ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย ๒ คำอธิบายสมุดภาพโคลงฤาษีดัดตน

90 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สัจพัณท์นักสิทธิผู้ สถิตย์สัจ- พัณฑ์เอย ลมเสียดทรวงอกอัด โรคเรื้อ ประจงสองพระหัตถ์ดัด ดันเข่า สองนา นรชาติใคร่ได้เชื้อ นวดเท้าอธิษฐาน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง ขุนธนสิทธ์ ชื่อฤๅษี สัจพัณท์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง งอเข่าให้เท้าชิดกัน ใช้มือทั้งสองค่อย ๆ ดันเข่าทั้งสองข้าง เหยียดแขน ยืดอกแอ่น พร้อมกับนวดเท้าไปด้วย แก้โรคและอาการ ลมอก ลมเสียดทรวงอก ภาพที่ ๕๖ แก้ลมอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 91 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน กามินทร์มือยุดเท้า เหยียดหยัด มือหนึ่งท้าวเข่าขัด สมาธิคู้ เข้าฌานช่วยแรงดัด ทุกค�่า คืนนา ระงับราคยากจะสู้ โรคร้ายภายใน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระมหามนตรี ชื่อฤๅษี กามินทร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง เหยียดขาซ้ายให้ตึง ที่สุด ใช้มือซ้าย ยึดเท้า ดึงเข้ามาหาตัว ส้นมือขวาดันเข่าขา ข้างขวาที่ท�าท่าขัดสมาธิ พร้อมกับท�าสมาธิ ช่วยเพิ่มแรงในการดัดตน ท�าประจ�าทุกคืน แก้โรคและอาการ ลม เส้นมหาสนุก ภาพที่ ๕๗ แก้เส้นมหาสนุกระงับ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

92 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน มิคาชินทร์มักไต่เต้า เตร่เตร็จ ล้มพลาดแพลงแคลงเคล็ด ขอดเส้น ดัดแก้กอปรกะละเม็ด นั่งแบะ บาทเฮย เข่าหนึ่งชันมือเน้น นวดแข้งขย�าคล�า พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ชื่อฤๅษี มิคาชินทร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง งอเข่าให้เท้าชิดกัน หงายฝ่าเท้าข้าง หนึ่ง ขาอีกข้างที่แพลง หรือเคล็ดยอกให้ ยกขึ้น แล้วใช้มือนวดไปตามสันหน้าแข้ง แก้โรคและอาการ เท้าขัด เท้าแพลง เท้าเคล็ด ภาพที่ ๕๘ แก้เท้าขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 93 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ อัลทิปะกะโพ้น พงษ์กษัตริย์ ออกผนวชพนัสลัด หลีกเร้น กรทอดระทวยดัด องค์อ่อน งามเอย แก้ทั่วสารพางค์เส้น ระงับได้ โดยเพียร พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง นายปรีดาราช ชื่อฤๅษี อัลทิปะกะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับขา ให้ขาแบะออกด้านข้างทั้งสอง ข้าง แล้วเท้าแขนทั้งสองไว้ข้างล�าตัวพร้อม ยืดอกแอ่น แก้โรคและอาการ เส้นทั่วสารพางค์ ภาพที่ ๕๙ แก้เส้นทั่วสารพางค์ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

