The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by bagusantara93, 2021-09-24 22:27:45

UDIANA SASTRA X

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Keywords: Udiana Sastra

Apaké keplag-keplug pesu bulan dadua? (ngempug nyuh)
Apaké tamiu satak maka satak maklambi barak? (kedapan kayu)
Apaké anak majalan dibiasa yén mabet kori nampak baisé tusing ngenah? (anak ma-
jalan makirig)
Apaké baas angiyu malatah abesik? (bulan/ matanai)

5.3 Cecangkriman
Cecangkriman inggih punika silih tunggil paribasa Bali. Munggah ring pahan Paribasa

cecimpedan (teka-teki), yéning ring cecimpedan kadasarin antuk kruna pangawit “Apaké..?”,
sakéwanten ring cecangkriman (syair teka-teki) nganggén pupuh miwah katembangang. Cutetné,
cecangkriman puniki wantah cecimpedan sané katembangang antuk tembang madya utawi pupuh.
Pupuh sané lumrah kanggén rikala macecangkriman inggih punika Pupuh Pucung.

Ring sor puniki imba cecangkriman sané katah kaanggén rikala macecangkriman:
Bapa Pucung, umah bapa di alas agung, bengkuk pangadegé, awaké mabulu pipis,
pawah cakluk, layahé selep-selepang. pasautnyané: klesih
Kaki Pucung, awak bunter maretungtung, basangé anginan, asing paek ya ninjakin,
uber kepung, I Kaki incang-incangan. Pasautnyané: anak maén sépak bola
Dratdat-drutdut, bingah-binguh liwat inguh, nyumbil sisin pagehan, padidi sing
dadi ngranjing, néné catur, nyamané suba di tengah. pasautnyané: anak nginang
Nyerukukut, majempong ya biana senggu, masiksik dong naga, matapuk ya boya
manggis, tur macunguh, nanging tusing bisa ngungas. pasautnyané: buah manas
Jumu bungut, duur bungut gidat jantuk, ejit lan baongé, malih bibih muah ejit, lam-
bé narung, silit maka dados puncak. pasautnyané: anak nyalukin barong landung
Dini ditu, bikasé sai katepuk, manyama ya patpat, dikalané ingkup nunggil, dadi
pesu, gunannyané ngawé ilang. Pasautnyané: anak nginang
Ia majujuk, katumbak enu majujuk, ané numbak ebah, laut ngandang ngulintik, bes
kadurus, pangencelé mametelang. Pasaut: banggul
Bapa Ketut, matapa di kayu lusuh, wilis parupana, uling cerik kayang mangkin,
tekek ngelut tera kelés-kelés magisiang. Suba puput, matapa di taro lusuh, masalin
sapisan, tundun barak basang putih, tan paulu, ikud jamprah lagut samah. Pasau-
tnyané: buah biu

144 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
Indayang rereh pasaur saking cecimpedan ring sor puniki!

• Apaké mara lekad maudeng? • umah tuduh
• Apaké magelebug nelik? • api, yéh, angin
• Apaké mulih mabaju gadang, • padi
• oong
pesu mabaju kuning ? • embung
• danyuh
• Apeké di cerikné jegjeg dikelihné • pésan
nguntul? • jaum jam
• talenan
• Apaké anak bongkok macapil? • jalikan
• Apaké ulung betén alihin madu- • biu masekeb
• pongpongan
ur? • jalér

• Apaké yening getepin negehang?
• Apaké anak majalan, nanging

sing neked-neked ane aliha?

• Apaké dicerikné dadi roang dike-
lihné dadi musuh?

• Apaké ulung masuryak?

Indayang rereh pasaur cecangkriman ring sor puniki! Panglikasan
Anak menékin punyan
Méme ayu, makamen sitsit a kencrung, ada manyeropen,
ada ngemang nyilih, jani payu, mangigel ejitné ngenah. nyuh

Lwir enjek pupu, paha situh batis lusuh, tek pagelangan Anak nginem yéh
ilang, matan batisé tan kari, masih pangus, gandar-gan- nganggén caratan
dar di pangambaran
Jalér
Baong pucung, ejit tengging purus tirus, capilé maog-
arang, asing nyekuk kajengitin, cening bagus, banggi Anak masigi
makucar-kaciran.
Anak matekap
Berag landung, ngelah panak cenik liu, méméné
slélégang, panakné jekjek enjekin, menék tuun, Anak menék jaan
méméné gelut gisiang.

