ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย ๒ คำอธิบายสมุดภาพโคลงฤาษีดัดตน

140 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๔๙. กล่อนปัตคาด ท�ำให้มึนท้ายทอย (ต�ำแหน่งที่เส้น ปัตคาดผ่าน) ดูใน กล่อนปัตคาด กระษัยเถาเกิดขึ้นเพื่อลม สันฑฆาตและลมปัตคาดมันแล่นเข้าในล�ำเส้นนั้น ให้ เส้นพองแข็ง ระหว่างหัวหน่าวมาประจบเกลียวข้าง ถ้าชายขึ้นขวาหญิงขึ้นซ้าย เสียดมาตามชายโครงถึง ยอดอก อาการให้ปวดขบในอก เสียวตลอดถึงล�ำคอ เมื่ออาเจียนออก อาการค่อยเบาขึ้น น�้ำปัสสาวะแดง หรือเหลืองเล็กน้อย ถ้าเป็นตะกอนดังปูน นั่นคือ กระษัยเถา (Urinary stone) (๒/น. ๑๐) ๓๑, ๔๒ ๕๐. ลมอัมพฤกษ์ ลมที่ท�ำให้เกิดอาการเคลื่อนไหวไม่ได้ โดยกระดูกไม่ เคลื่อน (๒/น. ๒๐๖) ๓๒ ๕๑. ลมส้นเท้า ลมที่ท�ำให้เจ็บส้นเท้า (๒/น. ๑๙๙) ๓๓ ๕๒. บาทาทึก เส้นที่มีทางเดินเริ่มจากส้นเท้าไปตามโค้งฝ่าเท้า ถึง ด้านในหัวแม่เท้าและโรคลมชนิดหนึ่งผู้ป่วยมักมี อาการท้องร่วง อาเจียน มือเขียวเท้าเขียว อาจชัก สลบ ดังคัมภีร์ชวดาร (๖/น. ๔๓๖) ตอนหนึ่งว่า “...ขนานหนึ่งชื่อประสรรณี แก้ลมบาทาทึก อันให้ สลบทั้งลงทั้งอาเจียนมิรู้ว่าสันนิบาตสองคลอง ให้ มือเขียว ให้เท้าเขียว ให้ชัก มิรู้ว่าป่วงให้ลงก�ำหนด ๓ วัน...”, บาทาทึบ ก็เรียก เขียนว่า บาทาธึก ก็มี (๑/น. ๒๔๕) ๓๓ ๕๓. ยอกเอว เส้นสะดุ้ง อาการโรคที่รู้สึกเจ็บอย่างมีอะไรทิ่มหรือต�ำ กล้ามเนื้อในร่างกายที่บริเวณเอว (๕) ๓๔ ๕๔. ลมในขา ลมในขาท�ำให้เดินไม่สะดวก ท�ำให้เมื่อย ขัดขา (๕) ๓๕, ๖๙ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 141 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๕๕. เวียนศีรษะ ดูใน เวียน ๑ ก. รู้สึกมึนหัว ตาลาย ใจหวิว มอง เห็นอะไรหมุนไปหมดโดยปริยายหมายถึงอาการที่ ท�ำให้รู้สึกงง สับสน วุ่นวาย ร�ำคาญ (๔/น. ๑,๑๓๑) ๑๕, ๓๖ ๕๖. จิตใจเผลอ (จิตระส�่ำระสาย หัวใจเต้นผิดปกติ ดูใน เผลอ ก. อาการหลงลืมไปชั่วขณะ เช่น เผลอตัว เผลอสติ เลินเล่อ ไม่ระวังตัว (๔/น. ๗๘๘) ๓๖ ๕๗. ลิ้นกระด้าง ก. อาการลิ้นแข็งขยับขากรรไกรไม่ได้ เกิดได้จาก หลายสาเหตุ เช่น อาการไข้สูง ลมชิวหาสดมภ์ ลม อัมพฤกษ์ อัมพาต ลมทักขิณโรธ (๑/น. ๔๑๒) ๓๗ ๕๘. กล่อนในทรวง อาการร้อนในทรวง (๒/น. ๑๐) ๓๘ ๕๙. ยอกไหล่ ดูใน ยอก ก. รู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมาเสียดแทง (๑/น. ๓๖๑) ๓๙ ๖๐. ยอกสะโพก ดูใน ยอก ก. รู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมาเสียดแทง (๑/น. ๓๖๑) ๓๙ ๖๑. ลมจับเท้าเย็น ลมท�ำให้มือเย็นเท้าเย็น (๒/น. ๑๘๕) ๔๐ ๖๒. ใจสวิงสวาย ก. อาการที่รู้สึกใจหวิว วิงเวียน คลื่นไส้ ตาพร่า จะเป็นลม (๑/น. ๔๓๒) ๔๐ ๖๓. เหน็บชา ไหล่ ขา (ยอก เจ็บ เวลา ลุก นั่ง) ดูใน เหน็บ ๔ อาการชาและเจ็บแปลบปลาบตาม แขนขา เป็นต้น เกิดจากหลอดเลือดและเส้น ประสาทหรืออย่างใดอย่างหนึ่งบริเวณนั้นถูกกดทับ ระยะหนึ่ง (๔/น. ๑,๓๔๔) ๔๑ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

142 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๖๔. กล่อนปัตคาด กระษัยเถาเกิดขึ้นเพื่อลมสันฑฆาตและลมปัตคาด มันแล่นเข้าในล�ำเส้นนั้นให้เส้นพองแข็ง ระหว่าง หัวหน่าวมาประจบเกลียวข้าง ถ้าชายขึ้นขวาหญิงขึ้น ซ้าย เสียดมาตามชายโครงถึงยอดอก อาการให้ปวด ขบในอก เสียวตลอดถึงล�ำคอ เมื่ออาเจียนออก อาการค่อยเบาขึ้น น�้ำปัสสาวะแดงหรือเหลือง เล็กน้อย ถ้าเป็นตะกอนดังปูน นั่นคือ กระษัยเถา (Urinary stone) (๒/น. ๑๐) ๓๑, ๔๒ ๖๕. กล่อนแห้ง กล่อนแห้ง มี ๔ ชนิด คือ (๒/น. ๑๑) ๑. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อเส้นมุตฆาตท�ำให้ขัด ปัสสาวะ บางทีให้ปวดถ่วง ปัสสาวะบ่อย และ ให้หยดย้อย ให้เมื่อยบั้นเอวและต้นขาทั้ง ๒ เป็นก�ำลัง ๒. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อสันฑฆาต ท�ำให้ท้องแข็ง เป็นเถาเป็นดาน มักให้จุกให้แน่น บริโภคอาหาร มิได้ อิ่มไปด้วยลม ถ่วงฝักคันเป็นก�ำลัง ต่อเกา จนน�้ำเหลืองตกจึงคลาย ๓. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อปัตคาด ท�ำให้เมื่อยและ เหน็บชาเป็นก�ำลัง ตึงไปทั้งตัวให้ถ่วงฝักและ ต้นขา หนังอัณฑะนั้นหนา ชาไปทั่วสรรพางค์มิได้ รู้สึกตน ๔. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อรัตตฆาต ท�ำให้เสียดสี ข้างและชายโครง ให้ขบยอก ให้เมื่อยตึง ให้เสียว ไปทั้งกาย ให้ปวดถ่วง ให้ฝักฟกในองค์ก�ำเนิด ให้ปัสสาวะมิได้โชน (พุ่ง) ๔๒, ๖๒ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 143 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๖๖. คอเคล็ด ดูใน เคล็ด ๒ ก. อาการที่กล้ามเนื้อแพลง (๔/น. ๒๗๓) ๔๓ ๖๗. ไหล่ขัด น. อาการรู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมาเสียดแทง บริเวณส่วนของบ่าตอนที่ติดกับต้นแขน (๑/น. ๖๕) ๔๓ ๖๘. ปวดคอ ไหล่ เรื้อรัง - อาการปวดคออย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน (๕) - อาการปวดไหล่อย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน (๕) ๔๔ ๖๙. ลมอัณฑวาต (ต�ำรายาวัดโพธิ์) ลมที่ท�ำให้ถุงอัณฑะบวมโต (๒/น. ๒๐๕) ๔๕, ๕๔ ๗๐. ลมเสียดข้าง เสียดบริเวณ ชายโครง (เสียวสลักโครง) ลมที่ท�ำให้เกิดอาการเสียดชายโครง (๕) ๔๖ ๗๑. วิงเวียน ดูใน วิง ก. รู้สึกเวียนหัว ดูอะไรหมุนไปหมด มักมี อาการคลื่นไส้ด้วย (๔/น. ๑,๑๑๖) ๔๗ ๗๒. ลมมหาบาทยักษ์ - ลมมหาบาทยักษ์อาจเป็นชื่อเดียวกันกับชื่อลม บาทยักษ์ (๕) - ชื่อโรคลมชนิดหนึ่ง อาการเหมือนลมกุมภัณฑ์เกิด ขึ้นขณะที่เด็กเป็นโรคซางโจรอยู่แล้ว มีอาการตัว ร้อนจัด ชักตาช้อนขึ้นเบื้องบน ใบหน้าเขียว มือก�ำ เท้าก�ำ หลังแอ่น หรือเกิดจากพิษบาดแผลที่อักเสบ ท�ำให้เกิดอาการลมบาดทะยักขึ้น (๓/น. ๘๕๔) ๔๘ ๗๓. แขนขัด อาการแขนตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๔๙, ๗๘ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

144 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๗๔. ลมปัตคาด (ท�ำให้ ลมขึ้นในเอว) โรคลมชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมักมีอาการปวดเมื่อยตาม แนวเส้นปัตคาด เคลื่อนไหวไม่สะดวก ดังคัมภีร์แผน นวด (๗/น. ๙๖) ตอนหนึ่งว่า “...ชื่อว่าลมปัตฆาฏก็ ว่าผู้นั้นมักนั่งนัก ลุกนั่งมิได้ก็ดี ให้แก้เส้นเอนทั้ง ๒ แลแก้เส้นแถวหลังทั้ง ๒ แลแก้เส้นบั้นเอวทั้ง ๒ ข้าง ชื่อว่าลมแถกกลออมนั้น ให้แก้หัวเหน่าแลท้อง แลรอบสดือ แลบั้นเอวแลสันหลังนั้นคลายแล...”, ลม ปัตฆาต ก็เรียก, เขียนว่า ปัตคาด ปัฏฆาต ปัตะฆาฎ หรือปัตฆาฏ ก็มี (๑/น. ๒๗๖) ๕๐ ๗๕. ลมในเท้า เจ็บเท้า ลมที่ท�ำให้มีอาการเจ็บปวดที่เท้า (๕) ๕๑ ๗๖. ลมในคอ (รู้สึก เจ็บแปลบ) ท�ำให้ เสียดเส้น เสียวคอ ลมที่เกิดจากศอเสมหะผิดปรกติ (๒/น. ๑๙๑) ๕๒ ๗๗. ลมขา ขาเมื่อย เจ็บเท้า เพราะ ลมร้าย ลมที่ท�ำให้ปวดเมื่อยขา (๕) ๕๓ ๗๘. ลมล�ำลึงค์ ลมที่ท�ำให้ปัสสาวะขัด (๒/น. ๑๙๘) ๒๙, ๕๔ ๗๙. ลมอัณฑะ ลมที่ท�ำให้ถุงอัณฑะบวมโต (๒/น. ๒๐๕) ๔๕, ๕๔ ๘๐. ลมข้อมือ ลมเสียดในมือ ลมที่ท�ำให้ตึง ปวดฝ่ามือขึ้นมาถึงแขน (๕) ๕๕ ๘๑. ลมอก ลมเสียด ทรวงอก ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ลมที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) ๕๖ ๘๒. ลม เส้นมหาสนุก ๑. ลมที่ท�ำให้ขากรรไกรแข็ง ๒. แรกจับให้หาวนอน ง่วงเป็นก�ำลัง ให้หวาดหวั่น อยู่แต่ในใจ นอนนิ่งแน่ไม่รู้สึกกาย (๒/น. ๑๙๖) ๕๗ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 145 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๘๓. เท้าขัด แพลง เคล็ด - ดูใน เคล็ด ๒ ก. อาการที่กล้ามเนื้อแพลง เช่น ขาเคล็ด คอเคล็ด (๔/น. ๒๗๓) - ดูใน แพลง ก. บิดไป, พลิกตะแคง (๔/น. ๘๕๐) ๕๘ ๘๔. เส้นทั่วสารพางค์ เส้นต่างๆ ที่อยู่ทั่วทั้งร่างกาย (๕) ๕๙ ๘๕. ไหล่ ตะโพก เกลียวข้าง เข่า แข้งขัด อาการที่ไหล่ สะโพก เข่า แข้ง กล้ามเนื้อบริเวณ สีข้าง ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๖๐ ๘๖. ลมเอว ลมท�ำให้เสียดเส้นที่เอว ท�ำให้เอวขด (๕) ๒, ๖๑ ๘๗. กล่อน กล่อนแห้ง กล่อนน�้ำ กล่อนเส้น กล่อนกระษัย - กล่อนแห้ง มี ๔ ชนิด คือ ๑. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อเส้นมุตฆาต ท�ำให้ขัด ปัสสาวะ บางทีให้ปวดถ่วง ปัสสาวะบ่อย และ ให้หยดย้อย ให้เมื่อยบั้นเอวและต้นขาทั้ง ๒ เป็นก�ำลัง ๒.กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อสันฑฆาต ท�ำให้ท้อง แข็ง เป็นเถาเป็นดาน มักให้จุกให้แน่น บริโภค อาหารมิได้ อิ่มไปด้วยลม ถ่วงฝักคันเป็นก�ำลัง ต่อเกาจนน�้ำเหลืองตกจึงคลาย ๓. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อปัตคาด ท�ำให้เมื่อย และเหน็บชาเป็นก�ำลัง ตึงไปทั้งตัว ให้ถ่วงฝัก และต้นขา หนังอัณฑะนั้นหนา ชาไปทั่ว สรรพางค์มิได้รู้สึกตน ๔. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อรัตตฆาต ท�ำให้เสียดสี ข้างและชายโครง ให้ขบยอก ให้เมื่อยตึง ให้ เสียวไปทั้งกาย ให้ปวดถ่วง ให้ฝักฟกในองค์ ก�ำเนิดให้ปัสสาวะมิได้โชน (พุ่ง) ดังกล่าวมานี้ (๒/น. ๑๑) ๖๒, ๖๗, ๗๐ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

146 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ - กล่อนน�้ำ ตามศิลาจารึกวัดโพธิ์กล่าวลักษณะ กล่อนน�้ำ ว่าบังเกิดเพื่อทุราวสา มี ๔ ประการ คือ ๑. กล่อนน�้ำอันเกิดเพื่อปัสสาวะขาว กระท�ำให้ ปัสสาวะมิได้โชน (พุ่ง) และปัสสาวะนั้นใส หาก ลิ่นมิได้ บางทีเป็นเส้นด้าย บางทีเป็นใยบัว บางทีเป็นประเมหะหยดย้อยออกมาเหม็นคาว บางทีเป็นเม็ดพรึงขึ้นที่ปลาย ปัสสาวะให้แสบ ให้ร้อน ให้เสียวไปตามขั้วอัณฑะ ให้ถ่วงเป็น ก�ำลัง ๒.กล่อนน�้ำอันบังเกิดเพื่อปัสสาวะด�ำ กระท�ำให้ ปัสสาวะนั้นหยดย้อยมิรู้ตนหาเพลามิได้ ให้ปวด ถ่วงล�ำปัสสาวะนั้น ปัสสาวะมีสีดุจน�้ำมันดินข้น บุรุษและสตรีก็ดุจกัน ให้แสบในทางปัสสาวะโรค ๓. กล่อนน�้ำอันบังเกิดเพื่อปัสสาวะแดง กระท�ำให้ ปัสสาวะนั้น บางทีแดงดุจน�้ำดอกค�ำ บางทีแดง ดุจน�้ำฝาง น�้ำครั่ง ให้ปวดถ่วง แล้วให้น�้ำ ปัสสาวะนั้นเป็นมัน ให้แสบ ให้ร้อนในล�ำ ปัสสาวะ กระท�ำให้ดับเป็นเพลา ๔. กล่อนน�้ำอังบังเกิดเพื่อปัสสาวะเหลือง (๒/น. ๑๐) - กล่อนเส้น เส้นแข็ง เส้นตึง ท้องตึง เจ็บเอ็นท้อง กินอาหารไม่ได้ (๒/น. ๑๐-๑๑) - กล่อนกระษัย ดูใน กษัยกล่อน น. โรคกษัยกลุ่ม หนึ่ง เกิดจากความผิดปรกติของธาตุทั้ง ๔ ต�ำรา การแพทย์แผนไทยแบ่งออกเป็น ๕ ชนิด คือ กษัยกล่อนดิน กษัยกล่อนน�้ำ กษัยกล่อนลม กษัย กล่อนไฟ และกษัยเถา (๑/น. ๑๓) ๖๒, ๖๗, ๗๐ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 147 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๘๘. ลมมือ เท้า ลมที่ท�ำให้มือและเท้าปวดเมื่อย (๕) ๖๓ ๘๙. สลักไหล่ หัวดุมไหล่ (๒/น. ๒๒๘) ๑๐, ๖๔ ๙๐. ลมริดสีดวง ลมที่ท�ำให้เกิดก้อนในท้อง (๒/น. ๑๙๗) ๖๕ ๙๑. แน่นหน้าอก - Abdominal discomfort. (๒/น. ๑๐๗) - ว. มีอาการ มีอาการจุกเสียดบริเวณทรวงอกท�ำให้ หายใจไม่สะดวก (๔/น. ๖๔๔) ๑๔, ๖๖ ๙๒. กล่อน ดูใน กษัยกล่อน น. โรคกษัยกลุ่มหนึ่งเกิดจากความ ผิดปรกติของธาตุทั้ง ๔ ต�ำราการแพทย์แผนไทยแบ่ง ออกเป็น ๕ ชนิด คือ กษัยกล่อนดิน กษัยกล่อนน�้ำ กษัยกล่อนลม กษัยกล่อนไฟ และกษัยเถา (๑/น. ๑๓) ๖๒, ๖๗, ๗๐ ๙๓. ลมจุกเสียด ลมที่ท�ำให้แน่นจุกเสียด (๒/น. ๑๘๖) ๖๘, ๗๖ ๙๔. ขาตึงเมื่อย เพราะลมเป็นเหตุ อาการเพลียของกล้ามเนื้อขา เกิดจากลมในขา ท�ำให้ เดิน เคลื่อนไหวไม่สะดวก (๕) ๓๕, ๖๙ ๙๕. กระษัยกล่อน ท�ำให้แน่นท้อง - ดูใน กษัยกล่อน น. โรคกษัยกลุ่มหนึ่งเกิดจาก ความผิดปรกติของธาตุทั้ง ๔ ต�ำราการแพทย์ แผนไทยแบ่งออกเป็น ๕ ชนิด คือ กษัยกล่อนดิน กษัยกล่อนน�้ำ กษัยกล่อนลม กษัยกล่อนไฟ และ กษัยเถา (๑/น. ๑๓) - แน่นท้อง Stomach discomfort (๒/น. ๑๐๗) ๗๐, ๑๔ ๙๖. ปวดท้องน้อย อาการปวดบีบที่ท้องน้อยเป็นระยะๆ (๒/น. ๑๑๙) ๗๑ ๙๗. เส้นสะบักจม ดูใน สะบักจม น. อาการปวดตึงบริเวณสะบัก บ่า และไหล่ข้างขวา มักจะเกิดเรื้อรัง อาจเนื่องจากการ ใช้งานที่แขนมาก และเป็นเวลานาน ท�ำให้เลือดลม ตามแนวเส้นปิงคลาเดินไม่สะดวก (๑/น. ๔๓๖) ๗๑ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

