40 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ เอนกายกรกดเท้า พักตร์เหิน หาวแฮ หายที่ส้นลมเดิน ขัดข้อง นามอิษีศุขวัฒน์เจริญ ฌานเกิด ไผ่ฤๅ โลกย์เรียกสีสุกพ้อง ชื่อผู้เจริญฌาน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี อิษีศุขวัฒน์ ชาวบ้านเรียกท่านว่า “ษีศุข” แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับขา แอ่นอก แหงนหน้า ให้ส้นมือ กดลงบนฝ่าเท้า ท�าให้ลมเดินที่ส้นเท้า แก้โรคและอาการ ลมขังส้นเท้า ภาพที่ ๖ แก้ส้นเท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า -ช�ารุด/สูญหาย-
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 41 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ฤๅษีสี่ชื่อให้ นามนคร รามเอย อัจนะคาวีอักษร อะตั้ง พบชงฆ์เทิดถวัดกร สองไปล่ หลังนา แก้ขัดข้อเท้าทั้ง ป่วยท้องบันเทา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี อัจนะคาวี แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับเข่า ทับแข้ง หลังเท้าแนบพื้น ยืด แอ่นอก ตวัดแขนทั้งสองไปด้านหลัง ยกขึ้น ระดับหัวไหล่ ให้แขนยืดตรงหงายฝ่ามือขึ้น แก้โรคและอาการ ขัดข้อเท้า ปวดท้อง ภาพที่ ๗ แก้ปวดท้อง แก้ข้อเข่า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า -ช�ารุด/สูญหาย-
42 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระยุทอักขระไว้ นามยุท สืบอักษรตราบสุด สี่สิ้น นั่งสมาธิหัตถ์สัประยุทธ์ เศียรอีก แข้งนา เสมหะปะทะต้นลิ้น ล่งล้างล�าศอ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี ยุทธอักขระ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ แยกต้นขา มือข้างหนึ่งดัน ศีรษะ ให้ศีรษะดันสู้มือ มืออีกข้างหนึ่งดึงขา ขึ้นพร้อมกับให้ขาออกแรงต้านมือ แก้โรคและอาการ เสมหะในล�าคอ เสมหะปะทะต้นลิ้น ภาพที่ ๘ แก้เสมหะในล�าคอ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 43 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ เหยียดหัตถ์ดัดนิ้วนั่ง ชนเพลา แก้เมื่อยขัดแขนเบา โทษได้ ยาคะรูปนี้เอา ยาชื่อ ใส่เฮย ผสมสี่นักสิทธิ์ให้ ชื่ออ้างอยุธยา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี ยาคะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ชันเข่า ให้ต้นขาแนบชิดกัน เหยียด แขนทั้งสองข้างไปข้างหน้า ใช้มือข้างหนึ่งดัด ปลายนิ้วมืออีกข้างหนึ่ง แก้โรคและอาการ ลมในแขน ท�าให้เมื่อยขัดแขน ภาพที่ ๙ แก้ลมในแขน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
44 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ หัตถ์หน่วงนิ้วเท้าพับ ชงฆ์ชิด เพลาเฮย แก้สลักไหล่เพื่อพิษ ผ่อนน้อย วะตันตะตบะฤทธิ์ มฤครักษ์ ท่านแฮ มีแม่โคห้าร้อย หยาดน�้านมถวาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง นายปรีดาราช ชื่อฤๅษี วะตันตะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับขา ต้นขาทับแข้ง ใช้มือทั้งสองข้าง ดึงปลายเท้าทั้งสองขึ้น พร้อมยืดอกแอ่น แหงนหน้าขึ้น แก้โรคและอาการ สะบักหน้าจม ปวดสลักไหล่เพราะพิษลม ภาพที่ ๑๐ แก้สะบักหน้าจม ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 45 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน เสลขกามนามวิสุทธิก้อง ไตรภพ องค์แอ่นแหงนพักตร์ขบ เขม้นฟ้า กลับแขนกดขาทบ เน้นนิ่ง อยู่นา ลมเสียดสารพางค์กล้า ดับด้วยดัดเอง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระมุนีนายก ชื่อฤๅษี วิสุทธิ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คุกเข่า ให้เข่าชิดกัน หลังเท้าทั้งสอง ราบแนบพื้น เหยียดแขนทั้งสองข้างไป ข้างหน้า ในท่าหงายฝ่ามือกดปลายนิ้วมือไว้ บนหน้าตัก ล�าตัวแอ่นแหงนหน้า แก้โรคและอาการ ลมทั่วสารพางค์ ลมเสียดทั่วทั้งตัว ภาพที่ ๑๑ แก้ลมทั่วสารพางค์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
