madun Baliné
Manis nyané sidi ngarad wisatawan
Bali Dwipa jagat asri sutrepti
Patut kaajegang para warga sami
Ngiring cihnanyang sarat kayuné
Ngwangun Bali mangda trus sutrepti
Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih
tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.
No Kruna Artos Kruna
1. sutrepti
2. kaajengang
3. kasub
4. mapitresna
5. wenang
6. pamiarsa
7. sarwa
8. kalintang
9. cihnayang
10. ngarad
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali 33
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
1. Napi teges kruna sutrepti ?
.................................................................................................................................
2. Tlatarang napi mawinan bukit, gunung ,alas, danu, miwah segarané kebaos arta sané
kalintang adil?
.................................................................................................................................
3. Indayang carca indik napi manten sané ngranjing soroh kebudayaan ?
.................................................................................................................................
4. Baosang napi manten sané ngranjing ring soroh kesenian ?
.................................................................................................................................
5. Napi sujatiné sané ngarad wisatawané rauh ke Bali ?
.................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Indik Program Aksara Bali ring Software
1.1 Soroh Program Nyurat Aksara Bali
Mangda prasida nyurat aksara Bali ring komputer, alit-alit patut ngamargiang instal
program sané prasida kaanggén nyurat aksara Bali ring software. Program nyurat aksara
Bali ring software wénten makudang-kudang soroh, sakadi :
a. Bali Simbar DJ
b. Bali Galang
c. Bali Simbar DJ OL
d. Bali Simbar DJ Black
e. Alphalange
1.2 Tata Cara Nyurat Aksara Bali ring Softwaré.
Tata cara nyurat Aksara Bali ring software antuk program Bali Simbar DJ
inggih punika :
A. Sané nganggén Microsoft Word 2000/2003.
1. Klik Tools.
2. Klik Auto Correct.
34 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
3. Ring jendéla Auto Correct icalang sami tanda contréng.
4. Ring jendéla “AutoFormat As You Type” icalang tanda contréng
ring :
- “Straight quotes” with “smart quotes”.
- “Symbol characters (--) with symbol (—).
5. Ring Jendela “Auto Format” icalang tanda contréng sané pateh
sakadi point 4 ring arep.
B. Sané nganggén Microsoft Word 2007.
1. Klik Office Button ring bucu kiwa.
2. Klik Word Options.
3. Klik Proofing.
4. Klik AutoCorrect Options.
5. Icalang sami tanda contréng ring Auto Correct.
6. Ring Jendéla “Auto Format As You Type” icalang tanda contréng
ring :
- “Straight quotes” with “smart quotes”.
- “Symbol characters (--) with symbol (—).
Pidabdab 6. Pituduh Ngraga 35
Surat gending puniki antuk aksara Bali ring komputer, raris sobyahang ring ajeng kelas!
MERAH PUTIH
Mérah putih bendéran tiangé
Berkibaran di langité terang galang
Nika lambang jiwan rakyat Indinésia
Merah brani putehné maarti cuci
UDIANA SASTRA Basa Miwah Aksara Bali
Pusaka adi luhur jaya sakti
Mérah putik bendéran tiangé
Pidabdab 7. Pituduh Ngraga
Surat Gending “ BALI SUTREPTI “ ring ajeng antuk aksara Bali ring lontar miwah ring
komputer. Raris bligbagang ring sametoné sané encén becikan anggén nyurat aksara Bali.
h)d\ednwÀ¾ k¾øãs,d)p¾h* nek\dnni /.
Eda Ngadén Awak Bisa, Depang Anaké Ngadanin
36 Basa Miwah Aksara Bali UDIANA SASTRA
BAB III
ANGGAH UNGGUHING
BASA
Kompeténsi Dasar
3.3 Memahami pengertian dasar An-
ggah-Ungguhing Basa Bali dan
penggunaan Anggah-Ungguhing
Basa Bali dalam komunikasi se-
cara lisan dan tulis
4.3 Memproduksi wacana berhuruf
Latin dan aksara Bali dengan An-
ggah-Ungguhing Basa Bali yang
benar
Indikator
3.3.1 Nlatarang teges anggah unggu-
hing basa Bali
3.3.2 Nlatarang kawigunan saking
soang-soang anggah ungguhing
basa Bali
3.3.3 Makarya conto lengkara antuk
anggah ungguhing basa
4.3.1 Nyurat pikenoh ring sajroning
wacana maaksara Bali utawi
huruf latin antuk anggah ung-
guhing basa Bali sané patut
Paplajahan I Anggah Ungguhing Basa Bali 4.bp.blogspot.com
Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Ri kala mabebaosan sareng sameton Bali, pastika sampun iraga sareng sami patut nganggén
basa Bali. Santukan basa Bali punika pinaka cecirén (identitas) iraga dados jadma Bali. Ri
sajeroning basa Bali, wénten undag-undagan basa sané ketah kabaos anggah-ungguhing basa Bali.
