The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by bagusantara93, 2021-09-24 22:27:45

UDIANA SASTRA X

Buku digital Bahasa Bali Kelas X SMA

Keywords: Udiana Sastra

da kauningin dumun uger-uger sané patut resepang rikalaning ngwacén puisi. Yéning sampun
ngamargiang sakadi napi sané dados uger-uger, pastika sampun ngamolihang pangrasa sané manut
daging puisi sané kawacén.

a. Wirasa utawi Interpretasi
Pinih riin sadurungé ngwacén, patut resepang dumun suksman, wirasan utawi unteng

pikayuna ring puisi sané jagi kawacén. Napiké puisi punika madaging indik kalulutan,
kasengsaran, utawi sané tiosan. Yéning tan tatas uning ring suksman puisiné punika, sinah
pacang sukil rikala jagi ngwetuang rasa. Kénten taler napi daging puisi punika sinah nénten
prasida kauningin olih sang sané mirengang
b. Wirama utawi olah vokal

Yéning sampun tatas uning ring wirasan puisi sané jagi kawacén, patut anutang
mangkin ring wiraman suara rikalaning ngwacén. Ngwacén puisi patut nganutin tempo,
intonasi, miwah artikulasi. Tempo punika mapaiketan ring ngolah suara, ring sapunapi
banban, ring sapunapi cepet, taler ring sapunapi masandekan. Intonasi punika mapaiketan
ring sapunapi masuara keras, ring sapunapi masuara alon, nganutin pangrasa ring puisi
sané kawacén. Artikulasi punika mapaiketan sareng ngucapang kruna-kruna ring puisi,
mangda jakti tatas nénten saru gremeng, mangdané nénten wénten iwang penampén ring
sang sané mirengang santukan sang sané ngwacén nénten tatas ngucapang kruna utawi
lengkara ring puisiné.
c. Semita/ Raras, Wiraga utawi gerak tubuh

Rikala ngwacén puisi, semita miwah wiragané patut anutang ring wiraman suara
miwah ring wirasan puisiné sané kawacén. Yéning suksman puisiné indik kasengsaran,
patut wiraman suara, semita miwah wiragané mangda anut sakadi anak kasengsaran.
Yéning sampun asapunika sinah prasida papacan puisiné pangus, lengut tur nglangenin.
d. Wates Lengkara

Mangda jakti tatuek babosan utawi unteng pikayun sané wénten sajeroning puisi,
patut tatasang ugi ring dija patutné babaosané/papacané majanggelan utawi mararian.
Sajabaning punika rikala majanggelan sang ngwacén polih mangsengan (ngatur napas).

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga
Indayang wacén puisi puniki ring ajeng kelas. Alit-alit sané nénten polih galah ngwacén
puisi, ngicénin panuréksan (penilaian) ring sameton sané ngwacén puisi manut uger-uger
ngwacén puisi.

94 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

Ngayah Sing Ja Layah

Madé Reland Udayana Tangkas

Urip kaiket galah
Solah kabanda genah
Natah taled matingkah
Matedung langit maliat elah

Matingkah makarma melah
Melah ngulah elah ngaturang ayah
Ngayah mabekel tusing ngelah
Bungah ngaturang galah ngiasin genah

Ngayah tusing ja ngae layah
Payah tan ngayunin jinah
Bungah ngetisin karang manah
Ngantosang atma lan raga mapasah

Ngayah tusing ja kanti ngae layah
Yadin tan ngayunin jinah
Yan ngelah apang ngajiang payah
Boya ja ngupah kewala pada-pada gelah

Tegal Harum
-260913-

Dagingin antuk tanda (V) tabel ring sor puniki pinaka panuréksan ring sametoné sané ngwacén

puisi ring ajeng kelas! Becik Kirang Becik
No Uger-uger Ngwacén Puisi
1 wirasa
2 wirama
3 semita, wiraga
4 wates Lengkara

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 95

Palajahan II Puisi Bali Purwa (tradisional)

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)

Pupuh wantah silih tunggil kepahan saking kasusastraan Bali purwa (tradisional) sané
marupa tembang. Pupuh puniki sané ngwangun sekar alit utawi geguritan. Pupuh ring kasusastraan
Bali wénten uger-uger sané ngiket, punika mawinan nénten dados ngawag rikala pacang makarya,
utawi nembangang pupuh puniki. Silih tunggil pupuh ring Bali inggih punika pupuh Ginanti
miwah pupuh Maskumambang.

Mangda alit-alité sayan uning ring kawéntenan pupuh ring Bali durusang cawis pitakén
ring sor:

1. Napi alit-alité naénin mirengang anak sané mapupuh?
2. Pupuh napi manten sané kauningin?
3. Napi alit-alit naenin nembangang pupuh Ginanti utawi Maskumambang?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Pupuh Ginanti miwah Maskumambang
Indayang wacén Pupuh Ginanti miwah Maskumambang ring sor puniki, yéning sampun wénten
sané uning nembangang, durus tembangang!

Pupuh Ginanti

Mirb suba liyu tahu
Kadiné mungguh ring aji
Jatin sangsara punika
Wetu saking tingkah pelih
Pelih saking ketambetan
Tambet dadi dasar sedih

Pupuh Maskumambang

Duh pandita
Ampurayang titiang ugi
Titiang manawegang
Tan uning matur pang becik
Daging titiang manunasang

Pidabdab 3. Kerta Basa
Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

96 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

No Kruna Artos Kruna
1 jatin
2 sangsara
3 wetu
4 katambetan
5 pandita
6 manunasang

Pidabdab 4. Pangresep Indik Puisi Bali Purwa (tradisional)
5.1 Sekar Alit

Sekar alit wantah silih tungggil kepahan saking kasusastraan Bali purwa (tradisional).
Sekar Alit kawangun tur kaiket antuk uger-uger padalingsa. Padalingsa inggih punika kecap wanda
miwah wangun suara ring panguntat sajeroning acarik lan akeh carik sajeroning apada. Uger-uger
punika minakadi.

Guru Wilangan : uger -uger wanda sajeroning acarik

Guru Dingdong :uger- uger wangun suara ring panguntat sajeroning acarik

Guru Gatra : uger -uger katah carik sajeroning apada (baris)

Uger-uger guru wilangan, guru dingdong miwah guru gatra punika patut pisan katelebin olih sang
pacang mlajah nembangang sekar alit. Santukan yéning iwang pangambilé ring sajroning uger-
uger guru wilangan pacang ngawinang tembangé kabaos ‘ngelung’, taler yéning iwang pangam-
bilé ring sajeroning guru dingdong, tembangé kabaos ‘ngandang’.

Tembang macapat akéhnyané wénten 12 soroh makadi :

a. Pupuh Sinom
b. Pupuh Ginada
c. Pupuh Durma
d. Pupuh Dangdang
e. Pupuh Pangkur
f. Pupuh Ginanti
g. Pupuh Semarandana
h. Pupuh Pucung
i. Pupuh Megatruh
j. Pupuh Gambuh
k. Pupuh Demung
l. Pupuh Adri

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 97

5.2 Padalingsa Pupuh Ginanti miwah Maskumambang
Mangda tatas uning rikala nembangang pupuh, alit-alité patut uning ring padalingsa ring

soang soang pupuh. Ring galahé mangkin pacang kauningayang pada lingsa saking Pupuh Ginanti
miwah Pupuh Maskumambang.

No Pupuh Padalingsa
1 Ginanti 8u 8i 8a 8i 8a 8i
2 Maskumambang 4a 8i 6a 8i 8a

Pupuh ring wewidangan sekar alit makasami madué cecirén utawi kawigunan. Utaminnyané
kaanggén rikala nyurat geguritan mangda prasida nyihnayang daging geguritan punika. Pupuh
Ginanti madué kawigunan nyihnayang rasa bagia miwah tresna asih. Kanggén ngwedar rasa indik
tresna. Yéning pupuh Maskumambang prasida kanggén nyihnayang manah sané sedih kingking.
Kanggén ngwetuang rasa sedih, matetangisan miwah kasengsaran

5.3 Pacapliring Pupuh Maskumambang

MASKUMAMBANG

Pélog Slisir

ÿu ÿÿÿu * u † ô
Be - log tu tut

ÿU ÿÿ ÿ* †ÿÿÿeÿÿÿÿÿÿu ÿÿ * u e †ÿÿÿÿÿo ô ô

Ké to so - lah nya né yuk ti

e† * oi o †e ôô †
Tu sing nge lah da ya †
ô* † *i
sa u*i † *i lih
ta ta ga wén nya pe

* i o †ÿÿÿe ÿÿÿe ÿÿoÿÿ i † ÿ* ÿÿô o

Na nging tu - sing nge lah je ngah

Kaketus saking
Geguritan Suwargita
98 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

Pidabdab 5. Pituduh Ngraga
Indayang ngrereh conto pupuh Ginanti, raris surat ring kolom!

8u
....................................................................................................................
8i
..............................................................................................................................................
8a
..............................................................................................................................................
8i
..............................................................................................................................................
8a
..............................................................................................................................................
8i
..............................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 99

Palajahan III Geguritan

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (apersepsi)
Geguritan wantah silih tunggil kasusastraan Bali Purwa sané akéh kawigunayang utawi

katembangang ring sajroning krama Bali. Akéh sekaa-sekaa santhi ring Bali ngawitin ajah-ajahan
matembang antuk mlajahin geguritan. Geguritan akéh katami ring Bali saking nguni, geguritan
punika kasurat ring sajroning lontar. Sakéwanten akéh taler mangkin geguritan sané kakawi antuk
pangawi-pangwi anyar sané nénten kasurat ring lontar kémanten, wénten sané nyurat miwak
kacétak dados buku. Santukan panglimbak teknologi miwah kawéntenan jagat sané sayan aor tan
pawates, geguritan nénten malih nyritayang utawi maosang indik sané tradisional kémanten. Akéh
geguritan sané kakawi nganinin indik pikobet jagat kadi mangkiné, sekadi Geguritan Narkoba
miwah Geguritan Kesehatan.

Mangda alit-alité sayan ngresep indik geguritan, indayang cawis pitakén ring sor puniki:

1. Napi alit-alité naenin mirengang anak sané mageguritan?
2. Ring dija anaké mageguritan?
3. Anak sané seneng mageguritan seringan mapupul makarya sekaa sané kawastanin sekaa..
4. Napi sané ngwangun geguritan punika?

Pidabdab2. Ngwacén Téks Geguritan
Indayang wacén Geguritan Sucita Subudi ring sor puniki!

Pupuh Ginanti
1. Ping seket jantos ping siyu
bulak balik manumadi
ngubungin pakitan manah
kaden iya bisa trepti
suba satak nagih domas
suba siyu nagih aketi.

2. Pamuput tan tahén cukup
nandang kuwang sahi-sahi
kadi pasih nyolo tukad
lwir agni maksa lengis
sahi embuh sahi kuwang
tan antuk ngenemin.

100 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

3. Tan pawatas tan patanggu
kitané sahi nagihin
yaning tan wénten kasidan
sinah dadi sakit hati
ibuk sedih manyangsara
masih tambet manasarin.

4. Suba tingglas twara kamur
tambeté pukuhing sedih
sangkan buwatang alihang
tamban ipuné sujati
tan lyan kawikanan
nto tambannya jati pasti.

5. Ané madan wikan iku
bisané mangawé galir
ngadayang muwah ngilangang
salwir né ada dihati
hala hayu suka duhka
ngunadika apang uning.

Pidabdab 3. Kosa Basa
Indayang surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1 manumadi
2 trepti
3 aketi
4 tambet
5 jati
6 nandang
7 tinglas
8 wikan

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 101

Pidabdab 4. Pangresep Indik Geguritan
4.1 Teges Geguritan

Geguritan taler kawastanin sekar alit utawi macepat, sané mawit saking kruna lingga ‘gurit’
sané maartos ‘ngardi puisi’, kruna ‘gurit’punika kadwipurwayang dados ‘gegurit’, sané kawewehin
antuk pangiring [-an]. Geguritan inggih punika carita sané metu saking wit pikayunan sang kawi,
sané kawangun antuk pupuh miwah prasida katembangang. Punika sané prasida minayang ring
sajroning karya sastra peparikan.

Geguritan ring kamus Bali-Indonésia mawit saking kruna ‘gurit’ sané mateges kakawian utawi
sasuratan (Depdikdas Prop. Bali, 1991 :254), ring Kamus Umum Indonesia katlarang ‘geguritan’
mawit saking kruna ‘gurit’ sané mateges sajak utawi syair (Poerwadarminta, 1986 :161). Yéning
ring Kamus Kawi-Indonesia, geguritan mawit saking kruna ‘gurit’ sané mateges sasuratan (Tim
Penyusun, 1996:118).

Sekar alit kabaos sekar macapat menawi kadasarin antuk panarka carané nembang utawi
ngwacén, inggih punika mangda pangambilan ipun patpat-patpat sékadi sané ketah memargi ring
Jawi, duaning tembang macapat sané katami ring Bali kocap mawit saking Jawi. Sakéwanten,
juru tembangé ring Bali rikala nembangang sekar alit punika durung janten pangambilan ipun
patpat-patpat. Sané bobot kautsahayang inggih punika élah nembangang, manut ring uger-uger
padalingsa, manut teges kruna, tur becik kapirangang.

Tata cara mlajah nembang sekar alit utawi macapat puniki wénten duang paletan, inggih punika
pacapliring miwah nyengko wilet. Pacapliring inggih punika nembang manut gegatrannyané
sané polos nénten nganggén wewiletan, nyéngkok, miwah gregel. Nyengkok wilet inggih punika
nembang sané sampun nganggén pepayasan marupa céngkok wewiletan miwah gregel.

Yéning pacang ngamiletin lomba, wénten patpat paindikan sané pacang katuréksa inggih
punika:

1. Tikas : abah miwah tata busana

2. Onek-onekan : kapatutan ngwacén

3. Reng suara : suara sané jangih nudut kayun

4. Guru dindong : kapatutan suara panguntat carik

Pidabdab 5. Pituduh Ngraga

Indayang rereh unteng pikayun soang-soang pada ring Geguritan Sucita Subudi ring ajeng!
Durusang surat ring kolom ring sor puniki.

102 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

Pada 1: Pada 2:
............................................................. .........................................................
.........................................................
............................................................. .........................................................
.........................................................
.............................................................

.............................................................

Pada 3: Pada 4:
............................................................. .............................................................

............................................................. .............................................................

............................................................. .............................................................

............................................................. .............................................................

Pada 5:
.............................................................

.............................................................

.............................................................

.............................................................

Pidabdab 6. Pituduh Kelompok
Indayang makarya Puisi Bali anyar (modéren) sané unteng bebaosannyané indik budaya Bali
miwah Pupuh Ginanti!

Puisi Bali anyar Pupuh Ginanti
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................
.................................................................. ..................................................................