Rurung buntu, tan masepak nolor terus, nyén mak-
eneh mentas, apang élahan agigis, musti blenggu,
majalan ditu magaang.

UDIANA SASTRA Paribasa Bali 145

Palajahan II Paribasa Bali (Wewangsalan miwah
Bebladbadan)

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Paribasa sané kantun sering kaangén ring krama Baliné wantah Wewangsalan miwah Blad-
badan. Makakalih paribasané puniki kantun kaanggén ring bebaosan sané madaging gagonjakan
utawi gaguyonan (ranah tidak resmi). Wewangsalan miwah Bebladbadan puniki seringan kaang-
gén olih mara yowanané, matiosan ring cecimpedan utawi cecangkriman sané akéhan kaanggén
olih alit-alit.

Duaning asapunika, pinaka yowana Bali napi alit-alit naenin mirengang Wewangsalan mi-
wah Bebladbadan? Ring dije naenin mirengang? Yéning durung naenin durusang matakén sareng
sameton tiosan sané sampun naenin mirengang Wewangsalan miwah Bebladbadan.

Pidabdab 2. Ngwacén Teks

Indayang wacén teks ring sor puniki!

Luh Ayu

Semengané ento iseng Bli Putu nglindeng ka peken. Kenehné sabilanga ngalih peluh olah
raga apang segeran bayuné. Sesukat masuk ka Jawa, kapah pesan Bli Putu maan mulih apa buin
maan nglindeng di désané cara jani. Sagét kacunduk Bli Putu ngajak Luh Ayu, bajang jegég kem-
bang désa ané nedeng miyik. Luh Ayu sedek ngantosang méméné ané enu mablanja ka pekén.

Bli Putu : Yéé.., Luh Ayu, sedeng luunga bli matemu ngajak Iluh dini, ngantiang nyén dini luh?

Luh Ayu : Tiang ngantiang I mémé bli, Bli Putu lakar kija ?

Bli Putu : Sing kija, kadung maan selah nglindeng semengan sambilang ngalih peluh. Dadi bli
negak dini luh?

Luh Ayu : Dadi mai dini negak bli

Bli Putu : Luh Ayu, iluh tumbén tepuk bli, jani bedég majemuh di baléran. Muan iluhé kedas
tusing ja gonda godek bakat

Luh Ayu : Ahhh..Bli Putu ngaé-ngaé dogén, munyiné alus sakéwala gamongan kladi jaé

Bli Putu : Tusing kéto luh, munyin bliné tusing ja cara kukur matapa. Mula saja ulian mara iraga
makunyit dialasé. Tepukin bli iluh malénan pesan.

Luh Ayu : Ah! Bli Putu ngaé tiang mabubuh keladi dogénan, liu anaké ningéhang di margané.

Bli Putu : Nahh..yén buka kéné, buin nyangetang mawayang gadang bli kapining iluh.

Ulian elek misi liang masing dikenehné, matekep botol lantas Luh Ayu ngalahin Bli Putu. Di
kenehné suba sujatiné uli pidan suba mawayang gadang tekénan anak bagus ané taén dadi kakak
kelas dugas enu masuk di SMA. Sagét uli duri teka Luh Ariasih, adiné Bli Putu ané mara taka uli
pekén.

Luh Sriasih : Bli Putu ngudiang dini padidian, nyén lakar antiang?

146 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

Bli Putu : Mih,,,iluh ngaé makesiab bli dogénan. Tusing, bli tusing ja ngantiang nyén. Men Iluh
teka uli dija né?

Luh Sriasih : Tiang mara taka uli peken. Béh,,,Bli Putu misi tusing ngaku. Busan uli joh suba
tepukin sedek nglemesin Luh Ayu. Kadén bli tiang tusing nepukin tingkah bli ngle-
mesin anak luh.

Bli Putu : Sajan buka raos Iluhé, busan tumbén tepuk Luh Ayu. Jeg nyegégang jani, malénan
pesan dugasé enu masekolah pidan. Kadirasa yén iya nyak, lakar énggalang aliang
duasa, sepalan suba matalin radio. Apang énggalan I bapa jumah ngelah mantu.

