The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by bagusantara93, 2021-09-24 22:27:45

UDIANA SASTRA X

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Keywords: Udiana Sastra

5.2.2 Basa Andap
Manut Suwija (2014: 60-62) basa andap inggih punika basa Bali sané wirasannyané biasa,

nénten kasar taler nénten halus. Basa andapé puniki kanggén mabebaosan antuk anake sané ling-
gihnyané pateh utawi papadan (sesamén wangsa), miwah antuk anaké sané linggihnyané singgi-
han ring sang sané soran.

Minakadi:
• Reraosan I bapa sareng I mémé,

• Bebaosan ida aji sareng Ida biang,

• Raos I bapa miwah I mémé ring pianaknyané,

• Raos embok/beli ring adinipun,

• Raos bapak/ibu guru ring muridnyané,

Conto Basa Andap:
“Luh ……. Luh Sunari. Tegarang ja tolih i padang, liglig ia kameranan, angajap-ajap kri-
tisan ujan ané marupa tresnan luhé. Bedak layah ia ngulatiang sukalegan idep luhé apanga
ia sida nu maurip dini di guminé. Tan péndah ia i tuké anyud, patigrépé ngalih paenjekan.
Conto Basa Andap Tiosan:
Pupuh Ginada
Eda ngadén awak bisa,
depang anaké ngadanin,
geginané buka nyampat,
anak sai tumbuh luu,
ilang luu buké katah,
yadin ririh,
liu enu paplajahan

5.2.3 Basa Madia
Basa madia inggih punika basa Baliné sané makanten sakadi basa alus, nanging

wirasannyané kantun madia, santukan akéh kawangun antuk kruna-kruna alus madia. Basa madia
puniki pinih akéh katemuang ring bebaosan Bali sajeroning pagubugan maparajana. Sapatutnyané
maosang sampun, kabaos ampun, patutnyané maosang inggih kabaos nggih, patutnyané maosang
nénten kabaos ten, miwah selanturnyané. Sajaba punika, basa madiané puniki sering kanggén

44 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

mabebaosan antuk sameton Baliné sané durung pada kenal, sané ketah mabaos matiang-jero
(Suwija, 2014:64).

Pinaka conto basa madia pacang kaunggahang kekalih lagu pop Bali ring sor puniki, inggih
punika lagu Pop Bali Rajapala miwah Bungan Sandat.

RAJAPALA BUNGAN SANDAT

Jero-jero … Yen gumanti bajang

anak lanang bagus genjing, Tan bina ia pucuk nedeng kembang

wantah titiang widiadari, Disubane layu tan ada ngrunguang

Kén Sulasih parab titiang. ngemasin makutang

Napi wénten … Becik malaksana

ngambil busanan tiangé, da gumanti dadi kembang bintang

titiang nyadia mentik di rurunge

mangentosin, makejang mangempok

antuk jinah mas tur mirah. raris kaentungang

Rajapala parab titiang truna lara, Ia i bungan sandat

yéning suéca pakayunan makronan, salayu-layu layunne miik

ratu ayu sareng titiang truna lara. ‘to ia nyandang tulad

Mangkin wénten … sauripe malaksana becik

pinunas tiang ring beli, Para truna-truni

yéning wénten putra adiri, mangda saling asah asih asuh
titiang mapamit ring beli. manyama braya ‘to kukuhin rahayu kapanggih

5.2.4 Basa Alus

Basa Bali alus inggih punika basa Baliné sané wirasannyané alus utawi nyinggihang. Ma-
nut tata krama mabaos Bali, basa alusé puniki kanggén mabebaosan antuk anaké sané linggihnyané
sor ring sang singgih.

Minakadi:

• atur parekan ring raja • atur panyeroan ring patih
• atur murid ring guru • atur pegawé ring pejabat
• atur buruh ring majikan

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 45

Basa Baliné sané wirasannyané alus puniki malih kapalih dados tigang soroh, inggih punika: (1)
basa alus singgih, (2) basa alus sor lan (3) basa alus mider.
a. Basa Alus Singgih

Basa alus singgih inggih punika basa Baliné sané wirasannyané alus saha kanggén nying-
gihang sang singgih sané kairing mabaos utawi sané sedek kabaosang. Wangsa jaba sané mabaos
ring tri wangsa utawi maosang indik tri wangsa patut nganggén basa alus singgih.

Conto Basa Alus Singgih:
“Ratu déwa agung, makadi pranagata, nadak sara cokoridéwa ngeséngin sikian titiang
mangda titiang pedek tangkil rahinané mangkin. Samaliha sapamedal cokoridéwa
makanten ucem remrem tatwadana druéné, tan péndah kadi sekar pucuké kaulet. Punapi
manawi wénten sané sungsutang cokoridéwa ring sajeroning pikayunan? Inggih durus-
durus cokoridéwa mawecana, mabaos ring panjaké sami!”. (Suwija, 2014: 71-72).
b. Basa Alus Sor

Basa alus sor inggih punika basa Baliné sané mawirasa alus, kanggén ngasorang raga uta-
wi ngasorang sang sané patut kasorang. Sang sapasira ugi sané sedek mabebaosan ring bebaosan
pakraman (resmi) kapatutang ngasorang raga nganggén basa alus sor.

Conto basa alus sor:
“Ida Dané sané baktinin titiang, sadurung titiang nglantur matur ring Ida Dané sareng sami,
lugrayang riin titiang nyinahang déwék. Mungguing wastan titiang I Wayan Jatiyasa. Tit-
iang wit saking Banjar Tumingal, Désa Tiyingtali, Kecamatan Abang, Kabupaten Karan-
gasem. Titiang manyama sareng lelima samaliha durung maderbé somah”.
Conto basa alus sor sané tiosan

Pupuh Sinom
Titiang jadma suniantara,
nista lacur manumadi,
malarapan suka legawa,
catur bekel titiang pasti,
suka duka lara pati,
nika wantah titiang tikul,
titiang mawasta I Tamtam,

46 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

nyadia titiang tangkil mangkin,
ring Sang Ayu,
sané telas tunas titiang.

Punika atur I Tamtam majeng ring Diah Adnyasuari, putrining jagat Mesir. Dua-
ning I Tamtam madéwék Jaba, ipun matur ring Sang Ayu Adnyasuari nganggén basa alus
sor, kaanggén ngasorang déwék ipuné.
c. Basa Alus Mider
Basa alus mider inggih punika basa Baliné sané mawirasa alus, sering kanggén mabe-
baosan sajeroning peparuman, matur-atur ring sang sareng akéh. Bebaosan punika ngeninin sang
mabaos miwah sang sané kairing mabaos. Kruna pangentos sané kanggén lumrahnyané kruna
iraga utawi druéné.
Conto basa alus mider kadi ring sor puniki:
“Inggih ida dané krama banjar sané dahat wangiang titiang, duaning panamayané sampun
nepek ring sané kacumawisang, ngiring mangkin kawitin paparuman druéné. Sakéwanten
sadéréngé, ngiring sinarengan ngastiti bakti ring Ida Sang Hyang Widhi Wasa, nunas pa-
suécan Ida mangda asung ngicénin iraga karahajengan, gumanti punapa-punapi sané pa-
cang kabaosang malih ajebos prasida sidaning don miwah labda karya. Ngiring sinarengan
nyakupang kara kalih saha ngojarang pangastungkara, Om Suastiastu”.

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
Indayang makarya bebaosan (percakapan) sané madaging anggah ungguhing basa Bali!

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 47

Palajahan II. Anggah Ungguhing Kruna www.plazaagro.com

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Ri sajeroning mlajahin anggah ungguhing basa, patut taler katincapang antuk nelebin
kruna sané dados cihna rikala mabebaosan. Anggah ungguhing kruna puniki pacang nyihnayang
kawagedan ri kala mabebaosan ganutin anggah ungguhing basa. Yéning sampun unign indik
anggah ungguhing kruna, sinah pacang danganan rikala mabebaosan nganutin anggah ungguhing
basa.

Sesampuné alit-alité mlajahin indik anggah ungguhing basa mangda katincapang ring anggah
ungguhing kruna mangda sayan becik kaweruhané ri sajeroning mabebaosan antuk basa Bali.
Napi alit-alit sampun ngresep indik anggah ungguhing basa? Napi pikobet alit-alit ri kala mlajahin
anggah ungguhing basa?

Pidabdab 2. Ngwacén Teks

TANEM TUUH

Entik-entikan ring pretiwiné wénten mah kalih
yén selehin manut panjang yusannyané; wénten sané
mayusa péndek taler wénten sané mayusa panjang.
Sané maumur péndek minakadinnyané sarwa tetan-
duran sané wénten ring bangket, sakadi pantun, lam-
bon, taler sakancan sayur-sayurané. Yén sané matu-
uh panjang sering kabaos tanem tuuh, sakadi kelapa,
wani, durén, saluiring taru sané dados anggén ma-
karya wisma.

Entik-entikan sané katanem olih i krama sané wénten ring lingkungan pakramannyané,
wénten matetujon maéndahan manut ring kawigunannyané. Wénten katandur gumanti mangda
wénten anggéna ngamretanin kulawarga, taler mangda prasida kaadol anggén niténin kauripané
mangda perékonomiané mamargi antar. Taler wénten sané katandur mung kaanggén pariasan ring
pakarangan lan lingkungan désa pakraman.

Kasadaran kramané nandur entik-entikan sané prasida kaanggén ngwantu kalancaran sirkula-
si udarané utaminnyané ring kota sampun sayan becik. Nanging, patut kategesang tetanduran napi
manten sané sampun prasida katandur olih kramané ring Bali? Sira manten kramané sané oneng
matetanduran?, niki sané patut katetesin. Napi malih yén kaitang ring pamargin krama Hinduné
sané ngrahina pacang nganggén entik-entikan yata ké tanem tuuh pinaka sarana upakara. Sané
dados pikobet, genah nanem entik-entikan utawi tanem tuuh sumangken nyupitang taler parilak-
sanan kramané makéh sané mayus matetanduran. Samaliha, wanané sané pinaka genah sirkulasi

48 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

udarané nénten surud-surud karabas olih para duratmakané.
Niténin gumanti i krama seneng matetanduran, sampun kamargiang olih sakolah-sakolah

antuk nglaksanayang lomba taman sané kaamongin olih para siswa soang-soang sakolah inucap.
Nanging, paridabdab sakolah nénten makéh sané kapraktékang olih para siswa ring pakubonan
lan lingkungannyané. Napi malih prasida ngwantu yayah renannyané makarya ka carik yataké ka
bangket; nenggala, nyahjah, nandur doh para pacang prasida, dauning nandur tetaneman hias ring
pakubonan manten ngekoh. I riki mabuat pisan kapikayunin olih para Mukiang Nayaka (Pemi-
mpin), untengnyané sang pemimpin patutnyané ngicén tetuladan ring para yowanané. Nandanan
para yowana asapunapi patutnyané miara natah Bali antuk nandur entik-entikan manut kawigunan
lan genah. Mabuat mangda wénten “gerakan” kasadaran ring konsep miwah parilaksana nandur
entik-entikan sané kaploporin olih I Pemimpin Bali. Pemimpin Bali patut madué konsép miwah
laksana sané tingas indik nglestariang natah Bali antuk nandur entik-entikan, nénten ring wacana
politik manten, kémaon sauripan!

Yén bandingang mangkin, kaperluan i krama Bali anggén niténin budaya Bali ring sarwa
entik-entikan sané prasida katandur ngrahina, joh tanding makéh kaperluan ring sané prasida
katandur. Indiké puniki makawinan, ri tatkala wénten upacara yadnya, makéhan sarana upakarané
karauhang saking dura Bali; pisang, ambu, busung, woh-wohan sami karauhang saking dura Bali.
Yén asapuniki kawéntenané, sapunapi raris pamarginé mangdané nénten sami saranané inucap
karauhang saking tiosan pulo Bali?, minabang titiang i riki peran Sang Mukiang Jagat nuldulin
kayun i krama Bali mangda prasida jengah, mandiri sajeroning nyiagayang saranané punika patut
kajantenan. Patut wénten program nyata saking Pamerintah Bali makarya dedunonan genah sané
patut katandurin entik-entikan manut genah lan kawigunan. Baos mangkiné wénten ‘master plan’
entik-entikan anggén nitenin sarana upakara kaanggén nyaga kabudayan Baliné!