46 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ฤๅษีวชิระรู้ศาสตร์ สฤษดิ์กาย กบแฮ ชื่อเทพมณโทชาย มากชู้ แก้ลมเข่าขาตาย ตึงเมื่อย มึนเอย ท้าวหัตถ์ชันเข่าคู้ ท่าแม้นละม้ายสิงห์ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง หลวงชาญภูเบศ ชื่อฤๅษี วะชิระ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ไขว้ขา เท้าแขนทั้งสองข้างไว้ใต้พับ เข่า แขนยืดตึง แล้วยกเข่าขึ้นทั้งสองข้าง แก้โรคและอาการ ลมเข่าขาตาย มีอาการ ตึงเมื่อย ชา ภาพที่ ๑๒ แก้เข่าขาตาย ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 47 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน คุกเข่าส้นติดเข้า เข่าขยาย มือประทับกับเพลาหมาย มุ่งฟ้า ขัดขาขัดคอหาย ห่างเมื่อย ลงแฮ โรมสิงค์สิทธิ์ศักดิ์กล้า กล่าวนี้นามขนาน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระพุทธโฆษจาริย์ ชื่อฤๅษี โรมสิงค์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คุกเข่า แยกเข่าออก มือวางที่ตัก ยืดตัวตึงอกแอ่น แหงนหน้าขึ้นมองฟ้า แก้โรคและอาการ ขัดขา ขัดคอ ภาพที่ ๑๓ แก้ขัดขา ขัดฅอ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
48 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน โคดมมหาราชนี้ หนวดยาว ยุ่งนา นกกระจาบท�ารังราว กะวะไม้ แหงนหน้าท่าเรอหาว ยืนดัด หลังเอย แก้แน่นนาภีได้ อกด้วยดีเหลือ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระสมุห์จั่น ชื่อฤๅษี โคดม แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ย่อเข่า แอ่นหน้าอก แหงนหน้า ท�าให้ เรอ หาว แก้โรคและอาการ แน่นท้อง แน่นหน้าอก ภาพที่ ๑๔ แก้แน่นหน้าอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 49 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สมาธิขัดหัตถ์ยุดทั้ง เพลาเศียร สระสว่างแสลงลมเวียน ศิระเกล้า นามธะหะพระผู้เพียร ผนวชเนิ่น นานแฮ ธะอักษรควบเข้า เพิ่มให้นามกรุง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี ธะหะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ ไขว้ข้อเท้า มือข้างหนึ่งดันตัก มืออีกข้างหนึ่งดันศีรษะ (ลักษณะต้านกัน) แก้โรคและอาการ ลมเวียนศีรษะ ภาพที่ ๑๕ แก้ลมเวียนศีรษะ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
50 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ อิษีสิงห์หน้ามฤค ฌานมอด ม้วยแฮ สลบเพื่อนางฟ้ากอด ท่านนั้น ฟื้นองค์ครั่นครางออด ขาไหล่ ขัดเอย ยืนย่อบาทบีบคั้น เข่าทั้งโคนขา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริยัติ ชื่อฤๅษี อิษีสิงห์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ก้าวขาขวาไปข้างหน้าย่อเข่าลง ขาซ้าย ย่อลง ให้เท้าทั้งสองเหยียบพื้นเต็มฝ่าเท้า เอี้ยวล�าตัว พร้อมกับเหลียวมองไหล่ซ้าย ใช้ส้นมือขวากดเหนือเข่าขวา พร้อมทั้งใช้ มือ บีบ กด ขย�า นวดตั้งแต่หัวเข่า ขึ้นมา ถึงโคนขา ใช้ส้นมือซ้ายยันที่ขอบสะโพก แก้โรคและอาการ ขัดเข่า ขัดขา ขัดไหล่ (ท�าให้ขัดราวข้างตั้งแต่ หัวตะคากถึงรักแร้) ภาพที่ ๑๖ แก้เข่า แก้ขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 51 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน วรเชษฐแปลงเปลี่ยนข้อ ลิขิตสาร พระรถเรื่องโบราณ บอกแจ้ง ไสยาสน์เหยียดเครียดปาน ฉุดชัก ไว้แฮ แก้โรคไออกแห้ง เหือดให้เห็นคุณ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระเพชฎา ชื่อฤๅษี วรเชษฐ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านอนหงาย เท้าชิดกัน หายใจเข้า เหยียด แขนทั้งสองข้างขึ้นเหนือศีรษะ หงายฝ่ามือ ขึ้นให้ปลายนิ้วหันเข้าหากัน พร้อมทั้งเหยียด ปลายเท้าทั้งสองข้าง ให้ปลายเท้างุ้มลง แก้โรคและอาการ ไออกแห้ง ภาพที่ ๑๗ แก้โรคในอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