94 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระอัลกัปะกะเบื้อง บรรพ์รบิน นั้นฤๅ รู้ฤกษ์บนมนต์พิณ ผะเหลาะช้าง เศียรหกหัตถ์จรดดิน ยืนหย่ง แย่นา แก้ไหล่ตะโพกเกลียวข้าง เข่าแข้งขาหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง จ่าจิตรนุกูล ชื่อฤๅษี พระอัลกัปะกะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ขาข้างหนึ่งก้าวไปข้างหน้า ให้เขย่ง เท้าข้างหลัง แล้วห้อยศีรษะลง ไปให้มาก ที่สุด พร้อมกับใช้ส้นมือทั้งสองยันบนพื้น แก้โรคและอาการ ไหล่ สะโพก เกลียวข้าง เข่า แข้งขัด ภาพที่ ๖๐ แก้ไหล่ขัด แก้ตะโพกขัด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 95 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ พระไชยาทิศเชื้อ ชฎิลดง ลมเสียดเส้นสะเอวองค์ ขดค้อม นั่งสมาธิถวัดวง กรเวียด เอวแฮ เหยียดหัตถ์ดัดตนน้อม เหนี่ยวแก้สกนธ์กาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง ออกญาโชดึกราชเศรษฐี ชื่อฤๅษี พระไชยาทิศ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ ไขว้ข้อเท้า วงแขนข้างหนึ่ง โอบเหนี่ยวเอว แขนอีกข้างหนึ่งยกขึ้นข้าง ล�าตัว ตวัดปลายมือเหยียดขึ้นคล้ายท่า ตั้งวงร�า แล้วหันหน้าไปทางปลายมือ แก้โรคและอาการ ลมเอว เอวขด ภาพที่ ๖๑ แก้ลมเอว ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

96 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน สิทธิกรรมนั่งหน่วงเท้า ไขว่คอ หลังขดคู้ตัวงอ งูบง�้า ตึงตลอดสอดมือพอ โชลงเข่า ไว้แฮ แก้กล่อนแห้งกล่อนน�้า กล่อนเส้นกล่อนกระษัย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาราชมนตรีบริรักษ ชื่อฤๅษี สิทธิกรรม์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับขา ขาข้างหนึ่งพับไปด้านข้าง หลังเท้าราบไปกับพื้น ขาอีกข้างหนึ่งยกขึ้น ไขว้ที่คอ โดยใช้มือข้างเดียวกับขาที่ยก ประคองหัวเข่าขึ้น มืออีกข้างหนึ่งจับขาขึ้น ไขว้คอ พร้อมกับงอหลัง แก้โรคและอาการ ลมกล่อน กล่อนแห้ง กล่อนน�้า กล่อนเส้น กล่อนกระษัย ภาพที่ ๖๒ แก้ลมกล่อน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 97 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ สิทธาห้อยเท้านั่ง เนินไศล ชื่อพยาธิประไลย เลื่องหล้า ชูหัตถ์หัตถ์หนึ่งไคล คลึงศอก ไซ้นา ดัดไล่ลมกลัดกล้า เมื่อยเท้ามือคลาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระมุนีนายก ชื่อฤๅษี พยาธิประไลย์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ห้อยขา ขาทั้งสองชิดกัน ให้ปลายเท้า จิกพื้น ยกส้นเท้าขึ้น แขนข้างหนึ่งตั้งศอก ยกขึ้น อีกมือหนึ่งคลึงที่บริเวณใต้ศอก แก้โรคและอาการ ลมมือ ลมเท้า ท�าให้เมื่อยมือและเท้า ภาพที่ ๖๓ แก้ลมมือ ลมเท้า ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

98 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน เพ็ชญโองการย่อเท้า เบื้องขวา ยืนเอย เท้าหนึ่งยกยันขา กดเส้น หัตถ์หนึ่งเหนี่ยวอังสา นิ้วรีด เส้นแฮ กรหนึ่งกุมศอกเคล้น ไหล่เท้าลมถอย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระสมบัติธิบาล ชื่อฤๅษี เพชองการ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ขาขวาย่อเข่าลง ขาซ้ายยกขึ้นยันและ กดที่ต้นขาด้านใน มือซ้ายเหนี่ยวบ่าและใช้นิ้ว รีดเส้นตามแนวบ่า มืออีกข้างกุมคลึงข้อศอกไว้ แก้โรคและอาการ สลักไหล่ ภาพที่ ๖๔ แก้สลักไหล่ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 99 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน อุดมนารอทรู้ กลดัด กายเฮย ขาไคว่ไพล่ชงฆ์ขัด เข่าเข้า เหยียดกรอ่อนเอาหัตถ์ หนึ่งส่ง ศอกนา ลมโรคริดสีดวงเร้า ชอบถ้าท�าหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นศรีสุเทพ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นศรีสุเทพ พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายดารากร) ชื่อฤๅษี นารอท แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขาซ้ายพับขาไปด้านหลัง ขาขวาไขว้ ทับขาซ้าย หน้าแข้งจะพาดบนเข่า เหยียด แขนขวาตรง มือซ้ายดันศอกขึ้น แก้โรคและอาการ ลมริดสีดวง ภาพที่ ๖๕ แก้ลมริดสีดวง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