Parilaksanan i krama Bali sané wau prasida makarya taneman ias, ngenahang ring pot,
sakéwanten ngebét tanem tuuh ring abing-abingé, saking mangkin patut wénten sané nglarang.
Duaning, taru pungut, ketapang, miwah sarwa tanem tuuh sané mentik ring abingé punika madué
kawigunan nekekang natah Bali saking abrasi. Sapatutnyané sareng-sareng kapiara olih i krama
sajeroning désa pakraman, nénten kaebét kapindahang ring poté. Parilaksana mindahan tanem
tuuh kadi punika tan bina kadi ngaryanin i taru sengsara, duaning ipun piit (kerdil), nénten prasida
nyaluat, nyujuh langit sakadi arepannyané. Samaliha, abingé kasuén-suén pastika embid duan-
ing nénten wénten sané namberin. Dumadak wénten Sang Mukiang Jagat sané madué pikayunan
mloporin nandur tanem tuuh satuuh jagaté tur kaserengin olih kasadaran i krama nglaksanayang
program i pemimpin, nénten mawecana nampek-nampek pemilu manten!

Olih Wayan Suardiana

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 49

Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh miwah surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka
silih tunggil pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No. Kruna Alus Kruna Andap Kruna BI
1 tuntunan tuntunan pembinaan
2 rerasmén
3 mabuaka
4 ngwikanin
5 pangweruhan
6 nyusupin
7 samaliha
8 paripolah
9 ngledagin
10 pucehang
11 miteketin
12 sumingkin

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor puniki nganutin wacana ring ajeng!

1. Napi ké tanem tuwuh punika?

........................................................................................................................................
2. Napi ké manten tetujon para kramané matetanduran entik-entikan?

........................................................................................................................................
3. Sapunapi sapatutné sang nayaka (pemerintah) niténin indik kawéntenan kramané sané

durung tatas uning ring kawigunan tanem tuwuh?

........................................................................................................................................
4. Napi mawinan ring Bali kantun ngrauhang sahananing piranti upakara saking dura Bali?

........................................................................................................................................
5. Manut alit-alité sapunapi pamargi sané patut dabdabin mangda para krama ring Bali say-

an nincap kayunnyané matetanduran?

........................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Anggah Ungguhing Kruna
5.1 Anggah Ungguhing Kruna

Manut Suwija (2014:2-27) malarapan kawéntenan linggih krama Baliné sané matios-tiosan
kadi kabaos ring ajeng, punika sané mawinan kruna-kruna basa Baliné maderbé wirasa sané
matios-tiosan. Manut wirasanipun, kruna-kruna basa Baliné kapah dados kalih riin, inggih punika
kruna alus miwah nénten alus.

50 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

A. Kruna alus

Kruna alus, saluir kruna basa Baliné sané mawirasa alus utawi nyinggihang,
kepah dados patang soroh: (a) kruna alus mider, (b) kruna alus madia, (c) kruna
alus singgih, miwah (d) kruna alus sor.

B. Kruna nénten alus

Sajaba kruna-kruna sané mawirasa alus, wénten taler kruna sané mawirasa nént-
en alus, nénten nyinggihang utawi lapas hormat, kepah dados: (a) kruna andap,
(b) kruna mider, miwah (c) kruna kasar.

5.1.1 Kruna Alus Mider (Ami)

Kruna alus mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus,
madué wiguna kekalih, dados kanggén nyinggihang sang singgih, miwah kanggén nge-
sorang sang sor. Kruna alus mider pastika maderbé wangun andap. Uratiang conto kruna
alus mider (uning, lali, numbas, rauh, sampun) ring lengkara puniki.

1) Ida nénten uning wénten undangan, titiang wawu uning.

2) Ratu sampun lali ring titiang, titiang nénten naenan lali ring Iratu.

3) Ida Ayu numbas kuaca, Luh Rai numbas wastra.

4) Ida Peranda sampun rauh, bapan titiangé durung rauh.

5) Dané sampun marayunan, titiang sampun taler ngajeng.

5.1.2 Kruna Alus Madia (Ama)

Kruna alus madia inggih punika kruna-kruna sané rasa basanipun magenah panta-
raning alus singgih (Asi) miwah alus sor (Aso). Kamulan wénten kruna-kruna sané rasa
basanipun alus madia, alus sané ring tengah-tengah, utawi kirang becik yéning anggén
mabaosan sané alus (Suwija, 2014:29-30).

Uratiang conto kruna alus madia (tiang, nika, nggih, ampun, ten, niki, kénten) ring len-
gkara puniki.

1) Tiang nika ngelah. Patutné (Titiang punika)

2) Nggih ampun nunas wawu. Patutné (Inggih sampun)

3) Ipun ten wénten drika. Patutné (nénten, irika)

5.1.3 Kruna Alus Singgih (Asi)

Kruna-kruna alus sané kanggén nyinggihang sang sané patut kasinggihang
kawastanin Kruna Alus Singgih. Kruna Alus Singgih puniki pastika maderbé wangun
alus sor (Suwija, 2014:31). Uratiang conto-conto kruna Asi (mobot, maparab, prara-
gan, nyingakin, marayunan) ring lengkara puniki!

1) Rabin idané sampun mobot mangkin. Aso (abot)

2) Okan dané sané istri maparab Gusti Ayu Klatir. Aso (mawasta)

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 51

5.1.4 Kruna Alus Sor (Aso)
Kruna Alus Sor, inggih punika kruna-kruna basa Baliné sané mawirasa alus, kang-

gén ngasorang raga utawi ngasorang anaké sané linggihnyané sor utawi andap. Krama
Baliné sané ngangken angga pinaka sang sor, patut ngasorang angga antuk kruna-kruna
alus sor. Uratiang conto kruna alus sor (mabanyu, muat, mawasta, neda, miragi) ring
sor puniki!

1) Jantos jebos titiang jagi mabanyu riin! Asi (mawarih)
2) Banggayang ratu, titiang ja muat ka geria! Asi (makta)

5.1.5 Kruna Mider

Manut Suwija (2014;35), Kruna Mider inggih punika kruna-kruna basa Baliné
sané maderbé wangun wantah asiki, nénten madué wangun alus, taler nénten maderbé
wangun tiosan, mawinan dados maideran sajeroning bebaosan. Uratiang conto kruna
mider (toko, karpet, galak, radio, kija, jam) ring sor puniki!

1) Ida kantun ka toko numbas karpét.
2) Ratu, nénten purun titiang, asu druéné galak pisan.
3) Mangkin sampun arang anak mirengang radio.

5.1.6 Kruna Andap
Dumun, kruna andap puniki kawastanin kruna kapara, inggih punika kruna-kruna

sané rasa basanipun andap (éndép), nénten alus miwah nénten kasar. Kruna-kruna puni-
ki kanggén mabaos antuk anaké sasamén wangsa (Suwija, 2014:36-37).
Wacén conto-conto kruna andap (luh, jemakang, bapa, roko, di, duur, kéngkén, cai,
lakar, milu, kema, nyén, adané, ané, ngaé, ento, apa, suba, ngejohang, suud) ring leng-
kara puniki.

1) Luh, jemakang bapa rokoné di duur mejané!
2) Kéngkén, cai lakar milu kema?

5.1.7 Kruna Kasar
Manut Suwija (2014;39), Kruna kasar inggih punika kruna basa Baliné sané wi-

rasanipun kaon, ketah kanggén mabaos ri sedek duka, ri kala marebat utawi mamisuh.
Conto kruna kasar, cingakin sané macétak tebel ring sor puniki.

1) Madak ba pang bangka polonné.
2) Nyén kadén ngamah béné telah?

52 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

Kegiatan 6. Tugas
Indayang makarya lengkara antuk soang-soang anggah ungguhing kruna, soang-soang
mangda makarya lengkara kakalih!

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok
Indayang makarya kelompok, raris ngrereh artikél ring koran. Raris ring soang-soang
kelompok ngrereh unteng pikayunan miwah tetuwek artikel basa Bali punika. Surat miwah
tlatarang antuk basa Bali manut anggah-ungguhing basa Bali sané patut!

Pidabdab 8. Ringkesan
Basa Bali, silih tinunggil basa daerahé ring Indonésia sané maderbé wangun masor singgih.

Ngawit warsa 1974, duk Pasamuhan Agung Basa Bali ring Singaraja, sor singgih basa Baliné
kabaos Anggah-ungguhing Basa Bali. Kawéntenan anggah-ungguh basa Baliné mawit sangkaning
wénten pabinayan linggih krama Baliné. Wénten krama Bali mula (tradisi) miwah krama Bali
anyar (modern).

Sané kabaos basa ring paplajahan puniki inggih punika bebaosan sané kawangun antuk
pupulan kruna-kruna sané panjang, lintangan ring napi sané kabaos lengkara. Yéning mirengang
anak mabaos, bebaosan punika pacang makanten sor-singgih, wénten sané alus, wénten sané ma-
dia, wénten sané andap, taler wénten sané ,mawirasa kasar.

Punika sami wantah sangkaning linggih sang sané mabaos, sapasira sané kairing mabaos
miwah sapasira sané kabaosang. Malarapan ring wirasannyané, basa Baliné kapalih dados: (1)
basa kasar, (2) basa andap, (3) basa basa madia, miwah (4) basa alus.

hd) ps) nÀ¡¾l;¾hl;u ¾\lø;¾ehl;.¾
Eda Pesan Ulah Aluh Ngalih Élah

UDIANA SASTRA Anggah Ungguhing Basa Bali 53

54 Anggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA

BAB IV

TATA BASA

Kompeténsi Dasar

3.4 Memahami wacana pengetahuan
tata bahasa Bali ( Wangun Kruna,
Sandi Suara, Wewangsan kruna,
dan lengkara tunggal)

4.4 Mengabstraksi atau meringkas
wacana tentang wangun kruna,
sandi suara, wewangsan kruna
dan lengkara tunggal.

Indikator

3.4.1 Nlatarang wangun kruna
3.4.2 Makarya lengkara antuk wan-

gun kruna
3.4.3 Nlatarang teges sandi suara
3.4.4 Nartayang papalihan sandi

suara
3.4.5 Nlatarang soroh sandi suara
3.4.6 Nlatarang wirasan lengkara

tunggal.
3.4.7 Nyarca struktur lengkara tung-

gal sané tegep
3.4.8 Nganggén wewangsan kruna

dalam lengkara tunggal sané
tegep
4.4.1 Makarya pacutetan indik wan-
gun kruna, sandi suara miwah
lengkara tunggal

Palajahan I Kruna Lingga miwah Kruna Tiron

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Ri kala makarya lengkara sané patut tur becik sampun pastika mangda kauningin indik
sahananing paikétan indik ngwangun kruna. Kruna kabaos pinaka dasar kaweruhan sané kanggén
makarya lengkara nganutin anggah-ungguh ngwangun kruna mabasa Bali. Kruna ring basa Bali
madué uger-uger sane patut kaplajahin. Ri sajeroning nyurat sakancan pah-pahan kruna mangda
adung néntén ja ngantos iwang nganggén wewehan, santukan iwang nganggén wewehan pastika
iwang suksman kruna punika. Punika mawinan mabuat pisan yéning alit-alité sampun prasida
mlajahin kaweruhan indik kruna mangda sayan wagéd ri sajeroning makarya kruna taler nglantur
prasida makarya lengkara mabasa Bali sané becik.