Luh Srasih : Mimihh,,,adi aluh kéto bli ngraos. Eda kadén bli aluh nglemesin Luh Ayu. Suba
liu trunané ané tusing nyidaang ngalap tresnané Luh Ayu, kanti madamar di langit
peteng lemah nglemesin tusing masih kagugu. Yéning bli mula saja ada keneh, dong
sekenang bayuné, eda kanti ada tengeh masui kaput. Sepanan anak lénan nyanan
ngamaluinin. Dingeh tiang orta, Bagus Gunadi panak sodagar cengkéhé jani sedeng
buduh paling nguberin Luh Ayu. Apang tusing madamar di layon mani puan bli,
jani sekenang bayuné!

Bli Putu : Meh,,,adi berat pesan saingan bliné, majukut di natah bayuné ningeh ortan Iluhé.
Makétél tanah bli saja kapining tresnané Luh Ayu. Dong tulungin bli jani ngalih
pajalan. Kadén Iluh pepes ngajak ngurukang cerik-ceriké ngigel di banjar.

Luh Sriasih : Nah,,,nah,,,mani tiang nulungin bli yéning saja keneh bliné tekén Luh Ayu. Jani lan
mulih malu, apang tusing antianga ngajak mémé jumah. Né lakar basané tiang enu
ngaba, tusing nyidang maolahan mémé jumah.

Lantas majalan nganginang ajaka dadua, nyujuh rurung jalan mulihné. Bli Putu enu masi
mapangénan di jalané, tusing nyidang ngéngsapang kenyem manisné Luh Ayu. Masarin tanah
jani dikenehné Bli Putu, nganehang kénkén koné carané apang bakat selah ngalap tresnané Luh
Ayu. Apang enggalan lakar wanénang déwéké macermén jawa kaumahné Luh Ayu nyanan pe-
tengé.

Pidabdab 3. Kerta Basa

No Paribasa Artinipun
1 bedég majemuh di baléran
2 gonda godek bakat UDIANA SASTRA Paribasa Bali 147
3 gamongan kladi jaé
4 kukur matapa
5 makunyit dialasé
6 mabubuh keladi
7 mawayang gadang
8 matalin radio
9 madamar di langit
10 ada tengeh masui kaput
11 madamar di layon
12 majukut di natah
13 makétél tanah

14 masarin tanah
15 macermén jawa

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

Indayang saurin pitakén ring sor puniki!
1. Sira sané kacunduk Bli Putu ring marginé?
...........................................................................................................................................................
2. Napi mawinan Bli Putu sarat manah ipuné ring Luh Ayu?
...........................................................................................................................................................
3. Sira sané misadia mapitulung ring Bli Putu pacang ngrereh pamargi mangda prasida nam-
pekin Luh Ayu?
...........................................................................................................................................................
4. Indayang kepah (kelompokkan) manut soroh nyané paribasa ring bebaosan ring ajeng!
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Wewangsalan miwah Bebladbadan

5.1 Teges Wewangsalan
Wewangsalan wantah silih tunggil paribasa Bali sané kantun ketah kaanggén ring krama

Baliné. Wewangsalan mawit saking kruna linggan “wangsal” sané artinipun “lampah”, polih
pangiring [-an] dados wangsalan, kadwipurwayang dados wewangsalan, artinipun lelampahan sa-
paripolah kalih kahanan janma. Wewangsalan puniki pateh sakadi tamsil ring Bahasa Indonesia

Wewangsalan kawangun antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara sané riinan saka-
di sampiran, sané marupa daging kayun sang sané mabaos, kéwanten kantun silib suksmanipun.
Lengkarané sané pungkuran punika daging sujati, sané nerangang suksmanipun miwah mawirama
kalih mapurwakanti (bersajak). Wénten taler sané nénten ngucapang lengkarané pungkuran, an-
tuk kasengguh sami anaké sampun ngerti ring suksmanipun. Ring asapunapiné kawangun antuk
lelampahan ring pawayangan utawi gegonjakan ring drama.