100 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ฤๅษีส�ามิทธิ์แม้น ครูหมอ นวดนา ยืนหยัดยกเท้างอ ไคว่ไว้ สองมือดัดคางคอ เขย่งยืด ตัวแฮ แก้แน่นหน้าอกได้ เสียดเส้นลมหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาไชยวิชิต ชื่อฤๅษี ส�ามิทธ์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ขาขวางอขึ้น พาดบนเข่าซ้าย ใช้ส้น มือทั้งสองข้างดันคางและคอขึ้น พร้อมกับ เขย่งและยืดล�าตัว แก้โรคและอาการ แน่นหน้าอก ภาพที่ ๖๖ แก้แน่นหน้าอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 101 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ วาสุเทพทอดอกขว�้า ลงกับ อาสน์เอย นักสิทธิ์สุพรหมทับ ไหล่แล้ เหยียบยันตะโพกจับ ตีนเหนี่ยว นาพ่อ วาสุเทพวานแก้ กล่อนร้ายเร็วหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พญาบ�าเรอห์บริรักษ์ ชื่อฤๅษี วาสุเทพ และสุพรหม แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านี้ฤๅษี ๒ ตน ผู้ป่วยท่านอนคว�่าหน้าอก ราบกับพื้นผู้ดัดหันหน้าไปทางปลายเท้าผู้ป่วย นั่งทับไหล่ไว้ ขาข้างหนึ่งเหยียบยันที่สะโพก พร้อมกับใช้มือทั้งสอง จับข้อเท้าเหนี่ยวโน้ม มาหาตัว แก้โรคและอาการ กล่อน ภาพที่ ๖๗ แก้กล่อน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

102 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นักสิทธิ์สันโดษด้น แดนดง นามพุทธชฎิลทรง ต�าหรับแหร้ ไคว่หัตถ์รัดอกองค์ สมาธิเพชร นั่งนา จุกเสียดสรรพางค์แก้ กอปรด้วยดัดหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระพรรณสมบัติ ชื่อฤๅษี พุทธชฎิล แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิเพชร ไขว้แขนทั้งสองรัดอก พร้อมมือจับต้นแขน ล�าตัวยืดตรง แก้โรคและอาการ ลมจุก ลมเสียด ภาพที่ ๖๘ แก้ลมจุก ลมเสียด ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 103 ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ สุทธาวาศชาติทุกข์แจ้ง มรณะ เที่ยงแฮ ผนวชหน่ายไอยสูรย์สละ เสลขได้ อาพาธเพื่อวาตะ ตึงเมื่อย ขาเฮย ยกเข่าคู้บาทไขว้ หัตถ์น้าวเหนี่ยวขา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นไกรสรวิชิต (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไกรสรวิชิต พระนามเดิม พระองค์เจ้าชายสุทัศน์) ชื่อฤๅษี สุทธาวาศ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ไขว้ขา มือสอดไว้ที่พับเข่า ยกเข่าและ ขาขึ้น ใช้มือเหนี่ยวขาไว้ แก้โรคและอาการ ขาตึงเมื่อย เพราะลมเป็นเหตุ ภาพที่ ๖๙ แก้ขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