Duaning asapunika mangda alit-alité sayan tatas uning kaweruhan indik kruna, indayang
cawis pitakén ring sor puniki:

1. Yéning wénten kruna sané durung mikolihang paweweh kabaos kruna napi?
2. Napi kémanten sané ngranjing paweweh ri kala ngwangun kruna mabasa Bali?
3. Kruna napi kémantén sané naenin kapireng utawi kauningin?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks

Sugih lan Lacur

Yéning rerehang ring mercapada, sira ja sané kabaos sugih janten wénten malih sané sugihan.
Yéning wénten sané nyambatang i anu pinih sugiha ring Bali janten pacang wénten sané pacang
purun nungkasin. Punika mawinan anaké lingsir nganikayang sugih lan lacur, dueg, lan belog
nénten mamuncuk. Yén telisik majanten pacang ngejohang.

Wénten anak sugih sané madué makudang-kudang mobil, makudang-kudang hotél, maku-
dang-kudang perusahan kantun marasa raganné kirangan. Wénten manten sané karasayang kirang.
Napi ké mobilné kirang becik, perusahaanné kirang untung, hotél kirang akéh, miwah sané siosan.
Pamuputné sakayang-kayang anaké kadi punika pacang setata marasa kirangan. Yadiastun anak
siosan nganikayang anaké kadi punika sugih, sugih macedor, yadiastun akéh anak engon ring ka-
sugihan anaké punika sujatinné anaké punika lacur. Duaning anaké punika setata marasa kirangan.
Dadosné amoncén ja ageng rasa kirangnyané amunika lacurné. Yadiastun ja anaké punika sampun
madué hotél papitu, kéwanten kantun meled madué hotél dasa, dadosné atigang hotél kalacuran
anaké punika.

Yéning anaké sané setata marasa raganné setata kirang, biasané nénten pacang las makidi-
hang. Yéning anaké punika kantos makidihang, biasané pungkuran sané kaaptiang wantah wale-

56 Tata Basa UDIANA SASTRA

san sané lebihan ring sanè kapakidihang. Driki, duaning anaké punika sujatiné marasa raganné

lacur, mawinan anaké punika marasa antes nunas, yadiastun antuk tata cara sané tan patut.

Ajin lacur lan sugihé taler dados kaukur saking napi sané kaajeng lan napi sané kaanggén.

Wénten anak sugih makeplug kéwanten sarahina-rahina wantah ngajengang adéng magoréng

kéwanten. Wénten taler sané mamutih, wantah ngajeng nasi lan tasik kémanten, sangkaning

mabrata. Wénten taler anak sané nènten kayun ngajeng ajeng-ajengang saking sakancan sané mau-

rip. Anak sané wantah milih ajeng-ajengan sadarana sangkaning mamanah ngirit sinah masiosan

sareng anak sané milih-milih ngajeng sangkaning mabrata. Yèning anak sané sugih kéwanten nga-

jeng ajeng-ajengan sangkaning mamanah ngirit sinah anaké punika pacang kabaos pripit. Anak

kadi punika sinah pacang pripit ring anak siosan, sangkaning ring anggannyané kémanten dané

pripit.

Tungkalikan ring anak sugih sane marasa lacur lan pripit wénten taler anak lacur sané marasa

sugih lan anak lacur sané mapi-mapi sugih. Yéning anak lacur sané marasa sugih biasané barés

makidihang napi sané kaduénang sangkaning dané marasa sampun cukup lan bagia antuk duéné.

Punika awinan anak kadi punika yadiastun nénten madué kasugihan akéh, kéwanten marasa sugih

ring manah. Anak sané mapi-mapi sugih biasané anak lacur sané sujatinné gedeg ring kalacuranné.

Ipun ngaptiang prasida sakadi anak sané sugih macedur, mawinan dané mapi-mapi sugih mangda

kakadén jati-jati akéh madué artha brana. olih Ari Dwijayanthi

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang tulis artos kruna ring sor puniki. Nulis artos kruna puniki pinaka silih tunggil pamargi
mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna

1. mercapada
2. sakayang-kayang
3. las
4. kaaptiang
5. adéng
6. pripit
7. nunas
8. kirangan
9. mamuncuk
10. artha brana

UDIANA SASTRA Tata Basa 57

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

Indayang cawis pitakén sané mapaiketan sareng teks sané mamurda “sugih lan lacur” ring
sor puniki!

1. Napi kabaosang ring teks ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Napi mawinan sugih lan lacur, dueg lan belog nénten mamuncuk?
......................................................................................................................................................

3. Napi mawinan anaké sané kabaos sugih antuk anaké lianan sakewanten tetep dané mrasa
lacur?
......................................................................................................................................................

4. Napi liané anak sané wantah milih ajeng-ajengan sadarana sangkaning mamanah ngirit
sareng anak sané milih-milih ngajeng sangkaning mabrata?
......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kruna

5.1 Teges kruna

Kruna inggih punika pupulan suara (suara utawi wianjana) sané sampun madrué ar-
tos. Kruna ring basa Bali wénten sané kawangun antuk awanda, duang wanda, tigang wanda,
petang wanda, limang wanda. Nganutin wangunnyané, kruna punika kepah dados :

1. Kruna Lingga 3.Kruna Dwi Lingga

2. Kruna Tiron 4.Kruna Polah

1. Kruna Lingga

Kruna lingga inggih punika kruna sané durung polih wewehan minakadi pangater, pan-
giring, miwah seselan. Kruna lingga nganutin kecap/wanda, kepah dados :

1. Kruna Lingga nganutin kecap/ wanda
Nganutin kecap utawi wandanyané, kruna lingga wénten limang soroh luiré:
a. Kruna Lingga akecap/ awanda,
Umpami : bé, bok, joh, yéh, juk, tum, ron, mis, tua, téh miwah sané lianan.
b. Kruna Lingga kalih kecap/ kalih wanda,
Umpami : basang, bawak, barak, landung, lateng, bengu, pipis , tiuk, siap, kocap,
kuwir, miwah sané lianan.
c. Kruna Lingga tigang kecap/tigang wanda

58 Tata Basa UDIANA SASTRA

Umpami : lascarya, semaya, semaga, purnama, celagi, lemari, pandita, semangka,
miwah sané lianan.

d. Kruna Lingga petang kecap/petang wanda,
Umpami : kaliasem, katibangbung, katilampa, miwah sané lianan.

e. Kruna Lingga limang kecap/limang wanda,

Umpami : katiwawalan, kalisasuan, katimumulan,miwah sané lianan

5.2 Kruna Tiron
Kruna tiron inggih punika: kruna sané sampun polih wewehan (afiks). Kruna tiron yéning sele-

hin mawit saking kruna tiru polih pangiring [- an], dadosnyané kruna tiron punika tiruan saking
kruna lingga. Wewehan sané ngwangun kruna tiron punika luiré: pangater (prefiks), seselan, (in-
fiks), pengiring (sufiks), miwah gabungan wewehan (konfiks).

2.1 Pangater
Pangater punika magenah ring arep (ngater) kruna lingga. Luiré: N- (anusuara), ma-, ka-,

sa-, pa-, pi-, a-, pari-, pati-, maka-, saka, kuma-. Ri sajeroning wangun kruna antuk pangater
N- (anusuara) wénten sané patut uratiang. Pangater N- taler kabaos anusasika. Kruna lingga sané
mapangater antuk anusuara ketah kabaos kruna polah. Wangun pangeter anusuara : ny, m, n, ng,
yéning kruna linggané mapurwa antuk wianjana (konsonan) k, g, muah suara vokal: a, i, u , é, o, e,
miwah ardhasuara (semivokal): y, r, l, w, anusuarané ng-. sakadi: kandik dados ngandik, gunting
dados ngunting, rereh dados ngrereh.

2.2 Seselan
Seselan magenah ring tengahing kruna lingga. Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk

suara (vokal), seselan punika magenah jeng ring ajeng kruna lingga. Yéning kruna linggannyané
mapurwa antuk wianjana (konsonan), punika magenah ring pungkur wianjana kapertama ring kru-
na lingga punika, sakadi :

2.1 Seselan [- in -]

Upami: Surat dados sinurat

Raksa dados rinaksa

Ucap dados inucap

Sungsung dados sinungsung

Sahur dados sinahur

2.2 Seselan [ - um - ]

Upami: Turun dados tumurun

Seken dados sumeken

Sanggup dados sumanggup

Atur dados umatur

2.3 Seselan [ - ël - ]

UDIANA SASTRA Tata Basa 59

Upami: Tapak dados tlapak
dados tlusuk
Tusuk
dados kresek
2.4 Seselan [ - ër - ] dados grigi

Upami: Késék

Gigi

5.3 Pangiring
Manut krunannyané, pangiring punika magenah ring pungkuring (ngiringang) kruna lingga,

luiré : [-ang ], [ -in ],[-an ], [-a ], [ -n ], [-ing], [ -e ], [-ne ].
Pengiring [-ang ]
Upami : penékang, gedénang, msl
Pangiring [-in]
Upami : jemakin, isinin, belinin, msl
Pangiring [-an]
Upami : tegehan, jegégan, dawanan, gedénan, msl
Pengiring [-a]
Upami : amaha, jagura, abana, gisina, anggona, msl
Pangiring [-n]
Upami : bukun tiangé, mémén tiangé, pipin I Luhé, msl
Pengiring [-ing]
Upami : sajeroning, purnamaning, kalaning, msl
Pangiring[ -é ]
Upami : dokaré, gunungé, tukadé, potloté, sampiné, msl
Pangiring [-né]
Upami : dokarné, batisné, jaranné, msl

5.4 Gabungan Wewehan
Luiré : [ ma-an ], [ ka-an ], [ bra-an ]
Upami : masambatan, majaranan, makapalan, masileman, msl
Upami : kasengsaran, kasugihan, karahayuan, kadituan, msl
Upami : bragedegan, brakapakan, msl

60 Tata Basa UDIANA SASTRA

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Napi sané kabaos kruna lingga miwah kruna tiron?
......................................................................................................................................................

2. Napi kémanten sané ngranjing sorohing pangater?
......................................................................................................................................................

3. Tlatarang, napi kémanten sané ngranjing kruna lingga manut kecap wanda?
......................................................................................................................................................

4. Lianan ring conto ring ajeng, indayang makarya tetiga kruna sané madaging pangater N-!
......................................................................................................................................................

5. Asapunapi uger-uger nganggén seselan ring basa Bali?
......................................................................................................................................................

6.2 Indayang Makarya paragraf indik budaya Bali sané madaging adasa kruna lingga mi-
wah kruna tiron!
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Tata Basa 61

Palajahan II. Sandi Suara www.desipainters.com

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi membangun konsep)

Ri sampuné alit-alité uning indik kruna lingga miwah kruna tiron mangda sayan jangkep
paplajahané mangkin jagi katincapang malih kaweruhané indik kawéntenan silih tunggil kruna
sané rikala polih paweweh dados nyandi utawi kasandiang. Ring wacana utawi teks akéh pisan
kapanggihin kruna-kruna sané kasandiang tetujoné mangda sayan dangan rikala maosang kruna
inucap, santukan kruna sané kasandiang punika kajangkepang dados asiki suaranyané. Punika
mawinan, paplajahan puniki mabuat pisan ri sajeroning alit-alité jagi nyurat teks utawi wacana
mangda sayan becik tur anut ring uger-uger ngwangun kruna.

Sadurung alit-alité ngawitin mlajahin kaweruhan indik sandi suara, mangda nénten lali ring
paplajahan sané sampun lintang inggih punika indik kruna lingga miwah kruna tiron, indayang
saurin dumun pitakén ring sor puniki:

1. Kruna lingga manut kecap wanda prasida kepah dados kuda?
2. Kruna tiron mawit saking kruna lingga napi?
3. Sampun ké alit-alité naenin mireng indik suara?napi luire suara punika?
4. Kruna sané asapunapi sané prasida kasandiang?