UDIANA SASTRA Puisi Miwah Geguritan 103

Pidabdab 8. Ringkesan
Kawéntenan puisi sajeroning kasusastraan Bali pinaka silih tunggil kepahan saking sastra

Bali modéren. Puisi ring kasusastraan Bali modéren puniki wantah karya sastra adaptasi saking
kasusastraan Barat utawi duranagara. Wenten tata cara rikala ngwacén puisi, inggih punika wirasa
(interpretasi), wirama (olah vokal), semita/raras, wiraga utawi gerak tubuh, wates lengkara.
Sekar alit wantah silih tungggil kepahan saking kasusastraan Bali purwa (tradisional). Sekar Alit
kawangun tur kaiket antuk uger-uger padalingsa.Geguritan inggih punika carita sané metu saking
wit pikayunan sang kawi, sané kawangun antuk pupuh miwah prasida katembangang. Tata cara
mlajah nembang sekar alit utawi macapat puniki wénten duang paletan, inggih punika pacapliring
miwah nyengko wilet.

hru iephp¾*sdi nÒ uld¾ætpn¾Àmã\) n/.
Uripé Apang Sida Nulad Patapan Ambengan

104 Puisi Miwah Geguritan UDIANA SASTRA

BAB VII

GANCARAN

Kompeténsi Dasar

3.7 Menganalisis teks gancaran Bali
Anyar (modéren) cerpén dan gan-
caran Bali Purwa (tradisional)
satua yang populer beraksara Bali
dan berhuruf Latin

4.7 Mengabstraksi isi pokok dan
amanat gancaran Bali Anyar
(modéren) dan Purwa (tradision-
al)

Indikator

3.7.1 Nlatarang teges carita cendet
(cerpén)

3.7.2 Ngrereh unteng pikayunan ring
carita cendet (cerpén)

3.7.3 Ngrereh tokoh miwah penoko-
han ring carita cendet (cerpén)

3.7.4 Ngwacén satua Bali
3.7.5 Ngrereh unteng pikayunan sat-

ua Bali
3.7.6 Masatua ring ajeng kelas
3.7.7 Nyurat punggelan satua Bali

antuk aksara Bali
4.7.1 Ngrereh tetuwek carita cendet

(cerpén) miwah satua Bali sané
mapaiketan ring guna sarat
(nilai pendidikan)

Palajahan I Carita Cendet (Cerpén)

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)

Kasusastraan Bali Anyar (modéren) sané kapartama embas wantah carita cendet (cerpén).
Kawéntenan carita cendet ring kasusatraan Bali sané mangkin sampun sayan nglimbak. Bantang
bebaosan ring sajeroning carita cendet puniki nénten ja wantah nyritayang indik kahanan krama
Bali manten. Carita cendet ring Bali mangkin sampun sayan nglimbak unteng bebaosannyané
minakadi indik kritik sosial, politik, pendidikan, ngantos indik penyimpangan seksual. Carita
cendet ring kasusastraan Bali taler sampun polih genah sané becik ring makudang-kudang media
masa, koran utawi media online.

Mangda alit-alité uning indik carita cendet ring kasusastraan Bali anyar, indayang cawis
pitakén ring sor puniki:

1. Napi alit-alit naenin ngwacén carita cendet mabasa Bali?
2. Ring dija alit-alit naenin ngwacén carita cendet punika?
3. Napi mawinan kawastanin carita cendet utawi cerpén?

Pidabdab 2. Ngwacén Teks Carita Cendet (Cerpén)

Indayang wacén carita cendet ring sor puniki

Kung, Kalaraning Kung

“Bli ampurayang tiang, boya ja sangkaning tresnan tiangé ilang, ulian suba tusing
ngidaang tiang ngisiang keneh. Suba dadi luhu tiang bli, tusing nyandang tiang nyarengin bli
malih. Ampurayang tiang bli.”

Ngejer tanganné Déwa Brata ngwacén surat saking gegélanné, Déwa Ayu Ari. Macepol
kadirasa tangkahné ngwacén isin keneh gegélanné. Risampuné sinamian jangkep, semeton sampun
sami sayaga, sampun nunas tulung sareng kulawarga, pisaga miwah sawitrané sami, sane mangkin
gegélanné matilar. Napi wénten sané iwang? Wénten napi Ayu ari nadaksara megatin tresna?,
malinggih Déwa Brata ring tegakan sané maulat aji tiing, tan karasa ngetél yeh panyingakanné.
Lara duhkitané tan sipi, jengah miwah gedeg macampuh masikian ring tengahing ati. Samian
sampun sayaga ring puri santukan ring rahinané benjang wantah pawiwahané Déwa Brata miwah
Déwa Ayu Ari.

“Kénkén cening, ngudiang ngeling?, ayu ari dija? surat apa ento?”Biangné Déwa Brata
matakén saha ngamel tangan okanné.

106 Gancaran UDIANA SASTRA

“Buung suba tiang ngantén bu, Ari suba malaib. Sing nyak ngantén ajak tiang. Depang
suba, mulih orahin makejang! mulih! pesuu…pesuu..tiang sing ja lakar ngantén kanti mati.
meeggeedddiiiii…….

Mojar Sang Déwabrata, pratijna mami rengonta: tan ikang kadatwan juga tinggalkna ni
nghulun, ikang wisaya stri tinggalakna ya. Mangké tambayan i nghulun brahmacarya.

Anginné ngasirsir alon, ngampehang manah osah nandang duhkita. Bintangé ring ambarané
matilar nundun bulan sané sampun nénten prasida masunar. Peteng dedet jagaté mangkin, pateh
sakadi keneh anaké lanang sané sedih kingking nangisin smarané sané matilar. Suraté punika
malih kawacén, raris kagenahang malih ring méjané. Asuné ngongkong, uyut ngebekin kuping.
pateh sakadi raos pisagané sané pakrimik uyut ring jaba, sané ortaanga wantah asiki, Déwa Brata
buung ngantén, Déwa Brata katinggalin olih tunangané, Déwa Brata masumpah nénten lakar
ngantén. Sebet pisan Déwa Brata mireng pisagané pakrimik kadi punika. Kadirasa ngedékin,
ngényorin miwah seneng yéning wénten anaké sakadi Dewa Brata sané sampun kadi bangké matah
katinggalin olih Déwa Ayu Ari. Ring carita Bharatayudha, Bhisma utawi Déwabrata masumpah
jagi nyukla brahmacari mangda prasida Sang Santanu, ajinidané majangkepan sareng Sang
Gandhawati sakéwanten Déwa Brata sané niki lian, masumpah jagi nyukla brahmacari sangkaning
jengahné tan sipi, brangti, miwah sedih kingking osah mulisah ngenehang kung smarané matilar
ical.

Punggelan carita cendet (cerpen) pakardin Dewa Ayu Carma Citrawati

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1 kung
2 lara duhkita
3 mojar
4 seduh kingking
5 pakrimik
6 brangti
7 macampuh

UDIANA SASTRA Gancaran 107

Pidabdab 4. Pangresep Indik Carita Cendet (Cerpén)

4.1 Teges Carita Cendet (Cerpén)

Carita cendet (cerpén) ngranjing ring wawidangan kasusastraan Bali anyar (modéren) sané
marupa gancaran. Yéning selehin saking wangunnyané, cerita cendet puniki boya ja kasusastraan
asli saking Bali, puniki wantah kasusastraan sané rauh saking duranegara. Teges carita cendet
manut Nursito (2000:112), carita cendet wantah sasuratan ané marupa gancaran sané madaging
carita indik kahuripan saking para pragina (tokoh) ring carita cendet punika. Sakéwanten nénten
ja makasami pamargin kahuripan para praginané kacaritayang. Yéning manut Susanto (Tarigan,
1984) carita cendet wantah sasuratan sané madaging carita sané nénten jakti kawéntenannyané
(fiktif), miwah prasida puput kawacén pantaraning 30 menit kantos 2 jam, utawi katah kabaos
habis dibaca sekali duduk.

Kawéntenan carita cendet ring kasusastraan Bali kakawitin duk warsa 1913. Daweg punika I Madé
Pasek pinaka guru ring Sekolah Kelas II no. 2 Singaraja ngamedalang buku Tjatoer Perenidanâ,
Tjakepan kaping doeâ pâpeladjahan sang mâmanah maoeroek mâmaos aksarâ Belanda. Bukuné
puniki madaging makudang-kudang sasuratan, silih tunggilnyané sasuratan marupa carita cendet
(cerpén). Raris malih ring warsa 1916 miwah warsa 1918, I Madé Pasek ngamedalang buku sané
dagingnyané makudang-kudang sasuratan marupa gancaran (Putra, 2010:8-11). Tiosan ring I Madé
Pasek, wénten taler pangawi sané ngamedalang buku sané madaging carita cendet inggih punika
Mas Niti Sastro. Buku sané kamedalang Mas Niti Sastro puniki mamurda warna Sari, Batjaan
Bali Hoeroef Belanda (1925), cakepan puniki taler madaging makudang-kudang carita cendet.

Wusan punika sué pisan nénten naenin medal malih carita cendet ring Bali, sané medal wantah
carita panjang utawi novel. Kawéntenané punika ngawinang para jana ring Bali sané urati ring
sastra Bali anyar sedih pisan, punika mawinan karincikang séwamara sastra Bali anyar. Raris saking
séwamara puniki wénten para jayanti sané sasutannyané kamedalang dados buku sané mamurda
Kasusastraan Bali warsa 1968. Ring bukuné puniki madaging carita cendet sané mamurda Ni Luh
Sari. Saking séwamara puniki raris sayan nglimbak kawéntenan carita cendet ring Bali, séwamara
puniki taler kalanturang nyabran warsa ngantos warsa 1975.

Buku pupulan carita cendet raris medal warsa 1975 sané mamurda Katemu ring Tampaksiring
kakawi olih I Madé Sanggra. Raris ring warsa 1977 medal malih buku pupulan carita cendet
sane mamurda Togog kakawi olih I Nyoman Manda. Makakalih puniki pangawi sastra Bali anyar
saking Gianyar. Selanturnyané selanturnyané panglimbak carita cendet ring Bali sayan sukil pisan
ngantos warsa 1980an wawu ngawit malih wénten saka kidik pangawi anom-anom sané makarya
carita cendet miwah kamedalang ring koran.

Kawéntenan carita cendet ring sastra Bali anyar puniki sayan nglimbak saking warsa 2006,
daweg punika Koran Bali Post ngawéntenang rubrik Bali Orti nyabran rahina Radité. Wau saking
2012 taler medal rubrik Media Swari ring Koran Pos Bali sané dados kalangan ring pangawi sastra
Bali anyar nyobyahang sasuratannyané utaminé carita cendet. Ngantos mangkin nyabran Radité
sampun pastika wénten carita cendet sané medal saking makakalih rubrik mabasa Bali punika.
Tiosan ring koran, percetakan sané sayan akéh mapitulung ring pangawi sané jagi makarya utawi
ngamedalang bukunyané, silih tunggilnyané penerbit Pustaka Ekspresi. Akéh pangawi-pangawi
anom sané sayan seneng nyurat carita cendet miwah kamedalang dados buku santukan nénten
malih wénten kapiambeng ring penerbit.

108 Gancaran UDIANA SASTRA

4.2 Unsur Intrinsik Cerita Cendet (Cerpén)

Yéning maosang indik kasusastraan utaminnyané carita cendet, sinah nénten jangkep yening
durung maosang unsur-unsur sané ngwangun kasusastraan punika. Unsur-unsur sané ngwangun
kasusastraan Bali anyar inggih punika unsur intrinsik miwah unsur ekstrinsik. Unsur intrinsik ring
sastra Bali anyar wantah unsur sané ngwangun sastrané punika mangda prasida jangkep dados
wangun sasuratan, jangkep ring daging taler jangkep ring wangunnyané.

Unsur Intrinsik ring kasusastraan Bali anyar wénten 6, inggih punika:

a. Unteng Pikayun (Tema): tema puniki pateh sekadi unteng bebaosan sané dados
bantang pengawi ngamargiang pamargin carita cendet punika.

b. Tokoh miwah penokohan: tokoh ring carita cendet wantah pragina sané ngam-
argiang lelampahan carita. Penokohan ring carita cendet wantah pratingkah (sifat/
karakteristik) pragina (tokoh) carita. Tokoh kakepah dados tigang soroh, inggih
punika:

• Tokoh Utama: pragina (tokoh) sané pinih sering dados bebaosan ring carita
miwah sané paling akéh ngambil galah ring lampahan carita

• Tokoh Sekunder: pragina (tokoh) sané kidikan ring pragina utama polih
bebaosan ring carita, kénten taler kidikan ngambil galah ring carita

• Tokoh Komplementer: pragina penggenep ring carita, kawéntenannyané
wantah pinaka penggenep pamargin lelampahan carita.

Penokohan ring carita cendet kasusastraan Bali anyar kakepah dados 3 soroh,
inggih punika:

• Protagonis: pragina puniki madué pratingkah sané becik, jemet mapitu-
lung, dueg, miwah sané tiosan

• Antagonis: pragina puniki madué pratingkah sané nénten becik, nénten
kayun mapitulung, corah, nyapa kadi aku, miwah sané tiosan

• Tritagonis: pragina sané dados penengah ring kawéntenan tokoh protago-
nis miwah tokoh antagonis.

c. Alur: Alur inggih punika pamargin lelampahan ring carita cendet sané kakaryanin
sang kawi. Alur wenten 3 sorohnyané, inggih punika:

• Alur maju: lelampahan carita sané memargi nganutin pamargin galah
(waktu) ring kahuripan

• Alur mundur: lelampahan carita sané memargi matungkalikan ring ppa-
margin galah (waktu) ring kahuripan. Alur puniki madaging flashback ring
sajeroning pamargin carita

• Alur campuran: lelampahan carita sané nganggén alur maju miwah alur
mundur.

d. Latar: Latar wantah genah miwah galah rikala carita mamargi. Latar puniki ka-
kepah dados 3, inggih punika:

• Latar waktu: kawéntenan galah (waktu) rikala caritané mamargi, minaka-

UDIANA SASTRA Gancaran 109

di: semengan, sanja, peteng, miwah sané tiosan.
• Latar tempat: kawénten genah (tempat) rikala caritané mamargi, minaka-

di: ring griya, ring sekolah, ring kator bupati, miwah sané tiosan.
• Latar sosial: Kahanan sosial ring sajeroning pemargin caritané ring sawe-

wengkon kahuripan pragina (tokoh), minakadi: kahuripan manusa bBali
ring padesaan, kahuripan ring trngahing pasa
e. Tetuwek (Amanat): tetuwek sané jagi kakaryanin olih sang kawi, majeng ring sang
sané ngwacén reriptaan utawi caritané punika. Tatuwek utawi pabesen punika maru-
pa tutur, kritik, miwah sanétiosan
f. Sudut Pandang: sudut pandang puniki wantah tata cara sang kawi maosang pragina
(tokoh) utama ring carita. Sudut pandang puniki wénten 4 soroh, inggih punika:
• Sudut pandang orang pertama: maosang pragina (tokoh) utama sané
ngawigunayang kruna “tiang”, “titiang”, “waké”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang orang kedua: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawi-
gunayang kruna “iba”, “jroné”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang orang ketiga: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawi-
gunayang kruna “ragané”, “ipun”, miwah sané tiosan.
• Sudut pandang campuran: maosang pragina (tokoh) utama sané ngawigu-
nayang kruna “tiang” miwah “jroné”.

Kegiatan 6. Tugas
Indayang surat tatuwek (amanat) ring Carita Cendet Kung, Kalaraning Kung.

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

110 Gancaran UDIANA SASTRA

Palajahan II. Satua Bali selfyparkit.files.wordpress.com

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)

Satua ring Bali pinaka silih tunggil kepahan saking kasusastraan sané wangunnyané
marupa gancaran. Satua akéh pisan ring Bali sané katami saking para lingsir Baliné nguni. Satua
puniki katah dados pamargi rikala para rerama jagi nyirepang pianaknyané. Masatua taler pinaka
jalaran para rerama ngicén pianak-pianak ipuné ajah-ajahan sané kaselingin ring tengahing satua
punika. Satua-satua ring Bali rahinané mangkin sampun akéh sané ngranjing ring media digital
nganutin panglimbak jagat. Pamarginé puniki prasida ngawinang alit-alit ring Bali sayan dangan
antuk ngrereh satua miwah sayan seneng ring satua Bali.

Mangda sayan uning indik satua ring Bali, indayang cawis pitakén ring sor puniki!
1. Napi alit-alité naenin ngwacén satua?
2. Ring dijé alit-alité naenin ngwacén satua?
3. Satua napi manten sané naenin kawacén?
4. Sapunapi daging satua sané naenin kawacén?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Satua
Indayang wacén téks satua ring sor puniki!