148 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๙๘. ลมในอก แน่นในอก ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ลมที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) ๗๒, ๗๗ ๙๙. ขัดตะโพกต้นขา อาการที่สะโพกต้นขาตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๗๓ ๑๐๐. เหน็บเย็นเท้า ดูใน เหน็บ ๔ น. อาการชาและเจ็บแปลบปลาบตาม แขนขา เป็นต้น เกิดจากหลอดเลือดและเส้นประสาท หรืออย่างใดอย่างหนึ่งบริเวณนั้นถูกกดทับระยะหนึ่ง (๔/น. ๑,๓๔๔) ๗๔ ๑๐๑. ปัตคาด น. โรคลมชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมักมีอาการปวดเมื่อยตาม แนวเส้นปัตคาด เคลื่อนไหวไม่สะดวก ดังคัมภีร์ แผนนวด (๗/น. ๙๖) ตอนหนึ่งว่า “...ชื่อว่าลมปัต ฆาตก็ว่าผู้นั้นมักนั่งนัก ลุกนั่งมิได้ก็ดี ให้แก้เส้นเอน ทั้ง ๒ แลแก้เส้นแถวหลังทั้ง ๒ แลแก้เส้นบั้นเอว ทั้ง ๒ ข้าง ชื่อว่าลมแถกกลออมนั้น ให้แก้หัวเหน่า แลท้องแลรอบสดือ แลบั้นเอวแลสันหลังนั้นคลาย แล...”, ลมปัตฆาต ก็เรียก, เขียนว่า ปัตคาด ปัฎฆาต ปัตะฆาฏ หรือปัตฆาฏ ก็มี (๑/น. ๒๗๖) ๗๕ ๑๐๒. ตะคริว น. อาการหดเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ และค้างอยู่ ท�ำให้กล้ามเนื้อขาดเลือด เกิดอาการเจ็บปวด (๑/น. ๑๙๓) ๑๙, ๗๕ ๑๐๓. ลมจุกเสียด ลมที่ท�ำให้แน่นจุกเสียด (๒/น. ๑๘๖) ๖๘, ๗๖ ๑๐๔. ลมในไหล่ ลมที่ขัดในไหล่ (๕) ๗๗ ๑๐๕. ลมในท้อง ลมในและนอกล�ำไส้ (๒/น. ๑๙๑) ๗๗ ๑๐๖. ลมในอก (อุระ) ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) ๗๒, ๗๗ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 149 ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ) ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๑๐๗. ขัดแขน ยอกแขน - อาการที่แขนตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) - Arm discomfort. (๒/น. ๒๔) ๗๘, ๔๙ ๑๐๘. ขัดแข้ง ขัดขา - อาการที่แข้งขาตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) - Leg discomfort. (๒/น. ๒๔) ๗๙, ๑๖ ๑๐๙. สลักทรวง แน่นขัดในทรวงอก (๕) ๘๐

150 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ๑๔ จ�ำนวนโรคและอาการจากสมุดโคลงภาพฤๅษีดัดตนถ้านับเรียงตามล�ำดับตั้งแต่ท่าที่ ๑-๘๐ จะมีทั้งหมด ๑๐๙ ชนิด แต่หากนับจากผลรวมของการจ�ำแนกโรคและอาการ ทั้ง ๔ ประเภท จะได้ทั้งหมด ๑๑๑ ชนิด ทั้งนี้เนื่องจากมี อาการ ๒ ชนิด คือ ปวดคอไหล่เรื้อรัง และเหน็บชาไหล่ ขา ที่ถูกนับรวมซ�้ำ เพราะแก้อาการในร่างกายได้มากกว่า หนึ่งส่วน ๑.๒ สรุปการศึกษาวิเคราะห์โรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน จากการศึกษาและวิเคราะห์โรคและอาการจากโคลงภาพฤๅษีดัดตนของ คณะท�ำงานฯ พบว่า ท่าฤๅษีดัดตนที่มีทั้งหมด ๘๐ ท่า ซึ่งปรากฏอยู่ในสมุดโคลงภาพ ฤๅษีดัดตนนั้น สามารถจ�ำแนกการรักษาโรคและอาการได้ทั้งหมด ๑๐๙ ชนิด เหตุที่มี จ�ำนวนโรคและอาการมากกว่าจ�ำนวนท่าดัดตนของฤๅษี เนื่องจากว่าท่าฤๅษีดัดตนบางท่า นั้นสามารถแก้โรคและอาการได้มากกว่า ๑ ชนิด อาทิ ท่าที่ ๒๒ แก้โรคลมได้ ๔ ชนิด ได้แก่ ลมจันทฆาฏ ลมเข่า ลมขา ลมหน้าอก เป็นต้น และหากอ่านโคลงสี่สุภาพใน บางท่า ก็จะพบว่ามีโรคและอาการอื่น ๆ ที่ถูกกล่าวถึงอยู่ในโคลงด้วย แม้ว่าจะไม่ปรากฏ ในชื่อโคลงภาพฤๅษีดัดตนก็ตาม อาทิ ท่าที่ ๑๖ ชื่อแก้เข่า แก้ขา แต่ในโคลงสี่สุภาพก็ได้ กล่าวถึงการรักษาอาการไหล่ขัดไว้อีกด้วย ทั้งนี้เพื่อให้มีความชัดเจนและความเข้าใจมากยิ่งขึ้น คณะท�ำงานฯ จึงได้ท�ำการ สรุปการวิเคราะห์โรคและอาการจากโคลงภาพฤๅษีดัดตน ทั้ง ๑๐๙ ชนิด๑๔ โดยแบ่งออก เป็น ๔ ประเภท ดังต่อไปนี้ ๑. กลุ่มท่าฤๅษีดัดตนที่แก้อาการผิดปกติของอวัยวะและส่วนต่างๆ ในร่างกาย มีทั้งหมด ๕๐ ชนิด โดยแบ่งเป็น ๓ กลุ่มอาการย่อย ได้แก่ ๑.๑ แก้อาการผิดปกติของร่างกายส่วนศีรษะ ใบหน้า และคอ มีทั้งหมด ๘ ชนิด อาทิ เสมหะในล�ำคอ ขัดคอ ไออกแห้ง เวียนศีรษะ ลิ้นกระด้าง คอเคล็ด ปวด คอไหล่เรื้อรัง และวิงเวียน ๑.๒ แก้อาการผิดปกติของร่างกาย ล�ำตัว มีทั้งหมด ๒๓ ชนิด อาทิ เอวขด ลมในอกในเอว ขัดเอว ปวดท้อง สะบักหน้าจม ปวดขัดสลักไหล่ แน่นหน้าอก แน่นท้อง (นาภี) ขัดไหล่ เสียดอก สะโพกสลักเพชร เป็นต้น

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 151 ๑.๓ แก้อาการผิดปกติของแขนและขา มีทั้งหมด ๑๙ ชนิด อาทิ แก้เกียจ กาย (บิดแขน) ตึงเมื่อย ขา เข่า เข่าคู้ เดินโขยกเขยก ขัดข้อเท้า ขัดขา ขัดเข่า ตะคริว แขน ตะคริวขา เหน็บชามือเท้า เป็นต้น ๒. กลุ่มท่าฤๅษีดัดตนที่แก้อาการผิดปกติของลม โรคลมต่างๆ และเส้นต่างๆ มีทั้งหมด ๕๑ ชนิด โดยแบ่งเป็น ๒ กลุ่ม ได้แก่ ๒.๑ แก้อาการผิดปกติของลมและโรคลมต่างๆ มีทั้งหมด ๔๗ ชนิด อาทิ ลมปวดศีรษะ ลมขังส้นเท้า ลมในแขน ลมทั่วสารพางค์ ลมเข่า ขาตาย ลมเวียนศีรษะ ลมตะคริว ลมจันทฆาฏ ลมขา ลมหน้าอก เป็นต้น ๒.๒ แก้อาการผิดปกติของเส้น มีทั้งหมด ๔ ชนิด ได้แก่ เส้นเอ็นขด เส้นมหาสนุก เส้นทั่วสารพางค์ และเส้นสะบักจม ๓. กลุ่มท่าฤๅษีดัดตนที่รักษาอาการโรคกล่อนชนิดต่างๆ มีทั้งหมด ๗ ชนิด ได้แก่ กล่อนปัตคาด (ท�ำให้มึนท้ายทอย) กล่อนในทรวง กล่อนแห้ง กล่อน (กล่อน ทั้ง ๔ ชนิด กล่อนแห้ง กล่อนน�้ำ กล่อนเส้น กล่อนกระษัย) กล่อน (ลมกล่อน) และ กระษัยกล่อน ๔. กลุ่มท่าฤๅษีดัดตนเพื่อรักษาอาการอื่น ๆ มีทั้งหมด ๓ ชนิด ได้แก่ จิตใจเผลอ ใจสวิงสวาย และช่วยด�ำรงกายให้อายุยืน

152 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๑ แก้เกียจ (กามันตะกี) สังกะสีดีบุกเข้า รคนเจือ หล่อคณะนุ่งหนังเสือ สถิตย์ไว้ กามันตะกีเขือ ข้อยหนุ่ม นักนอ เหยียดยืดหัตถ์ดัดได้ แต่แก้เกียจกาย “เหยียดยืดหัตถ์ ดัดได้” ท่านั่งขัดสมาธิล�ำตัวยืด ตรง ประสานนิ้วมือ เหยียด ยืดแขน ดัดนิ้ว มือ บิดตัวไปทั้งทางซ้าย และขวา ๒ แก้เอว ขาขัด (สังปติเหงะ) ชฎิลดัดตนนี้น่า นึกเอะ ใจเอย ชี้ชื่อสังปติเหงะ หง่อมง้อม ถวัดเท้าท่ามวยเตะ ตึงเมื่อย หายฮา แก้กะเอวขดค้อม เข่าคู้โขยกโขยง “ถวัดเท้าท่ามวย เตะ” ท่ายืนถวัดเท้า ใช้มือหนึ่ง จับปลายเท้า มืออีกข้าง หนึ่งกดหัวเข่าไว้ ๓ แก้ลมในอกในเอว (อายันญาณ) อายันญาณยิ่งผู้ ผนวดแขก เนาพนัศฝ่าแฝก หาบหิ้ว โรคลมแล่นดุแดก วางหาบ ดัดแฮ แอ่นอกเอี้ยวเอวสยิ้ว แสยะหน้าเงยหงาย “แอ่นอกเอี้ยว เอวสยิ้ว แสยะ หน้าเงยหงาย” ท่ายืนก้าวขาข้างหนึ่งไป ข้างหน้า งอเข่า มือหนึ่ง เท้าสะเอว แอ่นอก มือ อีกข้าง ตั้งศอกยกขึ้น แบมือ บิดหน้าเงยขึ้นไป ด้านหลัง ๔ แก้ขัดเอว (วัจนัข) วัจนัขเนาพนัสห้วย หุบเหว นอบนบเพลิงเปล่งเปลว ค�่ำเช้า อาพาธขบขัดเอว โอ้เทวษ ฉังเอย เก็งข้อกดตะคากเข้า ศอกคู้ขมึงทึง “เก็งข้อกด ตะคากเข้า ศอกคู้ขมึงทึง” ท่านั่งแยกต้นขา ไขว้ข้อ เท้า ยืดเอวและอก เกร็ง ข้อสะโพก แ ล ะ หั ว ตะคาก พร้อมกับกาง ข้อศอกขึ้น ร ะดับอก พร้อมออกแรงเกร็ง ๕ แก้ลมปวดศีรษะ (พระมโนช) พระมโนชส�ำนักนิ์ด้าว ดงยูง ยางแฮ จิตรพรั่นหวั่นหวาดฝูง มฤคร้าย ก�ำเริบโรคขบสูง สังเวช องค์เอย นั่งดัดหัตถ์ขวาซ้าย นบเกล้าบริก�ำ “นั่งดัดหัตถ์ขวา ซ้าย นบเกล้า บริก�ำ” ท่านั่งแยกต้นขา แล้วชัน เข่าซ้ายขึ้น ล�ำตัวยืดตรง พนมมือแล้วค่อยๆ ยก เกร็งขึ้นเหนือศีรษะ ๑.๓ การสังคายนาเบื้องต้นสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน การสังคายนาเบื้องต้นสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน ภาพต้นฉบับสมุดไทยด�ำ จาก สมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน กรมศิลปากร ๒๕๕๐ มีรายละเอียดดังนี้

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 153 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “แต่แก้เกียจกาย” ๑. แก้เกียจกาย คร้าน ไม ่อยากท�ำการงานใด ๆ ในที่นี้หมายถึง ร่างกาย อ่อนเปลี้ย ไม่มีแรง อาการปวดเมื่อยขบทั้งตัว (๕) “ตึงเมื่อย หายฮา แก้ กะเอวขดค้อม เข่าคู้โขยก โขยง” ๒. ตึงเมื่อย ขา เข่า ๓. เอวขด ๔. เข่าคู้ ๕. เดินโขยกเขยก - ก. อาการเพลียของกล้ามเนื้อ เมื่อท�ำสิ่งใดสิ่งหนึ่งซ�้ำ ๆ อยู่เป็นเวลานาน (๔/น. ๙๒๑) - เส้นเอวขด (๕) - อาการเข่าคด เข่างอ (๕) - ดูใน โขยก ว. กะโผลกกะเผลก (๔/น. ๒๑๘) “โรคลมแล่นดุแดก” ๖. ลมในอกในเอว (ลมแล่น แดกขึ้นไปจุกอก) อาการที่ลมในท้องดันขึ้นในอก ในเอว ท�ำให้แน่นในอก ในเอว (๕) “อาพาธขบขัดเอว” ๗. ขัดเอว ๑. อาการปวดเมื่อยหลังบริเวณเอว (๒/น. ๒๕) “จิตรพรั่นหวั่นหวาดฝูง มฤคร้าย ก�ำเริบโรคขบ สูง” ๘. ลมปวดศีรษะ ลมขึ้นเบื้อง สูง ท�ำให้ปวดศีรษะ เนื่องจากความกลัว ความเครียด วิตกกังวล - อาการปวดหัว [vi.] to have a headache (๘) - ดูใน ลม ๑ ลมขึ้น ก. อาการที่ลมดันออกจากภายใน ร่างกาย ทําให้หาวเรอหรือให้เกิดอาการวิงเวียน หน้ามืด และอาเจียน ในกรณีหลังนี้บางทีก็เรียกว่า ลมขึ้นเบื้องสูง (๔/น. ๑,๐๓๕)