52 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน อัคนีเนตรนี้อัค- คีโชน เนตรฤๅ ยืนแย่อย่างยักษ์โขน ออกเต้น กางกรกดสองโคน ขานีด เน้นนอ แก้ตะคริวริ้วเส้น แต่แข้งตลอดแขน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง จ่าจิตรนุกูล ชื่อฤๅษี อัคนีเนตร แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน กางขาให้ห่างกันเท่าระยะหัวไหล่ แบะ เท้าให้หันส้นเท้าเข้าหากัน ย่อตัวแยกเข่า คล้ายท่ายักษ์โขน วางมือบนโคนขาให้ปลาย มือหันเข้าหากัน ใช้ส้นมือทั้งสองข้างกดเน้น ลงน�้าหนักลงไปแล้วนิ่งไว้ (หายใจเข้ากด หายใจออกคลาย) แก้โรคและอาการ ตะคริวแขน ตะคริวขา ภาพที่ ๑๘ แก้ตะคริวมือ ตะคริวเท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 53 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สวามิตคุกเข่าแล้ว เหลียวพักตร์ ผินแฮ วสิทธิเหยียบยันสลัก- เพชรเคล้น กรขวาจับบาทชัก เฉวียงฉุด แขนแฮ โรคตะคริวกล่อนเส้น หย่อนได้หลายเดือน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริยัติ ชื่อฤๅษี สวามิต และวสิทธิ แผนดัด/ท่าดัดตน ผู้ถูกดัด นั่งคุกเข่า เหยียดขาขวาไปด้านหลัง เอนตัวลงลักษณะท่านอนตะแคงซ้าย ผู้นวด ใช้ส้นเท้าเหยียบยันที่สลักเพชร พร้อมกับใช้ มือจับข้อเท้าและข้อมือดึงขึ้นพร้อมกัน แก้โรคและอาการ ลมตะคริว กล่อนเส้น เส้นในร่างกายชักขมวด และลมกระตุก ท�าให้เจ็บปวด ภาพที่ ๑๙ แก้ลมตะคริว ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
54 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ อิษีอุศัพเนตรเจ้า ต�าหรับ สรรพว่านประกอบกับ เวทใช้ ท้าวแขนพับเพียบทับ หัตถ์แอ่น องค์เอย แก้ทั่วสารพางค์ให้ เสื่อมสิ้นสรรพลม พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวศิริวงษ์ (สมเด็จพระบรมราชมหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์) ชื่อฤๅษี อิษีอุศัพเนตร แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับเพียบ (ขวา) เท้าแขน คว�่ามือทั้ง สอง สอดไว้ใต้เข่า (ซ้าย) ให้ปลายมือชนกัน พร้อมทั้งเหยียดแขนตรงและแอ่นตัวขึ้น แก้โรคและอาการ ลมทั่วสารพางค์ (ลมทั้งปวงทั่วร่างกาย) ภาพที่ ๒๐ แก้ลมทั่วสารพางค์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 55 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ยืนเหนี่ยวคอเท้าเชิด หัตถ์เห็น ยากแฮ แก้เสียดทรวงเส้นเอ็น ขอดได้ นารทเสกไม้เป็น ปลิงเกาะ กระบี่พ่อ ยิ้มเยาะวานรให้ เหือดร้ายรังแก พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระศรีวิสุทธิวงษ ชื่อฤๅษี นารท แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้านหลัง มือซ้ายจับ ข้อเท้า แขนขวายกขึ้นระดับไหล่ เหยียดตรง กระดกข้อมือขึ้น เชิดหน้ามองปลายมือ แก้โรคและอาการ เสียดอก เส้นเอ็นขอด ภาพที่ ๒๑ แก้เสียดอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
56 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ พระนารอทวายุเร้า ทรวงรัน ท�านา ขัดเข่าขาและจันท- ฆาฏร้าย ฉวยเท้าท่ายืนหัน เหินเยี่ยง เหาะแฮ มือหนึ่งคั้นเข่าซ้าย เสื่อมสิ้นสี่ลม พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง สมเด็จพระสังฆราช ชื่อฤๅษี นารอท แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้านหลัง มือซ้ายจับ ข้อเท้า ย่อเข่าขวา มือขวาบีบคั้นบริเวณหัวเข่า ยืดอกเชิดหน้าคล้ายท่าเหาะ แก้โรคและอาการ ลมจันทฆาฏ ลมเข่า ลมขา ลมหน้าอก ภาพที่ ๒๒ แก้ลมจันทฆาฏ ลมเข่า ลมขา ลมหน้าอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 57 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ชฎิลดาบสเบื้อง แบบฉบับ ยืนยกขาขวาทับ เข่าซ้าย ประนมหัตถ์ดัดกายกลับ เบือนบิด ตนแฮ ลมขัดข้อเข่าร้าย เร่งร้างห่างสูญ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาอัศฎาเรืองเดช ชื่อฤๅษี ชฎิลดาบส แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ยกขาขวาทับเข่าซ้าย พนมมือออกแรง ต้านมือ พร้อมกับบิดตัวไปทางขวา แก้โรคและอาการ เข่าขัด ลมขัดข้อเข่า ภาพที่ ๒๓ แก้เข่าขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