<hpø cu ¾*u,

kcÉti hdeKÿentuturn¾Štwu dbi Zÿé( k¾
wnw)Ù¾ )e\oÐ enoо rpi nÀd¾ hnkæ¾ clu ål¾) ;¾pyi nk¾à¡wni
hdirmi dniÀ¾pcu ,*¾u høpucue¾* Kÿengg) he) ntwu ;m¾ pi
ktcøÑ¾ riekn\&e¾ kZÿl;¾hnu kÑ¡ ¾æjlnÂm) pki tÐ˾ n
hyø mki tnø ¾Ðd) is¾sß n¾ædieTÿennÑ ¾Šr) b/,ddti us&¾
ps) en¾Ðoenhøytehnh¾ß nd¾)Ð si e¾Ùi r;t¾ us¾h& dk)di
sål¾ ;ø \¾ m;k¾ nÉ pdienmr\ngÑ) )l¾ã e&¾ Tÿn)Ñn¾æs) ubwu
;,d)n&¾ekeTÿmd) ßd) enoо enhyø mpikt/,wd;i ¾pik
tål¾ ;ø k¾ d) isén¾ ihøpcu u¾e* Kÿendm) n) ¾Ó)ekn&¾kuluk×ekwlt\ø eÐ hÂmsi;¾eSÿel;m¾ hødhi ødhi nËо
nsbøl¾*hyø ng;ø ¾\idi;e¾ KÿeZ*ÿo¾sikæ¾ sø genbg) gã) e¾À nhødhi eKÿeZ*ÿoh¾ enmròkdeÙi r
;¾eKÿeZÿ* oh¾ enngø;¾hdø hi h)nucn) ki ®¡¾wni eTÿenÑnd)¾Ð te¾Ð dneKÿeZÿoe\h)nubutddbi u
wue*¾ Dÿegenоoenhøy\di i;e¾ KÿeZÿ* o¾mrekeTÿphun¡kÑ ne¾À ntp) ku ønbhnpÀi¾ ucp¾*u )spu d) ;i ¾k)
n)ehe dnm&¾ k)j¾*henk)nh) \tust&¾ ehnß¾isi.ssku tÀ)e¾ nÓokcÉti høpcu *ut¾ usp¾& s) enÐo¾ enhøy
tehn¾Ðji kjø buwin)ã¾g)gã øñ \ÐË*¾e± Dÿegn¡m¾é ehÂpk&¾ du kudkedn¾Šbu bpene \eÞ mknø p¾À \hyø

UDIANA SASTRA Gancaran 111

nul\u inÐc¾ rki ¾Â\h&¾ yø msi;¾tsu Z¾& ÿke¾Ùø r;e¾ keTÿeSÿl;p¾ yi nekÂbpenp )d;i ¾eKÿenk)ne) hÂ
te) kn¾Àpi ucu*¾n\h&¾ øytsu ¾&bnie\eÞ mkøn¾ÙiydinÂgi¾ øÓgøpÀ¾ uc¾*ukÉnhøysubkl) ø;¾bpenÂm)m)gc¾% reTÿ
eTÿego¾ lø;¾høpcu ¾uZ* ÿ& k¾Éd*± pi Þ\Ðengr) si ¾á)risо Ïi p ¾Þ)pp)Þ /.

mke) Lÿk)eLÿdddi )me) n¾Ðoenhøpcu *u¾t)eknnÀ¾ k¡¯;¾ ,¾ sekwldd) m) )nenÂlkø d¾æs) n/,
ge) dkn) e) hÂhyø ,swei r;h¾ eneDÿt\s¾&jhdeln¾ætu nÉø dÀi¾ s*¾pvÉ ueKÿripn/,dituekw;) h¾ ø
ymkn);¾\n) h) ¾*hsø in)¾Ñdm) n) enÂbudieMÿrhne¾Ó) kn¾ãpent us&¾eKÿenjwu riedn&¾sbu \esnоpni ¾&
edewkd)á¾ g) \,\\Šnbi¾å ku k¾* )n)ehh øpcu wu*¾ ei r;¾eDÿet¾À\álk¾ß Ïu nnå¾jkÀ¾dø redn¾lá ;u ¾n\t¾& su ¾&
hdjln¾ßbdu i\l;ø k¾ pru hi øytus&¾bni,jnieKÿenhyø dyhp\msi ik)n)ehÂZÿø dy¾*mkt*¾
rednlá¾ u;,¾ s)d)knø¾Ñ hnuhpø uc¾u*kcitÉ y¾k* pru it\iÐl¾h&É øds*¾pÉvu,mrt)k)dbѾi ZÿÇø \;t¾ )puknø h
dKÿenpÏkn/¾\hÞ tu Àøy¾ mteKÿn¾Ài;¾j)eRÿpÏknÂw¾ )gt¾* tø øy¾n* unsÓ¡¾l*u¾rj&¾ e) Rÿenwk) sj*¾ )ebo
siÓ¾tøyk¾* puriynÀt¾ ur¾t* tø øy*j¾ gøt\ilÐ ¾h&É dø sp¾* Évu.

mshut¾æÏkenh\ø ;ái ¾m\Ñbc) ki nÀ¾ Ók¡ Óø¾tyø *¾\tru ¾r* &¾høds*p¾ Évju e) Rÿenspsir,lnÓspi¾À u
cmu¾* shut¾Àtru ¾*tøtyø ¾h* øpucs¾*u k&b¾ Z(ÿé k¾ wn/,dti ulnsÓ ¾æÏkenkpru mi tru¾( &h¾ øds*p¾ vÉ ,u nw)g¾*

tøtyø m¾* t¾ur( ¾p& lu\;¡á h¾ rø tupunki øewn)nÓ ¾Ðhlu n¾ælu\;á¡ e¾ CÿeK(ÿh¾ eø dwmwshÓ øpcu ¾*usk¾b& Z(éÿk¾
wnp¾Ài unég¾ tø \liÐ &p¾É lu\¡á;¾eCÿeKÿ( ¾hød)w,\nkiÑ hødsp*¾ vÉ uhpeKÿenhdhtru \hpø cu ¾ut* e) k
nr¾i ,mtsu(¾ ispi it¾Ó øy¾*rtuedwhgp*u¾ rni kiÑ n¾ænu ki tennÙ¾ )nÓ i¾tÓ øy¾h* un,& n;¾lmeu nоeTÿteu nnÑ ¾Šbu
hyø mh,ø \jbh*l¾ nÓs¾æÏkene\orhnø ipÀ¾ uct¾u* uenÑn\pru yi *,¾ mrke) TÿeheZÿÇ oelоoen
pjlenhpø uc*u\¾ puryi ¾*,ssubennk) d) hiѾ j¾h% dø sp¾* Évlu nsÓ yÀ¾i mmitn¡g¾¯ ,É hø;e¾ Tÿchøpcu ¾*uh
phdbuwt*¾chmø h,ø mt¾(uhpø uc*m¾u js%¾ p¾* Évuh\ø i;á ¾mt¾us( ispi iÓt¾ yø r¾* tuedwhgue*¾ wnÓn) Ón¾¡ st*¾ øtøy*¾
r&¾eCÿeK(ÿh¾ øedw,n;h¾ nu k¡Ñ ¾Àphe) noÓ pcu *¾lu htu h*¾ turk*¾ pni ¾&g)l;,hø\iá;s¾ punpimwni n¾pÀi nu iÀ¾
pnÓn¡ ¾Šenwhhu m) ®¡d¾eÑ Dÿsp¾Ài un¾æuy*uk¾ lø;h¾ seu nsenwwuòkd¾eÑ Dÿsp¾iÀ unt¾®¡ ,\niÑkhdø s*¾pÉvu
yn¾Àn¡ ¡kÑ À)e¾ nÓoteKÿn¾c* hønirtsu p&¾ s) nw¾Â ¾h* winnñenbku ekeTÿmn) ê¾ n¾rÇ chøekenÐn¾ßwinndѾ i
bku ekeTÿ,prinÑiknæ¾ nu ki tnm¾Ð n;¾tò¾h( nÓk¡ ¾Ótø øy,* n\¾&ynã\¾ yá *¾eCÿeKÿ( ¾heø dwhspnu ki
ekwn) )Ónm¾Ð n;¾hnkÓ¡ ø¾tÓ yø ¾*gl) sø ¾égruskg¾é tѾ˱ewen,mn) ¾éniekennÐ hã¾ n¾ßdy,hp\gumei ntus&¾
hwu ug/,h\ø i;á ¾yn¾mÐ n;¾hn¡Ók¾tÓø øy¾t* mã)t/,bc) ik\ß¾ inÐ ¾yÐ( n*b¾ n)Ón¾æn)d;u ¾htur*r¾ ¾h& dø vtrdò
m/.

mnwei wnnÓ) ¾sÐ ispi næ¾ l\u á;¡ ¾eCÿeK(ÿ¾heø dw,m\Ñsomænu *h¾ ødvtrb\)t\¾ß) á;p¾ mid.u

n;l¾ muen¾eÐ Tÿjk)n;) ¾chøen,km) tg) rn*¾ d) ;u ¾kpru dòm/,s&¾hdsegt¾æwuwusо k&h¾ dø vt
rdòm¾pÐ in&¾nri ,nri lk\(¾ ri ¾&eDÿegnn/.n;h¾ nÓiy¾d* inmi lhu kj) p) /,nirnnu eu nÑn¾æZÿ) eRÿw
en\ehbn)nÓ hp¾Z* ÿø dh*m¾ turniÑn¾ enjni,sd) %m¾ )lhjndi ni tmu æk) /,ynо bu pÉgtã¾nÓe) n

112 Gancaran UDIANA SASTRA

ch\ø turh*¾ jkÀøm¾ \dС òm¾Ðpru .h\ø iá;t¾ øtøym¾* se) dewk/,ekeTÿhte(u nhpø uc,*u g)løsinо
twu ssbu enÂpÉgtn¾ã Óe) nmjlnÞn¾ sÓ ¾Àpi cu Z*¾u ÿwu un¾ãn)Óenå¾oejog¾Ðhmu ;¾j)eRÿm\¡Ð,j)eRÿm\¡Ð,je) Rÿ
m\¡Ð,tøyn¾* ki hønmkÉi mø \Ñ\tru ni é)¾eRÿm\¡ÐeHÿlø;h¾ øds¾p* Évu,nki eø wnÓ)n¾À¡pkrm\rÑ gn¾)eé Rÿ
m\С\tur¾r* p&¾ urdòmp¾ß inunsß¾\Ñjgethrø ikørhj%,smløhpø unn¾ã n)Ó ¾ænu ikjø e) RÿenknkiÑ h*¾
mkÓkpru tyø m¾* pmti ¾m¡Ñ unÀ¾eboesoã sgé ky);,hekeTÿbhnme) Lÿg)eß Lÿg¾)eé Rÿm\¡Ðbh
niÀp¾ uc*u.

ssubenmthu(¾ lu yø enå¾kdyte) kn¾é)eRÿm\¡Ð,ditulnsÓ À¾pi uc¾e*u h\eá l\À¾ lá ¾ßpmitÀ¾l¡ øj)
eRÿne¾Ñ nj)eRÿm\d¡Ð òm/.gl) øsinо tuw,hpt¾* su ¾&ktrsli øebоoenpjlenh pø cu ¾*eu \ojo
gæ¾ ru dòm¾\Ó¡( ÞhutyÀ¾ø mcò) pоplø\;ái g¾ e) Dÿ* ¾kmlu ne¾À nt\¡ká )eLÿd/,swtrhdeKÿenhp
\ni \nyi¾À m)\Ðb) øt¾Ñ urhu;¾lnÓs¾é)eRÿm\m¡Ð kÓbn)eÓ noå¾ ejog¾æl\ø ;iá ¾sei kÓo¾ e\osÀip¾ ucu*m¾ \) Ð)b/,su
bekeTÿlneÓ s¾oÐ enje) Rÿm\\¡Ð tur¾*bnnÓ) о hmpni unsŠÏ*¾hødvtrm\eÑ ngmu iendei Kÿ
ripn¾\ß ;ái k¾ rhywu n/.ssbu enje) Rÿm\Сswu udnå¾ )Ób*,e\oeMÿ* ¾lnsÓ À¾ipcu hu¾* lu øjumhnáe)¾ Dÿe\
mpimpdi divtrekeneKÿenmZu øÿenÂ,hø;c¾ )n¾&m\¡Ðep(ms¾irÀ eneZÿne¾± nÑn¾Šp;u ¾hørmhømtu
rnn¾±Â s¾Ðlpu tu neÓ)¾ kn¾rÂi ,mshut)¾eé Rÿm\¡,Ð h\ø ;iá t¾ øtyø *k¾ nÑki y¾h* n¡Ók¾mÑ u;p¾ lu\á;¡ v¾ tr,høds*¾
pÉvunnu slо pu tu nÉp&¾ l\u á;¡ ¾vtredn&p¾ nÓe¡ nwhòu kdæ¾ uyk¾u* lø;h¾ suenwwuòkd¾ipÀ nu ®¾t¡ .

bwu ei nå¾oeMÿ* ¾høpuc*,u¾ hø;c¾ n) &¾m\Ðn¡ ir\iy\inÞ¾k¾(\ei cnÐl¾ pu tu n¾Â\&¾yn¾Š*¾pÉv\u tur*¾eHÿk
enÂredn¾álu;¾kpin&¾hør,j)eRÿm\\¡Ð ednྡZÿø nÀ¾ipuc¾*up\niÑkn¾iÀdvtrlnÓsѾenbudl/,t)k)diѾ
jbhnæ¾ urenje) Rÿm\¡eÐ meÉ rn¾Ñbi tn¾æZu ÿnãi¾\iensmliã *¾den\nyiÓ h¾* øpucu*.bwu in¾kÀ j) e) pp )
sulnÓsÀ¾ipcu u*¾hlu gø )eDÿ* ¾plø\á;i k¾ mlu n/¾\hÞ utÀ¾yø mhk) øne¾é) Rÿm\Сs)d)kÑ ¾å)tøs¾m(¡Ó teKÿn/,spun
pji )eRÿm\eС wnn)Ó ¾niß bsÙ¾ nnidÀ¾ vtr,j)eRÿm\¡Ðdòmn¾Þ sÓ t±¾Â ur*¾bwu t¾æmg( nø Ѿenenmpinunsоd
gø\n¾ætu;¾crmuZøÿniÀ¾pcu ¾m*u pimpdi divtr\lu uk¡lå¾ ku ¾gÉ nѾenj)eRÿm\¡cÐ rhøtnu yi n/,bwu in
swu us±t¾ e¾u( keTÿje) Rÿm\l¡Ð nÓså¾nikhøniÀp¾ cu ,*u n;¾puc¾u*m)l;¾sbu chkø pru i\turt¾* e) knÀi¾ds*¾pÉvu
p\nkiÑ n¾diÀ vtr,bptus¾&jbÏ*k¾ m) wei r;¾jmu ;h¾ dtmyi u\nÓyi *,edn¾&ekeTÿp\niÑkne¾)é Rÿ
m\¡dÐ dki n) )lÑ ¾æ)snip¾À cu *¾eu dn&g¾ ugnu pmuZÿø ene¾Ñ wekÂt)ekne¾é) Rÿm\¡sÐ hlnsÓ i¾Àymjlnå¾pru i
yn/.ssubenÂhøpcu *\u¾ nÓg) ¾øpÑ ru iyn/,\nikÑ lnÓsiÀ¾dsp¾* vÉ u,m)enоenÐnæ¾ ucbu*¾ wu t¾æljnǾhøen
mpni uns/,hdpwc) nnÀid¾ v`rt)eknc&¾ htø g) r¾t* uturh¾* pg¾* )l;n¾ w,* mtu¾h( øpcu *¾,u hø\iá;e¾ wnÓ)
ntɾ uedwhg,u* hspnu ki øw)cnnÀd¾i v`rr&t¾ tø yø *¾.h;ø s¾ )n&p¾ uc¾*uk)mhtur¾w* )cnn¾Àri ente) kn¾¡á
snÓi )¾Çnei \,bwu t¾pni nu s¾Šshu unn)¾Çnei \,nireld¾*lkr\iecnni iÀ¾dklpu utn¾\ß Ñengumienk
rhyuwn/,n\y&¾ niÀ¾dkyunåt¾ ru ¾e* HÿkenÂ,hdø rednlá¾ ;u ¾t)ekni¾r,hspnu ikp\nÑikn¾Àidv