154 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๖ แก้ส้นเท้า (อิษีศุขวัฒน์ ชาวบ้านเรียก ท่านว่า “ษีศุข”) (ค�ำอธิบายใน หนังสือโคลงภาพ) เอนกายกรกดเท้า พักตร์เหิน หาวแฮ หายที่ส้นลมเดิน ขัดข้อง นามอิษีศุขวัฒน์เจริญ ฌานเกอด ไผ่ฤๅ โลกย์เรียกสีสุกพ้อง ชื่อผู้เจริญญาณ “เอนกายกรกด เท้าพักตร์เหิน หาวแฮ” ท ่านั่งพับขา อกแอ่น แหงนหน้า ให้ส้นมือกด ลงบนฝ่าเท้า ท�ำให้ลม เดินที่ส้นเท้า ๗ แก้ปวดท้อง แก้ข้อเท้า (อัจนะคาวี) ฤๅษีสี่ชื่อให้ นามนคร รามเอย อัจนะคาวีอักษร อะตั้ง พบชงฆ์เทิดถวัดกร สองไปล่ หลังนา แก้ขัดข้อเท้าทั้ง ป่วยท้องบรรเทา “พบชงฆ์เทิด ถวัดกร สองไปล่ หลังนา” ท่านั่งพับขา ทับแข้ง หลัง เท้าแนบพื้น ยืดแอ่นอก ยกมือขึ้น ตวัดแขนทั้ง สองไขว้ไปด้านหลัง ยก ขึ้นระดับหัวไหล่ ให้แขน ยืดตรงหงายฝ่ามือขึ้น ๘ แก้เสมหะในล�ำคอ (พระยุทอักขระ) พระยุทธอักขระไว้ นามยุท สืบอักษรตราบสุด สี่สิ้น นั่งสมาธิหัตถ์สัประยุทธ์ เศียรอีก แข้งนา เสมหะปะทะต้นลิ้น ล่งล้างล�ำศอ “นั่งสมาธิ์หัตถ์ สัประยุทธ์ เศียรอีก แข้งนา” ท่านั่งขัดสมาธิมือข้าง หนึ่งดันศีรษะ ให้ศีรษะ ดันสู้มือ มืออีกข้างหนึ่ง ดึงขาขึ้นพร้อมกับให้ขา ออกแรงต้านมือ ๙ แก้ลมในแขน (ยาคะ) เหยียดหัตถ์ดัดนิ้วนั่ง ชนเพลา แก้เมื่อยขัดแขนเบา โทษได้ ยาคะรูปนี้เอา ยาชื่อ ใส่เฮย ผสมสี่นักสิทธิให้ ชื่ออ้างอยุทธยา “เหยียดหัตถ์ดัด นิ้วนั่ง ชนเพลา” ท ่านั่งชันเข ่า ให้ต้นขา แนบชิดกัน เหยียดแขน ทั้งสองข้างไปข้างหน้า แล้วใช้มือข้างหนึ่ง ดัด ปลายนิ้วมืออีกข้างหนึ่ง ๑๐ แก้สบักหน้าจม (วะตันตะ) หัตถ์หน่วงนิ้วเท้าพับ ชงฆ์ชิด เพลงเฮย แก้สลักไหล่เพื่อพิศม์ ผ่อนน้อย วะตันตะตบะฤทธิ์ มฤครักษ์ ท่านแฮ มีแม่โคห้าร้อย หยาดน�้ำนมถวาย “หัตถ์หน่วงนิ้ว เท้าพับ ชงฆ์ชิด เพลาเอย” ท ่านั่งพับขา ต้นขาทับ แข้ง ใช้มือทั้งสองข้าง ดึงปลายเท้าทั้งสองขึ้น พร้อมยืดอก แอ่นแหงน หน้าขึ้น ๑๑ แก้ลมทั่วสารพางค์ (วิสุทธิ) เสลขกามนามวิสุทธิก้อง ไตรภพ องค์แอ่นแหงนพักตร์ขบ เขม้นฟ้า กลับแขนกดขาทบ เน้นนิ่ง อยู่นา ลมเสียดสารพางค์กล้า ดับด้วยดัดเอง “องค์แอ่นแหงน ภักตร์ขบ ขะเม่นฟ้า กลับ แขนกดขาทบ เน้นนิ่ง อยู่นา” ท่านั่งคุกเข่า ให้เข่าชิด กัน หลังเท้าทั้งสองราบ แนบพื้น เหยียดแขนทั้ง สองข้างไปข้างหน้า ใน ท่าหงายฝ่ามือกดปลาย นิ้วมือไว้บนหน้าตัก ล�ำตัว แอ่น แหงนหน้า

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 155 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “หายที่ส้นลมเดินขัดข้อง” ๙. ลมขังส้นเท้า ลมที่คั่งอยู่ที่บริเวณส้นเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๕) “แก้ขัดข้อเท้าทั้ง ป่วยท้องบรรเทา” ๑๐. ขัดข้อเท้า ๑๑. ปวดท้อง - ดูใน ขัดข้อมือข้อเท้า อาการขัดตามข้อ (๒/น. ๒๔) - [N] ankle กระดูกข้อต่อระหว่างเท้ากับขา (๘) - อาการปวดท้อง [v.] have a stomachache (๘) “เสมหะปะทะต้นลิ้น ล่งล้างล�ำศอ” ๑๒. เสมหะในล�ำคอ เสมหะ ปะทะต้นลิ้น เสมหะที่ล�ำคอ ถ้าพิการท�ำให้ไอ เจ็บคอ คอแห้ง ต�ำรา เวชศาสตร์ฉบับหลวง ได้กล่าวว่าหนาประมาณ ๗ นิ้ว เป็น แผ่นอยู่ เมื่อกินอาหารจึงเปิดออก อาหารนั้นจึงได้เลื่อนลง ไป เมื่ออาหารเลื่อนลงไปแล้วก็กลัดเข้าดังเก่า เหมือนดัง เอากระเบื้องทิ้งในแหน ก็แหวกออกแล้วปิดเข้าดังเก ่า (๒/น. ๒๓๙) “แก้เมื่อยขัดแขนเบา โทษ ได้” ๑๓. ลมในแขน-ท�ำให้เมื่อยขัด แขน ลมในแขนเดินไม่สะดวก ท�ำให้เมื่อย ขัดแขน (๕) “แก้สลักไหล่เพื่อพิศม์ ผ่อนน้อย” ๑๔. สะบักหน้าจม (ต�่ำจาก รากขวัญลงมาร่องซี่โครง ที่ ๑ และ ๒) ๑๕. ปวดขัดสลักไหล่เพราะ พิษลม - ดูใน สะบักจม น. อาการ ปวดตึงบริเวณสะบัก บ่า และ ไหล่ข้างขวามักจะเกิดเรื้อรัง อาจเนื่องจากการใช้งานที่ แขนมาก และเป็นเวลานาน ท�ำให้เลือดลมตามแนวเส้น ปิงคลาเดินไม่สะดวก (๑/น. ๔๓๖) - ลมขัดในไหล่ (๕) “ลมเสียดสารพางค์กล้า ดับด้วยดัดเอง” ๑๖. ลมทั่วสารพางค์ ลมเสียดทั่วทั้งตัว ลมทั่วร่างกาย ลมที่ท�ำให้มีอาการรู้สึกเจ็บแทงเข้าไปในเนื้อ (๕)

156 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๑๒ แก้เข่าขาตาย (วชิระ) ฤๅษีวชิระรู้ศาสตร์ สฤษดิ์กาย กบแฮ ชื่อเทพมณโทชาย มากชู้ แก้ลมเข่าขาตาย ตึงเมื่อย มึนเอย ท้าวหัตถ์ชันเข่าคู้ ท่าแม้นละม้ายสิงห์ “ท้าวหัตถ์ชันเข่า คู้ท่าแม้น ละม้ายสิงห์” ท่านั่งไขว้ขา เท้าแขนทั้ง สองข้างไว้ใต้พับเข ่า แขนยืดตึง แล้วยกเข่า ขึ้นทั้งสองข้าง ๑๓ แก้ขัดขาขัดคอ (โรมสิงค์) คุกเข่าส้นติดเข้า เข่าขยาย มือประทับกับเพลาหมาย มุ่งฟ้า ขัดขาขัดคอหาย ห่างเมื่อย ลงแฮ โรมสิงค์สิทธิ์ศักดิ์กล้า กล่าวนี้นามขนาน “คุกเข่าส้นติด เข้า เข่าขยาย มือประทับกับ เพลาหมาย มุ่งฟ้า” ท ่านั่งคุกเข ่า แยกเข่า ออก มือวางที่ตัก ยืดตัว ตรง และอกแอ่นแหงน หน้าขึ้นมองฟ้า ๑๔ แก้แน่นหน้าอก (โคดมมหาราช) โคดมมหาราชนี้ หนวดยาว ยุ่งนา นกกระจาบท�ำรังราว กะวะไม้ แหงนหน้าท่าเรอหาว ยืนดัด หลังเอย แก้แน่นนาภีได้ อกด้วยดีเหลือ “แหงนหน้าท่า เรอหาว ยืนดัด หลังเอย” ท่ายืนย่อเข่า แอ่น หน้าอก แหงนหน้า ท�ำให้เรอหาว ๑๕ แก้ลมเวียนศีรษะ (ธะหะ) สมาธิขัดหัตถ์ยุดทั้ง เพลาเศียร สระสว่างแสลงลมเวียน ศิระเกล้า นามธะหะพระผู้เพียร ผนวดเนิ่น นานแฮ ธะอักษรควบเข้า เพิ่มให้นามกรุง “สมาธิขัดหัตถ์ ยุดทั้ง เพลา เศียร” ท ่านั่งขัดสมาธิไขว้ข้อ เท้า มือข้างหนึ่งดันตัก มืออีกข้างหนึ่งดันศีรษะ (ลักษณะต้านกัน) ๑๖ แก้เข่า แก้ขา (อิษีสิงห์) อิษีสิงห์หน้ามฤค ฌานมอด ม้วยแฮ สลบเพื่อนางฟ้ากอด ท่านนั้น ฟื้นองค์ครั่นครางออด ขาไหล่ ขัดเอย ยืนย่อบาทบีบคั้น เข่าทั้งโคนขา “ยืนย่อบาทบีบ คั้น เข่าทั้งโคน ขา” ท่ายืน ก้าวขาขวาไปข้าง หน้าย่อเข่าลง ขาซ้ายย่อ ลง ให้เท้าทั้งสองเหยียบ พื้นเต็มฝ่าเท้า เอี้ยวล�ำ ตัว พร้อมกับเหลียวมอง ไหล่ซ้าย ใช้ส้นมือขวากด เหนือเข่าขวา พร้อมทั้ง ใช้มือ บีบ กดขย�ำ นวด ตั้งแต ่หัวเข ่า ขึ้นมาถึง โคนขา ใช้ส้นมือซ้ายยัน ที่ขอบสะโพก ๑๗ แก้โรคในอก (วรเชษฐ) วรเชษฐแปลงเปลี่ยนข้อ ลิขิตสาร พระรถเรื่องโบราณ บอกแจ้ง ไสยาสน์เหยียดเครียดปาน ฉุดชัก ไว้แฮ แก้โรคไออกแห้ง เหือดให้เห็นคุณ “ไสยาสน์เหยียด เครียดปาน ฉุดชัก ไว้แฮ” ท่านอนหงาย เท้าชิดกัน หายใจเข้า เหยียดแขน ทั้ง ๒ ข้างขึ้นเหนือศีรษะ หงายฝ่ามือขึ้นให้ปลาย นิ้วหันเข้าหากัน พร้อมทั้ง เหยียดปลายเท้าทั้งสอง ข้าง ให้ปลายเท้างุ้มลง

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 157 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “แก้ลมเข่าขาตาย ตึงเมื่อย มึนเอย” ๑๗. ลมเข่าขาตายมีอาการ ตึงเมื่อย ชา ลมท�ำให้ตีนมือตาย แก้หัวไหล่ บั้นเอว ส้นเท้าทั้ง ๒ ข้าง ให้ยอกขัดอยู่ทั้งตัว ให้แก้ที่เกลียวปัตคาดทั้งสองข้าง (๕) “ขัดขาขัดฅอหาย ห่างเมื่อย ลงแฮ” ๑๘. ขัดขา ๑๙. ขัดคอ อาการขา คอ ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) “แก้แน่นนาภีได้ อกด้วยดีเหลือ” ๒๐. แน่นหน้าอก ๒๑. แน่นท้อง (นาภี) - Abdominal discomfort (๒/น. ๑๐๗) - ว. มีอาการจุกเสียดบริเวณทรวงอกท�ำให้หายใจไม่สะดวก (๔/น. ๖๔๔) - อาการแน่นท้อง Stomach discomfort (๒/น. ๑๐๗) “สระสว่างแสลงลมเวียน ศิระเกล้า” ๒๒. ลมเวียนศีรษะ ดูใน เวียน ๑ ก. รู้สึกมึนหัว ตาลาย ใจหวิว มองเห็นอะไร หมุนไปหมด, โดยปริยายหมายถึงอาการที่ท�ำให้รู้สึกงง สับสน วุ่นวาย ร�ำคาญ เป็นต้น จนท�ำอะไรไม่ถูกหรือจับต้นชนปลาย ไม่ติด (๔/น. ๑๑๓๑) “ฟื้นองค์ครั่นครางออด ขาไหล่ ขัดเอย” ๒๓. ขัดเข่า ขัดขา ๒๔. ขัดไหล่ (ท�ำให้ขัดราวข้าง ตั้งแต่หัวตะคากถึงรักแร้) - อาการ เข่า ขา ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - น. อาการ รู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมาเสียดแทง บริเวณ ส่วนของบ่าตอนที่ติดกับต้นแขน (๑/น. ๖๕) “แก้โรคไออกแห้ง เหือด ให้เห็นคุณ” ๒๕. ไออกแห้ง ดูใน ไอแห้ง ที่ไม ่มีเสมหะ ไม ่มีน�้ำลาย เพียงแต ่ลม อย่างเดียว (๒/น. ๒๖๒)

158 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๑๘ แก้ตะคริวมือ ตะคริวเท้า (อัคนีเนตร) อัคนีเนตรนี้อัค- คีโชน เนตรฤๅ ยืนแย่อย่างยักษ์โขน ออกเต้น กางกรกดสองโคน ขานีด เน้นนอ แก้ตะคริวริ้วเส้น แต่แข้งตลอดแขน “ยืนแย่อย่าง ยักษ์โขน ออกเต้น กาง กรกดสองโคน ขานีด เน้นนอ” ท่ายืน กางขาให้ห่างกัน เท ่าระยะหัวไหล ่ แบะ เท้าให้หันส้นเท้าเข้าหา กัน ย่อตัวแยกเข่าคล้าย ท่ายักษ์โขน วางมือบน โคนขาให้ปลายมือหัน เข้าหากัน ใช้ส้นมือทั้ง สองข้างกดเน้นลงน�้ำ หนักลงไปแล้วนิ่งไว้ (หายใจเข้ากด หายใจ ออกคลาย) ๑๙ แก้ลมตะคริว (สวามิต, วสิทธิ) (มีฤๅษี๒ ตน) สวามิตคุกเข่าแล้ว เหลี่ยวพักตร์ ผินแฮ วสิทธิเหยียบยันสลัก เพชรเคล้น กรขวาจับบาทชัก เฉวียงฉุด แขนแฮ โรคตะคริวกล่อนเส้น หย่อนได้หลายเดือน “สวามิต คุกเข่า แล้วเหลียว ภักตร์ ผินแฮ วสิทธิเหยียบยัน สลักเพชเคล้น กรขวาจับบาท ชัก เฉวียงฉุด แขนแฮ” ผู้ถูกดัด นั่งคุกเข่า เหยียดขาขวาไปด้าน หลัง เอนตัวลงลักษณะ ท่านอนตะแคงซ้าย ผู้นวด ใช้ส้นเท้าเหยียบ ยันที่สลักเพชร พร้อม กับใช้มือจับข้อเท้าและ ข้อมือดึงขึ้นพร้อมกัน ๒๐ แก้ลมทั่ว สารพางค์ (อิษีอุศัพเนตร) อิษีอุศัพเนตรเจ้า ต�ำหรับ สรรพว่านประกอบกับ เวทใช้ ท้าวแขนพับเพียบทับ หัตถ์แอ่น องค์เอย แก้ทั่วสารพางค์ให้ เสื่อมสิ้นสรรพลม “ท้าวแขนพับ เพียบทับ หัตถ์แอ่น องค์เอย” ท ่านั่งพับเพียบ (ขวา) เท้าแขน คว�่ำมือทั้ง ๒ สอดใต้เข่า (ซ้าย) ให้ ปลายมือชนกัน พร้อม ทั้งเหยียดแขนตรงและ แอ่นตัวขึ้น ๒๑ แก้เสียดอก (นารท) ยืนเหนี่ยวค่อเท้าเชิด หัดถ์เห็น ยากแฮ แก้เสียดทรวงเส้นเอ็น ขอดได้ นารทเสกไม้เป็น ปลิงเกาะ กระบี่พ่อ ยิ้มเยาะวานรให้ เหือดร้ายรังแก “ยืนเหนี่ยวข้อ เท้าเชิด หัตถ์ เห็น ยากแฮ” ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้าน หลัง มือซ้ายจับข้อเท้า แขนขวายกขึ้นระดับไหล่ เหยียดตรง กระดกข้อ มือขึ้น เชิดหน้ามอง ปลายมือ

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 159 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “แก้ตะคริวริ้วเส้น แต่แข้งตลอดแขน” ๒๖. ตะคริวแขน ตะคริวขา น. อาการหดเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ และค้างอยู ่ ท�ำให้ กล้ามเนื้อขาดเลือด เกิดอาการเจ็บปวด (๑/น. ๑๙๓) “โรคตะคริวกล่อนเส้น หย่อนได้หลายเดือน” ๒๗. ลมตะคริว-กล่อนเส้น เส้นในร่างกายชักขมวด และลมกระตุก ท�ำให้เจ็บ ปวด - ลมตะคริว ๑. ลมตะคริวขึ้น ท�ำให้มีอาการเจ็บปวดดังเอามีดมาเชือด เฉือนสุดที่จะทนได้ให้แก้ที่กลางท้องน่อง ให้วัดตั้งแต่ ส้นเท้าขึ้นไปถึงกลางท้องน่องกึ่งกลางพอดีหรือวัดจาก ส้นเท้าขึ้นมาประมาณหกนิ้วฟุต เอานิ้วหัวแม่มือกด หน่วงๆ ลงไป พอถึงเส้นแล้วให้หยุดนิ่งอยู่สัก ๑-๒ นาทีแล้วจึงยกนิ้วหัวแม่มือออก ลมตะคริวก็จะหายไป ทันที ๒. ลมที่พัดเข้าไส้ใหญ่ไส้น้อย ท�ำให้ชักมือชักเท้าแข็งงอจะ เปิบข้าวไม่ได้จะจับสิ่งใดก็ไม่ได้(๒/น. ๑๘๗) - กล่อนเส้น เส้นแข็ง เส้นตึง ท้องตึง เจ็บเอ็นท้อง กินอาหารไม่ได้(๒/น. ๑๐-๑๑) “แก้ทั่วสารพางค์ให้เสื่อม สิ้นสรรพลม” ๒๘. ลมทั่วสารพางค์ (ลมทั้ง ปวงทั่วร่างกาย) ลมทั่วทั้งร ่างกาย ลมที่ท�ำให้มีอาการรู้สึกเจ็บแทงเข้าไป ในเนื้อ (๕) “แก้เสียดทรวงเส้นเอ็น ขอดได้” ๒๙. เสียดอก ๓๐. เส้นเอ็นขอด - อาการที่รู้สึกเจ็บแทงเข้าไปในอก (๕) - เส้นเอ็นขอด ๑. Varicose vein และ ๒. Stiffness of muscles and tendons (๒/น. ๒๓๘)