Pidabdab 2. Ngwacén Teks

Mangantosang

Satmaka sakadi Prabhùttama ring jagaté,
Egar Sang Hyang Surya nyunarin jagaté sami
antuk tis tresnàsih ida ring sakancan sané mu-
rip. Paksiné masolah girang nyaksiang sunaran
dayuh pamutus sabeh saha ngucica saling sau-
tin. Sang Hyang Bayu matangi nyarengin suryak
jagaté rahinané mangkin mamargi ngungsi palinggih ida Hyang Girìndra ring puncak gunung
mahottama. Tan sida ngwilangin rasa bagia santukan kantun kicén waranugraha prasida nyinga-
kin kalanguan sakadi puniki. Yadiastun tambeté lintang, titiang kantun madué pikayunan pacang
nglanturang kauripan. Yukti titiang wantah jadma nista. Dados somah wong nista taler, tan prasida
ngwilangin lacur titiangé manumadi dados jadma.

Rahinané dibi titiang sampun sué nyantosang, sira malih lianan tekén somah titiangé. Min-
ab sangkaning tambet, ipun tan wikan ring tatwaning dharmàgama lan dharma negara. Wantah
matajén punika sané dados ginanipun ngarahina. Tan ja matolihan ring pianak, napi malih tit-

62 Tata Basa UDIANA SASTRA

iang somahipuné yukti-yukti tan karunguang. Mangkin sampun mawastu limang warsa titiang
ngayah masomah, natakin tis panes kauripanné wantah néwék, minab sampun telas sih titiangé
makurénan. Mangkin jagi tatas puputang.

Nadaksara jagaté ucem ngemu sabeh. Paksiné tan ngucica malih. Makeber ngrereh genah
mémbon, sadurung sabehé makuus. Sampun sué titiang nyantosang ipun durung rauh. Kawangén
anggén benjang ngantos puput tanding titiang. Canang sari taler sampun jegeg matanding madag-
ing sekar sarwa miik. Midép sampun titiang magkin. Sampun mawastu sandikala durung taler
rauh. Pastika sampun kaon ring tajén. Risampuné punika nglanturang matuakan mamunyah ring
kafé balér désané. Mamunyah ngicalang keneh jengah sinambi nonton anak istri mabaju gantut
matembang saha jitné sané mégolan ngawinang manahipun liang. Yéning sakadi puniki, malih
pidan titiang wus mangantosang?

Olih: Dewa Ayu Carma Citrawati

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. egar
2. murip
3. masolah
4. ngwilangin
5. tambet
6. tatwaning
7. tatas
8. ucem
9. mamunyah
10. mawastu

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor, nganutin wacana ring ajeng!

1. Napi murdan wacanané ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Asapunapi kahanan jagaté rikala Sang Hyang Surya medal?
......................................................................................................................................................
UDIANA SASTRA Tata Basa 63

3. Napi mawinan sampun sué makurénan jagi tatas puputang?

......................................................................................................................................................
4. Napi mawinan somahipun nénten rauh kantos sandikala?

......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Sandi Suara
5.1 Teges Sandisuara

Inggih punika suara sané kawangun malarapan antuk gabungan kakalih suara. Ri saje-
roning gabungan kalih suara punika, wénten pinaka dasar sané kanggén nujuin gabungan
punika , minakadinnyané :

1. Aksara suara a +a =à

2. Aksara suara i +i =ì

3. Aksara suara u +u =ù

4. Aksara suara a +u =0

5. Aksara suara a +u =u

6. Aksara suara a + i = é

7. Aksara suara a +i =i

8. Aksara suara a + é = é

5.2 Pepalihan Sandi Suara
Sandhi suara wénten kalih paos, inggih punika :
1. Sandi sisi utawi ketah kabaosin sandi jaba, inggih punika sandi sané kawangun saje-
roning kalih kruna lingga, sekadi :
Sira + aburu dados siràburu
Nara + indra dados naréndra
Jaya + indra dados jayéndra
Prabhu + uttama dados prabhùttama
Saha + udara dados sahodara
Giri + indra dados girìndra
Surya + atmaja dados suryàtmaja

64 Tata Basa UDIANA SASTRA

2. Sandi jero utawi kabaos sandi tengah, inggih punika wangun sandi sajeroning akruna
lingga utawi kruna polih paweweh afiks / gabungan ( pangater, pangiring, miwah seselan
), sakadi :

[Sa -] + ujar dados sojar

Taku + [-an] dados takwan / takon

[Di -] + ibi dados dìbi

[Sa -] + umah dados somah

Guru + [-an] dados guron

[Ma-] + isi dados misi

[Di -] + uri dados duri

Taler ngranjing sakadi ring sor :

Aruan dados aron

Laut dados lot

Daun dados don

Gautama dados gotama

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Tlatarang napi sané kabaos sandi suara?
......................................................................................................................................................

2. Lianan ring conto ring ajeng sané ngranjing sandi jaba minakadi?
......................................................................................................................................................

3. Indayang makarya lengkara antuk silih tunggil sandi jaba!
......................................................................................................................................................

4. Indayang makarya kalih conto sandi suara, yéning suara a matemu ring e!
……………………………………………………….

6.2 Indayang Surat paragraf sané madaging lelima sandi jero!

UDIANA SASTRA Tata Basa 65

Palajahan III Wewangsan Kruna miwah Wangun
Lengkara

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Yéning sampun teleb minayang kruna lingga sareng kruna polah taler asapunapi ngwangun
kruna miwah sandi suara, sané mangkin pacang katincapang malih paplajahan druwéné inggih
punika indik wewangsan kruna. Lianan ring kruna lingga, kruna tiron miwah sandi suara kruna
prasida kaparakang malih dados makudang-kudang pah-pahan. Ri sajeroning ngwangun lengkara
pastika mabuat pisan kaweruhané puniki kanggén dasar minayang kruna-kruna sané kanggén
ngawangun lengkara, minakadi maosang aran utawi maosang kruna-kruna sané ngranjing kruna
indik pakaryan. Napi malih, alit-alité mangda prasida makarya lengkara sané becik anut ring tata
kruna.

Duaning asapunika mangda alit-alité sayan tatas uning kaweruhan indik wewangsan kruna,
indayang cawis pitakén ring sor puniki:

1. Napi kémanten pah-pahan sandi suara punika?
2. Lianan ring kruna lingga miwah tiron, kruna napi kémantén sané naenin kapireng utawi

kauningin?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks

Masilur

Liu suba ané malénan di guminé. Sayan bitra.or.id/2012
nglimbak guminé sayan soléh panadiné. Yén jani
cerik-ceriké kéweh pesan orahin madaar, yadiastun
suba jakananga nasi tulén misi bé siap. Yén ipidan
jakananga nasi tulén, méh suba cara otonin demen
atiné. Yén ipidan anaké tusing ada anak luh juari
nglemesin anak muani. Yén jani lén, galakan ané Luh
tekén né muani. Makejang suba nglimbak, makejang
malénan, keweh suba ngalih né encén patut né encén
iwang. Patuh cara di désanné Pekak Arka, ané jani suba madan kota, soléh-soléh tingkah polah
anaké dini. Ada anak tua ngaku truna, ngalih tunangan anak bajang-bajang. Kanti ngon pekak
Arka nepukin maendahan solah anaké jani. Kéwala panglimbaké ento tusing ja ngranaang Pekak
Arka ngalahin geginané mamacul. Geginané tileh ka carik. Uli mara nawang kedat kanti jani tuah
ka carik dogen dedemenané. Semengan, Kondén ada matan ai Pekak Arka suba majalan ka carik.
Pajalanne adéng-adéng sambilanga ngrumuk padidina.

“Bééhh…né ipidan nak carik…né masi carik linggah, lindung liu, jangkrik masepuk. Cer-

66 Tata Basa UDIANA SASTRA

ik-ceriké liu suba pajongkok dini, jani dija kadén lakuna nyongkok maplalian. Mimihhh… Jani
kaling ké ada lindung lan jangkrik, makejang suba dadi beton..beton lan beton!”Ngrumuk Pekak
Arka sambilanga nuding carik-carik ané suba maganti dadi umah.

“Yén dadi manusa tusing pageh, buin misi pipis dogén matané, kéweehh!yén nyak make-
jang ngitungang nasi pada apiring sing kanti uug kéné guminé. Iraga padidian enu mamacul, tusing
ja krana sing demen ajak pipis, yén kenehang nu liu jalan anggon ngalih pipis. truna tua bajang
cerik patuh!”Iteh ngrumuk Pekak Arka sambilanga ngumbah batisné di telabah ané suba maganti
dadi got.

“Mimihhhh…mingkin genit batisé, yéh apa né..Telabahé adi bisa nyenik-nyenikang asané.
Apa matane suba rabun né…Dugasé banjiré ipuan, Wayan Bima asananga kerik-kerik di balé
banjar ngorahang lakar menahin goté apang ngedénang, tuah amoné mirib ngidaang ngedénang.
Kénkénang sing menék yéhé ka umah-umahé, aéng gedén telabahé jani!”majalan Pekak Arka saha
ngusap-usapang batisné ané genit krana yéh gote daki buin selem.

“Tambeté ngawinang lacuuuur, bulak balik manumadi…”Gending-gending Pekak Arka di
kubuné sambilanga melut gedang ané mara alapa di arep kubunné.

“kak…Pekak…” anak truna ulap-ulap uli sisin jalan gedéné ngaukin Pekak Arka.

“Mimih..ratu Pekak..kanti kelés uat baong tiangé ngaukin, apa koné gaéna pekak kanti
kalangén kéné.”Kituk-kituk Putu Suta nepukin pekakné ané iteh melut gedang sambilanga ma-
gending.

“Yéé…Cai tu..suba uli tuni?Sing tepukin pekak cai ba dini, bakat iteh pekak magending
dini. Adi mara cai teka?kanti paling cacing pekaké ngantiang, seduk pesan basang pekaké Tu”
makesyab Pekak Arka dapetanga cucuné suba di arepné pesu peluh néngténg rantang.

“Mara teka uli kuliah bakat sik umah timpalé. “Masaut Putu Suta sambilanga negak nyokot
gedang.

“Nah..nah bénjep buin ngorta, pekak lakar madaar malu. Apa darang nasiné jani né?”
masépan-sepan Pekak Arka nyemak rantang ané abanga ajak cucunné.

“Miih…dedaaran apa né Tu?adi tepung magoréng asané?pekak suba sai mabesen ngajak
mémén cainé da pekak gaénanga jukut mie magoréng kéné. Aduuhh…aget misi sambel bawang,
né dogén suba darang nasi” Ilang kenehné madaar mara nepukin darang nasiné soleh-soleh buka
kéto.

“Hahaha…pekak..pekak..sing nawang nugget ajak sosis. Jaan to kak, tegarang abedik dogén
cegut, makejang anaké demen naar dedaaran né kéné jani, pekak apang bareng bisa. Eéééhh…da
kutanga kak..mai aba lamun pekak sing demen, tiang baang!”prajani ngléjat Putu Suta mara tepuk-
ina pekakné lakar ngutang darang nasiné ané sing jaan ento…………………………....................

Olih: Dewa Ayu Carma Citrawati

UDIANA SASTRA Tata Basa 67

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kaweruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. nglimbak
2. nasi tulen
3. manumadi
4. masépan-sépan

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakéné ring sor, nganutin wacanané ring ajeng!

1. Napi murdan wacanané ring ajeng?
......................................................................................................................................................

2. Indik napi sané krimikanga Pekak Arka majalan ka carik?
......................................................................................................................................................

3. Asapunapi kahanan désané Pekak Arka duké riin?
......................................................................................................................................................