`rr&¾ski yø nt¾Ói øy.* hø\;iá s¾ enm\Ðni ¾Àspunppi kynu n¾æl\u ;¡á e¾ CÿeKÿ( ¾heø dw,edn&¾hspnu i
kpkyunndiÀ¾ v`r,n;¾yene¾Ð TÿpkyunnÀd¾i v`rhnekbku gl) ;¾s&j¾ bnitlu kÓ¾e) kn¾æ

UDIANA SASTRA Gancaran 113

kyunn¾Àiden.yn¾Šbu gmu ei nn)mukrhywu n/,gl) ;¾eDÿ* ¾\tur¾*eDÿegn/.he) noÓ mrhbs) i
k¾ætu nÉ lá¾) ehks( h¾* ødssuhnu n/,kdri smkddwu ,gl) ;p¾ skiÓ lk¾(khøsinndÀi¾ e) p\e\oá
nÉe¾ dná¾l;u ¾kuÏnn/.

mt¾b(u wu inip¾À cu ,*u hø\i;á y¾ nsÀ¾ punki pki ynu n¾ælu\á¡;e¾ CÿeKÿ( h¾ øedw,mg( rø hnø enm\
Ðin¾Étu,htur*¾putÉeø no¾Ç eK(ÿ¾høedwhdø hnø nkɾedn¾álu;¾rh&¾ dø v`rm\gÑ )løs¾sÐ di næ¾ ni nu esǾo
eKÿ( ¾heø dw,rhj¾%jgeto¾Ð ripenttø øy*¾j\ri \i *¾hød,jghtru *¾ttø yø ¾r* ¾h& dø v`rdòm/.
mrekeTÿhte(u nhpø ucd*u¾ itlu nÓsiÀd¾ s¾*pvÉ \u nÑikhnø æ¾ Ïkenhp\\turienÀ¾okenln¾h* ø
dredn¾ß nËÓ ø,knkiÑ y*¾\puriyn/.hødredn¾ß nËÓ sø d) )ek¾Ðoendijbmjln¾ÞnÓspiÀ¾ Ïkn¾Ðjb\
tru in¾diÀ redn¾ß nÓË,ø hdø redn¾ß nÓËølnÓsp¾å ru yi nÓ¾\iÐl&¾Éhjei n. \nkÑi høds*p¾ vÉ cu n) ¾&bgus¾Éedn¾ß
nËÓ øheø dw,n;¾enjnbi pe\orhnø )n¾Ç ¾&bwu tr¾À ni ¾)nÇ ei \redn¾ál;u k¾ s( \te) kn¾diÀ v`rdòm/,
bplk\(¾ tru h*¾ hø nkl¾á u;t¾ )eknÀid¾ v`rednb¾& ptuwrbnit)eknh¾& nkÓ¡w¾ r\n) ;¾buwin
hp\gumei nkrhywu n/,wei r;m¾ ulekeTÿsŒÙ (mn&¾ddhi gu*,tsu &d¾ dmi cu \i in¾pÀ buwin¾æ\nÑi
knÀid¾ v`rhentus¾k& nn)Ó ê¾ n¾pã tus¾&\tru *h¾ din¾iÀedwen,pd) sɾs± kég¾ etm)n¾)nÇ &e¾ kennÐ ¾yÐ uen
,mt(¾uhødrednß¾ nÓË,ø h\ø iá;¾yn¾Šmænu s¾À punikpkyunnr¾á¡ uhjittø øy¾*tn¾æZ*éÿ¾ht¾mu( l;ø ¾eld*¾
etpkynu n¾rá¡ hu jiekmn)nÓ /,edn¾e& keTÿhteu( nredn¾ß nËÓ ølnÓs¾Àiptø;¾knÑki y¾*nuwun¾p* t) øl
kg(¾ n) ;h¾ rø ednl¾á ;u ¾,ssbu enhødrednl¾á ;u ¾mg)n;d¾ pi )tøenlnsÓ ¾æt) øenkZÇøÿ\t¾u(sÏ) egÂ
tg) ul\diduw¾p(u )teø n,\nÑki hdø s*p¾ Év,u h;ø c¾ hpø cu un*¾ ;¾ensbu pÉgtøn¾À nklá¾ ;u ¾mwd;p¾ t) ø,k)
msbu tg) )n¾æt) eø nhbkpurdòmtÀ¾ ru \hnø nklá¾ u;¾r¾h& ødv`r,ens)Ïegddi wu (¾upt) eø nm
t)glu pѾ s) nhǾ Zø ÿ) mk¾ŠÏ) eghe) nd)pei nѾoegnÑin¾ si eTÿennÑ h¾Ç eø n\nÓg) p¾Ñø ru ,buwni h\ø tp¾*
bs) n) l)á¾ eh,eynǾhømktø mZÿé¡ sij¾Ñ lnæ¾ )j*¾p)teø nddi wu p¾u( un¡kÑ ent(¾su )Ïegd)pm*¾ si;d¾ ti mu t)
gul/,ssbu enh øpuc¾e*u Pÿl;ø p¾ \nkiÑ ndiÀ¾ s¾p* Évtu h¾(u yø \sÊ )pÓe¾) knæ¾ wc) nndi endituhyø mt(¾,u
h\ø ;ái ¾ttø yø s*¾ hrø ¾&,ekeTÿht(eu nlnÓsÀ¾yi mjln¾)g )n¾æ)teø nmisihdø rednál¾ u;,mmi ;i ¾megÉ
etoá tenoо enhøyn)gn) ¾æ)tøenhe) noÓ n\&¾bhnÐn)¾ )eÑ ll k(m¾ hn¾Ð¡Ïnen¾ÀokndÀ¾i sp*¾ vÉ udditu
s¾&eKÿenhesnbht/.

kcr) ti dji lnip¾À uc¾n*u p) ku øn¾Ók¡ d¾eÀ neyehÂh)n¾&ddpi jÉ npi )sueKÿenk)Zÿ) elh øpcu *ku¾
dhtu ¾ãhnnÀ¾) ¾&ey;¾tku edtu¾(bd) ekt n¾dÐ ki d,i dituhyø merern/¾\ÞhutßZ¾ é¡ÿsÐt¾ uked,p)tø
enpé\bhnpiÀ¾ cu ud¾* iduw(up¾ un¡Ñkenkttu ¾ŠÏ) egÂkdip\nÑki ndiÀ¾ s*p¾ vÉ ,u dmi keø renhøytwu unÞ¾
kk¾( y;) ¾mt¾(uhøpcu ¾t*u )ekn¾eÉ dn¾álu;¾,rturednál¾ u;¾eCÿeK(ÿ¾høedwdkiÉ ødmu uenоnk*¾kyeu ndÉi
kø,tøtyø \¾* eHÿnei nÇo¾ eK(ÿ¾heø dwhje) bosÓit¾ øy¾j* gtuwunnß¾Zéÿ¡ es¾nÑ &e¾ Hÿ\Ð)bæ¾ sø nn¾Ó Ñg¾¡ hø
nk¡Ó ¾Óøtøy¾*nhn) *¾k)beu shspnu iktò¾b( )dky¾Óø e\tn¾Ðdki d,i ednh¾& dø rednl¾á ;u m¾ wd;p¾ )tø
dditsu ¾e& KÿenpÏi \htuh¾( pø cu eu \,suwudÀ¾pi cu *um¾ t(¾eu keTÿtwu unnn¾Þ sÓ i¾yÀ ktku edky;) ¾,høpu

114 Gancaran UDIANA SASTRA

ck*¾u \Þ n) )Ó¾eknÓie¾ s¾ê;t¾ ku edkniÓtsu h¾& ø\t) ¾Ó)ekne¾É dn¾lá ;u h¾ yø mke) LÿmZ¡éÿs¾Šmãli \mmÞ mÞ n/,
ditru hu;¾lnÓs¾Àidrednß¾ nÓËøsme) Tÿneɾ dnál¾ u;¾nnnÑ ¾ßcnæ¾ ch¾* e\ná À¾id\)enoÓ sin¾Šme) Tÿentu¾(
km)dl*h¾ rien,ssubenhdø redn¾ál;u m¾ )dlé¾nmi ceneKÿencò) p\hdø t¾ku( kZÇÿ& ¾s)Ï
egb wu ienoо engn) h*h¾ dø dwu ¾p(u )tøen,swu eu de¾Ð Tÿg)løs)l¾á øesоoenhdø redn¾ß nËÓ ømlhbø ¾Š
Ïh*¾ dø rednl¾á ;u ¾bdu l¾ÐeKÿripn/,buwtsøÀ¾ ni æ¾ t) eø nksilru ni ¡Ós¾ &e¾ Kÿentw\t)ekn¾Àipuc,u*

ssubenÂhøpucus*¾ uwdu ß¾Zéÿ¡ s¾ÞnÓsiy¾À m)n)knk)Ó¾ d) dã¾ wu urnѾ\i h) eKÿenmZu ÿø kÉsek¾ÐËoeSÿkã¾hn¾piÀ u
c¾*du ti g) ;¾p)tøen,e\oeM*ÿ¾lnÓs¾Àpi ucu¾h* ø\i;á ¾rturedn¾ál;u m¾ \) ;á m¾ nwieCÿeKÿ( h¾ eø dwdeDÿsËо
sek˾РoeSÿkhÙ¾ ukeHÿnint¾Ói yø m*¾ Zÿé¡ s/,mg( mø \ÐienÇo¾ eKÿ( h¾ øedwbdu l¡m¾Ð ;t¾ tø øye\dkiÉ m\
ieÐ nǾoeKÿ( ¾høedwmlø\;ái s¾ Ͼ*ttø øye*¾ CÿeKÿ( ¾høedwpc*¾he\ántÓ¾i øy¾k* uÏnn/,sml;ø ¾hpø nu Óit¾ ø
ys*¾ mæu niy¾ñ gy¾e* CÿeKÿ( h¾ øedweWÿehoÙ hnw¾¯¡ ¨h¾ øpu n¾l®¡ yu n/,slk/,ecoÉ r,& mwi ;m¾ \ási /,pu
nikpc¾r* yunnæ¾ l\u á¡;e¾ CÿeK(ÿ¾heø dwsmæuen¾nÙ )Óném¾¡ ;t¾ tø yø *k¾ tÉgyø n*¾hn¡kÓ ¾æZÿ) eRÿwnæ¾
lu\;á¡ e¾ CÿeK(ÿ¾heø dwttø yø m¾* d$ebememsomænu ¾e* teknn)Ó \)ß¾ ;á e¾ CÿeKÿ( ¾heø dwm\niÐ iÀr¾ i\j
eCÿeK(ÿh¾ øedwbudl/,Gÿ)lsø inо tuwmjlnnÞ¾ Ósyi¾À hpø cu u*¾\mulhø *¾n)gn) æ¾ )tøen,ssubenÂ
nk) )dé¾m¡ ehÂkhku ¾hÐ uk¾nÞ ÓsÀp¾i cu *u¾\hku øen¾eß men,ememhmækønÓyi¾ ¾*jÞnni¾yÓ \*¾ ri ¾h& ødredn¾álu
;¾mulø;,¾ tøy*h¾ nkо ubheø cnnunsiÀ¾drednl¾á ;u ¾te) kndiÀ¾ s*p¾ Évu,mk)dsd¾)Ð se)ß¾ nß¾emdijumhn¾)ß
etn¾Àice\hp¾k* d) sËо ntøy*¾lk(\¾ Þ\i ihá *¾høddithu lu sø m) \) nÀdi¾ eTÿenÑ nËå¾ ynu ,* ememenÂtus&¾
jhøynw¾*k)n;) p¾ nekÂs)gÞ genoо enhøye\\ál¾m* cò) p¡Ð¾m;¾m)etnо heheZÿÇ olZ¾å &Çÿj¾ )ln
nl¾À¡ jø umhnæ¾ t) øenp\é eKÿenbhni¾Àpcu d*u¾ pi seryen.

Cÿrityj¾* nisubt)\;ò¾ m%¾emembpenh øpucs¾*u ubeKÿenpdòp)pÞ ¾ŠiÏepd itlu nÓs¾Àpi u

c¾bu* uwei nåo¾ eMÿ* \¾ ɱ mɱ mÀ¾isni æ¾ )teø n,h\ø ái;¾rturedn¾lá ;u ¾mt\ieCÿeK(ÿh¾ eø dwnki øsmæun)\Ù¾ mi Éi
køm\inÐ ¾ælu\á;¡ e¾ CÿeK(ÿh¾ øedwmÏ) mо Ï*t¾ tø yø ,* swu udy¾iÀ e\oeMÿ* ¾ekeTÿlnsÓ æ¾ t) øenhe) nÓo
s)Ïgth¾(u \u bÐ \,mrp)tøenhe) nÓohu\bÐ \emem;e¾ dwrtut\)jÐ eu tÂhøpucuw¾* ei r;p¾ )tøenmi
smi cn/,eTÿennÑ ß¾hnße¾ p\sÐ Š¾ egtß¾cenhenhddti )\;¾p)teø nmke) Cÿsñ¾ gÊpо hZÿr
piÀ¾pucu*¾dti hu pø uc¾ul* nÓsß¾tøsrpcß¾ n/,bwu ni ¾nß si )m)\end nu Ñ¡nlnsÓ À¾iyte) kenße¾ menhlu ødiw\
enn¾Ñ s&¾ ubt)\høhøpcu *ue¾ TÿenÑn¾\ã un¾¡Àløpseryenße¾ mennk( t\(u¾ ednæ¾ neks jhn¾jå kɾed
n¾álu;,knpÓi &t¾ l) ueKÿenememenÂmkhuknß¾s;i t¾ use&¾ Kÿenhdpsheu tÂhpø cu u*¾hlu øt)\h
ne)¾ß ten,wier;¾ekeTÿememenÂeKÿenlnÓsZ¾Âi ÿé kl¾)é nenÂ,mrmmæken¾oÑ n)é¾lnenÂmg±Ée
we¾* KÿenmcenjumhntÑi¾ ulnsÓ ßk¾ )siyebeß¾ menhøpuc*su¾ hpÉjnli nsÓ ¾w¡® in¾åb¡ t) j¾* l) nn)e¾ß t
en,ssubenmcenkkZÿ&Ç ¾ditlu nsÓ Àiy¾ g)l(ug¾ )l\¾u( idi;¾tlu \u nÓ)e¾ kn¾æsi gen,lyø pu dhn
ekZÿgégøenß¾emn¾Àipcu us*¾ hsgÊ )p¾æd\bgg) wn/.mcenlhuthо tø r) ni j¾Ñi umhn)tß¾ )ent)ek
n¾ÐËmenhdhennmu ãkl¡¾À sø isihdhennimæugÀj¾ bi teu keTÿmsihdhennulup/.gɱew¾g* ±Ée

UDIANA SASTRA Gancaran 115

w*¾mcenk)ntumkã nÞ¾ Óigо h¾k* nkiÑ n¾Šhg)Þbgu nø ãt¾ bu ultø nÀ¾enge) dge) d,wier;k¾ k)m¡l® øn/
,mtlø nÓesÐo¾ enmceneTÿeTÿnn/,ssbu enh ømcnt¾ß mø lu øhn¾nÞ Ós)ße¾ menhøpuc*¾ku t)\;¾m)
etenÂdpt) \pnekÂsbu mtøtu¾n( utlu t*¾ ule* neDÿg)n/.ppu u t¾ÇËtø jnei keTÿsubhup;¾hn
kÀ¾endm) n) å¾l¡ ukl¡å¾ ku /.