160 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๒๒ แก้ลมจันทฆาฏ ลมเข่า ลมขา ลมหน้าอก (พระนารอท) พระนารอทวายุเร้า ทรวงรัน ท�ำนา ขัดเข่าขาและจันท- ฆาฏร้าย ฉวยเท้าท่ายืนหัน เหินเยี่ยง เหาะแฮ มือหนึ่งคั้นเข่าซ้าย เสื่อมสิ้นสี่ลม “ฉวยเท้าท่ายืน หัน เหินเยี่ยง เหาะแฮ” ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้าน หลัง มือซ้ายจับข้อเท้า ย่อเข่าขวา มือขวาบีบ คั้นบริเวณหัวเข่า ยืดอก เชิดหน้าคล้ายท่าเหาะ ๒๓ แก้เข่าขัด (ชฎิลดาบส) ชฎิลดาบสเบื้อง แบบฉบับ ยืนยกขาขวาทับ เข่าซ้าย ประนมหัตถ์ดัดกายกลับ เบือนบิด ตนแฮ ลมขัดข้อเข่าร้าย เร่งร้างห่างสูญ “ยืนยกขาขวา ทับ เข่าซ้าย ประนมหัตถ์ดัด กายกลับ เบือนบิด ตนแฮ” ท่ายืน ยกขาขวาทับเข่า ซ้ายพนมมือออกแรง ต้านมือ พร้อมกับบิดตัว ไปทางขวา ๒๔ ด�ำรงกายอายุยืน (ทิศไภย) ทิศไภยโพ้นผนวชข้าง เขาเขิน ทิวพนัสชายณิน ท่าน�้ำ ประนิบัติดัดองค์เจริญ ชนม์ชีพ พระนา กุมกดธารกรค�้ำ พ่างพื้นยืนยัน “กุมกดธารกรค�้ำ พ่างพื้นยืนยัน” ท่ายืนจับกระบอง กาง ขาให้ห่างกันเท่าระยะหัว ไหล่ แบะเท้าให้หันส้น เท้าเข้าหากัน ย่อตัวแยก เข่าคล้ายท่ายักษ์โขน ๒๕ แก้ลมปะกัง (กาลชฎิล) กาลชฎิลดัดมล้าง ลมดุะ ไคลขมับจับหนุ นวดเน้น มึนเศียรมืดจักษุ เสื่อมสว่าง ไซ้แฮ ไว้ฉบับบอกเส้น ประสิทธิ์แก้ลมปะกัง “ไคลขมับจับหนุ นวดเน้น” ท่านั่งขัดสมาธิมือซ้าย คลึงไคลขมับ มือขวาจับ คางดึงไปทางขวาเล็ก น้อย ๒๖ แก้ตะโพกสลักเพชร (สระภังค์ดาบส) สระภังค์ดาบศตั้ง ตนตรง ถ่างบาททั้งสองทรง แย่แต้ ก�ำหมัดดัดกรผจง กดคู่ ขานา ตะโภกสลักเพชรแม้ เมื่อยล้าชาหาย “ถ่างบาททั้ง สองทรง แย่แต้ ก�ำหมัดดัดกร ผจง กดคู่ ขานา” ท ่ายืนแยกขา ถ่างขา ย่อตัวลง มือทั้งสองข้าง ก�ำหมัดใช้สันหมัดกด ตั้ ง แ ต ่ ข อ บ ก ร ะ ดู ก เชิงกรานลงมาถึงสะโพก สลักเพชร ๒๗ แก้ลมชักปากเบี้ยว ลมลิ้นตาย ลมเท้า เหน็บ ลมมือเหน็บ (พระกาฬสิทธิ์) ผิวลมเข่าข้อขั้ง เหน็บนัก กายสั่นฟันชิดชัก ปากเบี้ยว พระกาฬสิทธิ์แถลงลักษณ์ เลศท่า แก้นอ เหนี่ยวไหล่หน่วงเท้าเอี้ยว อกโอ้อนิจจัง “เหนี่ยวไหล่ หน่วงเท้าเอี้ยว อกโอ้อนิจจัง” ท่านั่งพับขา มือซ้ายดึง ข้อเท้าขึ้น มือขวาดึง เหนี่ยวไหล่ซ้าย เอี้ยวอก พร้อมทั้งหันหน้าทางขวา

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 161 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “เสื่อมสิ้นสี่ลม” ๓๑. ลมจันทฆาฏ ๓๒. ลมเข่า ๓๓. ลมขา ๓๔. ลมหน้าอก - ชื่อลมชนิดหนึ่งตามต�ำราแพทย์แผนโบราณ ลมที่เข้าไปใน เข่า ลมที่เข้าไปในขา ลมที่เข้าไปในอก (๕) - ลมที่ท�ำให้เข่าตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - ลมที่ท�ำให้ขาตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - ลมที่ท�ำให้มีอาการจุกเสียดบริเวณทรวงอก ท�ำให้หายใจ ไม่สะดวก (๕) “ลมขัดข้อเข่าร้าย เร่งร้างห่างสูญ” ๓๕. เข่าขัด ๓๖. ลมขัดข้อเข่า - เข่าตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - ดูใน ลมขัด ลมที่ท�ำให้เกิดอาการผิดปกติของส่วนต่างๆ ของร่างกาย (๒/น. ๑๘๓) “ประนิบัติดัดองค์เจริญ ชนม์ชีพ พระนา” ๓๗. ช่วยด�ำรงกายให้อายุยืน ท่าดัดตนที่ช่วยท�ำให้สุขภาพแข็งแรง อายุยืนยาว (๕) “มึนเศียรมืดจักษุ เสื่อมสว่าง ไซ้แฮ” ๓๘. ลมปะกัง มึนศีรษะ ตา มืดมัว น. โรคชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมีอาการปวดศีรษะมาก อาจจะปวด ข้างเดียวหรือ ๒ ข้างก็ได้ บางต�ำราว ่ามักเป็นเวลาเช้า ผู้ป ่วยอาจมีอาการอื่นร ่วมด้วย เช่น ตาพร่า วิงเวียน อาเจียน, ลมตะกัง หรือสันนิบาตลมปะกัง ก็เรียก (๑/น. ๓๙๖) “ตะโภกสลักเพชรแม้ เมื่อยล้าชาหาย” ๓๙. สะโพกสลักเพชร ชา เมื่อยล้า - ชาและเจ็บแปลบปลาบที่สะโพกสลักเพชร (๕) - ดูใน สลักเพชร น. โครงสร้างของกระดุกบริเวณข้อ บางข้อ ที่เมื่อสวมด้วยกันและท�ำให้เคลื่อนไหวได้ เช่น ข้อต ่อขอบกระดูกเชิงกรานตรงสะโพกกับหัวกระดูก ต้นขาท�ำให้ขากางออกได้ เรียกว ่า ตะโพกสลักเพชร (๑/น. ๔๓๒) “ผิวลมเข่าข้อขั้ง เหน็บนัก กายสั่นฟันชิดชัก ปาก เบี้ยว” ๔๐. ลมชักปากเบี้ยว ๔๑. ลมลิ้นตาย ๔๒. ลมขังในข้อเข่า ๔๓. เหน็บชามือเท้า - ลมที่ท�ำให้มีอาการชักและปากเบี้ยว (๒/น. ๑๘๖) - แรกจับให้หาวเรอ คลื่นเหียน ขากรรไกรแข็งลิ้นแข็ง อ้าปากขึ้นแล้วหุบไม ่ลง นิ่งแน ่ไม ่รู้สึกกาย ปลุกไม ่ตื่น ก�ำหนด ๓ ถึง ๗ วัน (๒/น. ๑๙๘) - ดูใน ลมขัง ลมที่คั่งอยู่ที่ข้อเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๒/น. ๑๘๓) - ชื่อโรคชนิดหนึ่ง เกิดจากขาดวิตามินบี๑ ท�ำให้มีอาการ ชาปลายมือปลายเท้า (๔/น. ๑๓๔๔)

162 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๒๘ แก้เข่าขัด (มหาสุธรรม์) นักสิทธิ์โสภาคพร้อม พรหมจรรย์ ชื่อมหาสุธรรม์ เลิศแท้ เท้าเหยียดยืดหัตถ์ยัน ขย�ำเข่า สองนา ขบขัดข้อเข่าแก้ เมื่อยล้าลมถอย “เท้าเหยียดยืด หัตถ์ยัน ขย�ำ เข่า สองนา” ท่านั่ง เท้าเหยียดตรง ส้นมือยันเหนือขอบ สะบ้าเข่า แขนเหยียด ตรง พร้อมทั้งใช้มือ ขย�ำเข่าทั้งสองข้าง อกแอ่น แหงนหน้า ๒๙ แก้ลมในล�ำลึงค์ (อัคะตะ) อัคะตะตบะเพี้ยง เพลิงผลาญ ภพฤๅ ถวายเกราะองค์อวตาล ท่านนั้น นั่งดัดหัตถ์สองผสาน พนมนิ่ง อยู่นา เพื่อขัดปัสสาวะอั้น ออกได้โดยใจ “นั่งดัดหัตถ์สอง ผสาน พนมนิ่ง อยู่นา” ท่านั่งขัดสมาธิพนมมือ ระหว่างอก ออกแรง ต้านมือ ๓๐ แก้มือ แก้เท้า (พระสุทัศน์) พระสุทัศน์สถิตย์ถ�้ำ เถื่อนระหง ครองเครื่องนักสิทธิ์ทรง ห่อเกล้า ลมคั่งข้อหัตถ์ชงฆ์ หัตถ์ช่วย ดัดแฮ นั่งกระหย่งยุดเท้า หัตถ์ช้อยเช่นร�ำ “นั่งกระหย่งยุด เท้า หัตถ์ช้อย เช่นร�ำ” ท่านั่งกระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้ าชิด แยกเข่า มือขวาจับหน้าแข้งขวา ยกมือซ้ายขึ้น กระดกข้อ มือขึ้นคล้ายท่าร�ำ ๓๑ แก้กล่อน แก้ปัตคาด (คาวินทร์) แยกขายืนเข่าตั้ง ตนตรง แขนแนบหนีบสะเอวองค์ แน่นแฟ้น คาวินทร์ธ ด�ำรง กายดัด นี้ฤๅ แก้กล่อนปัตคาดแม้น แพทย์แก้มวยมึน “แยกขายืนเข่า ตั้ง ตนตรง แขนแนบหนีบ สะเอวองค์ แน่นแฟ้น” ท่านั่งกระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยกเข่า มือ ทั้งสองข้างแนบชิดตาม แนวล�ำตัว ๓๒ แก้ลมอัมพฤกษ์ (โควินทร์) โควินทร์แนะกกให้ รามแผลง อสูรฤๅ สาปไก่นนทรีแรง ฤทธิ์เฝ้า อัมพฤกพิบัติแสดง ดัดดับ คลายนอ ตั้งส้นสองมือเข้า ประทับข้างขืนองค์ “ตั้งส้นสองมือ เข้า ประทับข้าง ขืนองค์” ท่านั่งกระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยกเข่า กาง ศอก แบะไหล่ให้ส้นมือ ทั้งสองข้างกดดันเข้า บริเวณใต้ชายโครง ๓๓ แก้ลมส้นเท้า (นาไลย) นาไลยไกรเกริกฟ้า ดินขาม หมู่แพทย์พึงนับนาม ท่านไหว้ บาทาธึกกะทกตาม ตาตุ่ม แลพ่อ กดเข่าเหนี่ยวแข้งให้ ส้นเท้ามะละลม “กดเข่าเหนี่ยว แข้งให้” ท ่ายืนย ่อเข ่า แบะเท้า ออก มือซ้ายเหนี่ยวแข้ง ขวาขึ้น มือขวากดเข่าลง เอี้ยวหน้าไปทางไหล่ขวา

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 163 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “ขบขัดข้อเข่าแก้ เมื่อยล้าลมถอย” ๔๔. ลมขัดข้อเข่า ท�ำให้เมื่อยล้า - ดูใน ลมขัด ลมที่ท�ำให้เกิดอาการผิดปกติของส่วนต่างๆ ของร่างกาย (๒/น. ๑๘๓) - ดูใน เมื่อย อาการที่เมื่อยมากท�ำให้เดิน เคลื่อนไหวได้ ช้าลง (๔/น. ๙๒๒) “เพื่อขัดปัศสาวะอั้นออกได้ โดยใจ” ๔๕. ลมในล�ำลึงค์ ๔๖. ขัดปัสสาวะ - ลมที่ท�ำให้ปัสสาวะขัด (๒/น. ๑๙๘) - Dysuria (๒/น. ๒๔) “ลมคั่งค่อหัตถ์ชงฆ์” ๔๗. ลมขังข้อมือ ๔๘. ลมขังหน้าแข้ง ดูใน ลมขัง ลมที่คั่งอยู่ที่ข้อเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๒/น. ๑๘๓) “แก้กล่อนปัตคาดแม้น แพทย์แก้มวยมึน” ๔๙. กล่อนปัตคาด ท�ำให้มึนท้ายทอย (ต�ำแหน่งที่เส้นปัตคาด ผ่าน) กระษัยเถาเกิดขึ้นเพื่อลมสันฑฆาตและลมปัตคาดมันแล่นเข้า ในล�ำเส้นนั้น ให้เส้นพองแข็ง ระหว่างหัวหน่าวมาประจบ เกลียวข้าง ถ้าชายขึ้นขวาหญิงขึ้นซ้าย เสียดมาตามชายโครง ถึงยอดอก อาการให้ปวดขบในอก เสียวตลอดถึงล�ำคอ เมื่อ อาเจียนออก อาการค่อยเบาขึ้น น�้ำปัสสาวะแดงหรือเหลือง เล็กน้อย ถ้าเป็นตะกอนดังปูน นั่นคือกระษัยเถา (Urinary stone) (๒/น. ๑๐) “อัมพฤกพิบัติแสดง ดัดดับ คลายนอ” ๕๐. ลมอัมพฤกษ์ ลมที่ท�ำให้เกิดอาการเคลื่อนไหวไม่ได้โดยกระดูกไม่เคลื่อน (๒/น. ๒๐๖) “ส้นเท้ามะละลม” ๕๑. ลมส้นเท้า ๕๒. บาทาทึก - ลมที่ท�ำให้เจ็บส้นเท้า (๒/น. ๑๙๙) - เส้นที่มีทางเดินเริ่มจากส้นเท้าไปตามโค้งฝ่าเท้า ถึงด้านใน หัวแม่เท้าและโรคลมชนิดหนึ่งผู้ป่วยมักมีอาการท้องร่วง อาเจียน มือเขียวเท้าเขียว อาจชักสลบ ดังคัมภีร์ชวดาร (๖/น. ๔๓๖) ตอนหนึ่งว่า “...ขนานหนึ่งชื่อประสรรณี แก้ ลมบาทาทึก อันให้สลบทั้งลงทั้งอาเจียนมิรู้ว่าสันนิบาต สองคลอง ให้มือเขียว ให้เท้าเขียว ให้ชัก มิรู้ว่าป่วงให้ลง ก�ำหนด ๓ วัน...”, บาทาทึบ ก็เรียก เขียนว่า บาทาธึก ก็มี(๑/น. ๒๔๕)