58 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ทิศไภยโพ้นผนวชข้าง เขาเขิน ทิวพนัสชายณิน ท่าน�้า ประนิบัติดัดองค์เจริญ ชนม์ชีพ พระนา กุมกดธารกรค�้า พ่างพื้นยืนยัน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นไกรสรวิชิตร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไกรสรวิชิต) ชื่อฤๅษี ทิศไภย แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน จับกระบอง กางขาให้ห่างกันเท่าระยะ หัวไหล่ แบะเท้าให้หันส้นเท้าเข้าหากัน ย่อตัว แยกเข่าคล้ายท่ายักษ์โขน แก้โรคและอาการ ช่วยด�ารงกายให้อายุยืน ภาพที่ ๒๔ ด�ารงกายอายุยืน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 59 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ กาลชฎิลดัดมล้าง ลมดุะ ไคลขมับจับหนุ นวดเน้น มึนเศียรมืดจักษุ เสื่อมสว่าง ไซ้แฮ ไว้ฉบับบอกเส้น ประสิทธิ์แก้ลมปะกัง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง เจ้าพญาพระคลัง ชื่อฤๅษี กาลชฎิล แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ มือซ้ายคลึงไคลขมับ มือขวา จับคางดึงไปทางขวาเล็กน้อย แก้โรคและอาการ ลมปะกัง มึนศีรษะ ตามืดมัว ภาพที่ ๒๕ แก้ลมปะกัง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
60 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สระภังค์ดาบสตั้ง ตนตรง ถ่างบาททั้งสองทรง แย่แต้ ก�าหมัดดัดกรผจง กดคู่ ขานา ตะโพกสลักเพชรแม้ เมื่อยล้าชาหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอมรโมลี ชื่อฤๅษี สระภังค์ (สรภังคะ) แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน แยกขา ถ่างขา ย่อตัวลง มือทั้งสอง ข้างก�าหมัด ใช้สันหมัดกดตั้งแต่ขอบกระดูก เชิงกรานลงมาถึงสะโพกสลักเพชร แก้โรคและอาการ สะโพกสลักเพชร ชา เมื่อยล้า ภาพที่ ๒๖ แก้ตะโพกสลักเพชร รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า -ช�ารุด/สูญหาย-
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 61 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ผิวลมเข่าข้อขั้ง เหน็บนัก กายสั่นฟันชิดชัก ปากเบี้ยว พระกาฬสิทธิ์แถลงลักษณ์ เลศท่า แก้นอ เหนี่ยวไหล่หน่วงเท้าเอี้ยว อกโอ้อนิจจัง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง หลวงลิขิตปรีชา ชื่อฤๅษี พระกาฬสิทธิ์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับเพียบขา มือซ้ายดึงข้อเท้าขึ้น มือขวาดึงเหนี่ยวไหล่ซ้าย เอี้ยวอกพร้อมทั้ง หันหน้าทางขวา แก้โรคและอาการ ลมชักปากเบี้ยว ลมลิ้นตาย ลมขังในข้อเข่า เหน็บชามือเท้า ภาพที่ ๒๗ แก้ลมชักปากเบี้ยว ลมลิ้นตาย ลมเท้าเหน็บ ลมมือเหน็บ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
62 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นักสิทธิ์โสภาคพร้อม พรหมจรรย์ ชื่อมหาสุธรรม์ เลิศแท้ เท้าเหยียดยืดหัตถ์ยัน ขย�าเข่า สองนา ขบขัดข้อเข่าแก้ เมื่อยล้าลมถอย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอมรโมลี ชื่อฤๅษี มหาสุธรรม์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง เท้าเหยียดตรง ส้นมือยันเหนือขอบ สะบ้าเข่า แขนเหยียดตรง พร้อมทั้งใช้ มือนวดขย�า เข่า และข้อเข่า อกแอ่น แหงนหน้า แก้โรคและอาการ ลมขัดข้อเข่า ท�าให้เมื่อยล้า ภาพที่ ๒๘ แก้เข่าขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 63 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน อัคะตะตบะเพี้ยง เพลิงผลาญ ภพฤๅ ถวายเกราะองค์อวตาล ท่านนั้น นั่งดัดหัตถ์สองผสาน พนมนิ่ง อยู่นา เพื่อขัดปัสสาวะอั้น ออกได้โดยใจ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอมรโมลี ชื่อฤๅษี อัคะตะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ ไขว้ข้อเท้า พนมมือระหว่าง อก ออกแรงต้านมือ แก้โรคและอาการ ลมในล�าลึงค์ ขัดปัสสาวะ ภาพที่ ๒๙ แก้ลมในล�าลึงค์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
64 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระสุทัศน์สถิตถ�้า เถื่อนระหง ครองเครื่องนักสิทธิ์ทรง ห่อเกล้า ลมคั่งค่อหัตถ์ชงฆ์ หัตถ์ช่วย ดัดแฮ นั่งกระหย่งยุดเท้า หัตถ์ช้อยเช่นร�า พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาธิเบศบดี ชื่อฤๅษี พระสุทัศน์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก เข่า มือขวาจับหน้าแข้งขวา ยกมือซ้ายขึ้น กระดกข้อมือขึ้นคล้ายท่าร�า แก้โรคและอาการ ลมขังข้อมือ ลมขังหน้าแข้ง ภาพที่ ๓๐ แก้มือ แก้เท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 65 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ แยกขายืนเข่าตั้ง ตนตรง แขนแนบหนีบสะเอวองค์ แน่นแฟ้น คาวินทร์ ธ ด�ารง กายดัด นี้ฤๅ แก้กล่อนปัตคาดแม้น แพทย์แก้มวยมึน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระศรีวิสุทธิวงษ ชื่อฤๅษี คาวินทร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก เข่า มือทั้งสองข้างแนบชิดตามแนวล�าตัว แก้โรคและอาการ กล่อนปัตคาด ท�าให้มึนท้ายทอย (ต�าแหน่ง ที่เส้นปัตคาดผ่าน) ภาพที่ ๓๑ แก้กล่อน แก้ปัตคาด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