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang surat artos kruna sané ring sor puniki. Nyurat artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna

1.

ryunn.

2.

smæun¾Ù)\i.

3.

lu\á¡;¾.

4.

eKÿeZÿ* .

5.

pÏkn/.

6.

ksisipn/.

7.

sŒÙ m( .

8.

muc\i in/.

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

Indayang cawis pitakén ring sor puniki nganutin satua ring ajeng!
1. Sira sané kacritayang ring satua ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
2. Sapunapi I Pucung ngéka daya ring pura?
...........................................................................................................................................................
3. Sapunapi Radén Mantri mapitulung ring Radén Galuh?
...........................................................................................................................................................
4. Napi mawinan Sang Prabhu nagingin pangidih né I Pucung?
...........................................................................................................................................................
5. Sapunapi pamarginé I Pucung negen Radén Galuh?
...........................................................................................................................................................

116 Gancaran UDIANA SASTRA

Pidabdab 5. Pangresep Indik Satua Bali

5.1 Teges Satua

Kasusastraan Bali Purwa ring kepahannyané wantah jimbar pisan, silih sinunggilnyané sané
marupa satua. Wangun satua punika wantah marupa gancaran, yéning anutang ring kepahan
kasusastraan Bali, satua punika ngranjing pinaka kasusastraan sané katuturang utawi ketah kabaos
sastra lisan, sané wangunnyané gancaran utawi prosa. Satua taler kabaos folklore, inggih punika
kasusastraan sané marupa gancaran, sané nyaritayang indik pula-pali kahuripan i manusa utawi
beburon sané mawit saking kabudayaan ring dija satua punika kacaritayang utawi local genius.
Satua manut James Dananjaya (1997:2) wantah budaya saking pakraman sané katamiang miwah
katedunang ngantos ka pianak cucunyané. Satuané puniki nénten ja wantah katami antuk katutu-
rang kémanten sakéwanten madaging wiraga (gerak) utawi alat pembantu mengingat.

Satua-satua sané katami ring Bali saking nguni sinamian nyihnayang indik kebudayaan Bali.
Yadiastun marupa kasusastraan sané katuturang, sakéwanten wénten taler satua-satua ring Bali
sané kasurat ring lontar. Panglimbak jaman miwah teknologi sané ngawinang satua mangkin sam-
pun sayan becik kawéntentanan nyané. Akéh sampun satua-satua ring Bali sané kasurat miwah ka-
medalang dados buku. Wénten taler satua-satua Bali sané sampun ngranjing ring media elektronik
sané kajangkepang ring game utawi film ring TV.

Pinaka utsaha nglimbakang satua Bali akéh sampun pamargi sané kamargiang olih pamrén-
tah pinaka sang angawa rat. Silih tunggilnyané ngamargiang lomba masatua Bali sané ngranjing
ring tingkat sekolah dasar. Sajeroning pendidikan formal, satua punika sampun ngranjing ring
buku pelajahan saking SD ngantos SMA. Satua Baliné puniki becik pisan, santukan akéh mada-
ging piteket-piteket sané mabuat ri sajeroning kahuripan. Yéning kadi baos mangkin, satua puniki
kaya nilai moral sané patut kauningin ring alit-alité sami.

5.2 Cecirén Satua

Satua pinaka silih tunggil kasusastraan madué cecirén sané minayang satua ring kasus-
astraan sané tiosan. Wénten makudang-kudang cecirén satua, inggih punika:

a. Wénten bebaosan (dialog) pantaraning tukang satua sareng sané mirengang satua. Be-
baosan punika ketahnyané mamargi ring pangawit pamargin satua saking tukang satua
sané nyatuayang, tur sering taler kawawanin mawali ring tengah – tengah satua, sakadi :

Tukang satua : Ada koné tutur – tuturan satua, I Buta tekén I Bongol. “Maan dong kéto”!.

Sang sané mirengang:“ Maan”.

b. Ketahnyané ri sajeroning pangawit satua punika, wénten wangun lengkara sané masuara
:”Ada koné tutur-tuturan satua”. Ri sajeroning wangun lengkara punika wénten kaka-
lih sané katlatarang, inggih punika kruna “koné” miwah kruna “ tutur-tuturan“ utawi

UDIANA SASTRA Gancaran 117

“orah-orahan“. Indik kruna “koné” puniki akéh kawawanin ri tatkala tukang satua nya-
tuayang satuannyané, indiké punika riantukan satua punika nénten pinaka reriptan sa-
king sang nyatua, sakémaon sampun kapirengan saking anak tiosan, dadosnyané marupa
tetamian turun-tumurun. Salanturnya kruna “ tutur-tuturan “ utawi “ orah-orahan “ ,
punika mawit saking morfem “ tutur “ lan “ orah “ . Kruna ” tutur ” punika maduwé artos
” nuturang ” utawi mareraosan. Kruna ” tutur–tuturan ” taler kruna ”tuturan” ring sajeron-
ing istilah téknis satua maduwé artos cerita lisan. Asapunika kruna ”orah-orahan” wantah
mawit saking kruna lingga ”orah” sané martos ”nguningayang”. Tur kruna turunannyané
sakadi punika ring ajeng, taler martos ” cerita lisan ” .

c. Cecirén sané kaping tiga wénten kruna ”lantas” utawi ”laut” , sané taler terus kawawanin
rikala masatua.

d. Satua sané wénten ring Bali akéhan sané nénten kauningin sira sané ngawi utawi ngripta
satuané punika (anonim).

e. Satua madué makudang-kudang versi sané mabinayan manut ring genah satua puni-
ka katuturang. Sekadi conto satua I Belog, satua puniki madué makudang-kudang versi
sakéwanten tokoh sané kacaritayang wantah asiki.

Tiosan ring cecirén, satua taler madué unsur intrinsik. Unsur intrinsik ring satua Bali pateh
sekadi unsur intrinsik ring kasusastraan gancaran sané tioasan sekadi cerpén, novel, miwah drama.
Unsur intrinsik ring satua inggih punika:

a. Unteng pikayun (tema)

b. Lelintihan satua (alur)

c. Tokoh miwah penokohan

d. Latar satua:

• Latar genah (tempat)

• Latar gelah (waktu)

• Latar kahanan (situasi sosial)

e. Tetuwek (amanat)

f. Sudut Pandang

5.3 Tetikes Masatua
Rikala jagi masatua, nénten ja wénten tetikes sané banget méweh. Sané pinih utama wan-

tah uning ring lelampahan satua miwah prasida nyikiang pikayunan ring sané mirengang satua.
Sakéwanten, yéning jagi nyarengin lomba masatua matiosan malih tetikes sané patut uratiang.
Tetikes masatua mangda satua sané kabaktayang prasida mamargi becik miwah nudut kayun sang

118 Gancaran UDIANA SASTRA

selfyparkit.files.wordpress.comsané mirengang.
1. Wirama inggih punika vocal/intonasi suara sané prasida nudut kayun sang sané
mirengang
2. Wirasa inggih punika kawagedan maktayang satua antuk rasa mangda nenten sekadi
anak ngapalang.
3. Wiraga inggih punika semita utawi laras sang sane maktayang satua

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga

Satua I Ketimun Mas

Ada katuturan satua ané malu. Anak luh balu ngelah pianak luh adiri. Adanina I Ketimun
Mas. Ia mumah di tanggun désané, désa Dauh Yéh, paek tekén alas. Kacerita jani sedek semengan,
méménné bakal luas ka peken. Mabesen ia tekén panakné, kéné, “Cening, cening Ketimun Mas,
mémé bakal luas ka peken. Nyai ngijeng jumah, nyanan gapgapina laklak. Jumahan metén nyai
nongos, kancing men jlanané. Yéning ada anak kauk-kauk tidong mémé, da pesan ampakina!”
Kacerita koné jani I Ketimun Mas, nongos jumahan metén makancing jlanan. Saget teka I Raksasa
kauk-kauk, munyinné gedé tur garo, “Cening , cening Ketimun Mas, mémé teka, ampakin mémé
jlanan!” Pedasanga baan I Ketimun Mas. “Né, nyén ya ngelah munyinné? Nguda gedé tur garo?
Bah, tidong i mémé.” Kéto kenehné I Ketimun Mas. I Raksasa tusing ampakina jlanan. Mulih lan-
tas I Raksasa.

Kacerita jani teka méménné. Ampakin lantas jlanan, kriut gedebleg. Morahan I Ketimun
Mas, “Mémé, ibusan ada anak kauk-kauk. Munyinné gedé tur garo. Béh, jejeh pesan keneh tiangé.
Tusing bani tiang ngampakin jlanan.” Méménné kendel kenehné. I Ketimun Mas gapgapina laklak
atékor. Tur lantas ngomong, “Katawang ento ané kauk-kauk i tunian? I Raksasa ento. Yén ento am-
pakin, pedas cening plaibanga.” Buin maniné, buin méménné ka peken. Makiré majalan, méménné
mabesen, “Cening, cening, mémé lakar ka peken. Jumah metén ngijeng, kancing jlanané. Ingetang
munyin méméné ibi. Yéning tusing mémé ané mekaukan, da pesan ampakina jlanan!”

Kacerita jani I Raksasa, lakar buin kumahné I Ketimun Mas. Di jalan nepukin ia anak
ngangon bébék. Paekina pangangon ento, awakné ngetor pesu peluh baan jejehné. Ngomong I
Raksasa, “Ih, jero pengangon bébék, jalan kema kumahné I Ketimun Mas. Nyanan lamun tusing
jumah méménné, kauikin I Ketimun Mas!” Masaut i pangangon, “Mindah, bébék tiangé tusing ada
nongosin.” Galak i Raksasa, “ Yén tusing nyak, ia tendasné kamah. Basang awaké seduk.” Mara

UDIANA SASTRA Gancaran 119

kéto abetné I Raksasa, nyak lantas i pengangon bébék. Dapetanga umahné I Ketimun Mas suung.
Ngomong I Raksasa tekén i pangangon, “Nah, kema kaukin I Ketimun Mas. Ia jumahan metén
makancing jlanan. Jangihang munyiné, cara munyin méménné!” “Cening, cening Ketimun Mas.
Ampakin ja mémé jelanan!” Apa, kendel I Ketimun Mas. Kadéna saja méménné teka. Kriut gede-
bleg, jlanané kaampakang. Sagét saupa I Ketimun Mas, plaibanga baan I Raksasa. Béh, jerit-jerit
I Ketimun Mas ngeling.

Gelisang satua, neked I Raksasa jumahné. Tekepina I Ketimun Mas aji grobag, tetehina
aji lesung batu. I Raksasa ngelah juru ijeng dadua. Né adiri buta, ané lenan bongol. Ngomong I
Raksasa, “ Buta, Bongol! Eda luas kema-mai! Awaké lakar ngalih bakal basa akejep.” Ngarod I
Ketimun Mas ngeling, di tengah grobagé mateteh lesung. Jani kacerita méménné I Ketimun Mas,
mara teka uli di peken. Dapetanga umahné suung jlanan ampikné mampakan. Pianakné tusing ada.
Gelar-gelur ia makaukan. Tusing ada ané masaut. Ngeling lantas méménné I Ketimun Mas, tur
mapineh. “Pedas I Ketimun Mas plaibanga baan I Raksasa. Kénkénang jani baan madaya?”

Lantas ada koné méong tekén bikul, kema maekin méménné I Ketimun Mas. Mén Keti-
mun Mas ngomong, “Nah, né apa Sang Meong ajaka Sang Bikul. Nyak ngalih I Ketimun Mas?
Ia plaibanga baan I Raksasa. Yén teka baan iba I Ketimun Mas, upahina bé bajo asok tekén padi
abodag.” Nyak lantas I Méong tekén I Bikul, majalan ajaka dadua kumahné I Raksasa. Tepukina
I Ketimun Mas matangkeb. Tongosina baan I Buta tekén I Bongol. I Raksasa sedekan di paon,
répot munduhang bakal basa. Kacerita pongponga grobagé ban I Bikul. I Méong nyongkok duur
grobage ngantiang. Krepet-krepet ngenyonyong, kriet-kriet kepungpung. Dingeha kriet-kriet tek-
en I Buta, “Apa sih krepet-krepet ditu?” “Ngéong!” kéto munyin méongé. “Sep, apa sih gésgésa
meongé ditu?” Keto I Buta. Ngomong I Bongol, “Ada méong duur grobagé.” “Ulahang méongé,
Bongol!” Mendep I Bongol, wiréh ia mula tusing ningeh. Kanti linggah song grobagé, pongponga
baan I Bikul.

Suba ada asedengan jlema, pesu lantas I Ketimun Mas. Ateha mulihné baan I Méong tekén
I Bikul. Neked jumahné, nyagjang méménne, kendel pesan kenehné. “Déwa Ratu, cening Ketimun
Mas. Mara teka, aget pesan Mémé!” I Meong tekén I Bikul lantas upahina bé bajo asok tekén padi
abodag. I Méong nyuang bé bajoné asok, I Bikul makatang padiné abodag. Kéto katuturanné I
Ketimun Mas.

Indayang Surat Satua ring Ajeng Antuk Aksara Bali ring Komputer

120 Gancaran UDIANA SASTRA

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok

Indayang mangkin ngrereh kelompok. Raris soang-soang kelompok ngrereh kalih (2) satua
cendet (cerpén) mabasa Bali ring koran. Soang-soang kelompok punika mangda nyurat tetu-
wek satua I Pucung miwah I Ketimun Mas sané mapaiketan ring guna sarat (nilai pendidikan).
Cerpén 1

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Cerpén 2
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 8. Ringkesan

Carita cendet (cerpén) ngranjing ring wawidangan kasusastraan Bali anyar (modéren) sané
marupa gancaran. Yéning selehin saking wangunnyané, cerita cendet puniki boya ja kasusastraan
asli saking Bali, puniki wantah kasusastraan sané rauh saking duranegara. Carita cendet wantah
sasuratan sané marupa gancaran sané madaging carita indik kahuripan saking para pragina (tokoh)
ring carita cendet punika.

Satua punika wantah marupa gancaran, sané dados silih tunggil budaya saking pakraman sané
katamiang miwah katedunang ngantos ka pianak cucunyané. Satuané puniki nénten ja wantah
katami antuk katuturang kémanten sakéwanten madaging wiraga (gerak) utawi alat pembantu
mengingat.

nnÑ¡rni Ðr¾ *h¾ wk/.
Nandurin Karang Awak

UDIANA SASTRA Gancaran 121

BAB VIII

DRAMA

Kompeténsi Dasar

3.8 Memahami téks drama Bali
modéren dan drama Bali tra-
disional

4.8 Menyunting dan mendrama-
tisasikan kutipan drama Bali
modéren atau tradisional

Indikator

3.8.1 Nlatarang teges drama
3.8.2 Nlatarang cecirén drama
3.8.3 Makarya tata cara pamargin
nyolahang drama
3.8.4 Mawidyatula indik tata cara
mabebaosan rikala nyolahang
4.8.1 drama
Nyolahang drama ring ajeng
kelas

Palajahan I Drama Bali Modéren

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)

Tiosan ring malancaran, akéh pamargi tiosan ngarereh hiburan anggén ngalimuran manah tat-
kala sampun wusan ngamargiang pakaryan sarahina, silih tunggilnyané mabalih drama. Sané man-
gkin yéning jagi mabalih drama nénten méweh malih, santukan kawénten teknologi sané ngancan
maju ngawinang hiburan makadi drama sampun prasida kapanggihin ring media-media informasi
makadi tv utawi media informasi tiosan. Drama ngranjing ring soroh babalihan sané prasida an-
ggén nylimurang manah, punika mahawinan akéh anak seneng mabalih drama. Mangda alit-alité
tatas uning indik drama punika, indayang cawis pitakén ring sor puniki!