4. Napi mawinan ical manahné Pekak Arka ngajeng?
......................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kruna miwah Wangun Lengkara
5.1 Wewangsan kruna

Kruna inggih punika pupulan suara (suara wiadin wianjana) sané madrué artos. Upama : joh,
nyak, seluk, ketipat, liligundi, tambulilingan. Cutetipun , kruna ring basa Bali wénten sané kawa-
ngun antuk awanda, duang wanda, tigang wanda, petang wanda, limang wanda.Wewangsan kruna
utawi soroh kruna basa Bali dados kasorohang antuk 10 wangsan kruna, sakadi ring sor :
5.1.1 Kruna Aran ( kata benda )

Kruna Aran inggih punika kruna sané nyinahang barang, manusa, miwah sato beburon ).
Kruna aran kapalih dados kalih soroh :

a.Kruna Aran Sakala
Upami: manusa, kayu, kedis, méja, tasik, kayu, api, nasi, miwah sané lianan.

b.Kruna Aran Niskala

68 Tata Basa UDIANA SASTRA

Upami : widhi, keneh, dewa, atma, ebo, keneh, suarga, neraka, samar, angin, munyi, gamang,
miwah sané lianan

5.1.2 Kruna Kria ( kata kerja )
Kruna Kria inggih punika kruna sané nyinahang solah, karya. Kruna kria kapalih dados kalih
soroh :

a. Kruna Kria Lumaksana
Upami : ngetep, ngalap, nagih, mapayas, sumungsung, nyangkol, negul, mentil, non-
dén, sumaur, makecuh, nyaga, masuah, sumanggup, miwah sané lianan.

b. Kruna Kria Linaksana
Upami : kajemak, jaguranga, ginawé, kabrasta, aliha, tanjunga, abana, kajekjek, pasili-
hin, inucap miwah sané lianan.

5.1.3 Kruna Pangentos ( kata ganti )
Kruna Pangentos inggih punika : Kruna sané dados anggén ngentosin, barang, sato ,

manusa. Kruna Pangentos kapalih dados tigang soroh :
a. Kruna Pangentos Jadma Kapertama
Upami : tiang, icang, titiang, iraga.
b. Kruna Pangentos Jadma Kaping Kalih
Upami : cai, nyai, ragané, ratu.
c. Kruna Pangentos Jadma Kaping Tiga
Upami : dané, ipun, ia, ida.

5.1.4 Kruna Pangarep ( kata depan )
Kruna Pangarep inggih punika : kruna sané nyinahang genah, dauh.

Upami: ring , di, ba, ka, saking, uli, ri, olih, sig, duk.

5.1. 5 Kruna Kahanan ( kata keadaan )
Kruna Kahanan inggih punika kruna sané midartayang indik kruna aran (barang,

manusa, sato), miwah sifat. Upami: cenik, selem, alap, mudah, sakit, éndép, kuning, ba-
gus, kalem, bocok, bengkung, males, kuat, ajum, siteng, miwah sané lianan.

5.1.6 Kruna Wilangan ( kata Bilangan )
Kruna wilangan inggih punika kruna sané manyinahang akéh wiadin akidik pap-

upulan barang, sahananing maurip, miwah laksana pakaryan. Kruna Wilangan kapalih
dados papat inggih punika:

UDIANA SASTRA Tata Basa 69

a.Kruna Wilangan Ketékan
Upami : sa, dua, telu, pat, lima nem, pitu, kutus miwah sané lianan.
b. Kruna Wilangan Gebogan
Upami : pasasur, setiman, lebak, satak, abangsit, telungatak, domas, sepaa, miwah sané
lianan.
c. Kruna Wilangan Pahan
Upami: atenga, apah dasa, atugel, asibak, abagi. miwah sané lianan.
d. Kruna Wilangan tan janten
Upami: abedik, agetul, adésa, begeh, akéh, kuang, bek, miwah sané lianan

5.1.7 Kruna Pidarta ( Kata Keterangan )
Kruna Pidarta inggih punika kruna sané midartayang indik kruna kria, kruna kahanan,

kruna wilangan. Kruna pidarta kapalih dados :
a. Kruna pidarta nyinahang kahanan
Upami: cepet, adéng, endép, sebet, tegeh.
b. Kruna pidarta nyinahang negesang
Upami: jua, masih, koné.
c. Kruna pidarta nyinahang pasti
Upami: saja, bisa, niscaya, suba, tondén, kaliwat, mugi-mugi, beneh.
b. Kruna pidarta nyinang tingkat
Upami: sai-sai, kuang, lebih, hampir, kereng, bes.

5.1.8 Kruna Panyambung ( kata sambung )
Kruna panyambung inggih punika kruna sané kaanggén nyambungang makudang-ku-

dang kruna miwah lengkara. Upami: krana, kémaon, sakéwala, dugas, awinan, nanging, yadias-
tun, yadiapin, tur, buina, mangda, laut, raris.

5.1.9 Kruna Piteket ( kata sandang )
Kruna piteket inggih punika kruna sané makawinan kruna punika dados kruna aran utawi

miteketang kruna aran punika. Kruna sandang kepah dados 6 soroh inggih punika :
a. Kruna Piteket nyinahang wastan jalma
I, Ni, Gede, i mémé, ngakan, Luh, I Nengah.
b. Kruna Piteket nyinahang mautama

70 Tata Basa UDIANA SASTRA

Sang Bima, Sang Rama
c. Kruna Piteket nyinahang suci

Dang Guru, Dang Acarya
d. Kruna Piteket nyinahang niskala.

Hyang Widhi, Hyang Kawi, Hyang Murbéng Dumadi
e. Kruna Piteket nyinahang suci niskala.

Danghyang Nirartha, Danghyang Drona.
f. Kruna Piteket nyinahang utama niskala.

Sanghyang Widhi, Sanghyang Wenang.

5.1.10 Kruna Panguuh ( kata seru )
Kruna Panguuh utawi kruna sesambatan inggih punika kruna sané manyinahang suara

utawi nyengguhang rasa (manah), sané marupa awanda. Kruna Pangguh punika kapalih dados
kalih inggih punika :

a. Kruna Panguuh nyinahang indik rasa.
Upami : ah, hé, é, o, duh, béh, nah, yah, yé, dong, ja, na.
b. Kruna Panguuh nyinahang munyi utawi suara.
Upami : bur, dar, dor, bring, plok, siur, briak, tok, tik.

5.2 Wangun Lengkara
Lengkara punika marupa pupulan kruna, taler sering marupa kruna pinaka pasaur lengkara

sadurungnyané. Pinaka dasar pupulan kruna utawi krunané punika kabaos lengkara inggih punika:
(a) runtutan ucapan utawi tulisan sané madaging unteng pikayunan sané jangkep manut uger-uger
tata basa; (b) runtutan ucapan sané madaging alunan suara (nada) ring pamuput madaging panees
suara panguntat (intonasi final). Ring basa sané kasurat (basa tulis), lengkara ketahnyané kakawitin
antuk aksara murda (huruf kapital) miwah ring panguntat madaging cecirén (tanda) cecek (titik),
pitakén, miwah pisuruh (seru). Ngiring cingakin conto ring sor puniki.

• Nyén ento?

• Tiang.

• Énggalin mai!

• Siapé ané belina ibi suba mati.

UDIANA SASTRA Tata Basa 71

Lengkara sané kabaos paripurna sakirangnyané madaging jejering lengkara (subjék) mi-
wah linging lengkara (prédikat). Kawigunan (fungsi) lianan sakadi panandang (objék) miwah kat-
erangan (keterangan) nénten ngwetuang lengkara punika jangkep.

5.2.1 Lengkara Nganutin Tetujon
Nganutin tetujon bebaosan, lengkara kapérang dados tigang soroh inggih punika lengkara

pamidarta, lengkara pitakén, miwah lengkara panguduh.

a. Lengkara Pamidarta
Lengkara Pamidarta inggih punika lengkara sané nlatarang pariindikan. Panees lengkara

ring untat ketahipun rata, sakadi:
• Mani semengan ada pacentokan pidarta Basa Bali.
• Mémé nyanan sanjané lakar luas ka Badung.

b. Lengkara Pitakén
Lengkara Pitakén marupa lengkara sané tetujonipun nunas pasaur saking sang sané

katakénin. Panees ring panguntat lengkara ketah ipun ngunggahang (intonasi tanya) miwah sering
nganggén kruna pitakén, sakadi:

• Ngudiang Madé ngajanang malaib ngaba blakas?
• Dija ada anak ngadep bé pasih?

c. Lengkara Panguduh
Lengkara Panguduh inggih punika lengkara sané tetujonipun ngandikain anak tiosan

mangda maparilaksana utawi ngambil pakaryan. Lengkara panguduh punika wénten panguduh
sané alus miwah sané kasar, sakadi:

• Durusang unggahang sanganané!
• Ambilang jebos bukuné nika!
• Mai laku, ditu jalané usak!
• Enggalng majalan apang tusing kasépan kasekolah!
• Sampunang ngambil pakaryan anak tiosan!

72 Tata Basa UDIANA SASTRA

5.2.2 Lengkara Nganutin Wangun
Nganutin wangunipun, lengkara kabinayang dados lengkara tunggal miwah lengkara ma-

susun.
a. Lengkara Tunggal

Lengkara Tunggal, inggih punika lengkara sané polannyané asiki, sakirangnyané madag-
ing jejering lengkara, linging lengkara, ring asapunapiné madaging panandang (objék) miwah
katerangan, sakadi:

• Bapa Nyoman nyemak udud.
• Mén Sundri nyait di baléné.
• Montoré macaplagan ibi sanja.
• Putu Bagia majalan masuk ngaremeng.
b. Lengkara Masusun

Lengkara Masusun, inggih punika lengkara tunggal sané sampun kawrediang ngwangun
susun anyar tur sakirangnyané madaging kalih lengkara tunggal. Lengkara masusun kabinayang
malih dados tetiga inggih punika lengkara masusun pepadan, lengkara masusun matingkat, miwah
lengkara masusun pepetan.

Lengkara Masusun Pepadan

Lengkara Masusun Pepadan inggih punika lengkara masusun sané lengkaranipun kantun
sapadan utawi sederajat. Lengkara puniki ketah kagabungang antuk kruna napi, nanging, sakéwa-
la, miwah sané lianan. Indayang cingak lengkara ring sor puniki.

• Bapa lakar luas, napi jumah sareng mémé?
• Gedé Lugra jemet pesan ngalih gaé, nanging adiné mayus pesan
• Ibi biasé suba kajanga, sakéwala jani teka buin duang truk.
• I Luh Sari jumah, nanging méméné luas kapeken.

UDIANA SASTRA Tata Basa 73

Lengkara Masusun Matingkat

Lengkara Masusun Matingkat puniki kawangun antuk lengkara sané paiketannyané nénten
sumaih. Silih sinunggil lengkarannyané kabaos inan lengkara (induk kalimat), lengkara sané lian-
an kabaos pranakan lengkara (anak kalimat), sakadi:

• Pan Lodra mulih dugas tiang sedek manjus.

• Putu Suta ngambul krana tusing ajaka malali.

• Bapa luas mancing nuju yéh pasihé nyat.

• Di subané ada anak nepukin makejang anaké sing bani malali kema.

Lengkara Masusun Pepetan

Lengkara Masusun Pepetan inggih punika lengkara masusun sané ngutamayang mepetang
wangun lengkara sané pateh, sakadi:

• Montoré ento mara belina. Montoré ento jani suba gadéanga.
Montoré ento mara belina, jani suba gadéanga.

• Sekar belianga nasi. I Guru tusing belianga nasi.
I Sekar belianga nasi, I Guru tusing belianga.

Pidabdab 6. Tugas
6.1 Cawis Pitakén ring Sor Puniki

1. Tlatarang napi manten sané ngranjing kruna aran?
……………………………………………………

2. Rikala asapunapi anaké nganggén kruna panguuh? Indayang daginin conto!
…………………………………………………….

3. Napi manten sané ngranjing kruna sandang?
……………………………………………………..

4. Indayang makarya kakalih conto lianan ring conto ring ajeng, kruna kria sané ngranjing
kruna kria lumaksana!
……………………………………………………….