164 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๓๔ แก้เอว (พระวัชมฤค) พระวัชมฤคเลี้ยง บุตรลบ นั่งหย่องสองมือจบ เจิดหน้า แก้เส้นสะดุ้งขบ เอวยอก หายนอ ใครอย่าหมิ่นประหมาทถ้า ท่านท้าให้ลอง “นั่งหย่องสอง มือจบ เจิดหน้า” ท่านั่งยอง เท้าชิด ศอก หนีบเข ่าทั้งสองข้าง ยกมือพนม ๓๕ แก้ลมในขา (กระไลยโกฏ) รูปมนุษย์หน้าประหนึ่งเนื้อ นามกระไลย โกฏแฮ บุตรอิษีสิงค์ไสย สาตรรู้ ระบอบระบิลไตร- ดายุค โพ้นพ่อ นั่งหย่องสองหัตถ์คู้ ศอกแก้ลมขา “นั่งหย่องสอง หัตถ์คู้” ท่านั่งยอง แบะขาออก งอข้อศอกทั้งสองข้าง ดันเข่าออก มืออยู่ระดับ ราวนม ๓๖ แก้เวียนศีรษะ (พระสุธามันต์) แบะขาคู้เข่าเข้า ส้นเสมอ บิดไหล่หงายแขนเผยอ ยืดไว้ เวียนเศียรจิตรใจเผลอ พลันเสื่อม ส่างนอ พระสุธามันต์ได้ ดัดแล้วอย่าฉงน “แบะขาคู้เข่า เข้า ส้นเสมอ บิดไหล่หงาย แขนเผยอ ยืดไว้” ท่านั่งบนส้นเท้า แบะขา ออก เหยียดแขนทั้งสอง ข้าง หงายแขน มือชิด กัน บิดไหล่ไปด้านข้าง ๓๗ แก้ลิ้นกระด้าง (พระภาระทวาชะ) พระภาระทวาชะเชื้อ ชีดง อยู่ป่าอาศัยพง พุ่มไม้ คุกเข่าหัตถ์ไคว่ตรง อุระภาค ตนนา แก้กระด้างลิ้นได้ ท่านี้ดีจริง “คุกเข่าหัตถ์ไคว่ ตรง อุระภาค ตนนา” ท่านั่งคุกเข่าข้างขวา ขา ซ้ายกระดกข้อเท้าขึ้น แขนซ้ายเหยียดตรงไป ด้านข้าง คว�่ำมือกระดก ข้อมือขึ้น งอศอกขวาไว้ ใต้แขนซ้าย คว�่ำมือ กระดกข้อมือขึ้น (แขน ออกแรงต้านกัน) เอี้ยว ล�ำตัวไปทางขวา ๓๘ แก้กล่อนในทรวง (พระวัชอัคนิศ) พระวัชอัคนิศนี้ เชิญนารายน์ มานอ มล้างเหล่าอสูรหลาย เลี่ยนหล้า แยกเข่าแย่ย่อกาย สองหัตถ์ ท้าวแฮ แก้กล่อนร้อนอุระกล้า เกลื่อนสิ้นเสื่อมสูญ “แยกเข่าแย่ย่อ กาย สองหัตถ์ ท้าวแฮ” ท่านั่งยอง แบะขาออก และย่อลง มือทั้งสอง ข้างเท้าพื้น หันส้นมือ เข้าหากัน ปลายนิ้วมือ อยู่บริเวณส้นเท้า ๓๙ แก้ไหล่ ตะโพก (พระชนก) พระชนกนักสิทธิ์นี้ ชนะมาร ไตรเพทไตรพิธญาณ ย่อมแจ้ง ยอกไหล่ยอกตะโพกปาน ปืนปัก อยู่นอ คู้เข่าศอกกดแข้ง หัตถ์เคล้นไคลทรวง “คู้เข่าศอกกด แข้ง หัตถ์เคล้น ไคลทรวง” ท่านั่งคู้เข่าไขว้ขา ศอก ทั้ ง สอ ง ข้ า ง กด แ ข้ ง เข้าหาล�ำตัวมือไคลคลึง บริเวณหน้าอก ๔๐ แก้เท้าเย็น ใจสวิงสวาย (กระบิลดาบส) นักพรตประพฤติสร้าง จรรยา เชิดชื่อกระบิลดา บศเจ้า เท้าซ้ายไขว่เพลาขวา มือหน่วง เข่าเอย ลมระงับจับเย็นเท้า อีกทั้งสวิงสวาย “เท้าซ้ายไขว่ เพลาขวา มือ หน่วง เข่าเอย” ท่านั่งไขว่ห้างบนพื้น มือ ข้างหนึ่งจับเท้าดึงไปข้าง หลัง มืออีกข้างดันหัว เข่าไว้ ดันหัวเข่าให้มาก ที่สุด หายใจเข้า-ออก

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 165 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “แก้เส้นสะดุ้งขบ เอวยอก หายนอ” ๕๓. ยอกเอว เส้นสะดุ้ง อาการโรคที่รู้สึกเจ็บอย ่างมีอะไรทิ่มหรือต�ำกล้ามเนื้อใน ร่างกายที่บริเวณเอว (๕) “ศอกแก้ลมขา” ๕๔. ลมในขา ลมในขาท�ำให้เดินไม่สะดวก ท�ำให้เมื่อย ขัดขา (๕) “เวียนเศียรจิตรใจเผลอ พลันเสื่อม ส่างนอ” ๕๕. เวียนศีรษะ ๕๖. จิตใจเผลอ (จิตระส�่ำระสาย หัวใจ เต้นผิดปกติ - ดูใน เวียน ๑ เวียนหัว ก. รู้สึกมึนหัว ตาลาย ใจหวิว มอง เห็นอะไรหมุนไปหมดโดยปริยายหมายถึงอาการที่ท�ำให้ รู้สึกงง สับสน วุ่นวาย ร�ำคาญ เป็นต้น (๔/น. ๑๑๓๑) - ดูใน เผลอ ก. หลงลืมหลงลืมไปชั่วขณะ เช่น เผลอตัว เผลอสติเลินเล่อ ไม่ระวังตัว (๔/น. ๗๘๘) “แก้กระด้างลิ้นได้ ท่านี้ดีจริง” ๕๗. ลิ้นกระด้าง ดูใน ลิ้นกระด้างคางแข็ง ก. อาการลิ้นแข็งขยับขากรรไกร ไม่ได้ เกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น อาการไข้สูง ลมชิวหา สดมภ์ ลมอัมพฤกษ์ อัมพาต ลมทักขิณโรธ (๑/น. ๔๑๒) “แก้กล่อนร้อนอุระกล้า เกลื่อนสิ้นเสื่อมสูญ” ๕๘. กล่อนในทรวง อาการร้อนในทรวง (๒/น. ๑๐) “ยอกไหล่ยอกโตภกปาน ปืนปัก อยู่นอ” ๕๙. ยอกไหล่ ๖๐. ยอกสะโพก ดูใน ยอก ก. รู้สึกเจ็บแปลบรู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมา เสียดแทงบริเวณไหล่ (๑/น. ๓๖๑) “ลมรงับจับเย็นเท้า อีกทั้งสวิงสวาย” ๖๑. ลมจับเท้าเย็น ๖๒. ใจสวิงสวาย - ดูใน ลมจักโก ลมที่ท�ำให้มือเย็นเท้าเย็น (๒/น. ๑๘๔-๑๘๕) - ดูใน สวิงสวาย ก. อาการที่รู้สึกใจหวิว วิงเวียน คลื่นไส้ ตาพร่า จะเป็นลม (๑/น. ๔๓๒)

166 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๔๑ แก้ไหล่ แก้ขา (สุกทันต์) สุกทันต์นักสิทธิ์เถ้า เที่ยวเก็บ ยานา ทาไหล่ขาชาเหน็บ บ่อเปลื้อง ลุกนั่งยิ่งยอกเจ็บ จึงดัด ตนแฮ ยืนยึดเอวองค์เยื้อง ย่างเท้าท่าหนัง “ยืนยึดเอวองค์ เยื้องย่างเท้าท่า หนัง” ท ่ายืน มือเท้าสะเอว (ซ้าย) เยื้องตัวไปด้าน หน้า ก้าวเท้าขวาแล้ว ย่อข่าลง เหมือนท่าหนัง ตะลุง ๔๒ แก้กล่อนปัตคาด (สัชนาไลย) สัชนาไลยลี้หลัก ละสง สารแฮ ยืนย่างหยัดเหยียดองค์ อ่อนแล้ สองหัดถ์ท่าทีทรง ศรสาตร ไปเอย บ�ำบัดปัตคาดแก้ กล่อนแห้งหืดหาย “ยืนย่างหยัด เหยียดองค์ อ่อนแล้ สองหัตถ์ท่าที ทรง ศรสาตร ไปเอย” ท่ายืน ก้าวเท้าข้างหนึ่ง ไปข้างหน้า ย่อเข่าลง เท้าหลังใช้ส่วนปลายเท้า เหยียบพื้น ในลักษณะ ย ่างเท้าเดิน เหยียด ล�ำตัวให้ตรง กางแขน ลักษณะตั้งท่าน้าวคันธนู ๔๓ แก้คอเคล็ด แก้ไหล่ขัด (อัศวมุขี) นักพรตพักตร์เพศม้า มีแผน พม่านา ชื่ออัศวมุขีแขน คู่คู้ ท่าอัดดัดเหลี่ยมแบน แบะเข่า คอเคล็ดแคลงไหล่หลู้ โฉลกแก้ตลอดกัน “ท่าอัดดัด เหลี่ยมแบน แบะเข่า” ท ่ายืนกางขาให้ห ่างกัน เท ่าระยะหัวไหล ่ แบะ เท้าออก (๑๘๐ องศา) ให้หันส้นเท้าเข้าหากันย่อ ตัวแยกเข่าคล้ายท่ายักษ์ โขน งอข้อศอกทั้ง ๒ ข้างยกแขนขึ้นระดับอก กระดกข้อมือขึ้น งอนิ้ว มือลง

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 167 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “ทาไหล่ขาชาเหน็บ บ่อเปลื้อง” ๖๓. เหน็บชา ไหล่ ขา (ยอก เจ็บ เวลาลุก นั่ง) ดูใน เหน็บ ๔ น. อาการชาและเจ็บแปลบปลาบตามแขนขา เป็นต้น เกิดจากหลอดเลือดและเส้นประสาทหรืออย่างใด อย่างหนึ่งบริเวณนั้นถูกกดทับระยะหนึ่ง (๔/น. ๑๓๔๔) “บ�ำบัดปัศฆาฏแก้กล่อน แห้งหืดหาย” ๖๔. กล่อนปัตคาด ๖๕. กล่อนแห้ง - ดูใน กระษัยกล่อน กระษัยเถา เกิดขึ้นเพื่อลมสันฑฆาต และลมปัตคาดมันแล ่นเข้าในล�ำเส้นนั้นให้เส้นพองแข็ง ระหว่างหัวหน่าวมาประจบเกลียวข้างถ้าชายขึ้นขวาหญิง ขึ้นซ้าย เสียดมาตามชายโครงถึงยอดอก อาการให้ปวด ขบในอก เสียวตลอดถึงล�ำคอ เมื่ออาเจียนออก อาการ ค่อยเบาขึ้น น�้ำปัสสาวะแดงหรือเหลืองเล็กน้อย ถ้าเป็น ตะกอนดังปูนนั่นคือ กระษัยเถา (Urinary stone) (๒/น. ๑๐) - กล่อนแห้ง มี๔ ชนิด คือ ๑. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อเส้นมุตฆาตท�ำให้ขัดปัสสาวะ บางทีให้ปวดถ่วง ปัสสาวะบ่อย และให้หยดย้อย ให้ เมื่อยบั้นเอวและต้นขาทั้ง ๒ ข้าง เป็นก�ำลัง ๒. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อสันฑฆาต ท�ำให้ท้องแข็ง เป็น เถาเป็นดาน มักให้จุกให้แน่น บริโภคอาหารมิได้อิ่มไป ด้วยลม ถ่วงฝักคันเป็นก�ำลัง ต่อเกาจนน�้ำเหลืองตกจึง คลาย ๓. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อปัตคาด ท�ำให้เมื่อยและเหน็บ ชาเป็นก�ำลัง ตึงไปทั้งตัวให้ถ ่วงฝักและต้นขาหนัง อัณฑะนั้นหนา ชาไปทั่วสรรพางค์มิได้รู้สึกตน ๔. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อรัตตฆาต ท�ำให้เสียดสีข้างและ ชายโครงให้ขบยอกให้เมื่อยตึงให้เสียวไปทั้งกายให้ปวด ถ่วงให้ฝักฟกในองค์ก�ำเนิดให้ปัสสาวะมิได้โชน (พุ่ง) (๒/น. ๑๑) “คอเคล็ดแคลงไหล่หลู้ โฉลกแก้ตลอดกัน” ๖๖. คอเคล็ด ๖๗. ไหล่ขัด - ดูใน เคล็ด ๒ ก. อาการกล้ามเนื้อแพลง เช่น ขาเคล็ด คอเคล็ด (๔/น. ๒๗๓) - ดูใน ขัดไหล่ น. อาการรู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมา เสียดแทงบริเวณส ่วนของบ ่าตอนที่ติดกับต้นแขน (๑/น. ๖๕)

168 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๔๔ แก้คอ แก้ไหล่ (อิสิงค์ดาบส) อิสิงค์ดาบสหน้า เป็นมนุษย์ เขางอกแง่เศียรดุจ ดั่งเนื้อ ยืนดัดหัตถ์สองยุด กันกด เอวนา คอไหล่ไข้รั้งเรื้อ โรคร้ายรึงถอย “ยืนดัดหัตถ์สอง ยุด กันกด เอวนา” ท ่ายืนดัด ลักษณะก้าว เท้าซ้ายไปด้านหน้า มือ ทั้งสองไพล่หลัง จับยึด ข้อมือทั้งสอง ย่อเข่าทั้ง สองข้าง ดึงมือไปด้าน ซ้ายกดมือลงที่บั้นเอว ๔๕ แก้ลมอัณฑวาต (โยคีอะแหม่) โยคีอะแหม่แม้น แขกพราหม พรตแฮ มือสิบเบ็ดนิ้วสลาม ศิวะไท้ แก้ลมอัณทวาตตาม ล�ำแล่น เสียวนา คู้เข่าเท้าสองไขว้ หัตถ์เคล้นไคลคอ “คู้เข่าเท้าสอง ไขว้หัตถ์เคล้น ไคลคอ” ท่านั่งคู้เข่าไขว้ขาทั้งสอง ตั้งขึ้น ตั้งศอกทั้งสอง หนีบเข่า (ให้ส้นเท้าใกล้ ฝีเย็บมากที่สุด) ให้มือทั้ง สองข้างบีบนวด และ คลึงไปมาที่ล�ำคอ ๔๖ แก้เสียดข้าง (อมรเมศร์) พระองค์อมรเมศร์แก้ กายโกง ลมเสียดเสียวสลักโครง ปวดอู้ ส้นเหนี่ยวเกี่ยวไหล่ชะโลง ลมแบ่ง เบาเฮย มือหนึ่งเหนี่ยวขาคู้ ขยาดถ้าระอาท�ำ “ส้นเหนี่ยวเกี่ยว ไหล่ชะโลง ลม เบ่ง เบาเฮย มือหนึ่งเหนี่ยว ขาคู้ขยาดถ้า ระอาท�ำ” ท ่านั่งขัดสมาธิยกเท้า ข้างหนึ่งขึ้นเกี่ยวไหล่ มือ ข้างหนึ่งจับขาข้างที่ไม่ได้ ย ก มืออี ก ข้ า งหนึ่ ง เหนี่ยวขาข้างที่ยกไว้ไม่ ให้ตก ๔๗ แก้วิงเวียน (ฤๅษีสุเมธ) ฤๅษีสุเมธนี้นั่ง ไม่ถนัด กระหย่งเท้าเข่าขัด เหลี่ยมถ้า เอี้ยวองค์อีกสองหัตถ์ ไหว้เหวี่ยง อยู่เฮย แหงนพักตร์ที่เพ่งฟ้า บอกแก้วิงเวียน “กระหย่งเท้า เข่าขัด เหลี่ยม ถ้า เอี้ยวองค์ อีกสองหัตถ์ ไหว้เหวี่ยง อยู่ เฮย แหงนพักตร์ ที่เพ่งฟ้า” ท่านั่งกระหย่งบนส้นเท้า กางเข่าออก (ท่าเหลี่ยม) เอี้ยวล�ำตัวพร้อมพนมมือ ขึ้นระดับคาง แหงนหน้า ขึ้นมองฟ้า ๔๘ แก้ลม มหาบาดทะยัก (ดาบสบรเมศร์) ดาบศบรเมศร์แก้ ลมหลัก เรียกมหาบาดทะยัก ยิ่งร้าย นั่งสมาธิหัตถ์สองชัก ฉุดแข้ง ขาแฮ อกแอ่นอึดอัดย้าย โยกเยื้องอินทรีย์ “นั่งสมาธิหัตถ์ สองชัก ฉุดแข้ง ขาแฮ อกแอ่น แอ่นอึดอัดย้าย โยกเยื้อง อินทรีย์” ท่านั่งขัดสมาธิแบบขา เรียง มือข้างหนึ่งดึง หลังเท้า มืออีกข้างหนึ่ง ดึงหน้าแข้ง แขนตรง แอ่นหน้าอกโยกตัวไปมา ๔๙ แก้แขนขัด (โคบุตร) ระบือนามโคบุตรก้อง กูณธ์สรรค์ สฤษดิ์เฮย ถอดหทัยทศกรรฐ์ เก็บไว้ ท่าดัดพับเพียบผัน พักตร์น่อย ณแฮ แขนใดขัดท้าวให้ หัตถ์บไข้นวดแขน “ท่าดัดพับเพียบ ผัน พักตร์น่อย ณแฮ” ท่านั่งพับเพียบ เท้าแขน ข้างที่ขัด ใช้มืออีกข้าง หนึ่งนวด หันหน้าไปทาง แขนข้างที่ปวด

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 169 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “ฅอไหล่ไข้รั้งเรื้อ โรคร้ายรึงถอย” ๖๘. ปวดคอ ไหล่เรื้อรัง - อาการปวดคออย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน (๕) - อาการปวดไหล่อย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานาน (๕) “แก้ลมอัณทวาตตามล�ำ แล่น เสียวนา” ๖๙. ลมอัณฑวาต (ต�ำรายาวัด โพธิ์) ดูใน ลมอัณฑะ ลมที่ท�ำให้ถุงอัณฑะบวมโต (๒/น. ๒๐๕) “ลมเสียดเสียวสลักโครง ปวดอู้” ๗๐. ลมเสียดข้าง เสียด บริเวณชายโครง (เสียวสลักโคลง) ลมที่ท�ำให้เกิดอาการเสียดชายโครง (๕) “บอกแก้วิงเวียน” ๗๑. วิงเวียน ดูใน วิงเวียน ก. รู้สึกเวียนหัว ดูอะไรหมุนไปหมด มักมี อาการคลื่นไส้ด้วย (๔/น. ๑,๑๑๖) “ดาบศบรเมศร์แก้ ลมหลัก เรียกมหา บาดทะยัก ยิ่งร้าย” ๗๒. ลมมหาบาดทะยัก - ลมมหาบาทยักอาจเป็นชื่อเดียวกันกับชื่อลมบาทยักษ์ (๕) - ชื่อลมชนิดหนึ่ง อาการเหมือนลมกุมภัณฑ์เกิดขึ้นขณะที่ เด็กเป็นโรคซางโจรอยู่แล้ว มีอาการตัวร้อนจัด ชักดาช้อน ขึ้นเบื้องบน ใบหน้าเขียว มือก�ำ เท้าก�ำ หลังแอ ่น หรือเกิดจากพิษบาดแผลที่อักเสบ ท�ำให้เกิดอาการลม บาดทะยักขึ้น (๓/น. ๘๕๔) “แขนใด่ขัดท้าวให้หัดถ์บไข้ นวดแขน” ๗๓. แขนขัด อาการแขน ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕)