Ring sor puniki imba wewangsalan sané ketah kaanggén:

Asep menyan majagau, suksmanipun = nakep lenggar aji kau

Bakat kocok misi isén, suksmanipun = awak bocok tuara ngasén

Bangbang dadua kén ceburin, suksmanipun = bajang dadua kén anggurin

Bé lélé mawadah kau, suksmanipun = suba jelé mara tau

Baju gadang potongan gantut, suksmanipun = tuyuh magadang tuara maan entut

Buangit kali gangsa, suksmanipun = magaé lengit ngamah gasa (kereng)

148 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

Buah sabo mawadah klukuh, suksmanipun = awak bodo buin angkuh

Cekcek poleng temisi bengil, suksmanipun = desek ngereng gisi nengil

Clebingkah betén biu, suksmanipun = gumi linggah ajak liu

Dagdag candung selem samah, suksmanipun = berag landung kereng ngamah
5.2 Teges Bebladbadan

Bebladbadan wantah silih tunggil kepahan paribasa Bali, Bebladbadan mawit saking kruna
lingga “babad” artinipun tutur jati sané sampun kalampahang riin. Babad taler maarti abas wiadin
basang kebo, banteng, utawi kambing. Sasampun polih seselan [-el-], pangiring [-an] raris kad-
wipurwayang dados bebladbadan sané mateges kruna bebasan, kaanggén papiringan, saha madué
purwakanti (bersajak).

Bebladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi kruna tigang palet. Krunané sané pin-
ih riin apalet dados “giing” utawi bantang, krunané sane kaping kalih apalet, “arti sujati”, sakadi
sampiran, sané ngwangun purwakanti (sajak), krunané sané kaping tiga wantah suksmanipun (arti
paribasa), makadi :

Giing (bantang) : majempong bébék,

Arti sujati (bebasanipun) : jambul,

Suksman paribasa : ngambul.

Dadosné kecap “mbul” ring kruna jambul, mapurwakanti ring kecap “mbul” ring kruna
ngambul.

Bebladbadan puniki masaih ring wewangsalan, sakadi papiring indik kahanan kalih lak-
sanan janma, ring asapunapiné sada pedas suksmanipun. Kéwanten yéning anaké mabladbadan,
artinipun sané sujati nénten kaucapang, antuk kasengguh sami sampun uning ring suksman ipun.

Ring sor puniki imba bebladbadan sané sering kaanggén rikala mabladbadan:

Beruk magantung = kakocor, arti paribasané = bocol

Ketimun pait = paya, arti paribasané = semaya

Macarang uga = sambilan, arti paribasané = masambilan

Matabeng gelang = tutub, arti paribasané = tutugang

Mabuaya di tegal = alu, arti paribasané = nglalu, kalu

Mataluh nyuh = tombong, ati paribasané = sombong

Jukut gedebong = ares, arti paribasané = ngeres-eresin

Matiuk Jawa = belati, arti paribasané = ngulati

UDIANA SASTRA Paribasa Bali 149

Mabatis bébék = gémpel, arti paribasané = ngémpélin
Basé wayah = kakap, arti paribasané = gapgapan

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga

Indayang rereh suksman Wewangsalan ring sor puniki!

Idup kedelé mati g)ednnÓneÑ \t)ekeno¾á ben.
kacang

j)mæyi tø tã nãiyu. Bebegér baan nyilih

Gedénan padangé Mÿn)À¾m(¾te) knÓ¡yu;¾.
tekén gondané
Dija pejang ditu
Dagdag candung selem jemak
samah
Suba tau buin tan-
dijkc*¾dti eu Kÿmk/. druhin

h)eb(h¾ )ebh¾( lø ;ø ¾. hødup)¾eé lmtsø

Maan Semal Tekén b)rgnÞ kÑ¡*¾ )Ͼ\* m;¾.
kiuh hwk¾ã)eLÿgåk¾ urir;i .¾

Prakpak bolong anggo Sira lédang pakayunan
sundih

jukut¾d)á ¾*hpl\u n/.

sbu khubwu ni о )luhøn/. Ngajengit ajaka liu
150 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

Indayang rereh suksman bebladbadan ring sor puniki!
Jaja uli magula = abug, arti paribasané = jebug
Maboréh tangkah = ….., arti paribasané = …..
Mablakas peleng = ….., arti paribasané = …..
Mabaju tanpa lima = ….., arti paribasané = …….
Beruk magantung = ……, arti paribasané = ……
Maabian Jawa = ……, arti paribasané = …….
Nelungdasa lima = .…., arti paribasané = ..……
Suling tamiang = ……., arti paribasané = .……
Tembok abian = ……., arti paribasané = ……..
Buah sumi = ……., arti paribasané = ………..