74 Tata Basa UDIANA SASTRA

6.2 Indayang surat paragraf sané madaging lelima wewangsan kruna sané sampun
kepah ring ajeng!

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok
Indayang rereh satua cendet (cerpén) mabasa bali lianan sareng kelompok petang utawi
limang diri, raris rereh wewangsan kruna ring cerpen punika!

Pidabdab 8. Ringkesan

Kruna inggih punika pupulan suara (suara utawi wianjana) sané madrué artos. Upama :
joh, nyak, seluk, ketipat, liligundi, tambulilingan. Cutetipun , kruna ring basa Bali wénten sané
kawangun antuk awanda, kalih wanda, tigang wanda, petang wanda, miwah limang wanda. Nga-
nutin wangunnyané, kruna punika kaepah dados: (1) kruna lingga, (2) kruna Tiron (3) Kruna Dwi
Lingga, (4) Kruna Polah.

Wewangsan kruna utawi soroh kruna basa Bali dados kasorohang antuk 10 wangsan
kruna, minakadi : kruna aran (kata benda), kruna kria (kata kerja), kruna pangentos (kata ganti),
kruna pangarep (kata depan), kruna kahanan (kata keadaan), kruna wilangan (kata bilangan), kru-
na pidarta (kata keterangan), kruna panyambung (kata sambung), kruna panguuh (kata seru), kruna
piteket (kata sandang).

Sandi suara inggih punika suara sané kawangun malarapan antuk gabungan kaka-
lih suara. Ri sajeroning gabungan kalih suara punika, wénten pinaka dasar sané kanggén nujuin
gabungan punika. Sandi sisi utawi ketah kabaosin sandi jaba, inggih punika sandi sané kawangun
sajeroning kalih kruna lingga. Sandi jero utawi kabaos sandi tengah, inggih punika wangun sandi
sajeroning akruna lingga utawi kruna polih paweweh afiks/gabungan (pangater, pangiring, miwah
seselan).

UDIANA SASTRA Tata Basa 75

Lengkara punika marupa pupulan kruna, taler sering marupa kruna pinaka pasaur lengkara
sadurungnyané. Pinaka dasar pupulan kruna utawi krunané punika kabaos lengkara inggih punika:
(a) runtutan ucapan utawi tulisan sané madaging unteng pikayunan sané jangkep manut uger-uger
tata basa; (b) runtutan ucapan sané madaging alunan suara (nada) ring pamuput madaging panees
suara panguntat (intonasi final). Ring basa sané kasurat (basa tulis), lengkara ketahnyané kakaw-
itin antuk aksara murda (huruf kapital) miwah ring panguntat madaging cecirén (tanda) cecek
(titik), pitakén, miwah pisuruh (seru).

Nganutin tetujon bebaosan, lengkara kapérang dados tigang soroh inggih punika lengka-
ra pamidarta, lengkara pitakén, miwah lengkara panguduh. Nganutin wangunipun, lengkara ka-
binayang dados lengkara tunggal miwah lengkara masusun.

spnu lÓ¡ ¾æun¡ÓlÓyø¾ eu k,eyn&s¾ \;i ¾sin;l¾ k(¾m\n/.
Sapuntul-puntul tiuké, yéning sangihin sinah lakar mangan

76 Tata Basa UDIANA SASTRA

BAB V

KASUSASTRAAN

Kompeténsi Dasar

3.5 Memahami periodisasi kasusas-
traan Bali secara umum

4.5 Mengabstraksi materi kasusas-
traan Bali secara umum

Indikator

3.5.1 Nlatarang teges kasusastraan
3.5.2 Prasida nlatarang kasusastraan

Bali manut wangun
3.5.3 Prasida nlatarang kasusastraan

Bali manut basa sané kawigu-
nayang
3.5.4 Prasida nlatarang kasusastraan
Bali manut tata cara manu-
turang
3.5.5 Prasida nlatarang kasusastraan
Bali manut aab jagat
3.5.6 Ngrereh imba utawi conto
kasusastraan Bali
4.5.1 Makarya skema indik materi
Kasusastraan Bali.

Palajahan I Kasusastraan Bali 4.bp.blogspot.com/_VVNehf5F_EQ

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Kasusastran wantah kruna sané sering pisan kapirengang sarahina. Kasusastran mapaiketan

ring kawéntenan krama Baliné, santukan kasusastran punika pinaka silih tunggil kepahan budaya
Bali. Ring sajroning kahuripan krama Baliné, kasusastraan puniki mapaiketan ring agama,
pendidikan, miwah pamargin kahuripan krama Baliné ngarahina. Punika mawinan kadi nénten
dados palas krama Baliné ring kasusastran. Panglimbak jagaté taler ngawinang kawéntenan
kasusastran ring Bali sayan nglimbak. Kawéntenan kasusastraan ring Bali mangkin taler sampun
ngranjing ring wawidangan makudang-kudang lomba sané kamargiang olih guru wisésa utawi
lembaga swasta ring Bali. Punika mawinan sayan nglimbak kawéntenan kasusastraan ring Bali.

Duaning asapunika mangda alit-alité uning indik kasusastran, indayang cawis pitakén ring
sor puniki!

1. Yéning mirengang indik kasusastran napi sané wénten ring manah alit-alité sami?
2. Napi ké kasusastraan ring Bali polih panglimbak saking kasusastraan ring Jawi?
3. Kasusastraan ring Bali kacihnayang antuk basa napi?
4. Napi ké alit-alité mirengang anak nyastra?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Carita
Indayang wacén téks carita Sampik Ingtai ring sor puniki!

Sampik Ingtai

Kacritayang wénten sengke pangkat Mayor, magenah ring Waciu negari, madué pianak
mawasta Ingtai Nyonyah utawi Nyonyah Ingtai sané sampun truni utawi menek bajang. Nyonyah
Ingtai memanah jagi masekolah ring Angciu Negari, raris nunas mapamit ring biang ajiné.
nénten pisan kaicén ring biang ajiné, sakéwanten Nyonyah Ingtai pisereng pisan manahnyané
jagi mlajahang raga, nénten prasida biang ajiné ngandeg wiadin nglarang pangacep pianaknyané.
Raris Nyonyah Ingtai memargi saha nyineb raga mabusana utawi mapayas sekadi anak lanang.
Rauh ring tengahing margi raris mapanggih utawi
macunduk sareng anak lanang sané mawasta I
Babah Sampik saking Bociu Negari, ujut tatujoné
pateh ring Nyonyah Ingtai jagi masekolah ke
Angciu Negari.

Irika sareng kalih mapinta tangan utawi
makenalan saha sami-sami nyihnayang raga
tur sampun ngiket pasawitran tur masumpah
ala ayu bareng mati. Kacritayang sané mangkin
sang kalih sampun rauh ring Angciu Negari raris

78 Kasusastraan UDIANA SATRA

nyujur genah sekolahé, gelisang ceritané mangkin, sang kalih sampun katerima dados sisya irika.
I Babah Sampik miwah Nyonyah Ingtai mangkin ngrereh dunungan. Sang kalih nyéwa kamar
wantah asiki. Ni Ingtai méweh pisan manahnyané santukan ipun mapedéwékan istri utawi luh
sirep sareng anak lanang makadi I Babah Sampik. I Nyonyah Ingtai makarya wiwéka makarya
uwar-uwar utawi sengkéta, pasirepané kaembadin antuk sabuk utawi kabelatin sabuk mangda
nénten keni saling kosod. Gelisang cerita I Babah Sampik tinut pisan ring daging pasengkétané.
Daging pasengkétané sapa sira ja sané ngalintangin ring sabuk punika pacang kakeninin danda
marupa kertas, dawat, miwah mangsi pinaka sarana sané kaanggén nyurat duk punika.

Raris Ni Nyonyah nyelapang nimpahin I Babah Sampik, punika mawinan ipun kakeninin
danda olih I Babah Sampik, Ni Nyonyah Ingtai lascarya manah ipun naur danda ring I Babah
Sampik. Nénten kawilangan sampun suényanné sang kalih masawitra, sirep sareng-sareng ngali-
la ulangun sareng-sareng, sinambi sami-sami nyinahang ipian, masekolah sareng-sareng sakadi
anaké masemeton. Kasuén-suén Ni Nyonyah Ingtai nyinahang raga, wusan ipun nyineb raga, sané
mangkin ipun nganggé pepayasan utawi busana anak istri. Irika raris I Babah Sampik engsek ring
manah, pariselsel ring déwék nénten uning ring kasujatian Ni Nyonyah Ingtai. Ngawit punika
raris I Babah Sampik sayan rumaket pasawitrannyané tur ngawiwitin nresnain Ni Nyonyah Ingtai.
Risedek sedeng kaulangunan muponing sarining sekar karasmén, durung waneh I Babah Sampik
muponin salulut asih, raris rauh utusan Ni Nyonyah Ingtai sané mawasta I Congliwat mangda Ni
Nyonyah mantuk ka Waciu Negari.

Duk punika Ni Nyonyah durung nagingin tresna asih nyané I Babah Sampik. Irika raris I
Babah Sampik kaliwat bendu ring utusanné Ni Nyonyah tur ngawangun iyeg banget pisan kantos
ngawetuang siat. Mresidayang raris Ni Nyonyah munahang kasungkawan I Babah Sampik. Ni
Nyonyah jaga mapamit rainané punika, sakéwanten I Babah Sampik kaaptiang mangda rauh
mamadik Ni Nyonyah ka Waciu Negari rainané malih dasa dina, kéwanten Ni Nyonyah ping tiga
maosang. Indiké punika katampénin malih telung dasa dina olih I Babah Sampik. Gelisang satua
rauh reké I Babah Sampik malih tigang dasa dina ngrereh Ni Nyonyah Ingtai ka Waciu Negari.
Nénten raris katerima olih Nyonyah Ingtai tur I Babah Sampik katundung santukan kabaos linyok
ring semaya. Budal raris I Babah Sampik ka Bociu Kuta tur punika pinaka jalaran nyané ipun
sinangkaon utawi sungkan kayun tur ngemasin padem utawi séda. Sakéwanten prasida taler I
Babah Sampik sareng Ni Nyonyah Ingtai matemu saling tresnanin ring niskala.

Duk Ni Nyonyah sampun mamargi sajeroning upacara pawiwahan sareng I Bandar Macun,
ring tengahing margi tedun ajebos ring kuburan I Babah Sampik raris sembahyang ring ajeng
kuburan I Babah Sampik. Raris belah kuburan punika ngranjing Ni Nyonyah malih atep kuburan
punika. Wawu kuburan punika keni kabongkar olih kulinnyané I Macun, Ni Nyonyah sareng I
Babah Sampik nénten kakeniang, sakéwanten wénten praciri kupu-kupu kalih makeber nyujur
suargan. Atman sang kalih rauh ring suargan malinggih ring méru tumpang selikur kaayahin olih
watek widyadariné, rena manahnyané ring suargan.

UDIANA SASTRA Kasusastraan 79

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna

1 sengke

2 pasawitran

3 kasujatian

4 rumaket

5 dunungan

6 ngalila ulangun

7 salulut asih

8 kawilangin

9 semaya

10 bendu

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

1. Sira Ni Nyonyah Ingtai punika?
.................................................................................................................................

2. Napi sané mawinang Ni Nyoyah Ingtai mapamit ring ajin biangnyané ka Negari Angciu?
.................................................................................................................................

3. Napi mawinan Ni Nyoyah Ingtai raket masawitra ring I Babah Sampik?
.................................................................................................................................

4. Napi mawinan I Babah Sampik masiat sareng I Congliwat?
.................................................................................................................................