170 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๕๐ แก้ลมปัตคาด ลมในเอว (จุลพรหม) จุลพรหมสี่พักตร์นี้ แผลงฤทธิ์ ยกเข่าเหยียดแขนอิสิต เสือกเท้า แผนแพทย์พัตโหนดพิศ- ดารบอก ไว้นา แก้ปัตคาดขึ้นเร้า อกบั้นเอวหาย “ยกเข่าเหยียด แขนอิสิต เสือกเท้า” ท่านั่ง เหยียดขาข้างหนึ่ง ออกและให้ขาข้างหนึ่ง ยกเข่าชันขึ้นในท่านั่งไขว่ ห้าง ใช้มือข้างเดียวกัน โอบจับเหนือข้อเท้า ยก แขนอีกข้างขึ้นพร้อม เอี้ยวล�ำตัว วาดแขนไป ด้านหลังจนสุด หันหน้า มองตามแขน ๕๑ แก้ลมในเท้า (อัศทิศ) อัศทิศนั่งแอ่นเอี้ยว องค์เปร ทับแข้งขาหนึ่งเฉ เฉียดล้ม กรขวากดอกเอ เอียงเหยียด ซ้ายเอย แก้เจ็บบาทบ่ก้ม พักตร์พลิ้วแพลงหงาย “อัศทิศนั่งแอ่น เอี้ยว องค์เปร ทับแข้งขาหนึ่ง เฉ เฉียดล้ม กรขวากดอกเอ เอียงเหยียด ซ้ายเอย” ท่านั่งหลังแอ่น ขาข้าง ซ้ายเหยียดไปทางด้าน หน้า งอเข่า ฝ่าเท้าติด พื้น มือด้านขวางอศอก กดอก มือ ข้ า ง ซ้ าย เหยียดไปข้างหน้า ตั้งข้อ มือขึ้น พร้อมกับเอนตัว หันหน้ามองไปตามมือ ๕๒ แก้ลมในคอ (พระกาญจน์) พระกาญจน์ลมเสียดเส้น ศอเสียว เพื่อนดื่นบเดินเทียว เที่ยวง้อ แก้คอบิดคอเหลียว ลมเหือด หายแฮ คู้เข่าขาก่อมก้อ หัตถ์เคล้นไคลขา “คู้เข่าขา ก่อมก้อ หัตถ์ เคล้นไคลขา” ท ่านั่งขัดสมาธิ คู้เข ่า เท้าซ้ายทับเท้าขวา มือ ทั้งสองข้างอยู่ด้านหลัง หงายฝ ่ามือ สอดไว้ใต้ โคนขา ใช้มือบีบนวด คลึงที่แนวข าด้ านใน เอียงนวดทีละข้าง ๕๓ แก้ลมขา (ขุทธากะ) ขุทธากะเจ้า เจ็บบาท เพื่อพิกาลลมกาจ กับเส้น ดัดตนตัดลมขาด ขาเมื่อย ม้วยแฮ มือหนึ่งนวดอกเน้น หนึ่งค�้ำคางแหงน “มือหนึ่งนวดอก เน้น หนึ่งค�้ำคาง แหงน” ท่านั่ง นั่งท่ากบ (นั่งพับ ขาให้ปลายเท้าออกด้าน นอก) มือซ้ายใช้ส้นมือ กดเน้นที่หน้าอก อีกมือ หนึ่งค�้ำคางแหงนหน้าขึ้น ๕๔ แก้ลมล�ำลึงค์ แก้ลมอัณฑะ (โยคีอังคด) โยคีอังคดกล้า สมาบัติ รู้ชาติเนาวรัตน์ชัด ชื่อนั้น แก้ลมเสียดเสียวขัด ล�ำฝัก หายแฮ นั่งสมาธิ์นวดคอคั้น ขบเขี้ยวตาขมึง “นั่งสมาธิ์นวด คอคั้น ขบเขี้ยว ตาขมึง” ท่านั่งสมาธิเท้าขวาทับ เท้าซ้าย สองมือนวดที่ คอ กัดฟันตาขมึง

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 171 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “แก้ปัศฆาฏขึ้นเร้า อกบั้นเอวหาย” ๗๔. ลมปัตคาด (ท�ำให้ลมขึ้นในเอว) ๑. โรคลมชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมักมีอาการปวดเมื่อยตามแนว เส้นปัตคาด เคลื่อนไหวไม ่สะดวก ดังคัมภีร์แผนนวด (๗/น. ๙๖) ตอนหนึ่งว่า “...ชื่อว่าลมปัตฆาฏก็ว่าผู้นั้น มักนั่งนัก ลุกนั่งมิได้ก็ดี ให้แก้เส้นเอนทั้ง ๒ แลแก้เส้น แถวหลังทั้ง ๒ แลแก้เส้นบั้นเอวทั้ง ๒ ข้าง ชื่อว่าลม แถกกลออมนั้น ให้แก้หัวเหน่าแลท้องแลรอบสดือ แล บั้นเอวแลสันหลังนั้นคลายแล...”, ลมปัตฆาฎ ก็เรียก, เขียนว่า ปัตคาด ปัฏฆาต ปัตะฆาฏ หรือปัตฆาฏ ก็มี (๑/น. ๒๗๖) “แก้เจ็บบาทบก้ม ภักตร์พลิ้วแพลงหงาย” ๗๕. ลมในเท้า เจ็บเท้า ลมที่ท�ำให้มีอาการเจ็บปวดที่เท้า (๕) “แก้คอบิดฅอเหลียว ลมเหือด หายแฮ” ๗๖. ลมในคอ (รู้สึกเจ็บแป๊บ) ท�ำให้เสียดเส้น เสียวคอ ดูใน ลมในกองเสมหะ ลมที่เกิดจากศอเสมหะผิดปรกติ (๒/น. ๑๙๑) “ดัดตนตัดลมขาด ขาเมื่อย ม้วยแฮ” ๗๗. ลมขา ขาเมื่อย เจ็บเท้า เพราะลมร้าย ลมที่ท�ำให้ปวดเมื่อยขา (๕) “แก้ลมเสียดเสียวขัดล�ำฝัก หายแฮ” ๗๘. ลมล�ำลึงค์ ๗๙. ลมอัณฑะ - ลมที่ท�ำให้ปัสสาวะขัด (๒/น. ๑๙๘) - ลมที่ท�ำให้ถุงอัณฑะบวมโต (๒/น. ๒๐๕)

172 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๕๕ แก้ลมข้อมือ (อนิตถิคันธ์) อนิตถิคันธ์ท่านนิ่วหน้า ตาถลึง ลมเสียดสองหัตถ์ดึง ปวดติ้ว พับเข่านั่งค�ำนึง นึกดัด ดั่งฤๅ กายชดชระดัดนิ้ว นบถ้าเทพนม “พับเข่านั่ง ค�ำนึง นึกดัด ดั่งฤๅ กายชด ชระดัดนิ้ว นบถ้าเทพนม” ท่านั่งพับขา บิดกายอ่อน ช้อย พนมมือแล้วดัด ปลายนิ้วและข้อมือ ๕๖ แก้ลมอก (สัจพันธ์) สัจพันธ์นักสิทธิ์ผู้ สถิตย์สัจ-พัณฑ์เอย ลมเสียดทรวงอกอัด โรคเรื้อ ประจงสองพระหัตถ์ดัด ดันเข่า สองนา นรชาติใคร่ได้เชื้อ นวดเท้าอธิษฐาน “ประจงสอง พระหัตถ์ดัด ดันเข่า สองนา นรชาติใคร่ได้ เชื้อ นวดเท้า อธิษฐาน” ท่านั่งงอเข่าให้เท้าชิดกัน ใช้มือทั้งสองค่อยๆ ดัน เข่าทั้งสองข้าง เหยียด แขน ยืดอกแอ่น พร้อม กับนวดเท้าไปด้วย ๕๗ แก้เส้นมหาสนุก ระงับ (กามินทร์) กามินทร์มือยุดเท้า เหยียดหยัด มือหนึ่งท้าวเข่าขัด สมาธิ์คู้ เข้าฌานช่วยแรงดัด ทุกค�่ำ คืนนา รงับราคยากจะสู้ โรคร้ายภายใน “กามินทร์มือยุด เท้า เหยียดหยัด มือหนึ่งท้าวเข่า ขัด สมาธิ์คู้” ท่านั่ง เหยียดขาซ้ายให้ ตึงที่สุด ใช้มือซ้ายยึด เท้า ดึงเข้ามาหาตัว ส้น มือขวาดันเข่าขาข้างขวา ที่ท�ำท่าขัดสมาธิพร้อม กับท�ำสมาธิช่วยเพิ่มแรง ในการดัดตน ท�ำประจ�ำ ทุกคืน ๕๘ แก้เท้าขัด (มิคาชินทร์) มิคาชินทร์มักไต่เต้า เตร่เตร็จ ล้มพลาดแพลงแคลงเคล็ด ขอดเส้น ดัดแก้กอบกละเม็ด นั่งแบะ บาทเฮย เข่าหนึ่งชันมือเน้น นวดแข้งขย�ำคล�ำ “เข่าหนึ่งชันมือ เน้น นวดแข้ง ขย�ำคล�ำ” ท่านั่งงอเข่าให้เท้าชิดกัน หงายฝ่าเท้าข้างหนึ่ง ขา อีกข้างที่แพลง หรือ เคล็ดยอกให้ยกขึ้น แล้ว ใช้มือนวดไปตามสันหน้า แข้ง ๕๙ แก้เส้นทั่ว สารพางค์ (อัลทิปะกะ) อัลทิปะกะโพ้น พงษ์กษัตริย์ ออกผนวชพนัสลัด หลีกเร้น กรทอดระทวยดัด องค์อ่อน งามเอย แก้ทั่วสารพางค์เส้น รงับได้โดยเพียร “กรทอดระทวย ดัด องคอ่อน งามเอย” ท ่านั่งพับขา ให้ขาแบะ ออกด้านข้างทั้งสองข้าง แล้วเท้าแขนทั้งสองไว้ ข้างล�ำตัวพร้อมยืดอก แอ่น ๖๐ แก้ไหล่ขัด ตะโพกขัด (พระอัลกัปะ) พระอัลกัปะกะเบื้อง บรรพ์รบิน นั้นฤๅ รู้ฤกษ์บนมนต์พิณ ผะเหลาะช้าง เศียรหกหัตถ์จรดดิน ยืนหย่ง แย่นา แก้ไหล่ตะโพกเกลียวข้าง เข่าแข้งขาหาย “เศียรหกหัตถ์ จรดดิน ยืนหย่ง แย่นา” ท่ายืน ขาข้างหนึ่งก้าวไป ข้างหน้า ให้เขย่งเท้าข้าง หลัง แล้วห้อยศีรษะลง ไปให้มากที่สุด พร้อมกับ ใช้ส้นมือทั้งสองยันบนพื้น

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 173 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “ลมเสียดสองหัดถ์ตึงปวด ติ้ว” ๘๐. ลมข้อมือ ลมเสียดในมือ ลมที่ท�ำให้ตึง ปวดฝ่ามือขึ้นมาถึงแขน (๕) “ลมเสียดทรวงอกอัดโรค เรื้อ” ๘๑. ลมอก ลมเสียดทรวงอก ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ลมที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) “รงับราคหยากจสู้ โรคร้ายพายใน” ๘๒. ลม/เส้นมหาสนุก - ดูใน ลมมหาสดมภ์ ลมที่ท�ำให้ขากรรไกรแข็ง - แรกจับให้หาวนอน ง่วงเป็นก�ำลัง ให้หวาดหวั่นอยู่แต่ในใจ นอนนิ่งแน่ไม่รู้สึกกาย (๒/น. ๑๙๖) “ล้มพลาดแพลงแคลง เคล็ด ขอดเส้น” ๘๓. เท้าขัด/แพลงเคล็ด เกิดจากเอ็น พังผืด หรือกล้ามเนื้อที่ยึดรอบ ๆ ข้อถูกยืดออก (ข้อเคล็ด) หรือมีอาการฉีกขาด (ข้อแพลง) เพราะหกล้ม ข้อบิด ถูกกระแทกหรือยกของหนัก มักเป็นที่ข้อเท้า (๕) “แก้ทั่วสารพางค์เส้น รงับได้โดยเพียร” ๘๔. เส้นทั่วสารพางค์ เส้นต่างๆ ที่อยู่ทั่วทั้งร่างกาย (๕) “แก้ไหล่ตะโภกเกลียวข้าง เข่าแข้งขาหาย” ๘๕. ไหล่ สะโพก เกลียวข้าง เข่า แข้งขัด อาการที่ไหล ่ สะโพก เข่า แข้ง กล้ามเนื้อบริเวณสีข้าง ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕)

174 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๖๑ แก้ลมเอว (พระไชยาทิศ) พระไชยาทิศเชื้อ ชฎิลดง ลมเสียดเส้นสะเอวองค์ ขดค้อม นั่งสมาธิถวัดวง กรเวียด เอวแฮ เหยียดหัตถ์ดัดตนน้อม เหนี่ยวแก้สกนธ์กาย “นั่งสมาธิถวัด วง กรเวียด เอวแฮ เหยียด หัตถ์ดัดตน น้อม” ท่านั่งขัดสมาธิวงแขนข้าง หนึ่งโอบเหนี่ยวเอว แขน อีกข้างหนึ่งยกขึ้นข้าง ล�ำตัว ตวัดปลายมือเหยียด ขึ้นคล้ายท่าตั้งวงร�ำ แล้ว หันหน้าไปทางปลายมือ ๖๒ แก้ลมกล่อน (สิทธิกรรม) สิทธิกรรมนั่งหน่วงเท้า ไขว่คอ หลังขดคู้ตัวงอ งูบง�้ำ ตึงตลอดสอดมือพอ โชะลงเข่า ไว้แฮ แก้กล่อนแห้งกล่อนน�้ำ กล่อนเส้นกล่อนกระษัย “สิทธิกรรมนั่ง หน่วงเท้า ไขว่ คอ” ท่านั่งพับขา ขาข้างหนึ่ง พับไปด้านข้าง หลังเท้า ราบไปกับพื้น ขาอีกข้าง หนึ่งยกขึ้นไขว้ที่คอ โดย ใช้มือข้างเดียวกับขาที่ ยกประคองหัวเข ่าขึ้น มืออีกข้างหนึ่งจับขาขึ้น ไขว้คอ พร้อมกับงอหลัง

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 175 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “เหนี่ยวแก้สกลกาย” ๘๖. ลมเอว ลมท�ำให้เสียดเส้นที่เอว ท�ำให้เอวขด (๕) “แก้กล่อนแห้งกล่อนน�้ำ กล่อนเส้นกล่อนไกษย” ๘๗. กล่อน กล่อนแห้ง กล่อนน�้ำ กล่อนเส้น กล่อนกระษัย - กล่อนแห้ง มี๔ ชนิด คือ ๑. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อเส้นมุตฆาตท�ำให้ขัดปัสสาวะ บางทีให้ปวดถ่วง ปัสสาวะบ่อย และให้หยดย้อย ให้ เมื่อยบั้นเอวและต้นขาทั้ง๒ข้าง เป็นก�ำลัง ๒. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อสันฑฆาต ท�ำให้ท้องแข็ง เป็น เถาเป็นดาน มักให้จุกให้แน่น บริโภคอาหารมิได้อิ่มไป ด้วยลม ถ่วงฝักคันเป็นก�ำลัง ต่อเกาจนน�้ำเหลืองตกจึง คลาย ๓. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อปัตคาด ท�ำให้เมื่อยและเหน็บ ชาเป็นก�ำลัง ตึงไปทั้งตัวให้ถ ่วงฝักและต้นขาหนัง อัณฑะนั้นหนา ชาไปทั่วสรรพางค์มิได้รู้สึกตน ๔. กล่อนแห้งอันบังเกิดเพื่อรัตตฆาต ท�ำให้เสียดสีข้างและ ชายโครงให้ขบยอกให้เมื่อยตึงให้เสียวไปทั้งกายให้ ปวดถ ่วงให้ฝักฟกในองค์ก�ำเนิดให้ปัสสาวะมิได้โชน (พุ่ง) (๒/น. ๑๑) - กล่อนน�้ำ ตามศิลาจารึกวัดโพธิ์กล่าวลักษณะกล่อนน�้ำ ว่าบังเกิดเพื่อทุราวสา มี๔ ประการ ๑. กล่อนน�้ำอันเกิดเพื่อปัสสาวะขาว กระท�ำให้ปัสสาวะ มิได้โชน (พุ่ง) และปัสสาวะนั้นใส หากลิ่นมิได้บางที เป็นเส้นด้าย บางทีเป็นใยบัว บางทีเป็นประเมหะหยด ย้อยออกมาเหม็นคาว บางทีเป็นเม็ดพรึงขึ้นที่ปลาย ปัสสาวะให้แสบให้ร้อนให้เสียว ไปตามขั้วอัณฑะ ให้ถ่วง เป็นก�ำลัง ๒. กล่อนน�้ำอันบังเกิดเพื่อปัสสาวะด�ำ กระท�ำให้ปัสสาวะ นั้นหยดย้อยมิรู้ตนหาเพลามิได้ให้ปวดถ่วงล�ำปัสสาวะ นั้น ปัสสาวะมีสีดุจน�้ำมันดินข้น บุรุษและสตรีก็ดุจกัน ให้แสบในทางปัสสาวะโรค ๓. กล่อนน�้ำอันบังเกิดเพื่อปัสสาวะแดง กระท�ำให้ปัสสาวะ นั้น บางทีแดงดุจน�้ำดอกค�ำ บางทีแดงดุจน�้ำฝาง น�้ำ ครั่ง ให้ปวดถ่วง แล้วให้น�้ำปัสสาวะนั้นเป็นมัน ให้แสบ ให้ร้อนในล�ำปัสสาวะ กระท�ำให้ดับเป็นเพลา ๔. กล่อนน�้ำอังบังเกิดเพื่อปัสสาวะเหลือง (๒/น. ๑๐) เส้นแข็ง เส้นตึง ท้องตึง เจ็บเอ็นท้อง กินอาหารไม่ได้ (๒/น. ๑๑)