66 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ โควินทร์แนะกกให้ รามแผลง อสูรฤๅ สาบไก่นนทรีแรง ฤทธิ์เฝ้า อัมพฤกพิบัติแสดง ดัดดับ คลายนอ ตั้งส้นสองมือเข้า ประทับข้างขืนองค์ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระศรีวิสุทธิวงษ ชื่อฤๅษี โควินทร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก เข่า กางศอก แบะไหล่ใช้ส้นมือทั้งสองข้าง กดดันเข้าบริเวณใต้ชายโครง แก้โรคและอาการ ลมอัมพฤกษ์ ภาพที่ ๓๒ แก้ลมอัมพฤกษ์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 67 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นาไลยไกรเกริกฟ้า ดินขาม หมู่แพทย์พึงนับนาม ท่านไหว้ บาทาธึกกะทกตาม ตาตุ่ม แลพ่อ กดเข่าเหนี่ยวแข้งให้ ส้นเท้ามะละลม พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระศรีวิสุทธิวงษ ชื่อฤๅษี นาไลย แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ย่อเข่า แบะเท้าออก มือซ้ายเหนี่ยว แข้งขวาขึ้น มือขวากดเข่าลง เอี้ยวหน้าไป ทางไหล่ขวา แก้โรคและอาการ ลมส้นเท้า บาทาทึก ภาพที่ ๓๓ แก้ลมส้นเท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
68 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระวัชมฤคเลี้ยง บุตรลบ นั่งหย่องสองมือจบ เจิดหน้า แก้เส้นสะดุ้งขบ เอวยอก หายนอ ใครอย่าหมิ่นประมาทถ้า ท่านท้าให้ลอง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระศรีวิสุทธิวงษ ชื่อฤๅษี พระวัชมฤค แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ยอง เท้าชิด ศอกหนีบเข่า ยกมือพนม แก้โรคและอาการ ยอกเอว เส้นสะดุ้ง ภาพที่ ๓๔ แก้เอว ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 69 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ รูปมนุษย์หน้าประหนึ่งเนื้อ นามกระไลย โกฏแฮ บุตรอิษีสิงห์ไสย สาตรรู้ ระบอบระบิลไตร- ดายุค โพ้นพ่อ นั่งหย่องสองหัตถ์คู้ ศอกแก้ลมขา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นไกรสรวิชิต (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไกรสรวิชิต) ชื่อฤๅษี กระไลยโกฏ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ยอง แบะขาออก งอข้อศอกทั้งสอง ข้างดันเข่าออก มืออยู่ระดับราวนม แก้โรคและอาการ ลมในขา ภาพที่ ๓๕ แก้ลมในขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
70 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน แบะขาคู้เข่าเข้า ส้นเสมอ บิดไหล่หงายแขนเผยอ ยืดไว้ เวียนเศียรจิตรใจเผลอ พลันเสื่อม ส่างนอ พระสุธามันต์ได้ ดัดแล้วอย่าฉงน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระพุทธโฆษจาริย์ ชื่อฤๅษี พระสุธามันต์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง บนส้นเท้า แบะขาออก เหยียดแขน ทั้งสองข้าง หงายแขน มือชิดกัน บิดไหล่ไป ด้านข้าง แก้โรคและอาการ เวียนศีรษะ จิตใจเผลอ (จิตระส�่าระสาย หัวใจเต้นผิดปกติ) ภาพที่ ๓๖ แก้เวียนศีรษะ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 71 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระภาระทวาชะเชื้อ ชีดง อยู่ป่าอาศัยพง พุ่มไม้ คุกเข่าหัตถ์ไคว่ตรง อุระภาค ตนนา แก้กระด้างลิ้นได้ ท่านี้ดีจริง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระรัตนมุนี ชื่อฤๅษี พระภาระทวาชะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คุกเข่า ข้างขวา ขาซ้ายกระดกข้อเท้า ขึ้นด้านหลัง แขนซ้ายเหยียดตรงไปด้านข้าง คว�่ามือก�ามือแล้วกระดกข้อมือขึ้น งอศอก ขวาไว้ใต้แขนซ้ายคว�่ามือกระดกข้อมือขึ้น (แขนออกแรงต้านกัน) เอี้ยวล�าตัวไปทางขวา แก้โรคและอาการ ลิ้นกระด้าง ภาพที่ ๓๗ แก้ลิ้นกระด้าง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