Ngawigunanyang anggah-ungguhing basa puniki pinaka silih tunggil cihna iraga patut mabebaosan
nganutin genah utawi nganutin linggih iraga soang-soang. Punika taler saking anggah-ungguhing
basa puniki, iraga prasida nelebin indik tata krama (sopan santun).
Punika mawinan sadurung nglantur ring peplajahan napi alit-alit sampun tatas uning ring
anggah ungguhing basa Bali? Napi alit-alit sampun cacep ngawigunayang anggah ungguhing basa
Bali? Sané encén durung kauningin ring kepahan anggah ungguhing basa Bali?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks
s)ltlã¾ ø,
kcÉitr¾&jgt/¾bÞmã\en¾ÙnÓ)nä¾gWÿn¾Š
enmp)es\ni¾ÀdvgWÿ nо idÒimnÓË.hødk
subɾ&jgt/b¾ Þmã\n¾Àn¡ÓkоwiknZÿenr&¾sk
ZÿÇ niÙ¾dêsenmpik)eNÿ;¾.nik\win*¾prjn
ensumuyub¾æøsn¾&Éhød.npimlø;¾hødtn¾Ðir
\n¾À(qbÉx.tøeYÿsn¾&Épunikhødtò¾(mdeu
wrblø n¾æutÉsenmp[u ætmxkø À\¾ Ð)rn/.
hødvgWÿn¾ŠidiÒmnÓË\rhøn\iecnien¾oÀ kenpit)k)tæ¾ øt)k)t¾ÀønÑik¾Ö¡sil
n¾&bud.Òi r¾&hj%¾hødvgWÿenoÀ¾ kenwêkÓøhòp/,n\&¾sujtønÀi¾puen¾Àon¾%r&¾prInÑik
nß¾eMÿeTÿ;¾skdimtejn/,ddu,lnо entøeYÿsn/.nik\win*¾høpunÀ¾ek;¾mdu
ewhut*¾r¾&hømÞn*¾Ñtejn/.mxøkÀ¾\Ð)rn¾Éris¾Ónæ¾ ÉsidÒnh¾(uhut¾*Zÿen,rris¾ÀimÞn¾Ñ*tej
n¾Šen\ÊÏ;¾kp]Émn¾ÀidvgWÿnо idiÒmnËÓ .ydêsÓ¡n(À¾qbÉxniÀ¾d\enoÓ s)Ó¾ls¾oÐ e\á
n¡¾ålurinÀi¾nðÑ en¾Àoken,SÿnÓ¡kenÀ¾okenwnÓ;¾hdirihødkyun¾Âhu(¾hut*¾eHÿken.