176 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๖๒ ๖๓ แก้ลมมือ ลมเท้า พยาธิประไลย สิทธาห้อยเท้านั่ง เนินไศล ชื่อพยาธิประไลย เลื่องหล้า ชูหัตถ์หัตถ์หนึ่งไคล คลึงศอก ไซ้นา ดัดไล่ลมกลัดกล้า เมื่อยเท้ามือคลาย “ชูหัตถ์หัตถ์หนึ่ง ไคล คลึงศอก ไซ้นา” ท่านั่งห้อยขา ขาทั้งสอง ชิดกัน ให้ปลายเท้าจิก พื้น ยกส้นเท้าขึ้น แขน ข้างหนึ่งตั้งศอกยกขึ้น อีกมือหนึ่งคลึงที่บริเวณ ใต้ศอก ๖๔ แก้สลักไหล่ เพ็ชญโองการ เพ็ชรโองการย่อเท้า เบื้องขวา ยืนเฮย เท้าหนึ่งยกยันขา กดเส้น หัดถ์หนึ่งเหนี่ยวอังสา นิ้วรีด เส้นแฮ กรหนึ่งกุมศอกเคล้น ไหล่เท้าลมถอย “เพ็ชรโองการ ย่อเท้า เบื้องขวา ยืนเฮย เท้า หนึ่งยกยันขา กดเส้น หัตถ์ หนึ่งเหนี่ย วอังษา นิ้วรีด เส้นแฮ” ท่ายืน ขาขวาย่อเข่าลง ขาซ้ายยกขึ้นยันและกด ที่ต้นขาด้านใน มือซ้าย เหนี่ยวบ ่าและใช้นิ้วรีด เส้นตามแนวบ่า มืออีก ข้างกุมคลึงข้อศอกไว้ ๖๕ แก้ลมริดสีดวง (นารอท) อุดมนารอทรู้ กลดัด กายเฮย ขาไคว่ไพล่ชงฆ์ขัด เข่าเข้า เหยียดกรอ่อนเอาหัตถ์ หนึ่งส่ง ศอกนา ลมโรคริดสีดวงเร้า ชอบถ้าท�ำหาย “ขาไคว่ไพล่ชงฆ์ ขัด เข่าเข้า เหยียดกรอ่อน เอาหัตถ์ หนึ่ง ส่ง ศอกนา” ท่านั่งคล้ายท่าเทพบุตร ขาขวาไขว้ขาซ้าย หน้า แข้งจะพาดบนเข่า เหยียดแขนขวาตรง มือ ซ้ายดันศอกขึ้น ๖๖ แก้แน่นหน้าอก (ส�ำมิทธิ์) ฤๅษีส�ำมิทธิ์แม้น ครูหมอ นวดนา ยืนหยัดยกเท้างอ ไคว่ไว้ สองมือดัดคางคอ เขย่งยืด ตัวแฮ แก้แน่นหน้าอกได้ เสียดเส้นลมหาย “ยืนหยัดยกเท้า งอ ไคว่ไว้สอง มือดัดคางคอ เขย่งยืด ตัวแฮ” ท่ายืน ขาขวางอขึ้น พาด บนเข่าซ้าย ใช้ส้นมือทั้ง สองข้างดันคางและคอ ขึ้น พร้อมกับเขย่งและ ยืดล�ำตัว ๖๗ แก้กล่อน (วาสุเทพ, สุพรหม) (มีฤๅษี๒ ตน) วาสุเทพทอดอกขว�้ำ ลงกับ อาสน์เอย นักสิทธิ์สุพรหมทับ ไหล่แล้ เหยียบยันตะโพกจับ ตีนเหนี่ยว นาพ่อ วาสุเทพวานแก้ กล่อนร้ายเรวหาย “วาสุเทพทอ ดอกขว�้ำ ลงกับ อาสน์เอย นักสิทธิ์สุพรหม ทับ ไหล่แล้ เหยียบยัน ตะโพกจับ ตีน เหนี่ยว นาพ่อ” ท่านี้ฤๅษี๒ ตน ผู้ป่วยท่า นอนคว�่ำหน้าอกราบกับ พื้น ผู้ดัดหันหน้าไปทาง ปลายเท้าผู้ป่วย นั่งทับ ไหล่ไว้ ขาข้างหนึ่งเหยียบ ยันที่สะโพกพร้อมกับใช้ มือทั้งสอง จับข้อเท้า เหนี่ยวโน้มมาหาตัว

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 177 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา - ดูใน กษัยกล่อน น. โรคกษัยกลุ่มหนึ่ง โรคกษัยกลุ่มหนึ่ง เกิดจากความผิดปรกติของธาตุทั้ง ๔ ต�ำราการแพทย์แผน ไทยแบ่งออกเป็น ๕ ชนิด คือ กษัยกล่อนดิน กษัยกล่อน น�้ำ กษัยกล่อนลม กษัยกล่อนไฟ และกษัยเถา (๑/น. ๑๓) “ดัดไล่ลมกลัดกล้า เมื่อยเท้ามือคลาย” ๘๘. ลมมือ เท้าท�ำให้เมื่อยมือ เท้า ลมที่ท�ำให้มือและเท้าปวดเมื่อย (๕) “กรหนึ่งกุมศอกเคล้น ไหล่เท้าลมถอย” ๘๙. สลักไหล่ หัวดุมไหล่ (๒/น. ๒๒๘) “ลมโรคริศดวงเร้า ชอบถ้า ท�ำหาย” ๙๐. ลมริดสีดวง ดูใน ลมชะดวง ลมที่ท�ำให้เกิดก้อนในท้อง (๒/น. ๑๙๗) “แก้แน่นหน้าอกได้เสียด เส้นลมหาย” ๙๑. แน่นหน้าอก - Abdominal discomfort (๒/น. ๑๐๗) - ก. มีอาการจุกเสียด บริเวณทรวงอกท�ำให้หายใจไม่สะดวก (๔/น. ๖๔๔) “วาสุเทพวานแก้ กล่อนร้ายเรวหาย” ๙๒. กล่อน ดูใน กษัยกล่อน น. โรคกายชนิดหนึ่ง เกิดจากความผิดปกติ ของธาตุทั้ง ๔ ต�ำราการแพทย์แผนไทย แบ่งออกเป็น ๕ ชนิด คือ กษัยกล่อนดิน กายกล่อนน�้ำ กายกล่อนลม กษัย กล่อนไฟ และกษัยเถา (๑/น. ๑๓)

178 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๖๘ แก้ลมจุกเสียด (พุทธชฎิล) นักสิทธิ์สันโดษฐด้น แดนดง นามพุทธชฎิลทรง ต�ำหรับแหร้ ไคว่หัตถ์รัดอกองค์ สมาธิ์เพ็ชร นั่งนา จุกเสียดสรรพางค์แก้ กอปรด้วยดัดหาย “ไคว่หัตถ์รัดอก องค์สมาธิ์เพ็ชร นั่งนา” ท่านั่งขัดสมาธิเพชร ไขว้ แขนทั้งสองรัดอก พร้อม มือจับต้นแขน ล�ำตัวยืด ตรง ๖๙ แก้ขา (สุทธาวาศ) สุธาวาศชาติทุกข์แจ้ง มรณะ เที่ยงแฮ ผนวดหน่ายไอยสูรย์สละ เสลขได้ อาพาธเพื่อวาตะ ตึงเมื่อย ขาเฮย ยกเข่าคู้บาทไขว้ หัตถ์น้าวเหนี่ยวขา “ยกเข่าคู้บาท ไขว้หัตถ์น้าว เหนี่ยวขา” ท่านั่งไขว้ขา มือสอดไว้ที่ พับเข่า ยกเข่าและขาขึ้น ใช้มือเหนี่ยวขาไว้ ๗๐ แก้กล่อน (ธาระนีพัฒ) ธาระ นีพัฒนั่งน้อม โน้มกาย เท้าเหยียดมือหยิบปลาย แม่เท้า ลมกล่อนเหือดห่างหาย เหนประจักษ์ อีกแน่นนาภีเร้า ระงับเส้นกล่อนกระษัย “ธารนีพัฒนั่ง น้อม โน้มกาย เท้าเหยียดมือ หยิบปลาย แม่เท้า” ท่านั่งเหยียดขาตึง โน้ม ตัวและเหยียดแขนตึง ให้มือมาจับปลายเท้า ๗๑ แก้ปวดท้อง แก้สะบักจม (ยามหณุ) ธรงนามยามหณุนี้ เนาพนา-เวศนา ชูเชิดสองพาหา หัตถ์ช้อย นั่งแบะฝ่าบาทา ซ้อนทับ กันแฮ แก้ป่วนปวดท้องน้อย อีกเส้นสบักจม “ชูเชิดสอง พาหา หัตถ์ช้อย นั่งแบะฝ่าบาทา ซ้อนทับ กันแฮ” ท ่านั่งขัดสมาธิ หงาย ฝ่าเท้า ยกแขนขึ้นทั้ง สองข้าง ลักษณะตั้งศอก เสมอไหล ่หงายฝ ่ามือ มืออ ่อนช้อย ล�ำตัวยืด ตรง (คล้ายท่าร�ำ พรหม สี่หน้า) ๗๒ แก้ลมในอก (โสมะยาคะ) พระโสมะยาคะโอ้ อัดอก อาพาธแน่นในอก อัดอั้น เหยียดแขนยึดเข่าผงก แหงนพักตร์ อยู่พ่อ เอวแอ่นอึดใจกลั้น ดัดแล้วลมถอย “เหยียดแขนยึด เข่าผงกแหงน พักตร์ อยู่พ่อ เอวแอ่นอึดใจ กลั้น ดัดแล้ว ลมถอย” ท ่านั่งพับขาไปด้านข้าง เหยียดแขนตึง จับเข ่า ล�ำตัวตึงแอ่น แหงนหน้า ๗๓ แก้ตะโพก ต้นขาขัดหาย (พระสมุทร์) พระสมุทร์ท�ำถ้าดัด ประหลาดหลีก เพื่อนแฮ ขาแยกยกเฉียดฉีก ครากแท้ ใครเห็นจักหัดอีก ระอาออก โอษฐ์เอย แต่ท่านเดียวดัดแก้ ตะโพกต้นขาแคลง “ขาแยกยก เฉียดฉีก คราก แท้” ท ่านั่งแยก (กาง) ขา ออก แล้วยกขาขึ้นพาด ไหล่จากข้างหลัง ๗๔ แก้เท้าเหน็บ (พระมาฆะ) เห็นทุกข์เห็นแท้โทษ เบญจขันธ์ คือพระมาฆะนักธรรม์ สถิตถ�้ำ มือยุดฝ่าเท้ายัน ยืนย่อ ตัวนา เท้าเหน็บเย็นยิ่งน�้ำ เหนี่ยวแก้เหน็บหาย “มือยุดฝ่าเท้า ยัน ยืนย่อ ตัวนา” ท่ายืนขาเดียว ยกขาข้าง หนึ่งขึ้นใช้มือจับปลาย เท้า แล้วค่อยๆ เหยียด ขาออกให้ตรง จากนั้น ค่อยๆ ย่อ และยืดตัว ขึ้นลง

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 179 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “จุกเสียดสรรพางค์แก้กอ ปด้วยดัดหาย” ๙๓. ลมจุกเสียด ลมที่ท�ำให้แน่นจุกเสียด (๒/น. ๑๘๖) “อาพาธเพื่อวาตะ ตึงเมื่อย ขาเฮย” ๙๔. ขาตึงเมื่อย เพราะลม เป็นเหตุ อาการเพลียของกล้ามเนื้อขา เกิดจากลมในขาท�ำให้เดิน เคลื่อนไหวไม่สะดวก (๕) “ลมกล่อนเหือด ห่างหาย เหนประจักษ อีกแน่นนาภี เร้า รงับเส้นกล่อนไกษย์” ๙๕. กระษัยกล่อน ท�ำให้แน่นท้อง - กระษัยกล่อนมีอยู่ ๕ จ�ำพวก เกิดขึ้นเพื่อธาตุทั้ง ๔ และ เส้นเอ็น คือ กษัยกล่อนดิน กษัยกล่อนน�้ำ กษัยกล่อนไฟ กษัยกล่อนลม และกษัยกล่อนเถา (๑/น. ๑๗๗) - ดูใน แน่นเฟ้อ Stomach discomfort (๒/น. ๑๐๗) “แก้ป่วนปวดท้องน้อย อีก เส้นสบักจม” ๙๖. ปวดท้องน้อย ๙๗. เส้นสะบักจม - ดูใน ปวดขบท้องน้อย อาการปวดบีบที่ท้องน้อยเป็น ระยะๆ (๒/น. ๑๑๙) - ดูใน สะบักจม น. อาการปวดตึงบริเวณสะบัก บ่า และ ไหล่ข้างขวา มักจะเกิดเรื้อรัง อาจเนื่องจากการใช้งานที่ แขนมาก และเป็นเวลานาน ท�ำให้เลือดลมตามแนวเส้น ปิงคลาเดินไม่สะดวก (๑/น. ๔๓๖) “เอวแอ่นอึดใจกลั้น ดัดแล้วลมถอย” ๙๘. ลมในอก แน่นในอก ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ลมที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) “แต่ท่านเดียวดัดแก้ตะโภก ต้นขาแคลง” ๙๙. ขัดสะโพกต้นขา อาการที่สะโพกต้นขา ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) “เท้าเหน็บเยนยิ่งน�้ำเหนี่ยว แก้เหน็บหาย” ๑๐๐. เหน็บเย็นเท้า อาการชาและเจ็บแปลบปลาบที่เท้า เกิดจากหลอดเลือด และเส้นประสาทหรืออย่างใดอย่างหนึ่งบริเวณนั้นถูกกดทับ ระยะหนึ่ง (๕)

180 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ภาพ ชื่อภาพ (ชื่อฤๅษี) ค�ำโคลงภาพฤๅษีดัดตน แผนดัด/วิธีการดัดตน โคลงภาพ การสังคายนา ๗๕ แก้ปัตคาด ตะคริว (ดาบสเทวบิฐ) ดาบสเทวบิฐนี้ นักงาน น�้ำนา ตักส่งสรงศิวญาณ อยู่เกล้า กายป่มป่วยพิการ ปัตคาด ตะคริวเฮย ยืนดัดเศียรเย่อเท้า ท่านแก้กลหมอ “ยืนดัดเศียร เย่อเท้า” ท ่ายืนด้วยขาข้างเดียว พับเข่าขึ้นข้างหนึ่ง โดยใช้ มือเหนี่ยวข้อเท้าขึ้น มือ อีกข้างหนึ่งออกแรงดัน บริเวณขมับ ต้านศีรษะ ให้หันไปด้านตรงข้าม ๗๖ แก้จุก (พระภรัตตะดาบส) พระภะรัตะดาบสโพ้น พากเพียร นักนอ ต�ำหรับปรอทเรียน รอบรู้ โรคลมจุกเสียดเบียน บ�ำบัด องค์เฮย นั่งคุกกดเข่าคู้ หัตถ์ค�้ำคางหงาย “นั่งคุกกดเข่าคู้ หัตถ์ค�้ำคาง หงาย” ท ่านั่งคุกเข ่า เข่าข้าง หนึ่งอยู่ด้านหน้า เข่าอีก ข้างหนึ่งอยู่ข้างหลัง ให้ แขนข้างหนึ่งเหยียดตรง ใช้มือยันที่เข่า มืออีกข้าง ดันคางให้หน้าหงายขึ้น ๗๗ แก้ไหล่ แก้ท้อง แก้อก (กาละกุรักข์) นักสิทธิสมาบัติสร้าง สร่างกเลส กาละกุรักข์ระบือเดช เพรียกพร้อง กดผากกดท้ายเกศ บาทขัด คุกแฮ รงับโรคลมไหล่ท้อง อุระด้วยดังแผน “กดผากกดท้าย เกศ บาทขัด คุกแฮ” ท่านั่งขัดขา เท้าไขว้กัน ยืนด้วยเข่า ล�ำตัวยืดตรง มือข้างหนึ่งกดดันหน้า ผาก มืออีกข้างหนึ่งดัน ท้ายทอย ออกแรงต้านกัน ๗๘ แก้ขัดแขน (พระโสณ) พระโสณสันโดษด้าว ดงครึม ภูตโขมดโฆษครหึ่ม กู่ก้อง ล้มไข้ขบเศียรซึม ยอกขัด แขนนา ยกศอกขึ้นเข่าจ้อง จรดซ้ายเปลี่ยนขวา “ยกศอกขึ้นเข่า จ้อง จรดซ้าย เปลี่ยนขวา” ท่านั่งยอง ใช้มือข้างหนึ่ง จับศอกของแขนอีกข้าง หนึ่ง ดึงศอกเข้าหาล�ำตัว พร้อมบิดล�ำตัวและหัน หน้าไปทางเดียวกัน แล้ว สลับท�ำอีกข้าง ๗๙ แก้ขัดแข้ง ขัดขา (โยฮัน) (นักบวชที่ อยู่ริมฝั่งแม่น�้ำ จอร์แดน ค�ำอธิบายในต�ำรา โอสถพระนารายณ์) ปริพภาชกนี้ชื่อ โยฮัน แลเฮย น�้ำพึ่งตักแตนฉัน เช่นเข้า อยู่ยังฝั่งโยระดัน หนังอูฐ ครองนา นั่งดัดหัตถ์ถ่างเท้า ขัดแข้งขาหาย “นั่งดัดหัตถ์ถ่าง เท้า” ท่านั่งเหยียดขา กางขา ออกทั้งสองข้าง (๑๘๐ องศา) ใช้มือจับต้นขา เหนี่ยวไว้ ๘๐ แก้เส้นสลักทรวง (หลีเจ๋ง) ผู้ผนวชจีนแจ้งชื่อ หลีเจ๋ง อยู่เขตเขาซ่าเหล็ง ตึ่งสิ้ว ลัทธิท่านเคร่งเขม็ง เมืองท่าน ถือฮอ มือเหวี่ยงผวาท่างิ้ว ระงับเส้นสลักทรวง “มือเหวี่ยงผวา ท่างิ้ว” ท่านั่ง ขาข้างหนึ่งเหยียด ตรง ขาอีกข้างหนึ่งงอ เข่า มือทั้งสองเหวี่ยง ร�ำ ไปมา คล้ายท่าร�ำของงิ้ว