1. Ring dija prasida mabalih drama?

2. Napi manten sané prasida kapanggihin tatkala mabalih drama?

3. Drama sané mamurda napi kemanten sané sampun naenin katonton?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Drama Bali Modéren

TRESNA MAWELAT KASTA

OM SWASTYASTU

Kacritayang mangkin wénten puri sané mawasta Puri Kasiman sané magenah ring
Désa Usaba. Désa puniki trepti tur asri pisan, para janané becik pisan. Duk punika ring Puri
Kasiman sané madeg ratu maparab Anak Agung Kertajasa. Ida madué istri Anak Agung
Diah Tantri. Ida madué putra wantah kekalih inggih punika Anak Agung Giri Putra sareng
Anak Agung Candra. Duk warsa 2004 ajin Ida (Anak Agung Kertajasa) séda. Gelisang crita,
Anak Agung Giri Putra sareng Anak Agung Candra sampun ngranjing ring SMA 1 Usa-
ba. Ida akéh pisan madué sawitra. Sané rumaket pisan inggih punika sareng Cipta Déwi.
Cipta Déwi puniki wantah anak ubuh. Ipun nénten madué rerama tur tiwas pisan. Raris
duk warsa 2007 sami sampun tamat SMA. Cipta Déwi nénten ngelanturang malih, nang-
ing Anak Agung Giri putra ngelanturang ka Perguruan Tinggi Yogyakarta, sakéwanten Ida
Anak Agung Candra ngelanturang ring UNUD. Yadiastun asapunika Ida Anak Agung Can-
dra tetep masawitra sareng Cipta Déwi, Dék Ria muah Tu Wulan. Sami pakedék pakenyung
tur setata bareng-bareng. Kacrita mangkin sampun petang tiban. Ring rahina Saniscara
wuku Gumbreg, Anak Agung Candra, Cipta Déwi, Dék Ria muah Tu Wulan ngalaksan-
ayang pamuspan ring pura Jagat Nata. 15 menit sampun lintang, pamuspan jagi kalaksan-
ayang. Kacrita Cipta Déwi lali makta dupa muah kwangén. Raris ipun numbas dupa muah
kwangén ring jaba purané. Irika raris Cipta Déwi makunyit dialas utawi katemu sareng Ida

UDIANA SASTRA Drama 123

Anak Agung Giri Putra sawitrannyané ring SMA.

Cipta Déwi : Yéé…. Bli Agung,!! Bli Déwa Agung Giri Putra nggih? (maekin Anak Agung
Giri Putra) sampun sué nika ring Bali? Dados nénten makabar? Punapi man-
gkin gatrané Bli Agung?

AA. Giri Putra : Sira nggih? Dados tiang ten uning?

Cipta Déwi : Dados nénten uning? Tiang sawitran Bli Agung ring SMA.

AA. Giri Putra : Sawitra??? Sampunang ngawag-ngawag ngraos, tiang nénten madué sawitra
buka kéné!

Cipta Déwi : Mimih….Déwa Ratu!! Sampun lali Bli Agung sareng tiang? Duh… kadirasa
engsek sesek tangkah tiangé mireng baos ragan bliné. Yéning indayang tiang
buka bladbadané “mataluh nyuh” bli jani, sombong pisan.

AA. Giri Putra : Napi sombong? Béh sing pelih raos iluhé? Ngorahang tiang mataluh nyuh!!
(sambilang kedék). Yéning indayang tiang, iluh buka sesenggakanné buka be-
cica ujanan, lamis sajan jek raos dogén abana uli tunian.

Cipta Déwi : Inggih….Yéning asapunika, tiang nénten ngraos malih sareng Bli Agung Giri
Putra!!! Banggiang sampun cara wewangsalanné “suba bawang buin tam-
busin”, suba tawang buin tandruhin.

AA. Giri Putra : Arah….Bajang napi niki!!! Macéléng lua, bengkung pisan!! (raris Ida memar-
gi)

Risampuné Cipta Déwi sareng Anak Agung mababaosan, ipun numbas dupa muah
kwangén tur ngrereh sawitrané ( Dék Ria, Tu Wulan muah Anak Agung Candra). Ipun nye-
beng dogén. Kacinggak olih Anak Agung Candra. Irika raris Anak Agung Candra maekin
Cipta Déwi tur mabaos.

AA. Candra : Wénten napi Wik? Dados nyebeng buka kéto?

Cipta Déwi : Tiang sedih pisan Bli Agung, santukan Déwa Agung Giri Putra sampun lali
ring sikian tiangé.

AA. Candra : Ooo….kénten!! sampunang nika sebetanga, wiréh Ida sampun 4 tiban nénten
kacunduk malih sareng Déwik!

Cipta Déwi : Sampun ja kénten……Sakéwanten tiang sareng Déwa Agung sampun sué ma-
sawitra.

AA. Candra : Nggih sampunang nika malih raosangé!! Ngiring mangkin muspa.

124 Drama UDIANA SASTRA

Sesampuné wusan muspa, raris Cipta Déwi, Dék Ria, Tu Wulan sareng Anak Agung
Candra budal. Gelisang cerita, ring rahina soma Cipta Déwi kacunduk malih sareng Anak
Agung Giri Putra. Nanging sané mangkin Anak Agung Giri Putra sané dumunan mapita-
kén.

AA. Giri Putra : Swastyastu… punapi gatrané Déwik? Lakar kija niki?

Cipta Déwi : Yé.....swastyastu mawali. Wénten angin napi niki, Déwa Agung dumunan
mapitakén sareng tiang. Niki, tiang jagi ke warung nika numbas dupa.

AA. Giri Putra : Ampura nggih, gelah sampun lali sareng Déwik!

Cipta Déwi : Inggih nénten kenapi nika…..

AA. Giri Putra : Nggih….suksma!!!! tiang dumunan nggih.

Cipta Déwi : Inggih ngiring Déwa Agung.

Raris makakalih budal. Kacrita mangkin sampun abulan makeloné. Sangkaning Ida
Anak Agung Giri Putra sabilang dina makunyit dialas (matemu) sareng Cipta Déwi, sering
melancaran sareng kalih. Raris “mawayang gadang” (pada-pada tresna). Sangkaning tresna
sané sujati, ring dija wénten Anak Agung, pastika wénten Cipta Déwi. Adung pisan nyalanin
tresna sareng kalih.

AA. Giri Putra : Déwik, Meriki dumun paekin Bli! Wénten sane jagi katakénin!

Cipta Déwi : Wénten napi niki Bli? Dados serius pisan rasayang tiang?

AA. Giri Putra : Puniki Wik, sawireh sampun makelo iraga tusing ketemu, napiké Déwik sampun
madué gegélan?

Cipta Déwi : Gegélan??? Dados Bli metakén kénten? Emmm…. Durung Bli!

AA. Giri Putra : Duh.. Maseriak galang keneh bliné, Seken raos Déwiké ento?

AA. Giri Putra : Inggih Bli Agung! Sujatiné wénten napi niki?

AA. Giri Putra : Adi Ayu….. Sujatiné saking dumun rauh mangkin gelah tresna pisan sareng
adi. Sapunapi adi mangkin? Nyadia adi nerima tresnan bliné?

Cipta Déwi : Ampura ping banget Bli, titiang ten mresidayang!

AA. Giri Putra : Dados kénten napi sané mawinan asapunika?

Cipta Déwi : Dados pegatin bli raos tiangé, durung tiang wusan ngraos, tiang ten mresi-
dayang nolak tresnan bliné, santukan tiang sampun saking SMA mendem rasa
puniki. Sujatiné tiang masi tresna sareng bli!

UDIANA SASTRA Drama 125

AA. Giri Putra : Napi, dados nénten jelas gelah mirengang, tegarang orahang malih!!

Cipta Déwi : Sujatiné Tiang…..

AA. Giri Putra : Napi???

Cipta Déwi : Sujatiné Tiang masi tresna sareng Bli Agung!

AA. Giri Putra : Mimih…. bahagia pisan keneh bli mangkin, mirengang raos adiné sané tresna
tekening bli…. ngiring iraga nyalanin tresna sané sujati, sehidup semati.

Ring Puri Kasiman, Anak Agung Candra sedih mirengang indik pitresnan rakan
Idane sareng Cipta Déwi, saantukan ida tresna pisan sareng Cipta Déwi. Nanging Ida nént-
en prasida maosang isin keneh Idané. Raris Ida Anak Agung Candra ngrereh tur mapitakén
sareng rakan Idané. Drika raris sareng kalih ngamaosang indik kasujatian ortiné punika.

AA. Candra : Bli…..saja buka raos anaké di jalan, bli nyalanin tresna sareng Déwik?

AA. Giri Putra : Dija adi mireng baos buka kéto?

AA. Candra : nggih jujur gén Bli? Ten penting dija tiang mireng orta.

AA. Giri Putra : Nggih, beneh sajan to adi, Bli sareng Déwik pada-pada tresna!

AA. Candra : Dados buka kéto? Bli, kadén ibu sampun maosang, iraga nénten dados tresna
sareng anak jaba. Tiang sing setuju bli sareng Déwik!

AA. Giri Putra : Dados ten setuju?

AA. Candra : Nggih tiang ten setuju! ( masaut banggras).

AA. Giri Putra : Wénten napi adi émosi buka kéto? Ah… Bli nawang jani, adi tresna sareng

Déwik? ( sambilanga kedék)

AA. Candra : Inggih Bli, tiang tresna pisan sareng Déwik, pegatang mangkin tresnan Bliné
sareng Déwik. Bli nénten pantes tresna sareng Déwik.

AA. Giri Putra : Yééh… ané penting Déwik masi tresna sareng Bli!

AA. Candra : Pegatang pokokné Bli, pegatang!!! (lantas magedi)

Saantukan jengah kayun Idané, raris Anak Agung Candra masadu sareng biang
Idané, ngenenin indik pitresnan rakané sareng Cipta Déwi, sané malianan kasta (Ten kacri-
tayang). Waluya maadin kuud raris biang Idané marasa jengah sareng putran Ida. Irika
raris Ida anak Agung Diah Tantri masadu arep sareng Anak Agung Giri Putra.

AA. Diah Tantri : Cening…cening bagus meriki dumun, wénten sané takénang ibu sareng cening.

126 Drama UDIANA SASTRA

AA. Giri Putra : Indik napi Bu?

AA. Diah Tantri : Saja buka raos adin ceningé… cening magegélan sareng anak jaba?

AA. Giri Putra : Inggih, yakti pisan Bu! ( masaut dabdab)

AA. Diah Tantri : Yéé… Déwa Ratu!!! ( tengkejut ningeh raos putrané). Nah kéné cening, sané
mangkin Ibu ngidih mangda cening ngamegatang tresnan ceningé sareng anak
luh totonan! Ingetang cening keturunan puri, nénten dados masanding ngajak
anak jaba.

AA. Giri Putra : Ampura Bu,…tiang nénten presida ngamegatang tresnan tiangé sareng Déwik,
wiréh tiang tresna pisan Bu.

AA. Diah Tantri : Napi!!!Tresna orahang cening? ( ngomong banggras). Sampun wanén cening
nglawan Ibu ulian anak luh totonan?

AA. Giri Putri : Ampura Bu, boya je tiang bani alpaka, nanging tiang sampun adung sareng
Déwik.

AA. Diah Tantri : Nah…lamun buka keto Ibu nerima, kéwala eda cening ngenjek tanah puri
puniki! Magedi suba cening, alih anak eluh totonan!!! ( Ngomong sambilanga
ngeling)

AA. Giri Putra : Nggih, tiang lakar magedi uling puri, boya ja tiang nénten tresna kapining Ibu,
nanging tiang tusing terima tresnan tiangé kapegatang, sangkaning béda kasta.

Sesampun putran Idané, Anak Agung Diah Tantri marasa sungsut manah Idané, tur
nangis sabilang wai. Inggih gelisang carita, sané mangkin Cipta Déwi makamben disunduk
(maselselan tur mapangenan ring déwék). Ipun setata bengong padidian.

Cipta Déwi : Duh Déwa Ratu Bhatara, Dados buka kéné pajalan hidup tiangé, tiang tus-
ing ngelah rerama apa buin arta brana, risampuné wénten anak lanang sané
ngaénang hidup tiangé bagia, mangkin nénten karestuin sangkaning béda kasta.
Napi menawi iwang tiang dados jadma???

Irika raris sawitrannyané, Dék Ria sareng Tu Wulan maekin Déwik tur mapita-
kén napi sane ngaranayang Déwik sedih buka jani. Déwik raris nyritayang tresnané sané
mawelat kasta sareng Anak Agung Giri Putra, sambilanga nangis.

Dék Ria : Wénten napi Wik? Dados “makamben disunduk” maselselan uli tuni?

Tu Wulan : Ae Déwik, nak kenapa né? tingalin ja muané nyak cara sesawangané “kadi
tunjung tan pawarih” jek layu ludus. Nah tegarang adéng-adéng critayang
wénten napi sujatiné? Nyén nawang tiang sareng Dek Ria nyidang nulungin!

UDIANA SASTRA Drama 127

Cipta Déwi : Aduhh…..kénken kadén nénénan, tiang kadi “mablauk ngindang” ngapung
tresnan tiang sareng Bli Agung Giri!

Dek Ria : Ngapung Wik? Dados tiang ten ngerti?

Cipta Déwi : Tresnan tiang ten karestuin, wiréh tiang sareng Bli Agung béda kasta.

Tu Wulan : Dados mabalik kuri, kadén uli pidan suba cara “mabatun buluan” , setata ma-
mesik, kema mai setata ajak dadua.

Cipta Déwi : Ento suba Wulan, Ibun Bli Agung Giri ten setuju, putran Ida masanding sareng
anak jaba.

Dek Ria : Yéé … ané penting kan pada-pada tresna!!!

Cipta Déwi : Beneh buka raos Dék Ria, sakéwala jani masalah kasta sané ngawelatin tres-
nan tiangé.

Tu Wulan : Kéné Wik, iraga suba pada-pada ngaba prinsip. Ten wénten jadma sané pateh,
yén indayang tiang cara wewangsalané ”celebingkah betén biu”, “belahan pané
belahan paso”, gumi linggah ajak liu ada kéné ada kéto. Sampunang Wik sang-
saya.

Cipta Déwi : Men kénkénang jani baan tiang madaya?

Dek Ria : Nah sabar malu Wik, jalanin malu. Ané penting suba ada tresna sané ngiket.
Yén suba biu misi tepung magoréng utawi jodoh, Wik pasti “matalin radio”
sareng Anak Agung Giri.

Tu Wulan : Napi matalin radio Dék? Napi nika Dék?

Dek Ria : Yéé… Wulan jék mabalik kuri, ngantén artiné Lan!

Tu Wulan : O oo… saja to Wik, kasta tusing dadi alasan, ané penting pada tresna.

Cipta Déwi : Inggih,, suksma timpal-timpal! Tiang sampun tenang mangkin.

Dék Ria : Jani tiang sareng Tu Wulan mapamit malu!!

Cipta Déwi : Nggih, durusang.!!!