72 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระวัชอัคนิศนี้ เชิญนารายน์ มานอ มล้างเหล่าอสูรหลาย เลี่ยนหล้า แยกขาแย่ย่อกาย สองหัตถ์ ท้าวแฮ แก้กล่อนร้อนอุระกล้า เกลื่อนสิ้นเสื่อมสูญ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระรัตนมุนี ชื่อฤๅษี พระวัชอัคนิศ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ยอง แบะขาออกและย่อลง มือทั้ง สองข้างเท้าพื้น หันส้นมือเข้าหากัน ปลาย นิ้วมืออยู่บริเวณส้นเท้า แก้โรคและอาการ กล่อนในทรวง ภาพที่ ๓๘ แก้กล่อนในทรวง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 73 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระชนกนักสิทธิ์นี้ ชนะมาร ไตรเพทไตรพิธญาณ ย่อมแจ้ง ยอกไหล่ยอกตะโพกปาน ปืนปัก อยู่นอ คู้เข่าศอกกดแข้ง หัตถ์เคล้นไคลทรวง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระรัตนมุนี ชื่อฤๅษี พระชนก แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คู้เข่าไขว้ขา ศอกทั้งสองข้างกดแข้ง เข้าหาล�าตัว มือไคลคลึงบริเวณหน้าอก แก้โรคและอาการ ยอกไหล่ ยอกสะโพก ภาพที่ ๓๙ แก้ไหล่ แก้ตะโพก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
74 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นักพรตประพฤติสร้าง จรรยา เชิดชื่อกระบิลดา- บสเจ้า เท้าซ้ายไขว่เพลาขวา มือหน่วง เข่าเอย ลมระงับจับเย็นเท้า อีกทั้งสวิงสวาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง หลวงลิขิตปรีชา ชื่อฤๅษี กระบิลดาบส แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ไขว่ห้างบนพื้น มือข้างหนึ่งจับเท้าดึง ไปข้างหลัง ขณะที่มืออีกข้างดันหัวเข่าให้มาก ที่สุด หายใจเข้า หายใจออก แก้โรคและอาการ ลมจับเท้าเย็น ใจสวิงสวาย ภาพที่ ๔๐ แก้เท้าเย็น ใจสวิงสวาย ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 75 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สุกทันต์นักสิทธิ์เถ้า เที่ยวเก็บ ยานา ท่าไหล่ขาชาเหน็บ บ่อเปลื้อง ลุกนั่งยิ่งยอกเจ็บ จึ่งดัด ตนแฮ ยืนยึดเอวองค์เยื้อง ย่างเท้าท่าหนัง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวนวม (พระบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท) ชื่อฤๅษี สุกทันต์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืนตรง มือเท้าสะเอว (ซ้าย) เยื้องตัวไป ด้านหน้า ก้าวเท้าขวาแล้ว ย่อเข่าลง เหมือน ท่าหนังตะลุง แก้โรคและอาการ เหน็บชา ไหล่ ขา (ยอก เจ็บ เวลาลุก นั่ง) ภาพที่ ๔๑ แก้ไหล่ แก้ขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
76 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สัชนาไลยลี้หลัก ละสง- สารแฮ ยืนย่างหยัดเหยียดองค์ อ่อนแล้ สองหัตถ์ท่าทีทรง ศรสาตร ไปเอย บ�าบัดปัตคาดแก้ กล่อนแห้งหืดหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง หลวงชาญภูเบศ ชื่อฤๅษี สัชนาไลย แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ก้าวเท้าข้างหนึ่งไปข้างหน้า ย่อเข่าลง เท้าหลังใช้ส่วนปลายเท้าเหยียบพื้น ใน ลักษณะย่างเท้าเดิน เหยียดล�าตัวให้ตรง กางแขนลักษณะตั้งท่าน้าวคันธนู แก้โรคและอาการ กล่อนปัตคาด กล่อนแห้ง ภาพที่ ๔๒ แก้กล่อนปัตคาด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหาย-
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 77 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นักพรตพักตร์เพศม้า มีแผน พม่านา ชื่ออัศวมุขีแขน คู่คู้ ท่าอัดดัดเหลี่ยมแบน แบะเข่า คอเคล็ดแคลงไหล่หลู้ โฉลกแก้ตลอดกัน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวทินกร (พระบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนริทรฤทธิ์) ชื่อฤๅษี อัศวมุขี แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน กางขาให้ห่างกันเท่าระยะหัวไหล่ แบะเท้าออก (๑๘๐ องศา) ให้หันส้นเท้า เข้าหากัน ย่อตัวแยกเข่าคล้ายท่ายักษ์โขน งอข้อศอกทั้ง ๒ ข้าง ยกแขนขึ้นระดับอก กระดกข้อมือขึ้น งอนิ้วมือลง แก้โรคและอาการ คอเคล็ด ไหล่ขัด ภาพที่ ๔๓ แก้คอเคล็ด แก้ไหล่ขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