5. Napi kasuksman daging carita Sampik Ingtai ring kahuripan dados anak sané kantun
masekolah?
.................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kasusastraan
5.1 Teges Kasusastraan

Yéning selehin daging artos parinama kasusastran wantah mawit saking kruna lingga
’sastra’. Kruna sastra pinaka wangun pasang pageh sajeroning basa Bali, polih pangater [su-]
raris polih konfiks [ka - an] dados kruna tiron ’kasusastraan’. Kruna sastra sané mateges ’ajah-
ajahan’, ’kawruhan’, polih pangater [su-] sané mateges ‘luih’, ’becik’, miwah konfiks [ka-an]
sané nyinahang artos kawéntenan. Dadosnyané kruna ’kasusastran, mateges kawéntenan utawi
kawruhan sané luih utawi becik tur mabuat. Ri sajeroning panglimbaknnyané, kasusastran Bali
salian sané katami marupa kasusatran kuna, sané nganggé basa: Jawa Kuna, Kawi, Jawi Tengahan,
Bali Kawi, taler wénten sané nganggé basa Melayu miwah Sasak.

Kasusastran Bali sané akéhan kasurat ring lontar taler kapiara ring makudang-kudang

80 Kasusastraan UDIANA SATRA

perpustakaan Universitas muah instansi pemerintah Bali, makadi : Gedong Kertya ring Buleleng,
UPT. Lontar Unud, Univ. Dwijendra, Univ. Hindu Indonesia, Museum Bali, taler ring Dinas
Kebudayan Provinsi Bali. Wéntennyané uratian sané becik punika, maawinan kasusastran Bali
kantun nglimbak ngantos mangkin, napi ké kawacén, katedun, kakawi, kapireng, kabligbagang,
sané makranan kantun maurip kasusastran Bali punika ring pakraman.

Indik dagingnyané, kasusastran Bali kaingkupin antuk makudang-kudang pangweruhan,
sané jangkep kajangkepin duk abad ka-9 Maséhi, ngantos mangkin, minakadinyané: wéda, agama
,wariga, itihasa, babad, usada, tantri, miwah sané tiosan, tur kawéntenan kasusastran punika
sampun nglintangin makudang-kudang masa, ngantos kawewehin malih embasnyané kasusastran-
kasusastran anyar minakadi carita cutet, carita panjang, lelampahan, miwah puisi Bali anyar.

Maiketan ring punika, tetujon nyelehin kasusastran Bali kadi ring sor puniki:

• Ngawikanin nilai-nilai budaya adiluhung sané pacang mawiguna sajeroning nglim-
bakang budaya Baliné

• Anggén tetimbang midabdabin budaya Baliné ngarepin aab jagat
• Kanggén nincapang rasa bangga dados jadma Bali
• Molihang daging-daging tattwa agama kanggén nincapang sradha bhaktiné ring Ida

Hyang Widhi Wasa.

5.2 Kasusastraan Bali Manut Wangunnyané
Kasusastraan Bali manut wangunnyané kepah dados kalih soroh, inggih punika:

a. Kasusastraan Tembang miwah Puisi
Kasusastraan sané ngranjing iriki wantah kasusastraan Bali sané katembangang miwah

kawangun antuk uger-uger utawi pakem sané sampun katami saking nguni, sajabaning
gending raré miwah puisi. Sané ngranjing ring kasusastraan tembang inggih punika:

• Sekar Raré (gegendingan)
• Sekar Alit (sané karaket antuk padalingsa)
• Sekar Madia (sané kadasarin antuk métrum)
• Sekar Agung (sané karaket antuk guru laghu)
• Puisi Bali
b. Kasusastraan Gancaran (prosa)

Kasusastraan Bali sané ngranjing iriki wantah kasusastraan sané nénten madué pakem
rikala ngwacén utawi rikala nyuratnyané. Sané ngranjing ring kasusastraan puniki:

• Satua
• Babad
• Basita Paribasa (Pralambang)
• Tutur

UDIANA SASTRA Kasusastraan 81

• Usada Wariga
• Palawakya
• Carita Cendet (cerpén)
• Carita Panjang (novel)
• Lelampahan (drama)

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
Indayang rereh murdan kasusastraan sané manut wangunnyané antuk tanda panah!

• Sekar Raré • Nemoé Karma
• Sekar Alit • Arjuna Wiwaha
• Sekar Madia • Bladbadan
• Sekar Agung • Basur
• Satua • Ketemu ring Tampaksir-
• Basita Paribasa
• Carita cendet ing
• Carita Panjang • Madé Cenik
• Wargasari
• I Lutung Teken I Kakuaa

82 Kasusastraan UDIANA SATRA

Palajahan II Kasusastraan Bali

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Kasusatraan ring Bali yéning nirgamayang kadi segara tan patepi, jimbar nénten keni

antuk ngwilangan saka siki. Punika kacihnayang antuk kawéntenan kasusastraan ring Bali sané
sampun katami saking nguni utawi sané anyar akéh pisan. Kasusastraan Bali sané katami saking
nguni saluiring madaging indik kawruhan, taler madaging makudang-kudang kadiatmikan
utawi paplajahan sané dahat mautama. Punika mawinan kasusastraan Baliné punika kadi dados
jalaran ring sajroning ngamargiang kahuripan ring jagaté. Tiosan kasusastraan Bali sané sampun
katami saking nguni, wénten taler kasusastraan Bali sané anyar, sané kawéntenan nyané nganutin
panglimbak kasusastraan saking duranegara. Kawéntenané puniki sané ngawinang kahuripan
kasusastraan ring Bali sayan binar miwah sayan nglimbak.

Mangkin, mangda sayan nicap pangresep alit-alité indik kasusatraan ring Bali, cawisin
pitakén ring sor puniki:

1. Napi alit-alit naenin ngwacén carita panjang (novel) sané mabasa Bali?
2. Napi makasami kasusastraan ring Bali nganggén basa Bali?
3. Napi makasami kasusastraan ring Bali masurat ring lontar?

Pidabdab 2. Ngwacén Teks Geguritan
Indayang wacén punggelan Geguritan I Nengah Jimbaran sané karipta olih Ida I Gusti Ngurah
Madé Agung (Cokorda Mantuk Ring Rana)

1. Siang malam berpikir/ menjadi orang jaman sekarang/ dari bodoh kuwatiré/ mencari
nikmat betul/ susah payah cobaning iblis/ mugi-mugi tulusa/ hati sabar maklum/
meski dalam kesusahan/ kita minta supaya kuat berdiri/ hati medhepi suksma.

2. Nyang kitarep puji saben hari/ moga slamat tiada keputusan/ di donya akhirat
baik/ selama pegang umur/ tiada lupa pada Hyang Widi/ mugi-mugi kabula/ dapat
panjang umur/ tiada nampak batal haram/ kebetulan berjumpa hati yang suci/ dan
lagi hati sabar.

3. Kekayaan orang dunya ini/ tiada lain dari hati sabar/ nyang perlu dicari baik/
lulmating pegang umur/ yang menjaga sehari-hari/ yang kasih jalan slamat/
menjauhkan musuh/ membesarkan rasa mulya/ kenikmatan meski sampé awal akhir/
yaitu lebih kuasa.

4. Keduanya disamaken api/ dengan racun membuat cilaka/ tapi pikir bodoh tulen/
yang pelihara tekbur/ nafsu jahat kuwat berdiri/ sétan berumah tangga/ di hatinya
teguh/ kesukaan nganiaya/ iblis katon supaya orang berpikir/ jangan tersalah paham.

5. Putih merah supaya ngetahui/ kuning, hitam, jangan kekhilapan/ nyang betul lebih
gaibé/ karena orang geguru/ minta trang kabar yang yakin/ tinebus dengan setya/

UDIANA SASTRA Kasusastraan 83

kehurmatan sujud/ suka menyerahkan badan/ serta lagi menyium tapaknya kaki/ dari
beratnya ajar.

Pidabdab 3. Nyawis Pitakén
1. Sira sané ngawi geguritan I Nengah Jimbaran?
.................................................................................................................................
2. Basa napi sané kaangén ring geguritan I Nengah Jimbaran ring ajeng?
.................................................................................................................................
3. Nganggén pupuh napi geguritan I Nengah Jimbaran puniki?
.................................................................................................................................
4. Nyaritayang indik napi geguritan I Nengah Jimbaran ring ajeng?
.................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Kasusastraan
5.1 Kasusastraan Manut Aab Jagat (jaman)

Yéning selehin manut aab jagat, kasusastraan ring Bali kakepah dados kalih soroh, inggih
punika:

a. Kasusastraan Bali Purwa (tradisional)
– Kasusastraan Tembang
– Kasusastraan Gancaran
– Palawakya

b. Kasusastraan Bali Anyar (modéren)
– Carita Cendet (cerpén)
– Carita Panjang (novel)
– Lelampahan (drama)
– Puisi
– Prosa Liris

Panglimbak jagat ngawinang kasusastraan ring Bali taler sayan nglimbak, punika
mawinan wénten kasusastraan sané katami saking nguni, wénten taler kasusastraan sané
embas sangkaning panglimbak jagat (modernisasi).

5.2 Kasusastraan Manut Basa
Sajroning kasusastraan ring Bali, basa sané kaanggén ri kala nyurat kasusastraané punika

wénten makudang-kudang basa. Yéning kepah kasusastraan Bali manut basa dados 6 soroh, inggih
punika:

84 Kasusastraan UDIANA SATRA

a. Basa Jawa Kuna
b. Basa Kawi
c. Basa Jawa Tengahan
d. Basa Bali
e. Basa Melayu
f. Basa Sasak

5.3 Kasusastraan Bali Manut Cara Manuturang
Kasusastraan ring Bali manut cara manuturang kakepah dados duang soroh, inggih punika:

a. Sastra Gantian (sastra lisan, oral)
b. Sastra Sasuratan (sastra tulis)

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
Indayang rereh ajah-ajahan moral sané ngranjing ring geguritan I Nengah Jimbaran!Raris surat
ring kolom tugas

.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................
.......................................................................................................................................................................

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok
Indayang dagingin kolom ring sor puniki antuk judul karya sastra sané tioasan!

Kasusastraan Manut Wangun

••
••
••
••
••

UDIANA SASTRA Kasusastraan 85

Kesusastraan Manut Aab Jagat

••
••
••
••
••

Kasusastraan Bali Manut Cara Manuturang

••
••
••
••
••

Pidabdab 8. Ringkesan
Kasusastraan ring Bali mabuat pisan ring oamargin kahuripan krama Baliné. Kasusastraan

ring Bali manut wangunnyané kakepah dados kalih, ingih punika Tembang utawi Puisi miwah
Gancaran. Yening selehin saking aab jagat, kasusastraan ring Bali kakepah dados kasusastraan
Bali purwa (tradisional) miwah kasusastraan Bali anyar (modéren). Ring basa sané kawigunayang,
kasusastraan Bali wénten makudang-kudang basa sakadi Basa Jawa Kuna, Basa Kawi, Basa Jawa
Tengahan, Basa Bali, Basa Melayu, miwah Basa Sasak. Saking cara manuturang kasusastraan Bali
kakepah dados kalih, inggih punika gantian (oral, lisan) miwah sasuratan (tertulis).

kwɱehlwu ¨¾sZÿé tenddipÉebot*¾sh.ø
Kaweruhé Luwir Sanjata, Né Dadi Prabotang Sai

86 Kasusastraan UDIANA SATRA

UDIANA SASTRA Kasusastraan 87

BAB VI
PUISI MIWAH
GEGURITAN

Kompeténsi Dasar Indikator

3.6 Memahami dan menganalisis teks 3.6.1 Nlatarang tata cara ngwacén
puisi Bali anyar serta puisi Bali puisi Bali anyar (modéren)
purwa sekar alit (Maskumam-
bang, Ginanti) dan Geguritan 3.6.2 Ngwacén puisi Bali anyar
(modéren)
4.6 Memproduksi naskah puisi Bali
anyar dan puisi Bali purwa den- 3.6.3 Ngereh tetuwek (amanat) puisi
gan téma yang ditentukan Bali anyar (modéren)

3.6.4 Nlatarang soroh puisi Bali pur-
wa (tradisional)

3.6.5 Nentuang padalingsa pupuh
Maskumambang utawi Ginanti

3.6.6 Ngrereh imba pupuh Maskum-
ambang miwah Ginanti

3.6.7 Nembangang pupuh Maskum-
ambang utawi Ginanti

3.6.8 Nlatarang teges geguritan
3.6.9 Ngwacén punggelan geguritan
3.6.10 Ngrereh arti pupuh ring gegu-

ritan
4.6.1 Makarya puisi Bali anyar utawi

pupuh Ginanti

Palajahan I Puisi Bali Anyar (modéren)

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Puisi Bali anyar (modéren) wantah silih tunggih kepahan kasusastra ring Bali. Puisi Bali

anyar (modéren) puniki pateh sekadi puisi ring Bahasa Indonesia, sané matiosan wantah basa sané
kaanggén ring puisiné puniki. Kawéntenan Puisi Bali anyar (modéren) puniki mangkin sampun
sayan nglimbak, napi malih puisi Bali anyar (modéren) mangkin sampun ngranjing ring peplajahan
basa Bali, kénten taler sampun akéh kamargiang lomba-lomba puisi Bali anyar (modéren). Puisi
Bali anyar (modéren) sané mangkin sampun taler ngranjing ring teater miwah sanggar-sanggar
seni sané dumun nénten tatas uning ring kawéntenan puisi Bali anyar (modéren) puniki.