Raris Dék Ria muah Tu Wulan ngarereh Anak Agung Giri Putra. Irika sareng kalih
nyritayang indik isin keneh Cipta Déwiné, (ten kacritayang). Wusan punika, raris Anak
Agung Giri Putra ngencolang ngerereh Cipta Déwi, Irika Ida nyingakin Cipta Déwi sedeng
mapangenan, sahasa maselselan.

AA. Giri Putra : Adi ayu Cipta Déwi, sané sanget sayangang bli, sampunang adi suman-

128 Drama UDIANA SASTRA

dang saya, adi pinaka jiwatman bli. Yadiastun béda kasta, ento sing ja dadi
halangan.

Cipta Déwi : Yéning iraga pada tresna, tusing ja ngitungang apa-apa.

Agung Giri + Déwik : Jalan jani buktiang, Iraga pada tresna, boya ja tresnan iragané, ulian
memaksa, tresnan iragané , mula tresna sujati, sané tumbuh ulian dasar
hatiné suci.

AA. Giri Putra : Wénten napi niki adi? Yén indayang bli cara “madon

Klentang” enduk lélor. Napi sujatiné sané banget sebetang adi?

Cipta Déwi : Puniki Bli Agung, tiang tresna pisan sareng Bli, tur sampun “madamar

di carik” , matunangan sareng kalih. Nanging biang Beli Agung nénten

setuju tiang sareng Bli Agung magegelan. Tiang sedih mireng Bli Gung

sampun “togog krétain” , kausir saking puri sangkaning tresna puniki.

AA. Giri Putra : Sampunang adi sungsut tur sengsaya, Bli seken-seken tresna sareng adi.

Cipta Déwi : Yakti Bli Agung???

AA. Giri Putra : Nggih,, Tresnan tiang wantah tresna sujati adi!!!

Cipta Déwi : Inggih…. yéning asapunika, tiang bagia pisan! Tiang pacang nuut

pajalan bliné.

Inggih irika raris AA Giri Putra sareng Cipta Déwi karaketin antuk tresna sané su-
jati. Yadiastun nénten karestuin olih Ida Anak Agung Diah Tantri, nanging Ida tetep pageh
nyalanin tresna tur hidup bagia.

Inggih wantah sekadi asapunika sane prasida aturang titiang, yening wénten sané ten
manut ring kayun Idané. Tiang nunas geng rena sinampura. Ngiring sareng sami ajegang
Bali tur lestariang budaya Baliné antuk melajahin bahasa Bali. Inggih puputang titiang an-
tuk parama santi.

Om Santi Santi Santi Om

UDIANA SASTRA Drama 129

Pidabdab 3. Kerta Basa Artos Kruna

No Kruna
1. sawitra
2. sangsaya
3. mawelat
4. tambusin
5. masanding
6. sungsut
7. paso
8. jengah
9. sebet
10. banggras

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén

Indayang cawis pitakén ring sor, nganutin drama ring ajeng!
1. Napi murdan drama Bali modéren ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
2. Kudang diri tokoh sané wénten ring drama ring ajeng? Indayang carca wastan to-
kohnyané!
...........................................................................................................................................................
3. Sira wastan tokoh sané kacritayang saling tresnain?
...........................................................................................................................................................
4. Napi mawinan A.A. Giri Putra kausir saking puri?
...........................................................................................................................................................
5. Sira wastan arin A.A. Giri Putra?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Drama Bali Modéren

5.1 Teges Drama Bali Modéren

Drama inggih punika karya sastra indik
kahuripan manusa sané madaging bebaosan ri
sajeroning para pragina miwah kasolahang ring
ajeng para pamiarsanyané (Budianta,dkk, 2002).
Ring kasusastraan Bali modéren, drama pinaka silih
tunggil karya sastra sané akéh polih panglilmbak
saking sastra Indonésia miwah sastra Barat. Drama
ring kasusastraan Bali modéren kakaryanin manut
kahanan sosial krama sané nganutin panglimbak https://itikbali.files.wordpress.com/2010/05/drama-ws.jpg

130 Drama UDIANA SASTRA

jagat, sakéwanten wénten taler drama Bali modéren sané kakaryanin saking nedun (adaptasi)
saking crita-crita Bali tradisional sané modifikasi. Akéh sané maosang drama modéren puniki
mapaiketan sareng seni teater.

Yéning selehin saking kawéntenan drama ring kasusastraan Bali modéren, drama puniki
sayan nglimbak duk kawéntenang séwamara sané kamargiang Balai Penelitian Bahasa Singaraja
ring warsa 1977. Raris wusan séwamara punika kamedalang cakepan sané mamurda Kembang
Rampe Kasusastraan Bali Anyar, wewidangan 2. Cakepan puniki madaging makudang-kudang
nasakah drama sané dados jayanti ring séwamara punika. Kawéntenan drama Bali modéren nénten
dados kapasahang ring kawéntenan sewamara-sewamara sané sampun kamargiang olih pamréntah
punika. Santukan saking séwamara puniki raris medal pangawi naskah drama Bali modéren, mi-
wah medal sekaa drama sané nénten wantah nglimbakang drama tradisional kémanten.

5.2 Cecirén Drama Bali modéren
Drama Bali modéren madué cecirén sané minayang drama Bali modéren ring drama Bali tra-

disional. Céciréné puniki dados bantang rikala jagi makarya drama Bali modéren. Cécirén drama
ring sastra Bali modéren inggih punika:

a. Nganggé naskah jangkep
b. Nganggén sutradara
c. Busana campuran( adat Bali lan modern)
d. Tabuh campuran tradisional Bali lan musik modern
e. Daging cerita ngeninin indik kahanan jagate mangkin
f. Basa sané kaanggén basa campuran
g. Genah masolah( setting pamentasan): bebas nganutin daging cerita

5.3 Tata Cara Nyolahang Drama Bali Modéren
Mangda becik lelampahan drama sané jagi kabaktayang, patut mlajahin indik tata cara (teknik)

maktayang drama. Pamargin latian nyolahang drama patut tegepin sareng sekaa drama sané sareng
masolah. Patut wénten rerincikan dudonan latian minakadi: ngungguhang genah latihan, dina napi
latihan, mangda sami pragina (pemain) rauh, mangda kaperluang sami sané pacang manggé sam-
pun kawéntenang miwah ngraosang parindikan satuané (naskah) sané pacang kalampahang.

Punika mawinan patut pisan wénten latihan sané nganutin kadi puniki.

a. Latian I (kapertama)
Latian ngwacén naskah mangdané para pragina (pemain) uning indik tokoh miwah

UDIANA SASTRA Drama 131

penokohan sané pacang kaigelang utawi kasolahang.
Mangda para pragina tatas uning ring lelintihan satua dramané punika.
Latian ngwacén ring tengahing ati miwah ngwacén nganggé suara keras.
b. Latian II (kaping kalih)
Latian ngwacén nganutin watek solah tokoh sané jagi kasolahang.
Upami: Ngraos nganutin panees (tekanan)

Ngraos nganutin solah (situasi) gedeg galak, sedih, bangras, miwah sané lianan
Ngraos nganutin tabuh (logat) sané patut
Latian ngwacén miwah ngraos mangda anut sakadi sarahina nanging marupa madra-
ma-drama.
c. Latian III (kaping tiga)
Latian ngraos nanging nénten nganggén naskah utawi ngapalang lelampahan satua
Latian nganggén gerak-gerik, nganutin naskah drama
Latian malinggih utawi ngatur genah kalangan (penempatan posisi ruangan)
d. Latian IV (kaping pat)
Latian nganggén busana kadi mungguh ring lelampahan drama
Wusan puniki raris masesolahan ring tengahing kalanga (panggung)
e. Masesolahan miwah malelampahan drama.

Pidabdab 6. Pituduh

Indayang makarya skema indik pamargin tata nyolahang drama. Raris makarya skema
pragina (tokoh) sané pacang masolah ring drama punika.

132 Drama UDIANA SASTRA

Palajahan II Drama Bali Tradisional

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)

Tiosan ring malancaran, akéh pamargi tiosan ngarereh hiburan anggén ngalimurang manah
tatkala sampun wusan ngamargiang pakaryan sarahina, silih tunggilnyané mabalih drama. Duké
nguni sadurung wénten tv utawi teknologi tiosan sané sampun maju sakadi mangkin, anaké akéh
ngarereh hiburan antuk mabalih drama sané kawéntenin ring jaba puri utawi wantilan pura tatkala
wénten piodalan, upacara miwah acara tiosan. Drama ngranjing ring soroh babalihan sané prasida
anggén nglimurang manah. Mangda alit-alité tatas uning indik drama punika, indayang cawis pi-
takén ring sor puniki!

1. Napi alit-alit nonton drama Bali?

2. Ring dija naenin nonton drama?

3. Sira manten pragina sané kauningin ring drama Bali?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks Drama Bali Tradisional
Indayang wacén téks drama ring puniki mangda alit-alité uning indik drama Bali tradisional!

(Caritayang ring puri Dhaha, ring jaba tengah puriné panyeroané I Dadap sedek iteh mar-
eresik saget rauh Putri Raja sareng sawitran Idané I Manik Lara)

I Dadap : Ratu Déwa Agung istri, sapasira ngiringang Cokoridéwa?

Putri Raja : I Bli Madé, timpal tiangé.

I Dadap : O…..kénten?

Patih Agung : Ratu Déwa Agung istri, sira puniki? Sira Wastan ipun?

Putri Raja : Né tuah timpal gelahé paman. Madé Manik Lara adanné

Patih Agung : Ih Cai Manik Lara, sinah wong alas cai ya? Tegakang iban cainé! Di puriné,yen

kadén cai benya?

Manik Lara : Inggih nawegang, nunas ampura titiang Ratu Déwa Agung.

Patih Agung : Ratu Déwa Agung petang iba!!! Sing kena ben ci jeneng jlema?

I Dadap : Ih Manik Lara, tingalin anaké malu jenengné. Yén kéne jenengné, Gusti Patih

suba adanné. Gusti Patih keto abeté!

Patih Agung : Ih Dap, eda lumbara bunguté mapeta!

I Dadap : Inggih ampura! Iwang titiang. Mawinan yén sampun marasa madué linggih

singgih, sampunang mabaos sane kasar!

Putri Raja : Saja to paman. To nguda kasar kaketo paman ngraos?

Patih Agung : Ratu Déwa Agung Istri, pacang napi cokor idéwa makta jadma pacul kadi niki

ka puri? Cokor idéwa kadén putri luwih, putran tedung jagaté iriki?

Putri Raja : Paman, sing pesan paman ngelah pangrasa? Kénkén patutné iraga marep kén

sesamén manusa? Bes majaegan ia manusa, kadirasa buron patut sayangin

patut tresnain.

Patih Agung : Ratu Déwa Agung. Titiang prakanggé iriki,patih senapati agung titiang iriki.

Sampun akeh tis panesé sané naén rasayang titiang. Mawinan purun titiang

matur pawungu.

UDIANA SASTRA Drama 133

Putri Raja : Gelah sing mapisalah tekén tegak pamané. Sakéwala pangidih gelahé, eda

paman kasar tekén anak lén! Yéning paman kasar tekén sawitran gelahé, patuh

tekén paman tusing bakti marep paukudan gelah.

Patih Agung : Inggih-inggih, titiang nunas ampura Ratu Déwa Agung.

Permaisuri : (rauh raris matakén) Wih, cening. Cening ayu…Unduk apa ento keratang

cening ngajak I Paman Agung?

I Dadap : Puniki Ratu Déwa Agung, Ida Déwa Agung Istri, putran cokor idéwa mairingan

anak lanang rauh ka puri.

Permaisuri : O…….Kéto? Men nyén né ajak idéwa ning?

Putri Raja : Nawegang Ibu, niki wantah I Bli Madé, timpal tiangé sané ajak tiang nunas

ajah ring pasraman. Bli Madé Manik Lara wastan ipun. Bli Madé, niki sampun

ibun tiangé. Matur anaké Bli!

Manik Lara : Ratu Déwa Agung, durus aksi sembah baktin titiang! Ampurayang pisan yéning

panangkilan titiangé mawinan biuta ring puri! Titiang wit saking panepisiring

jagat druéné. Titiang mawasta Made Manik Lara, Ratu.

Permaisuri : O…..Kéto? Nah sing ja kénkén.gelah madué panjak liu. Dini ditu. Yén suba

nyak adung sang ngawe rat lawan panjaké makejang, kadén mula ento ané ulatiang ? ih Murni?

Luh Murni : Inggih titiang Ratu Déwa Agung.

Permaisuri : Jeg bengong nyai ningalin anak bagus?

Luh Murni : Inggih Ratu. Titiang kantun bajang tingting, sampun kantos amah barak ten

polih tunangan. Sira minab ten seneng nyingakin anak lanang bagus?

Permaisuri : Saja ja keto. Kema gaénang I Madé kopi malu!

Luh Murni : Inggih-inggih, titiang ngiringang.

Manik Lara : Sampunang Ratu, matur suksma, titiang nénten ngawédang.

Luh Murni : Napi gaénang tiang Bli Madé, teh nggih?

Permaisuri : Cening Ayu, men kénkén unduk ceningé nunas ajah di pesraman? suba

patutné suud jani?

Putri Raja : Sampun Ibu, nika mawinan titiang budal saha ngajak Bli Madé mariki, mangda

ipun uning puriné driki. Ibu, I Bli Madé puniki nénten kantun maderbé rerama.

Pedalem tiang ipun, sapunapi yening banggiang iriki ipun mamarekan?

Permaisuri : Dadi cening. Luung masi yén ia nyak. Apang ada ané sadina-dina mareresik di

taman.

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. ngiringang
2. pangrasa
3. sawitra
4. panepisiring
5. biuta
6. prakanggé
7. sang angawa rat
8. ngawédang
9. mamarekan
10. maderbé

134 Drama UDIANA SASTRA

Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor puniki nganutin teks drama ring ajeng!

1. Sira sané ngiring Putri Raja ka puri?
...........................................................................................................................................................

2. Sapunapi panampén Patih Agung ring Manik Lara?
...........................................................................................................................................................

3. Sira punika Manik Lara?
...........................................................................................................................................................

4. Napi mawinan Putri Raja duka ring Patih Agung?
...........................................................................................................................................................

5. Basa napi sané kaanggén Manik Lara rikala matur ring Permaisuri?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5. Pangresep Indik Drama Bali Tradisional

5.1 Teges Drama Tradisional

Drama tradisioanal ring Bali wantah drama sané sampun katami saking nguni ring
Bali. Drama tradisional puniki akéhan nyaritayang indik kawéntenan ring puri (istana sentris).
Lelampahan sané kaambil akéhan saking carita Panji sané kantun nganutin agem-ageman saking
Jawi. Drama tradisional puniki akéhan sané madaging gending utawi nembang sambil masolah.
Dadosné, tiosan ring wikan masolah, sekaa drama Bali tradisional puniki wikan taler ring
matatembangan.

Santukan sampun panglimbak jagat sané sayan modéren, drama Bali tradisional puniki
nénten malih kasenengin utawi sayan rered kawéntenannyané. Wénten makudang-kudang drama
Bali tradisional sekadi Arja, Gambuh, Prembon, Wayang Wong, miwah sané tiosan.
5.2 Cecirén Drama Tradisional

Drama tradisional madué makudang-kudang cecirén sané minayang ring drama modéren.
Cecirén ring drama tradisional inggih punika:

Naskah merupa ringkesan ring asapunapiné nénten nganggén naskah

Nénten nganggé sutradara

Busana adat Bali

Tabuh Bali tradisional

Daging cerita ngeninin indik kahanan puri utawi aab jagaté nguni

Basa sané kaanggén Basa Bali miwah Kawi

Genah masolah (setting pamentasan): panggung tradisional

UDIANA SASTRA Drama 135

5.3 Anggah-ungguhing Basa Nyolahang Drama Tradisional
Santukan marupa drama tradisional sané kantun karaket antuk kawéntenan cerita-cerita panji

utawi cerita indik kahanan puri, sampun pastika anggah-ungguhing basa sané kaanggén nganutin
anggah-ungguhing basa Bali kadi tradisional. Makudang-kudang tata-titi basa sané kaanggén rika-
la nyolahang drama tradisional, inggih punika:

Parekan miwah parekan miwah panyeroan miwah panyeroan nganggé basa andap
miwah basa kasar
Parekan / panyeroan matur ring pepatih nganggén basa alus miwah madya
Parekan/ panyeroan matur ring sang prabu nganggén basa alus
Pepatih ring sang prabu nganggé basa alus
Pepatih ring parekan nganggé basa andap
Prabu ring parekan nganggé basa kapara miwah kasar
Prabu ring para sametoné nganggé basa alus miwah andap
Rikalaning kroda sami sering nganggé basa kasar.