78 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน อิสิงค์ดาบสหน้า เป็นมนุษย์ เขางอกแง่เศียรดุจ ดั่งเนื้อ ยืนดัดหัตถ์สองยุด กันกด เอวนา คอไหล่ไข้รั้งเรื้อ โรคร้ายรึงถอย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง จะหมื่นราชนาคา ชื่อฤๅษี อิสิงค์ดาบส แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ดัดลักษณะ ก้าวเท้าซ้ายไปด้านหน้า มือทั้งสองไพล่หลัง จับยึดข้อมือทั้งสอง ย่อเข่าทั้งสองข้าง ดึงมือไปด้านซ้ายกดมือ ลงที่บั้นเอว แก้โรคและอาการ ปวดคอเรื้อรัง ปวดไหล่เรื้อรัง ภาพที่ ๔๔ แก้คอ แก้ไหล่ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 79 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ โยคีอะแหม่แม้น แขกพราหมณ์ พรตแฮ มือสิบเบ็ดนิ้วสลาม ศิวะไท้ แก้ลมอัณทวาตตาม ล�าแล่น เสียวนา คู้เข่าเท้าสองไขว้ หัตถ์เคล้นไคลคอ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวศิริวงษ์ (สมเด็จพระบรมราชมาตามหัยกาเธอ กรมหมื่นมาตยาพิทักษ์) ชื่อฤๅษี โยคีอะแหม่ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คู้เข่าไขว้ขาทั้งสองตั้งขึ้น ตั้งศอกทั้ง สองหนีบเข่า (ให้ส้นเท้าใกล้ฝีเย็บมากที่สุด) ให้มือทั้งสองข้างบีบนวด และคลึงไปมาที่ ล�าคอ แก้โรคและอาการ ลมอัณฑวาต (ต�ารายาวัดโพธิ์) ภาพที่ ๔๕ แก้ลมอัณฑวาต ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
80 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระองค์อมรเมศร์แก้ กายโกง ลมเสียดเสียวสลักโครง ปวดอู้ ส้นเหนี่ยวเกี่ยวไหล่ชะโลง ลมแบ่ง เบาเฮย มือหนึ่งเหนี่ยวขาคู้ ขยาดถ้าระอาท�า พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอริยวงษมุนี ชื่อฤๅษี อมรเมศร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ ยกเท้าข้างหนึ่งขึ้นเกี่ยวไหล่ มือข้างหนึ่งเหนี่ยวหน้าแข้งขาข้างที่ไม่ได้ยก มืออีกข้างประคองขาข้างที่ยกไว้ไม่ให้ตก แก้โรคและอาการ ลมเสียดข้าง เสียดบริเวณชายโครง (เสียวสลักโครง) ภาพที่ ๔๖ แก้เสียดข้าง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 81 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ฤๅษีสุเมธนี้นั่ง ไม่ถนัด กระหย่งเท้าเข่าขัด เหลี่ยมถ้า เอี้ยวองค์อีกสองหัตถ์ ไหว้เหวี่ยง อยู่เฮย แหงนพักตรที่เพ่งฟ้า บอกแก้วิงเวียน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอริยวงษมุนี ชื่อฤๅษี สุเมธ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง กระหย่งบนส้นเท้า กางเข่าออก (ท่าเหลี่ยม) เอี้ยวล�าตัวพร้อมพนมมือขึ้น ระดับคาง แหงนหน้าขึ้นมองฟ้า แก้โรคและอาการ วิงเวียน ภาพที่ ๔๗ แก้วิงเวียน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
82 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ดาบสบรเมศร์แก้ ลมหลัก เรียกมหาบาดทะยัก ยิ่งร้าย นั่งสมาธิหัตถ์สองชัก ฉุดแข้ง ขาแฮ อกแอ่นอึดอัดย้าย โยกเยื้องอินทรีย์ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอริยวงษมุนี ชื่อฤๅษี ดาบสบรเมศร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ แบบขาเรียง มือข้างหนึ่ง ดึงหลังเท้า มืออีกข้างหนึ่งดึงหน้าแข้ง แขน ตรง แอ่นหน้าอกโยกตัวไปมา แก้โรคและอาการ ลมมหาบาดทะยัก ภาพที่ ๔๘ แก้ลมมหาบาดทะยัก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 83 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ ระบือนามโคบุตรก้อง กูณธ์สรรค์ สฤษดิ์เฮย ถอดหทัยทศกรรฐ์ เก็บไว้ ท่าดัดพับเพียบผัน พักตร์น่อย ณแฮ แขนใดขัดท้าวให้ หัตถ์บ่ไข้นวดแขน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระอริยวงษมุนี ชื่อฤๅษี โคบุตร แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับเพียบ เท้าแขนข้างที่ขัด ใช้มืออีก ข้างหนึ่งนวด หันหน้าไปทางแขนข้างที่ปวด แก้โรคและอาการ แขนขัด ภาพที่ ๔๙ แก้แขนขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