Mangkin, mangda alit-alité uning ring kawéntenan puisi Bali anyar (modéren) puniki,
durusang cawis pitakén ring sor puniki:

1. Napi alit-alit naenin nyurat puisi?
2. Ring dija alit-alit naénin ngwacén puisi Bali anyar (modéren)?
3. Napi naénin mirengang anak ngwacén puisi Bali anyar (modéren)?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Puisi Bali Anyar (modéren)
Indayang wacén téks puisi Bali anyar mamurda Surya Téja Kembar sané kakawi olih Raka Suk-
madi ring sor puniki!

SURYA TÉJA KEMBAR

Raka Sukmadi

Ida cokorda madé dénpasar
Ida padanda madé Sidemen
Prabu lan wiku atatekén sastra
Ngulik aksara ngulati lengkara
Paras paros sarpanaya
Tios linggih beda lungguh
Nanging tunggal hredaya
Nemuang suéca lan bakti
Ngardi rahayu badung ugi
Sang wiku nata raja rsi
Sarahina nyurya séwana
Ngaptiang jagaté galang
Ngeripta lelepihan
Nganutin rasa sasmita
Saking telenging ati
Wantah kasusilaning budi

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 89

Sida ngentasin segara sanghara
Tur selampah laku
Guna dusun
Nandurin karang awak
Sang kalih saksat téja kembar
Nyunarin badung ugi pulina bali
Tios wangsa beda pamargi
Macepuk ngerahayuang gumi
Nitya puja ring hyang aji
Tan sida pasah ring sajeroning caritta
Pinaka suluh patut tulad Waluya sekar wangi
Tan kalayuan, salantang pamargi
Salampah urip

Wrespati umanis matal 2012 (Kaketus Saking Pupulan Puisi Dénpasar lan Don Pasar)

Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang tulis artos kruna sané ring sor puniki. Nulis artos kruna puniki pinaka silih tunggil pam-
argi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1 teja
2 hredaya
3 ngeripta
4 rasa sasmita
5 telenging
6 nandurin karang awak
7 nitya
8 waluya
9 macepuk
10 ateteken sastra

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
1. Napi murdan puisi ring ajeng?
.................................................................................................................................
2. Sira sané ngripta puisi ring ajeng?
.................................................................................................................................
3. Sira tokoh sané dados bebaosan ring puisiné ring ajeng?
.................................................................................................................................

90 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

4. Napi mawinan sang kalih kabaos surya téja kembar?
.................................................................................................................................

5. Napi tetuwek (amanat) puisiné ring ajeng?
.................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Puisi Bali Anyar (modéren)
5.1 Teges miwah Kawéntenan Puisi Bali Anyar (modéren)

Puisi ring sastra Bali anyar (modéren) nénten ja matiosan ring puisi sané wénten ring
sastra Indonésia utawi sastra-sastra saking duranagara. Santukan puisi Bali anyar (modéren)
kasujatiannyané mawit saking panglingbak kasusastraan ring dura negara. Manut Tarigan (1984:
4) kruna puisi punika mawit saking basa Yunani ‘poesis’ sané mateges ‘mangripta’. Mangripta
iriki mapaiketan ring sahananing rariptan sané maprakanti ring wawidangan seni. Sayan sué teges
puisiné punika sayan nguredang, sané dumun mateges mangripta (menciptakan) kasuén-suén
dados sahananing pangriptan sané mapaiketan ring seni sastra utawi ngolah kruna mangda dados
lengkara manut wirama (rima, irama, sajak) miwah basita paribasa (kata kiasan).

Nurgiantoro (2005: 26-27) taler maosang indik puisi wantah sahananing susastra sané madaging
kalengutan basa mangda prasida nincap molihang kalanguan (langö). Basa sané kaanggén nyurat
puisi wantah basa sané cendet, lengkarané nénten ja panjang nanging prasida ngwedar daging-
daging pikayunan sang sané nyurat. Nincapang sahananing kawigunan basa mangda jakti-jakti
ngamolihang rasa sané ngulangunin.

Panglimbak puisi Bali anyar (modéren) nénten prasida
kapasahang ring kawéntenan pendidikan formal utawi sekolahan
sané kawangun olih pamréntah Welandané. Para jana ring Bali sané
polih galah ngruruh kadiatmikan ring sekolah-sekolah Welanda
polih paplajahan sastra modéren sané nglimbak ring Barat utawi
Eropa. Sané patut titénin, kawéntenan puisi Bali anyar (modéren)
matiosan pisan ring kawéntenan puisi ring sastra Indonésia.
Yening ring sastra Indonésia, puisi sané modéren punika wantah
panglimbak saking puisi Melayu tradisional utawi pantun. Matiosan pisan ring kawéntenan puisi
Bali anyar (modéren) sané embas jakti-jakti saking adaptasi puisi modéren ring Barat. Nénten
wénten proses transisi sakadi ring sastra Indonesia. Puisi Bali anyar (modéren) doh mabinayan
ring puisi Bali purwa (tradisional). Yéning ring puisi Bali purwa (tradisional) wénten uger-uger
sané ngiket wangun puisiné punika utawi kasengguh padalingsa, métrum, miwah guru laghu. Sang
sané jagi nyurat nénten dados lempas saking uger-uger sané sampun katami saking nguni. Nanging
ring puisi Bali anyar (modéren), nénten wénten uger-uger sané ngiket wangun puisiné, sang kawi
bébas pacang ngwedar rasa. Ring sor puniki conto pabinayan pantaraning puisi Bali purwa miwah
puisi Bali anyar (modéren):

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 91

Puisi Bali Tradisional Pupuh Ginada ring Puisi Bali anyar (modéren) “Tamiu Uli Tu-
kad Badung” olih Wayan Paing
Gaguritan Sampik Ing Taé
Ané malinder di natahé
Ni Nyonyah nekep tangkah ngorahang: ngudiang ngepil
Masidekep mecuk alis ané macelep ka kamaré kenyus
Nguda beli kapupungan :aéng pedemané
Dadua kutus telu pitu ané macelep uli jendélané
Nemnem patpat sengker titiang matakon: nyén maid awaké mai?
Yan sujati
Dasa dina keto titiang Ané nyongkok di pamugpugé
gelur-gelur: liu iing liu baat
Kema beli malipetan liu kambang liu kelem
Mulih beli dina jani sambila majalan numbrag
Eda liu merarasan témbok durin umahé nyegagag
Belog beliné kalangkung matolihan kuri mabesen
Beli salah padidian : da nyambatang Widiné bénjul
Cendek jani
Niki anggé kapitresnan

Tiang, ané ngelah umahé
malaib masesambatan
:blabar

Uger-uger ring puisi Bali purwa nénten dados lémpasin, santukan punika mapaiketan ring
tembang utawi wirama sané jagi kaanggén nembangang puisiné punika. Matiosan pisan ring
puisi Bali anyar (modéren) sané nénten wénten uger-ugernyané. Saking tabél ring ajeng, prasida
kacingakin pabinayan puisi Bali purwa ring puisi Bali anyar (modéren). Puniki nyihnayang, puisi
Bali anyar (modéren) nénten ja turunan utawi transisi saking puisi Bali purwa (tradisional). Puisi
Bali anyar (modéren) embas saking panglimbak puisi Indonésia miwah Barat. Nanging indik
daging utawi unteng pikayunan ring puisi Bali anyar (modéren) nénten ja prasida lémpas ring
budaya, adat, miwah kahanan jadma Baliné.

Puisi Bali anyar (modéren) sané kapertama embas duk warsa 1959, duk punika medal puisi
sané mamurda “Basa Bali” pakardin Suntari Pr. Puisiné puniki medal ring Majalah Medan Bahasa,
No. 1, tahun 1969. Puisiné puniki katah kabaos pinaka tonggak embasnyané kahuripan puisi Bali
anyar (modéren), yadiastun kantos mangkin durung tatas kauningin sapa sira sujatiné Suntari Pr.
punika. Ring sor puniki puisi kapertama sané wénten ring sastra Bali anyar (modéren):

92 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

Basa Bali

(olih Suntari Pr.)

Tan uning titiang ring karanan ipun,
Suksman titiange kategul antuk benang sutra,
Ngranjing manyusup tulang ngantos ka sumsum,
Sane dados bagian awak titiange.

Sareng maurip saking ayunan ngantos kelih,
Seduke ngipi, mamanah tur ngamedalang rasa,
Ring sajeroning basa ibu,
Manah titiange sampun kelih antuk cayane,
Kaborbor sukman titiange antuk cayane,
Titiang manggihin pribadin titiange,

Titiang magubugan ring masyarakat,
Terus masemetonan sareng sawitra,
Baktin titiang ring rerama nénten ja kirang,
Kasih-kinasih sareng alit-alite,

Sane encen kirang kapikayunin,
Titiang nyelipang raos anyar,
Anggen titiang payas sane cocok ring kala puniki,
Kapanggih rupanipun ngenyagang manah.

Saking puisi kapertama puniki sué nénten malih wénten medal puisi ring kasusastraan Bali
anyar (modéren). Ngantos warsa 1968 metu puisi terjemahan saking Ketut Suwija ring Koran
Angkatan Bersenjata. Kawéntenan puisi ring sastra Bali modéren sayan nglimbak risampuné
Direktorat Bahasa dan Kesusastraan Cabang Singaraja Bali ngwéntenang séwamara ring warsa
1968. Sayan akéh taler koran sané ngamedalang genah utawi kolom sané mapaiketan ring sastra
Bali anyar (modéren). Sané mangkin koran sané ngwéntenang genah nyobiahang puisi Bali anyar
(modéren) inggih punika Koran Bali Post antuk rubrik Bali Orti miwah Koran Pos Bali antuk
rubrik Média Swari. Ngantos mangkin puisi Bali anyar (modéren) sayan-sayan nglimbak. Sampun
akéh anom-anomé sané nyarengin nyurat puisi Bali miwah ngamedalang cakepan puisi Bali anyar
(modéren).

5.2 Tata Cara Rikalaning Ngwacén Puisi
Ngwacén puisi nénten ja pateh sakadi ngwacén sasuratan biasa, santukan puisi punika mapa-

iketan sareng wirama (rima miwah irama) miwah Bait taler Larik. Sadurung ngwacén puisi mang-

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 93


Click to View FlipBook Version