คำ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 181 แก้โรค/อาการ ความหมายของโรค/อาการ โคลงภาพ การสังคายนา “กายป่มป่วยพิกาล ปัศฆาฏ ตคริวเฮย” ๑๐๑. ปัตคาด ๑๐๒. ตะคริว - โรคลมชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมักมีอาการปวดเมื่อยตามแนวเส้น ปัตคาด เคลื่อนไหวไม่สะดวก ดังคัมภีร์แผนนวด (๗/น. ๙๖) ตอนหนึ่งว่า “...ชื่อว่าลมปัตฆาฏก็ว่าผู้นั้นมักนั่งนัก ลุกนั่ง มิได้ก็ดีให้แก้เส้นเอนทั้ง ๒ แลแก้เส้นแถวหลังทั้ง ๒ แล แก้เส้นบั้นเอวทั้ง ๒ ข้าง ชื่อว่าลมแถกกลออมนั้น ให้แก้ หัวเหน่าแลท้องแลรอบสดือ แลบั้นเอวแลสันหลังนั้นคลาย แล...” ลมปัตฆาฏ ก็เรียก, เขียนว ่า ปัตคาด ปัฏฆาต ปัตะฆาฏ หรือปัตฆาฏ ก็มี(๑/น. ๒๗๖) - น. อาการหดเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ และค้างอยู่ ท�ำให้ กล้ามเนื้อขาดเลือด เกิดอาการเจ็บปวด (๑/น. ๑๙๓) “โรคลมจุกเสียดเบียน บ�ำบัด องค์เฮย” ๑๐๓. ลมจุกเสียด ลมที่ท�ำให้แน่นจุกเสียด (๒/น. ๑๘๖) “รงับโรคลมไหล่ท้อง อุระด้วยดั่งแผน” ๑๐๔. ลมในไหล่ ๑๐๕. ลมในท้อง ๑๐๖. ลมในอก (อุระ) - ลมที่ขัดในไหล่ (๕) - ลมในและนอกล�ำไส้(๒/น. ๑๙๑) - ดูใน ลมอันเกิดในทรวงอก ลมที่ท�ำให้แน่นหน้าอก (๒/น. ๒๐๕) “ล้มไข้ขบเศียรซึม ยอกขัด แขนนา” ๑๐๗. ขัดแขน ยอกแขน - อาการที่แขน ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - Arm discomfort. (๒/น. ๒๔) “ขัดแข้ง ขาหาย” ๑๐๘. ขัดแข้ง ขัดขา - อาการที่แข้ง ขา ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ(๕) - Leg discomfort. (๒/น. ๒๔) “รงับเส้นสลักทรวง” ๑๐๙. สลักทรวง แน่นขัดในทรวงอก (๕)

182 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ เอกสารอ้างอิง ๑. กรมศิลปากร. จดหมายเหตุเรื่องการปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ถอดความจากโคลงดั้นพระนิพนธ์กรมสเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส. ในประชุมจารึก วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) เล่ม ๑. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสภา; ๒๔๗๒. หน้า ๒๖. ๒. กรมศิลปากร. โคลงดั้นเรื่องการปฏิสังขรณ์ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) พระนิพนธ์ กรมสเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส. ในประชุมจารึกวัดพระเชตุพนวิมล มังคลาราม (วัดโพธิ์) เล่ม ๒. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสภา; ๒๔๗๒. หน้า ๔๖. ๓. กรมศิลปากร. สมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง; ๒๕๕๐. ๔. ก่องแก้ว วีระประจักษ์. ฤๅษีดัดตน: สุขอนามัยไทย สุขอนามัยโลก. ใน อรวรรณ ทรัพย์พลอย (บรรณาธิการ). จารึกวัดโพธิ์มรดกความทรงจ�าของโลก. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง; ๒๕๕๔. หน้า ๖๐-๑. ๕. พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว. ต�ารายาศิลาจารึกในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) พระนคร. นครปฐม: โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย; ๒๕๐๕.

ภาคผนวก ๑. ค�าสั่งกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ที่ ๕๙๕/๒๕๕๗ เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทยในต�ารา การแพทย์แผนไทยแห่งชาติ ๒. ค�าสั่งกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ที่ ๗๗/๒๕๕๘ เรื่อง แต่งตั้งคณะท�างานเพื่อด�าเนินการสังคายนาภูมิปัญญาด้านฤๅษีดัดตนใน ต�าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติ ๓. ประวัติย่อคณะท�างานสังคายนาภูมิปัญญาด้านฤๅษีดัดตน ๔. ดัชนีค�าศัพท์ตามต�าราที่ใช้ประกอบการค้นคว้าอ้างอิง ๕. ค�าอธิบายศัพท์เพิ่มเติมจากคณะท�างาน (๕)

ภาคผนวก 185 ค าสั่งกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ที่ 595/๒๕๕7 เรื่อง แต่งตั้งคณะอนุกรรมการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทยในต าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติ อนุสนธิ ตามค าสั่งกระทรวงสาธารณสุข ที่ 1546/2557 ลงวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557 ได้แต่งตั้งคณะกรรมการอ านวยการพัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (Thai Traditional Digital Knowledge: TTDK) โดยมีบทบาทหน้าที่เพื่อก าหนดทิศทางและนโยบายในการ พัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยของประเทศไทย ก าหนดกรอบ และ แนวทางการด าเนินงานการพัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยของ ประเทศไทย เพื่ออ านวยการ ก ากับ ติดตามการด าเนินการ แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ และคณะท างานต่างๆ เพื่อด าเนินงานตามความเหมาะสม เพื่อให้การด าเนินการ ด าเนินไปด้วยความเรียบร้อยและบรรลุวัตถุประสงค์ จึงขอแต่งตั้ง คณะอนุกรรมการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทยในต าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติโดยมีองค์ประกอบและ อ านาจหน้าที่ ดังนี้ ๑. องค์ประกอบ 1.1 เภสัชกรปรีดา ตั้งตรงจิตร ที่ปรึกษา สมาคมแพทย์แผนโบราณและอายุรเวท วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม 1.2 ดร.อุษา กลิ่นหอม ที่ปรึกษา ผู้ทรงคุณวุฒิภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ 1.3 นางสาวพิมพ์พรรณ ไพบูลย์หวังเจริญ ที่ปรึกษา ผู้เชี่ยวชาญด้านอักษรศาสตร์ ส านักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปกร 1.4 นายชุบ แป้นคุ้มญาติ ที่ปรึกษา แพทย์แผนไทย จังหวัดนครปฐม 1.5 นายแพทย์ประพจน์ เภตรากาศ ประธาน มูลนิธิพัฒนาการแพทย์แผนไทย 1.6 นายสันติสุข โสภณศิริ อนุกรรมการ แพทย์แผนไทย มูลนิธิสุขภาพไทย 1.7 ดร.เภสัชกรยงศักดิ์ ตันติปิฎก อนุกรรมการ ส านักวิจัยสังคมและสุขภาพ 1.8 นายส าอาง เสาวมาลย์ อนุกรรมการ ชมรมแพทย์แผนไทย วัดหนองหญ้านาง จังหวัดอุทัยธานี 1.9 นางสาวิตรีศิริวุฒิ อนุกรรมการ สมาคมเภสัชและอายุรเวชโบราณแห่งประเทศไทย 1.10 ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.กุสุมา ศรียากูล อนุกรรมการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ศูนย์รังสิต 1.11 นายวีรพงษ์ เกรียงสินยศ มูลนิธิสุขภาพไทย อนุกรรมการ 1.12 เภสัชกร...

186 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ -2- 1.12 เภสัชกรพินิต ชินสร้อย อนุกรรมการ โรงพยาบาลวังน้ าเย็น จังหวัดสระแก้ว 1.13 ผู้แทนโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม อนุกรรมการ 1.14 ผู้แทนสมาคมวิชาชีพการนวดไทย อนุกรรมการ 1.15 ผู้แทนสมาคมแพทย์แผนไทย จังหวัดชุมพร อนุกรรมการ 1.16 ผู้แทนโรงเรียนเพ็ญแขแพทย์แผนไทย อนุกรรมการ 1.17 ผู้แทนมูลนิธิเพื่อเด็กพิการ อนุกรรมการ 1.18 ผู้แทนสมาคมส่งเสริมการนวดแผนไทยคนตาบอด อนุกรรมการ 1.19 ผู้แทนศูนย์พัฒนาสมรรถภาพคนตาบอดปากเกร็ด อนุกรรมการ 1.20 ผู้แทนโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร อนุกรรมการ 1.21 ผู้แทนศูนย์ฝึกอบรมและพัฒนาสุขภาพภาคประชาชน ภาคใต้ อนุกรรมการ 1.22 หัวหน้ากลุ่มงานนวดไทยหรือผู้แทน อนุกรรมการ 1.23 ผู้อ านวยการส านักคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยหรือผู้แทน อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก 1.24 ผู้อ านวยการส านักงานข้อมูลและประเมินผล อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก 1.25 นายวิชัย จันทร์กิติวัฒน์ อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก 1.26 นางสุดารัตน์ สุวรรณพงศ์ อนุกรรมการ นักวิชาการอิสระ และเลขานุการ 1.27 นางกัญญา อินแพง อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก และเลขานุการร่วม 1.28 นางสาวศรัณยา จันษร อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก และผู้ช่วยเลขานุการ 1.29 นางสาวสุนิสา สมโรย อนุกรรมการ กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก และผู้ช่วยเลขานุการ ๒. อ ำนำจหน้ำที่ 2.1 ร่วมกันจัดท ากรอบการจ าแนก วิเคราะห์ แผนภาพนวดไทย รูปปั้น/ภาพฤๅษีดัดตน 2.2 ร่วมกันสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทยในคัมภีร์แผนนวดและจารึกฯ และภูมิปัญญา ฤๅษีดัดตน 2.3 จัดท าต้นแบบระบบสังคายนาองค์ความรู้ภูมิปัญญาการนวดไทยของประเทศ 2.4 จัดท าข้อเสนอแนะในการขยายผลการด าเนินการอย่างต่อเนื่อง 2.5 ร่วมกันพัฒนาเครือข่ายการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย 2.6 นๆ ที่ได้รับมอบหมาย ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป สั่ง ณ วันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕7 (นายธวัชชัย กมลธรรม) อธิบดีกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก

ภาคผนวก 187 ค าสั่งกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ที่ 77/๒๕๕7 เรื่อง แต่งตั้งคณะท างานเพื่อด าเนินงานสังคายนาภูมิปัญญาด้านฤๅษีดัดตนในต าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติ อนุสนธิ ตามค าสั่งกระทรวงสาธารณสุข ที่ 1546/2557 ลงวันที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557 ได้แต่งตั้งคณะกรรมการอ านวยการพัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย (Thai Traditional Digital Knowledge: TTDK) โดยมีบทบาทหน้าที่เพื่อก าหนดทิศทางและนโยบายในการ พัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยของประเทศไทย ก าหนดกรอบ และ แนวทางการด าเนินงานการพัฒนาระบบสารสนเทศองค์ความรู้ดิจิตอลภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยของ ประเทศไทย เพื่ออ านวยการ ก ากับ ติดตามการด าเนินการ แต่งตั้งคณะอนุกรรมการ และคณะท างานต่างๆ เพื่อด าเนินงานตามความเหมาะสม เพื่อให้การด าเนินการ ด าเนินไปด้วยความเรียบร้อยและบรรลุวัตถุประสงค์ จึงขอแต่งตั้ง คณะอนุกรรมการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทยในต าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติโดยมีองค์ประกอบและ อ านาจหน้าที่ ดังนี้ ๑. องค์ประกอบ 1) นายแพทย์ประพจน์ เภตรากาศ ประธาน มูลนิธิพัฒนาการแพทย์แผนไทย 2) นายสันติสุข โสภณศิริ คณะท างาน แพทย์แผนไทย มูลนิธิสุขภาพไทย 3) ดร.เภสัชกรยงศักดิ์ ตันติปิฎก คณะท างาน ส านักวิจัยสังคมและสุขภาพ 4) นายระวี รักษ์แก้ว คณะท างาน ผู้แทนโรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม 5) นายวิดรจน์ มณฑา คณะท างาน สมาคมเภสัชและอายุรเวชโบราณแห่งประเทศไทย 6) นางสาวิตรีศิริวุฒิ คณะท างาน สมาคมเภสัชและอายุรเวชโบราณแห่งประเทศไทย 7) นางกรกมล เอี่ยมธนะมาศ คณะท างาน ผู้แทนมูลนิธิเพื่อเด็กพิการ 8) นายสนิท วงษ์กะวัน คณะท างาน ผู้แทนสมาคมส่งเสริมการนวดแผนไทยคนตาบอด 9) นายถวิล อภัยนิคม คณะท างาน ผู้แทนมูลนิธิโรงพยาบาลเจ้าพระยาอภัยภูเบศร 10) นายธงชัย อ่อนน้อม คณะท างาน ผู้แทนโรงเรียนเพ็ญแขแพทย์แผนไทย 11) นางรัชนี... นายวิโรจน มณฑา ที่ ๗๗/๒๕๕๘

188 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ -2- 11) นางรัชนี ราษฎร์จ าเริญสุข คณะท างาน หัวหน้ากลุ่มงานนวดไทย สถาบันการแพทย์แผนไทย 12) นางสุดารัตน์ สุวรรณพงศ์ คณะท างาน นักวิชาการอิสระ และเลขานุการ 13) นางสาวสุนิษา สมโรย คณะท างาน นักวิชาการอิสระ และผู้ช่วยเลขานุการ ๒. อ ำนำจหน้ำที่ 2.1 การจ าแนก วิเคราะห์รูปปั้น/ภาพฤๅษีดัดตน ในต าราการแพทย์แผนไทยแห่งชาติ 2.2 การสังคายนาภูมิปัญญาฤๅษีดัดตน 80 ท่า 2.3 การออกรหัสมาตรฐานและการบันทึกรหัสมาตรฐาน 2.4 อื่นๆ ที่ได้รับมอบหมาย ทั้งนี้ ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป สั่ง ณ วันที่ 9 กุมภาพันธ์พ.ศ. ๒๕๕8 (นายปภัสสร เจียมบุญศรี) รองอธิบดีรักษาราชการแทนอธิบดี กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ภาคผนวก 189 ประวัติย่อคณะทำงานสังคายนาภูมิปัญญาด้านฤๅษีดัดตน ๑. นายแพทย์ประพจน์ เภตรากาศ ประธานคณะท�ำงาน สถานที่ปฏิบัติงาน อดีตรองอธิบดีกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก รักษาการในต�ำแหน่ง นายแพทย์ ๑๐ วช. (ด้านสาธารณสุข สาขาพัฒนาระบบบริการทางการแพทย์) ประวัติการรับราชการ ๒๕๓๖ รองผู้อ�ำนวยการ ฝ่ายการแพทย์ โรงพยาบาลเลิดสิน กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ๒๕๔๒ นายแพทย์ ๙ วช. สาขาเวชกรรมฟื้นฟู โรงพยาบาลเลิดสิน กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข ๒๕๔๖ นายแพทย์ ๙ วช. (ด้านสาธารณสุข) กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ๒๕๕๐ รองอธิบดีกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ๒๕๕๑ รองอธิบดี รักษาการในต�ำแหน่ง นายแพทย์ ๑๐ วช. (ด้านสาธารณสุข สาขาพัฒนาระบบบริการทางการแพทย์) ประวัติการท�ำงานอื่น ๆ • ประธานสมาพันธ์แพทย์แผนไทยแห่งประเทศไทย • ประธานมูลนิธิเพื่อเด็กพิการ • ประธานมูลนิธิสุขภาพไทย • รองประธานมูลนิธิพัฒนาการแพทย์แผนไทย • กรรมการมูลนิธิหมอชาวบ้าน • กรรมการมูลนิธิเพื่อการพัฒนาเด็ก • กรรมการมูลนิธิโกมล คีมทอง