38 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
dukæ¾ unikhødehl¾&mduewswitÉr¾&gunÁu*¾ gu¾*senmprb¾Š*¾ngbsukø;¾,pÉm\Ðin¾Ài
dvgWÿnn¾¯¡\miÉk,srwuehr¾&gunÁ*¾u gu¾*hød\uZÿÇ r*¾ewdmnËÓ ksÏ\inÀ¾nÓ¡kо Ùrn¾ä
jÉnÀ¾idsen\ÉiZÇÿ& ¾.s¾*ngbsukø;¾rris)¾ßdl/,hørikhødvgWÿn¾±ns&¾Éngbsukø;¾
m\Ñ\iecÈnin¾À(qbÉxhe\ánnh¾(uhut¾*eHÿkenr&¾hømÞn*¾Ñtejn/.sSÿmæuenk
÷ecÈnéi¾n;¾ln¾ŠeSÿcn/,hødvgWÿnß¾wløkbÞmã\n¾Âh(¾uhut*¾hømxøkÀ¾\r)Ð n/,tu(¾
mpit)k)t¾ß\Ñenn)Ón¾ßeMÿeTÿ;¾mlø;¾.høniÑekpunikenn)Ón¾åwin¾*mxøk¾À\Ð)rn¾ÐePÿk/
.høpunß¾eMÿeTÿ;¾mlø;¾\enÓosß¾duewhut*¾r¾&hømÞn¾Ñ*tejn/.hødvgWÿnß¾lø;¾kÏ
Ï;¾eHÿlø;¾hømÞnѾ*jgønunsÀ¡¾t¾*eHÿken,hørikmlø;¾hødlu\kswitÉnñ¾enr&¾gu
nu*Á¾ gu*¾nuns¾(ÀqbÉxKÿe\án¾Âh¾u(hut¾*.høriks*¾ngbsukø;¾\nÑikr&¾hødvgWÿn/
,tøy¾*Zøÿdy*¾nulu\in¾énieDÿegn/,rrisÀ¾idngbsukø;¾mc)òp¾Ðguwen.khëen
eKÿs)kn/,hødvgWÿnо idÒimnËÓ mwlømnÓ¡ké¾gønh(¾uhut*¾enmxøk¾À\)Ðrn/,tu(¾\
nÑik:c)n¾&mxøkÀ¾\)Ðren¾Âpitulu*¾bpsenkp¾&hunÓt/,yn¡¾®win¾iÀedwmeMÿeTÿ;¾bp
tusl¾& k(¾Zÿø dÒym¾* yhøntÀ¾¡ *¾c)nie\buwni /.
m xøkÀ¾ \Ð)ren¾Â nÓ)n±Â¾wutøn¾Šp \nÑik n¾Àjien. hø pu nß¾lø ;¾ meMÿeTÿ;¾ \enÓosß¾
duewhut¾*hek;,¾ sk&¾tkuet¾kÏÏ;¾eHÿlø;¾hømÞn*ѾtejnÀi¾rikmxøk¾À\Ð)rn/¾mÞhø
b*¾bjÉnÀ¾jienkgunuÁ¾* g*u.¾ r&¾gun*u¾Ág¾*ubjÉenksÙry*¾rris¾)ßdløÀ¾ngbsukø;,¾ høri
kmxøk¾À\)Ðrn¾Â±ns¡¾Ól¾*um\Ñk÷ecÈnié¾n;¾he\án¾Âhu¾(hut*¾r&¾hømÞnÑ*¾tejn/.hørikhø
ngbsukø;¾ehl&¾mswitÉt)ekn¾Àjien,rrisß¾løk*¾h\á\m)dl¾*jin;¾,mxøkÞ¾nо
eSÿcn/.mxøk¾À\)Ðrnå¾mãilø¾én;,¾ mxøk¾Þn¾ŠeSÿcn¾æunik.s¾*ngbsukø;¾rrisß¾c)ò
p/,n\&À¾høku;¾enkn¡ÓnÑi¾sisISÿn¡Óknß¾dg&¾s)eSÿcn¾Šenhg%¾hg,¾% \w)t¾Ùw*¾mn;¾m
xøk¾À\)Ðrenßo¾ eMÿedÉowkjgø\)t)pÀ¾iku;¾Zÿenngbsukø;¾.rris¾Ðg)t)pi¾Àku;¾Zÿ
ensen\win*¾s¾*ngbsukø;¾duktn¾Šinipi,etjendumil;¾rrisÓ¾mæ eko¾Ç eK(ÿ¾m
xkø À\¾ r)Ð nÐd¾ il;¾ln¾gÐ s) ¾%,pÉm\Ðni ¾ßxøk\¾À rÐ) n¾É&hj¾h% dø s*n¾ gbsku ;ø d¾ eDÿsbÀ¾ u.
………………………………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………
kr\i Ð)esÀo¾ lø;:¾ heø Zÿomnd¡®¾ êd.
UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 39
Pidabdab 3. Kerta Basa Lengkara BI
No. Lengkara Alus Di negeri Blambangan terdapat seorang
1 r¾&jgt/b¾ Þm\ã enÙ¾n)Óng¾ä Wÿn. Bhagawan
nki \wni p*¾ rjnensmu yu bu æ¾ sø
2
nÉ&¾hød.
rrisimÀ¾ nÞ tÑ*¾ ejnо en\ÏÊ ;¾kp]É
3
mn¾idÀ vgWÿnо di Òmi nÓË.
mxkø ¾\À Ð)renÂn¾ Ón) ¾Â±wtu ønо p\niÑk
4
nÀ¾jien.
etjendmu li ;r¾ ris¾ÓmæekoǾ
5
eKÿ( ¾mxkø \¾À )Ðrnd¾Ð li ;¾lnоg)s.¾%
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang saurin pitakéné ring sor puniki!
1. Sapa sira parab okané Bhagawan Siddhimantra?
2. Ring jagat napi ida magenah utawi meneng?
3. Napi mawinan para janané sumuyub pisan ring Ida Bhagawan Siddhimantra?
4. Ida Bhagawan Siddhimantra ngarahina ngicén okanné napi?
5. Sapasira parab sawitran Ida Bhagawan Siddhimantra sané jenek ring Gunung Agung?
6. Napi tetuek sané prasida kambil ri sampuné ngwacén satua Selat Bali?
Pidabdab 5. Pangresep Indik Anggah Ungguhing Basa Bali
5.1 Wiwilan Anggah Ungguhing Basa Bali
Basa Bali silih tunggil basa daerah sané wénten ring Indonésia sané sareng ngwangun kaluwihan
kebudayan Indonesia. Kawéntenan basa Baliné puniki kantos mangkin kantun becik, santukan
kantun kawigunayang mabebaosan antuk krama Baliné. Yadiastun akéh sané maosang basa Baliné
40 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
pacang padem, nanging rauh mangkin sampun kamargiang makudang-kudang pamargi mangda
kawéntenan basa Baliné sayan nglimbak. Basa Bali wantah silih tunggil basa daérah sané madué
undag-undagan basa, duaning asapunika akéh sampun para janané sané ngamargiang seseleh
(penelitian) indik kawéntenan undagan basa puniki. Raris indik parinama (istilah) ri sajeroning
undagan basa puniki taler makéh pisan, luir ipun:
a. Sor Singgih Bhasa Bali ( I Nengah Tinggen)
b. Unda Usuk Bhasa Bali ( Tim Peneliti)
c. Warna-warni Bahasa Bali (J. Kersten, SVD)
d. Undag-undagan Bahasa Bali (I B Udara Naryana)
e. Anggah-ungguhing Bhasa Bali (I B Udara Naryana)
f. Tingkat-tingkatan Bicara dalam Bahasa Bali
Ngawit warsa 1974, duk Pasamuhan Agung Basa Bali ring Singaraja, undagan basa Baliné
kabaos Anggah-ungguhing Basa Bali. Kawéntenan anggah-ungguh basa Baliné mawit sangkaning
wénten pabinayan linggih krama Baliné. Wénten krama Bali mula (tradisi) miwah krama Bali
anyar (modern).
5.1.1 Sorohing Krama Bali Tradisonal
Sorohing krama Bali mula (tradisi) metu saking pamijilan utawi (keturunan). Wénten kramané
mijil ring geria, ring puri, ring jero, miwah wénten sané embas ring pacanggahan (paumahan).
Sangkaning pamijilan krama Baliné kadi asapunika, wénten sorohing krama tri wangsa, miwah
wangsa jaba. Tri Wangsa inggih punika tigang wangsa krama Baliné sané kabaos sang singgih,
minakadi: Brahmana, Ksatria, miwah Wésia. Wangsa Jaba makasami krama Baliné sané mawit
saking Sudra Wangsa, sané kabaos sang sor.
Manut Suwija (2014:20), metu tata krama mabasa Bali sané waluyané pinaka uger-uger
sajeroning mabaos Bali, kadi puniki.
a. Wangsa Jaba, ri kala matur ring tri wangsa patut nganggén basa alus. Upami:
I Putu ring Ida Bagus matur (Bs. Alus)
I Dolar ring Gusti Patih matur (Bs. Alus)
Conto: 1) Ratu Ida Bagus, Ratu ajin idané sampun matangi?
2) Ring dijé nika ngranjing mangkin?
UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 41
b. Tri wangsa, ri kala mabaos ring wangsa jaba kangkat mabasa andap utawi
mabasa madia. Upami:
1. Sang Prabu ring I Dadab mabaos (Bs. Andap)
2. Ida Bagus ring I Madé mabaos (Bs. Andap)
Conto
1) Ih Dab, Cai nyen ngiringang pianak gelahé!
2) I Kiul lakar ajak gelah makedas-kedas di puri.
5.1.2 Krama Bali Anyar
Nglantur, ring pamargin kahuripan sané kabaos krama Bali anyar (modern), sa-
sampun krama Bali mula diwawu madué swagina suang-suang, wénten krama Baliné
dados prakanggé (sang singgih), taler wénten sané dados parajana (sang sor). Wénten
krama sudra dados sang singgih, taler wénten tri wangsa dados sang sor.
a. Prakanggé, krama Baliné sané kanggéanga antuk panegarané pinaka guru wisesa
(pejabat), minakadi: diréktur, réktor, dosén, bupati, camat, kepala dinas, suling-
gih, jero bendésa, guru, miwah sané lianan.
b. Parajana, krama Baliné sané maswagina ngayahin prakanggéné. Minakadi: sopir,
tukang ketik, mahasiswa, murid, miwah sané lianan.
Malarapan pabinayan linggihé punika, metu tata krama mabasa Bali sané waluy-
ané pinaka uger-uger sajeroning mabaos Bali, kadi puniki.
a) Parajana utawi anaké sané linggihnyané soran, ri kala matur ring
prakanggé, patut mabasa alus. Upami:
1. Satpam ring Réktor matur (Bs. Alus)
2. Pegawai ring Gubernur matur (Bs. Alus)
Conto
1) Banggyang titiang ngiringang bapak lunga!
b) Prakanggé, ri kala mabaos ring parajana, kangkat mabasa andap
utawi mabasa madia. Upami:
42 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
1. Diréktur ring CS mabaos (Bs. Andap)
2. Majikan ring buruh mabaos (Bs. Andap).
Conto
1) Ih Rai, to toilété ngudiang sengir san boné?
5.2 Anggah Ungguhing Basa
Sané kabaos basa ring paplajahan puniki inggih punika bebaosan sané kawangun antuk
pupulan kruna-kruna sané panjang, lintangan ring napi sané kabaos lengkara. Yéning mirengang
anak mabaos, bebaosan punika pacang makanten sor-singgih, wénten sané alus, wénten sané ma-
dia, wénten sané andap, taler wénten sané ,mawirasa kasar.
Punika sami wantah sangkaning linggih sang sané mabaos, sapasira sané kairing mabaos
miwah sapasira sané kabaosang. Malarapan ring wirasannyané, basa Baliné kapalih dados: (1)
basa kasar, (2) basa andap, (3) basa basa madia, miwah (4) basa alus.
5.2.1 Basa Kasar
Manut Suwija (2014:57) basa kasar inggih punika basa Baliné sané wirasannyané kaon,
sering kanggén marebat miwah mamisuh. Kanggén mabaos antuk anaké ri sedek duka, brangti,
wiroda (jengah), miwah kroda. Basa kasar kapalih malih dados kekalih: (1) basa kasar pisan, mi-
wah (2) basa kasar jabag.
a. Basa Kasar Pisan
Basa kasar pisan inggih punika basa Baliné sané wirasannyané yukti-yukti kaon,
saha sering kanggén marebat utawi mamisuh.
Conto Basa Kasar Pisan:
“Ih cicing, delikang matan ibané! Apa léklék iba mai ah? Awak beduda pangkah
nagih nandingin geruda.
b. Basa Kasar Jabag
Basa kasar jabag inggih punika basa Baliné sané kawangun antuk basa andap, taler
ring asapunapiné maweweh kruna-kruna alus madia, nanging kanggén mabaos ring
sang singgih utawi kanggén maosang indik sang singgih. Dadosnyané, basa andap
sané kanggén mabaos ring sang singgih miwah kanggén maosang sang singgih
punika sané kabaos basa kasar jabag. Conto Basa Kasar Jabag:
“Ih Désak, payu malali bin mani? Yén Sak kal payu milu, ingetang liunang ngaba
bekel nah! Saya sing kal ngaba apa. Désak kar cagerang. Yén Sak sing ngelah pis,
raga lakar meliang malu.
UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 43