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok

Indayang mangkin makarya kelompok, raris soang-soang kelompok makarya bebaosan
(percakapan) sané madaging Cecimpedan miwah Cecangkriman. Kénten taler makarya
wacana sané madaging Wewangsalan miwah Bebladbadan!

Bebaosan madaging Cecimpedan miwah Cecangkriman

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Paribasa Bali 151

Wacana Madaging Wewangsalan miwah Bebladbadan

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 8. Ringkesan

Wewangsalan kawangun antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara sané riinan sakadi
sampiran, sané marupa daging kayun sang sané mabaos, kéwanten kantun silib suksmanipun.
Lengkarané sané pungkuran punika daging sujati, sané nerangang suksmanipun miwah mawirama
kalih mapurwakanti (bersajak). Bebladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi kruna tigang
palet. Krunané sané pinih riin apalet dados “giing” utawi bantang, krunané sane kaping kalih
apalet, “arti sujati”, sakadi sampiran, sané ngwangun purwakanti (sajak), krunané sané kaping
tiga wantah suksmanipun (arti paribasa),

mttø n¡¾Ómtu ¾æj) ;.¾
Mati Tan Tumut Pejah

152 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

PAMUPUT

Basa Bali pinaka sinalih tunggil kebudayaan sané adiluhung sané
katamiang olih para leluhure, selanturipun swadharman para yoanané mangda
nglestariang, ngwerdiang tur nglimbakang ring kauripané. Pamargi puniki patut
polih uratian saking para panglingsiré ring kulawarga, ring pakraman, miwah
saking para guru ring sekolah. Sareng sami patut mautsaha bilih-bilih para
sisya ring sekolah mangda setata nincapang kaweruhan miwah kawagedan
mangda prasida nglimbakang ajah-ajah gumanti para yoana utawi para sisia
oneng mlajahin basa, aksara lan sastra Baliné.

Buku puniki nartayang kapertama indik sembrama wacana. Kaping
kalih aksara Bali. Kaping tata basa. Kaping pat indik wacana. Kaping lima indik
artikel. Kaping nemnem kasusastraan. Kaping pitu nartayang analisis sastra.
Kaping kutus nartayang indik gancaran. kaping sia indik drama, lan penguntat
indik paribasa.

Malarapan Bukul Basa Bali Puniki kaptiang prasida mapakeling ring para
sisia mangda peplajahan basa Bali setata katincapang gumanti basa Baliné
setata nglimbak ring pagubugan para janane. Yan sampun basa, aksara lan
sastra Bali setata kaplajahin, kawigunayang janten basa Baliné pacang setata
ajeg..

153

DAFTAR PUSTAKA

Anom, I Gst Kt, dkk. 2008. Kamus Bali-Indonésia Beraksara Latin Dan Bali.
Denpasar: Dinas Kebudayaa Kota Denpasar.

Asa, I Made. 1985. Paplajahan Sor Singgih Basa Bali Jilid I dan II.
Astra, I G. (1981). Sekilas tentang Perkembangan Aksara Bali dalam Pra-

sasti. Fakultas Sastra Iniversitas Udayana Denpasar (in press).
Bagus, I Gst Ngr. 1980. “Aksara Dalam Kebudayaan Bali Suatu Kajian An-

tropologi”. Orasi Ilmiah. Denpasar: Fak. Sastra Univ. Udayana
1983. Proses Pengolahan Daun Lontar Sebagai Bahan Baku
Penulisan Aksara Bali. Denpasar: Fak. Sastra Univ. Udaya-
na.
Bagus Setiawan, A.A. 2001. Buku Panduan Pelestarian Lontar. Denpasar:
Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
2002. Skriftorium Naskah Tradisional Désa Sibang Kaja. Den-
pasar : Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
2014. Sekar Mahanten. Denpasar: Dwijaya Mandiri.
Budha Gautama. 1983. Pralambang Basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2005. Tata Sukerta Basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2007. Kasusastraan Bali Cakepan Panuntun Mlajahin Kasusa-
straan Bali. Surabaya: Paramita.
2007. Panuntun Pelajaran Gending Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2008. Pedoman uger-uger pasang aksara latin basa Bali dan
pasang aksara Bali basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.