Pidabdab 6. Pituduh Ngraga

Indayang dagingin bebaosan saking gambar-gambar ring sor puniki manut improfisasi soang-
soang. Bebaosané sané kakaryanin mangda nganutin tata basa sané kaanggén ring drama
tradisional.

3 12

1 ........................................................................................................................................................
2 ........................................................................................................................................................
3 ........................................................................................................................................................

136 Drama UDIANA SASTRA

12

1 ........................................................................................................................................................
2 ........................................................................................................................................................

1
2

1 ........................................................................................................................................................
2 ........................................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Drama 137

Pidabdab 7. Pituduh Kelompok

Indayang solahang drama modern utawi drama tradisional ring ajeng. Rikala nyolahang drama
mangda makarya kelompok. Soang-soang kelompok pacang makarya penilaian majeng ring kelom-
pok sané polih giliran masolah. Dagingin antuk tanda (√) tabel ring sor puniki pinaka panuréksan
ring sametoné sané nyolahang drama!

No Uger-uger Nyolahang Drama Becik Kirang Becik
1 Wirasa (penguasaan karakteristik tokoh)
2 Wirama, mabaos nganutin panees, solah miwah

tabuh (vokal)
3 Kawagedan masesolahan (penguasaan panggung)

Pidabdab 8. Ringkesan

Drama inggih punika karya sastra indik kahuripan manusa sané madaging bebaosan
ri sajeroning para pragina miwah kasolahang ring ajeng para pamiarsanyané. Drama ring bali
kakepah dados kalih, inggih punika drama Bali tradional miwah drama Bali modéren. Drama
Bali tradisional puniki lelampahannyané pastika sampun mapaiketan ring carita-carita Ramayana,
Mahabrata, utawi carita Panji. Drama Bali modéren nglimbak ring Bali sesampuné kamargiang
séwamara. Yening indik lelampahan, drama Bali modéren akéhan ngambil lelampahan manut
kahanan sosial krama Baliné sané mangkin.

Áji]osËÓ pni ksuniÑ;r¾ ¾&khru ipn/.
Aji Sastra Pinaka Sundih Ring Kauripan

138 Drama UDIANA SASTRA

BAB IX

PARIBASA BALI

Kompeténsi Dasar

3.9 Memahami dan menerapkan
Paribasa Bali (cecimpedan, ce-
cangkriman, wewangsalan, mi-
wah bebladbadan) dalam wa-
cana dan komunikasi

4.10 Memproduksi wacana singkat
menggunakan paribasa Bali se-
cara lisan atau tulis

Indikator

3.9.1 Nlatarang teges paribasa Bali
3.9.2 Nlatarang soroh paribasa Bali
3.9.3 Ngrereh conto paribasa Bali
3.9.4 Makarya bebaosan sané

madaging paribasa Bali
4.10.1 Makarya wacana antuk pariba-

sa Bali

Palajahan I Paribasa Bali (Cacimpedan miwah
Cecangkriman)

Pidabdab 1. Ngwangun Pangresep (Apersepsi)

Sajeroning kahuripan krama Bali, wénten bebaosan sané katah kaanggén rikala magegon-
jakan utawi mabebaosan sarahina. Bebaosané puniki kawastanin paribasa Bali, sané nénten ja
banget matiosan sareng pribahasa bahasa Indonesia. Rikala nganggén paribasa puniki, pastika
sampun kahanan mabebaosané nénten kahanan sané serius. Paribasa puniki akéh kaanggén rikala
magegonjakan utawi rikala mapalalianan ri pantaraning para yowana. Para alit-alit taler nganggén
paribasa pinaka silih tunggil piranti rikala madolanan. Akeh paribasa Bali sane ngranjing ring pla-
lianan tradisional, punika mawinan alit-alit sané seneng maplalianan pastika sampun uning ring
paribasa Bali. Niki silih tunggil pamargi sané prasida ngawinang paribasa Bali setata kanggén,
nénten punah ring panglimbak jagat sané sayan nénten prasida katepasin.

Pinaka pangawit paplajahan paribasa Bali puniki ngiring alit-alité nyawis pitakén ring sor
puniki:

1. Ring dije naenin mirengang paribasa?
2. Paribasa napi manten sané naenin kapirengang?
3. Napiké paribasa kantun patut lestariang?

Pidabdab 2. Ngwacén Téks

Tosning Dadap Tosning Presi

Kocap wénten katuturan satua Jero Dukuh ring Kadampal. Dané madué rabi kekalih, rabin-
né sané duuran madué oka akutus, asapunika taler sané alitan taler madrebé oka akutus. Okané
sané duuran kawastanin I Tosning Dadap, sané alitan kawastanin I Tosning Presi olih ajin danéné.
Sampun pada duur, makasami okan-okan Jero Dukuh Kadampal kaanggén ilén-ilén sesolahan
antuk ajin danéné. Duaning asapunika, kocap Jero Dukuh Kadampal makéhan madué ilén-ilén
sesolahan yén bandingang ring Ida Betara Mahadéwa ring Gunung Agung.

Kasuén-suén, wénten arsan Ida Betara Mahadéwa ring Gunung Agung pacang ngarsaang
okan Jero Dukuh sané mawasta I Tosning Dadap kalih I Tosning Presi mangda ngayah ngaturang
ilén-ilén sesolahan ka gunung. Sampun kantos ping kalih Ida Betara Mahadéwa madedauhan pa-
cang ngarsayang okan Jero Dukuh mangda prasida ja ngayah ngaturang ilén-ilén taler nénten
kaaturang okan danéné antuk dané Jero Dukuh. Wau ping tigané wau raris kaaturang okanné ring
Ida Betara turmaning madaging sarat gumanti Ida Betara micayang Kumalageni ring Jero Dukuh.
“Yén wantah Betara ngarsayang pianak titiangé maka nembelas, ilén-ilén Paduka Betara sané
maparab Kumalageni taler pacang pamitang titiang, yén nénten Betara lédang titiang taler nént-
en pacang ngaturang pianak titiang!” Atur Jero Dukuh ring Ida Betara Mahadéwa. Betara raris

140 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

muwus, “Yén tuah kéto, jalan anggon toh, né ada raos pingit, yén tuah bakat baan I Dukuh nebag http://4.bp.blogspot.com/-AGgo2rsHum8/VgqnYcimp_I/AAAAAAAAESI/TTGJwQUiUNE/
tur prasida Dukuh ngasahin gunung palinggihan Manirané, juang ento Kumalageniné. Sakéwa- s1600/c7703d826297d0830cd7858e7d3cc564.jpg
la yan tusing bakat baan Dukuh nebag daging pakayunan Manirané, pianak Dukuhé makadadua
juang Manira tur gunung Dukuhé lakar punggel Manira buin apangked.” “Inggih titiang ngiring,
sakéwanten mangda Ida Betara taler lédang micayang linggih Idané ring titiang dipét titiang prasi-
da nebag cecimpedan Palungguh Betara,” asapunika atur dané Jero Dukuh. Ida Betara raris ngan-
dika, “Nah, yan tuah kéto Manira cumpu, jalan jani kawitin tetebagané. Dukuh maluan mesuang
raos, Manira lakar nebag!” Asapunika pawuwus Ida Betara ring Jero Dukuh Kadampal.

Jero Dukuh Kadampal raris ngaturang
cecimpedan ring Ida Betara Mahadéwa, “Inggih
Ratu Palungguh Betara, lédangang Ida muwus
atur titiang, napi sané mawasta béngkot ping
kalih, bunter apisan?” Dados kamemegan Ida
Betara Mahadéwa wau polih atur sakadi baos
dané Jero Dukuh, sué Ida nénten medal pangan-
dika. Gelisin crita, rauh Ida Begawan Wrespati
saking singid pisereng pacang ngaturang un-
teng artos baos Jero Dukuh Kedampal ring Ida
Betara, “Inggih titiang nguningang ring linggih
Ida Betara, punika sané mawasta béngkot ping
kalih, bunter apisan, sasih punika Ratu. Ri
tatkala tanggal, béngkot apisan, ri tatkala pan-
gelong, béngkot malih apisan. Dadosnyané ping
kalih sampun béngkoté. Samaliha, bunter apisan
punika ri tatkala purnama.” Déning asapunika, lédang pakayunan Ida Betara ring Gunung Agung
santukan wangdé kakaonang olih I Dukuh. Raris Betara ngwastanin baos I Dukuh, “Dukuh, yan
kapikayun baan Manira, kéné artin cecimpedan Dukuhé totonan. Ento sing ja ada lén unduk sasih
lan bulan. Tanggal béngkot acepok, pangelong béngkot acepok, dadi pindo béngkoté, bunter ace-
pok di purnamané.” Miragiang pawuwus Ida Betara kadi punika, I Dukuh Kadampal kamemegan
duaning sampun majanten antuk Jero Dukuh ragan dané pacang kakaonang macecimpedan antuk
Ida Betara Mahadéwa tur ngaturin Ida Betara mangda gelis ngamedalang cecimpedan.

Duaning Jero Dukuh ngaturin Ida Betara mangda gelis ngamedalang cecimpedan, Ida
Betara raris ngamedalang cecimpedan, “Nah, apa madan I Dakah mabuah I Dikih, I Dikih
mabuah I Dakah?” Ten keni kocap antuk dané Jero Dukuh ngartos cecimpedan Ida Betara, saha
dané matur nguningayang ragandané sampun kaon. Ida Betara ring Gunung Agung ngandika,
“Nah, lamun kéto kalah I Dukuh, Manira jani ngadanin, I Dakah totonan madan gedé, I Dikih
madan cerik. Dadinné, I Gedé mabuah cerik, madan bingin. I Dikih mabuah I Dakah ento i cerik
mabuah i gedé ento tabuan adané.”

UDIANA SASTRA Paribasa Bali 141

Jero Dukuh Kadampal nénten prasida matur malih tur gelis nyawis pawuwus Ida Betara
ring Gunung Agung saha atur, “Déning titiang sampun kaon, nénten prasida titiang nyawis pawu-
wus Betara, mangkin lédang Ida ngambil pianak titiang I Tosning Dadap Tosning Presi pacang
aturang titiang sangkaning manah suci nirmala ring bukpadan Betara.” Ida Betara ngandika, “Nah
mapan suba Dukuh kalah Manira lakar nganggon pianak I Dukuhé ilén-ilén ri tatkala ada pioda-
lan di pura,” asapunika pawuwus Ida Betara Gunung Agung ring dané Jero Dukuh. Duaning I
Dukuh Kadampal sampun kaon, sané mangkin kacritayang Ida Betara ring Gunung Agung mung-
gel Gunung Kadampal punika, mawinan banget soran ring Gunung Agungé. Samaliha, I Tosning
Dadap kalih I Tosning Presi kambil antuk Ida Betara. Tosning Dadap Tosning Presi kantos man-
gkin dados ilén-ilén Ida Betara.

Olih Wayan Suardiana

Pidabdab 3. Kerta Basa

Indayang rereh artos kruna sané ring sor puniki. Ngrereh artos kruna puniki pinaka silih tunggil
pamargi mangda sayan nincap kawruhan alit-alité ring kosa basa Bali.

No Kruna Artos Kruna
1. ilén-ilén
2. madedauhan
3. lédang
4. apangked
5. singid
6. pawuwus

Kegiatan 4. Nyawis Pitakén
Indayang cawis pitakén ring sor puniki manut wacana ring ajeng!

1. Napi sané kaarsayang olih Ida Betara Mahadéwa ring Jero Dukuh Kadampal?
...........................................................................................................................................................

2. Akuda akéhné Jero Dukuh Kadampal madué putra?
...........................................................................................................................................................

3. Napi sarat Jero Dukuh Kadampal rikala pacang matoh matebagan cecimpedan sareng Ida
Betara Mahadéwa?
...........................................................................................................................................................

4. Napi mawinan Ida Betara Mahadéwa mresidayang nyawisin pitakén Jro Dukuh
Kadampal?
...........................................................................................................................................................

5. Sira sané pamuputné kaon ring matebagan cecimpedan punika?
...........................................................................................................................................................

142 Paribasa Bali UDIANA SASTRA

Pidabdab 5. Pangresep Indik Paribasa Bali

5.1 Teges Paribasa Bali
Paribasa Bali inggih punika rerasmén basa pinaka panglengut bebaosan utawi gegonjakan

sané kanggén piranti ngwedar daging pikayunan, nganggén imba-imba. Ri kala maosang kahanan
jadma, kaimbayang antuk kahanan barang utawi buron. Puniki pacang prasida ngwetuang pakayu-
nan seneng, jengah, duka, utawi éling.

Kawéntenan paribasa Baliné ngranjing ring susastra tutur ‘lisan’, rauh mangkin kantun
maurip. Ketut Ginarsa (1985) maosang nganggén murda Paribasa Bali sané kamedalang antuk
Balai Penelitian Bahasa Singaraja. Wayan Simpen, A.B (1982) maosang nganggén murda Bhasita
Paribasa, kamedalang antuk PT. Mabakti Denpasar, Nengah Tinggen (1988) nganggén murda
Anéka Rupa Paribasa Bali, kamedalang antuk Percétakan Rhika Dewata Singaraja

5.2 Cacimpedan
Silih tunggil paribasa Bali sané kantos mangkin sering kawigunayang inggih punika ce-

cimpedan. Cacimpedan yéning rerehang ring Bahasa Indonesia nika pateh sekadi teka-teki.
Cacimpedan puniki anggén pangulir budi, mengasah otak rikala magagonjakan utawi macanda. Ce-
cimpedan puniki katah kaanggén rikala ngamargiang plalianan utawi dolanan. Cecimpedan mawit
saking kruna lingga ‘cimped’, artinipun: bade (takeh), polih pangiring ‘an’, dados cimpedan, raris
kadwipurwayang, dados cacimpedan, artinipun bade-badean. Cacimpedan puniki sampun ketah
utawi lumrah, kariinin antuk lengkara pitakén, “Apaké......?” Lengkara pitakéné puniki pinaka
cihna yéning sané kabaosang punika wantah cecimpedan.

Ring sor puniki imba cecimpedan sané ketah kanggén rikala mabebaosan:

Apaké méméné matujuang panakné nguber? (bedil/tulup)

Apaké méméné nongos panakné nguyak tai? (ngulig boréh)

Apaké masisik naga majempong ratu? (manas)

Apaké pagehan anaké ngenah pagehan iragané tusing? (gigi)

Apaké sorong jukung tarik bintang? (mamula padi diuma)

Apaké sampi cono mapalu selat pundukan? (alis)

Apaké sampi abada seenan sing nyak amaha nanging batu amaha? (kutu)

Apaké silak-siluk nomplok lelipi selem? (anak nunun)

Apaké siap putih maguwungan kere? (buah salak)

Apaké ané kagelut idup ané ngelut mati? (angasan punyan nyuh)

UDIANA SASTRA Paribasa Bali 143


Click to View FlipBook Version