84 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน จุลพรหมสี่พักตร์นี้ แผลงฤทธิ์ ยกเข่าเหยียดแขนอิสิต เสือกเท้า แผนแพทย์พัตโหนดพิศ- ดารบอก ไว้นา แก้ปัตคาดขึ้นเร้า อกบั้นเอวหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาศรีสหเทพ ชื่อฤๅษี จุลพรหม แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง เหยียดขาข้างหนึ่งออกและให้ขาข้าง หนึ่งยกเข่าชันขึ้นในท่านั่งไขว่ห้าง ใช้มือข้าง เดียวกัน โอบจับเหนือข้อเท้า ยกแขนอีกข้าง ขึ้นพร้อมเอี้ยวล�าตัว วาดแขนไปด้านหลัง จนสุด หันหน้ามองตามแขน แก้โรคและอาการ ลมปัตคาด (ท�าให้ลมขึ้นในเอว) ภาพที่ ๕๐ แก้ลมปัตคาด ลมในเอว ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 85 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน อัศทิศนั่งแอ่นเอี้ยว องค์เปร ทับแข้งขาหนึ่งเฉ เฉียดล้ม กรขวากดอกเอ เอียงเหยียด ซ้ายเอย แก้เจ็บบาทบ่ก้ม พักตร์พลิ้วแพลงหงาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริญัติ ชื่อฤๅษี อัศทิศ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง หลังแอ่น ขาข้างซ้ายเหยียดไปทาง ด้านหน้า งอเข่า ฝ่าเท้าติดพื้น มือด้านขวา งอศอกกดอก มือข้างซ้ายเหยียดไปข้างหน้า ตั้งข้อมือขึ้น พร้อมกับเอนตัว หันหน้ามอง ไปตามมือ แก้โรคและอาการ ลมในเท้า ท�าให้เจ็บเท้า ภาพที่ ๕๑ แก้ลมในเท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
86 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระกาญจน์ลมเสียดเส้น ศอเสียว เพื่อนดื่นบ่เดินเทียว เที่ยวง้อ แก้คอบิดคอเหลียว ลมเหือด หายแฮ คู้เข่าขาก่อมก้อ หัตถ์เคล้นไคลขา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริญัติ ชื่อฤๅษี พระกาญจน์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ งอเข่าแยกหน้าขา เท้าซ้าย ทับเท้าขวา มือทั้งสองข้างอยู่ด้านหลัง หงาย ฝ่ามือ สอดไว้ใต้โคนขา ใช้มือบีบนวดคลึงที่ แนวขาด้านใน เอียงนวดทีละข้าง แก้โรคและอาการ ลมเสียดในคอ (รู้สึกเจ็บแปลบ) ท�าให้เสียด เส้นเสียวคอ ภาพที่ ๕๒ แก้ลมในคอ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 87 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ขุทธากะเจ้า เจ็บบาท เพื่อพิการลมกาจ กับเส้น ดัดตนตัดลมขาด ขาเมื่อย ม้วยแฮ มือหนึ่งนวดอกเน้น หนึ่งค�้าคางแหงน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริญัติ ชื่อฤๅษี ขุทธาลกะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง นั่งท่ากบ (นั่งพับขาให้ปลายเท้าออก ด้านนอก) มือซ้ายใช้ส้นมือกดเน้นที่หน้าอก อีกมือหนึ่งค�้าคางแหงนหน้าขึ้น แก้โรคและอาการ ลมขา ท�าให้ขาเมื่อย เจ็บเท้าเพราะลมร้าย ภาพที่ ๕๓ แก้ลมขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า
88 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน โยคีอังคดกล้า สมาบัติ รู้ชาติเนาวรัตน์ชัด ชื่อนั้น แก้ลมเสียดเสียวขัด ล�าฝัก หายแฮ นั่งสมาธินวดคอคั้น ขบเขี้ยวตาขมึง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง ขุนธนสิทธ์ ชื่อฤๅษี โยคีอังคต แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ เท้าขวาทับเท้าซ้าย สองมือ นวดที่คอ กัดฟันตาขมึง แก้โรคและอาการ ลมล�าลึงค์ ลมอัณฑะ ภาพที่ ๕๔ แก้ลมล�าลึงค์ แก้ลมอัณฑะ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหาย-
คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 89 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ อนิตถิคันธ์ท่านนิ่วหน้า ตาถลึง ลมเสียดสองหัตถ์ตึง ปวดติ้ว พับเข่านั่งค�านึง นึกดัด ดั่งฤๅ กายชดชระดัดนิ้ว นบถ้าเทพนม พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระญาณปริยัติ ชื่อฤๅษี อนิดถิคันธ์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับเข่า บิดกายอ่อนช้อย พนมมือแล้ว ดัดปลายนิ้วและข้อมือ แก้โรคและอาการ ลมข้อมือ ลมเสียดในมือ ภาพที่ ๕๕ แก้ลมข้อมือ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า