154

Bühler, G. (1962). Indian paleography. -. [Calcutta]: Indian Studies, Past &
Present; distributors: Firma K. L. Mukhopadhyaya.

Casparis, J. G. (1975). Indonesian palaeography: A history of writing in
Indonesia from the beginnings to c. A.D. 1500. Leiden: Brill.

Damais, L. (1995). Tulisan-Tulisan Asal India di Indonesia dan Asia Teng-
gara Daratan. In L. Damais, Epigrafi dan Sejarah Indonesia:
pilihan karangan Louis-Charles Damais (pp. 3-22). Jakarta:
EFEO.

Djiré, I Wayan & I Wayan Roema. 2000. Kumpulan Gending-Gending Bali
Jilid I & II. Denpasar: Cempaka.

Dwipayana, Ade Bayu. 2011. “Kemampuan Mengarang pupuh Masku-
mambang dalam media rontal oleh siswa kelas X Sma Négeri 5
Denpasar”. Denpasar: Fak. Pendidikan Bahasa dan Seni IKIP.
PGRI Bali.

Gdé Raka, A.A. dkk. 1977. Panca Werdi Jilid I dan II. Denpasar : Yayasan
Sabha Sastra Bali.

Ginarsa, Ketut. 1980. Sepintas tentang Sejarah Aksara Bali. Singaraja: Ba-
lai Penélitian Bahasa Cabang I.
.1985. Paribasa Bali. Denpasar: Kayu Mas.

Griffiths, A. (2014). Written traces of the Buddhist past: Mantras and
Dhāraṇīs in Indonesian inscriptions . Bulletin of the School of
Oriental and African Studies, 77, pp 137-194.

J. Kersten S V D. 1984. Bahasa Bali. Ende Floréa: Nusa Indah.
Kaler, I Nyoman. Krakah Modré II. Denpasar: Percetakan dan Toko Buku

Ria.
Ki Dusun. 2001. Majugjag. Denpasar: Yayasan Sabha Sastra Bali.

155

Mardiwarsito. 1986. Kamus Jawa Kuna Indonésia. Ende Florés: Nusa In-
dah.

Medera, I Nengah dkk. 2003. Imba Mabebaosan Nganggé Basa Bali. Den-
pasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
. 2005. Kasusastraan Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Pro-
vinsi Bali

Nala, I Gst Ngurah. 2006. Aksara Bali Dalam Usada. Denpasar: Upada Sa-
stra.

Nala Antara, I Gde. dkk . 2006. Tata Basa Bali Anyar. Denpasar: Dinas Ke-
buadayaan Provinsi Bali.

Pasek, I Made. 1999. Carita Tantri. Denpasar: Yayasan Dharma Sastra.
Peréksi, I Made. 1995. Satua Pan Balang Tamak. Denpasar: Cempaka 2
Putra, I Nyoman Darma, I.Gd. Gita Purnama & A.A. Ngr. Oka Wiranata.

2013. Dénpasar lan Don Pasar). Denpasar: Dinas Kebudayaan
Kota Denpasar.
Rémen, I Ketut . 1982. Penuntun Mempelajari Sekar Alit.
Sadha, I Wayan. 2008. Leak Pemoroan. Denpasar: Balai Bahasa Denpasar.
Sanggra , Made. 2001. Canang Sari. Gianyar: Sanggar Teba Wutu.
dkk. 2007. Canang Sari. Gianyar: Sanggar Teba Wutu.
Shadeg. 1977. A Basic Balinése Vocabulary. Denpasar: Dharma Bhakti.
Serégeg, I Wayan. 2003. Wyakarana Kawi. Grokgak Buleleng.
Simpen, I Wayan. 1983. Babad Mengwi. Disesuaikan Dengan Ejaan EYD
Oleh I Wayan Karji. Denpasar: Fak Sastra Univ Udayana.
Simpen, I Wayan. 1979. Pasang Aksara Bali. Denpasar: Dinas Pengajaran

156

Daerah Tingkat 1 Bali
Suasta, Ida Bagus. 2002. Bahasa Aksara Bali dalam Agama Hindu. Denpa-

sar: Fak. Sastra.
2004. Membaca Aksara Bali Dalam Perkembangan Pasang Ak-
sara Bali. Denpasar: Fak. Sastra Univ Udayana.
Suastika, I Made. 1997. Calon Arang dalam Tradisi Bali. Yogjakarta: Duta
Wacana University Préss.
Subandia, I Made dkk. 2009. Panduan Penulisan Aksara Bali dan Aksara
Latin Denpasar: Balai Bahasa.
Sudarma, I.B. Komang. 2016. “Perkembangan Aksara Bali: dari zaman
Bali Kuna hingga Era Digital”. Makalah dalam Seminar Parum
Param Tarka Tarpaning Saji, ISI Denpasar.
Sukrata, Ketut. 1981. Tunjung Mekar Bacaan Huruf Bali Untuk Seko-
lah-Sekolah Lanjutan. Denpasar: Mabhakti.
Sura, I Gde & Ida Bagus Sindhu. 1972. Tata Bahasa Kawi. Denpasar : PGA
Hindu Négeri Denpasar.
Suwija, I Nyoman. 2005. Kamus Anggah Ungguhing Basa Bali. Denpasar :
Sanggar Ayu Suara.
______________. 2014. Tata Titi Mabaos Bali. Denpasar: Pelawa Sari.
Tarigan, H.G. 1984. Prinsip-prinsip Dasar Sastra. Bandung: Angkasa..
Tim Penyusun. 1976. Panca Werdi. Denpasar : Yayasan Saba Sastra Bali
Tim Penyusun. 2002. Pedoman Pasang Aksara Bali. Denpasar : Dinas Ke-
budayaan Propinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1973. Ejaan Bahasa Daerah Bali Yang Disempurnakan
(Huruf Latin). Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.

157

1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja : Toko Buku Indra Jaya.
1984. Pedoman Perubahan Ejaan Bahasa Bali Dengan Huruf
Latin dan Huruf Bali. Singaraja: Rhika Déwata.
1986. Sor Singgih Basa Bali. Singaraja: Rhika Déwata.
1988. Anéka Rupa Paribasa Bali. Singaraja: Rhika.
1993. Tata Basa Bali Wrédi (Sintaksis Basa Bali). Singaraja:
Toko Buku Indra Jaya.
1993. Celah-Celah Kunci Pasang Aksara Bali. Bubunan: Indra
Jaya.
2001. Kosa Basa Sor Singgih Basa Bali. Bubunan: Indra Jaya.
2004. Petunjuk Lomba Cara Menulis Halus Dengan Aksara Bali.
Bubunan: Indra Jaya.
2005. Cecimpedan Lan Beladbadan. Bubunan: Singaraja.
2005. Kamus Bali Modéren Eka Wakya. Bubunan: Singaraja.
Zoetmulder, PJ. 1982. Kamus Jawa Kuna Indonésia. Jakarta: Gramedia
Yasa, Putu Eka Guna. 2012. “Dinamika Ejaan Aksara Bali dan Penggunaan
Bentuk-Bentuk Bersaing”. (Skripsi Sarjana). Denpasar: Fakul-
tas Sastra Universitas Udayana.
Yasa, Putu Eka Guna dan Nissa Puspitaning Adni. 2015. Aspek Linguistik
Dan Mistik Dalam Rajah Dasa Bayu ; Kearifan Budaya Bendawi
Penutur Austronésia Di Bali (Makalah). Denpasar: Program Ma-
gister Linguistik, Program Pascasarjana, Universitas Udayana.

158

Agem – ageman GLOSARIUM
Aksara
Aksara modré : tetikésan utawi uger-uger ring sajeroning paplaja-
Alur carita/ plot han, sakadi: puisi, pidarta, lelampahan, miwah sané
Cerpén siosan.

Folkloré : pralambang suara.
Geguritan
Insiden : inggih punika aksara kadiatmikan, minakadi: japa,
Kolofon mantra, prélambang (simbol) ring sajeroning upaka-
ra keagamaan, doa-doa lan ilmu gaib.

: pula pali pamargin carita saking pangawit carita ny-
antos wénten wicara-wicara utawi konflik, sané ka-
jangkepin antuk panguntat carita.

: karya sastra sané marupa wangun gancaran (prosa),
sané pamargin caritannyané cutet sané nyaritayang
indik kawéntënan kahuripan i manusa ring jagaté
puniki antuk pamargin carita sané madaging wica-
ra-wicara utawi konplik utawi insiden sané kajang-
kepin ring sajeroning pangawit carita nyantos ring
kapanguntat carita.

: istilah bahasa inggris pateh sakadi pangertian satua.

: karya sastra sané kawagun antuk pupuh, sané kaiket
olih pada lingsa.

: wicara-wicara sané mabuat (sané marupa konplik),
ring pamargin karya sastra sané kacaritayang olih
sang kawi ring jeroning karya sastrannyané.

: catetan-catetan kapengarangan sané kasurat ring

159

Kropak pamuput, sané kaunggahang ring panguntat sesura-
Kruna tiron tan ental.

Latar utawi setting : genah marupa kotak kayu anggén nyimpen ental
Lengkara sané sampun puput.

Lontar : inggih punika kruna sané sampun polih wewehan
(afiksasi). Kruna tiron yéning selehin mawit saking
Murda kruna tiru miwah pangiring [- an], dadosnyané kruna
Ngatumbah. tiron punika tiruan saking kruna lingga.
Nyastra
Panganggé aksara : genah utawi galah pamargin éédan carita sané kaca-
Pangrupak ritayang ring sajeroning karya sastra.

Pasang aksara : inggih punika kawangun antuk kalih kruna utawi lin-
tangan sané madué ririgan sané pasti tur madué
arti.

: daun saking punyan ental / rontal sané sampun ka-
proses antuk reramon , sané dados anggén nyurat
aksara bali.

: judul.
: wangun aksarannyané galih, tur karupayang antuk

wangun aksara sané pinih alit tur bunder-bunder.

: tradisi ngwacén lan mligbagang sastra ring sajero-
ning genah pasantian, mabebasan, miwah lomba.

: busananing aksara, kaanggé négepang aksara lege-
na mangda prasida kawacén sajangkepnyané.

: piranti nyurat ental sané marupa lemat utawi pangu-
tik sané landep, tur kaanggé mabading ri kala nyurat-
nyané

: uger-uger nyurat aksara bali.

160

Pasang pageh : sesuratan aksara sané mula wantah asapunika, nén-
Pelik ten dados kaobah.

Pidarta : tiing alit sané panjangnyané kirang langkung 4,5 cm,
sané kabolongin, tur kanggén nyaketin lontar mang-
Satua da nénten goyah ri kala nyurat.
Sor singgih basa
: sahanan daging pikayunan sané mabuat pacang
Takepan kawedar tur katlatarang mantuka ring ajeng anak ti-
osan.
Tebek nguda
Tebek wayah : carita sané nglimbak ring pakraman, sané
kasatuayang antuk tradisi oral utawi tradisi nyatua.
Tokoh carita
Usada : anggah ungguhing basa Bali utawi tingkatan berba-
Wariga hasa bali, nganutin genah lan sapa sira sané pacang
nyarengin mabebaosan.

: bilah kayu utawi tiing sané akéhnyané kalih, sané
kanggén nyangkepin ental sané sampun puput
mangda becik macakep.

: sesuratan aksara Bali ring don ental, sané deréng
nuek utawi kirang becik.

: aksara Bali sané masurat ring ental antuk wangun
aksarannyané sampun nuek, nguub miwah sampun
becik.

: manusa utawi i beburon sané pinaka pragina (tokoh)
sané kacaritayang ring sajeroning karya sastra olih
sang kawi

: daging lontar indik pangweruhan matetamban (ilmu
kedokteran tradisional).

: waging lontar indik pangaweruhan palelintangan
(astronomi) pinaka dasar nguruh déwasa hayu.

161


Click to View FlipBook Version