104 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ธารนีพัฒนั่งน้อม โน้มกาย เท้าเหยียดมือหยิบปลาย แม่เท้า ลมกล่อนเหือดห่างหาย เห็นประจักษ์ อีกแน่นนาภีเร้า ระงับเส้นกล่อนกระษัย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระสมบัติธิบาล ชื่อฤๅษี ธารนีพัฒ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง เหยียดขาตึง โน้มตัวและเหยียดแขน ตึง ให้มือมาจับปลายเท้า แก้โรคและอาการ กระษัยกล่อน ท�าให้แน่นท้อง ภาพที่ ๗๐ แก้กล่อน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 105 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ทรงนามยามหณุนี้ เนาพนา- เวศนา ชูเชิดสองพาหา หัตถ์ช้อย นั่งแบะฝ่าบาทา ซ้อนทับ กันแฮ แก้ป่วนปวดท้องน้อย อีกเส้นสะบักจม พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวคเนจร (พระบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอมเรนทรบดินทร์) ชื่อฤๅษี ยามหณุ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ หงายฝ่าเท้ายกแขนขึ้น ทั้งสองข้าง ลักษณะตั้งศอกเสมอไหล่ หงายฝ่ามือ มืออ่อนช้อย ล�าตัวยืดตรง (คล้ายท่าร�า พรหมสี่หน้า) แก้โรคและอาการ ปวดท้องน้อย เส้นสะบักจม ภาพที่ ๗๑ แก้ปวดท้อง แก้สะบักจม ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

106 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ พระโสมะยาคะโอ้ อัดอก อาพาธแน่นในอก อัดอั้น เหยียดแขนยึดเข่าผงก แหงนพักตร์ อยู่พ่อ เอวแอ่นอึดใจกลั้น ดัดแล้วลมถอย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวนวม (พระบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ชื่อฤๅษี โสมะยาคะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง พับขาไปด้านข้าง เหยียดแขนตึงจับ เข่า ล�าตัวตึงแอ่น แหงนหน้า แก้โรคและอาการ ลมในอก ท�าให้แน่นในอก ภาพที่ ๗๒ แก้ลมในอก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 107 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน พระสมุทร์ท�าถ้าดัด ประหลาดหลีก เพื่อนแฮ ขาแยกยกเฉียดฉีก ครากแท้ ใครเห็นจักหัดอีก ระอาออก โอษฐ์เอย แต่ท่านเดียวดัดแก้ ตะโพกต้นขาแคลง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี พระสมุทร์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง แยก (กาง) ขาออก ยกขาขึ้นพาด ไหล่ แก้โรคและอาการ ขัดสะโพก ขัดต้นขา ภาพที่ ๗๓ แก้ตะโพกขัดหาย ต้นขาขัดหาย ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

108 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน เห็นทุกข์เห็นแท้โทษ เบญจขันธ์ คือพระมาฆะนักธรรม์ สถิตถ�้า มือยุดฝ่าเท้ายัน ยืนย่อ ตัวนา เท้าเหน็บเย็นยิ่งน�้า เหนี่ยวแก้เหน็บหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระยาธิเบศรบดี ชื่อฤๅษี พระมาฆะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ขาเดียว ยกขาข้างหนึ่งขึ้นใช้มือจับ ปลายเท้า แล้วค่อย ๆ เหยียดขาออกให้ตรง จากนั้นค่อย ๆ ย่อ และยืดตัวขึ้นลง แก้โรคและอาการ เท้าเหน็บ ท�าให้เย็นเท้า ภาพที่ ๗๔ แก้เท้าเหน็บ ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหาย-

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 109 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ดาบสเทวบิฐนี้ นักงาน น�้านา ตักส่งสรงศิวญาณ อยู่เกล้า กายป่มป่วยพิการ ปัตคาด ตะคริวเฮย ยืนดัดเศียรเย่อเท้า ท่านแก้กลหมอ พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวทินกร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์ ชื่อฤๅษี เทวบิด แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ด้วยขาข้างเดียว พับเข่าขึ้นข้างหนึ่ง โดยใช้มือเหนี่ยวข้อเท้าขึ้น มืออีกข้างหนึ่ง ออกแรงดันบริเวณขมับต้านศีรษะให้หันไป ด้านตรงข้าม แก้โรคและอาการ ปัตคาด ตะคริว ภาพที่ ๗๕ แก้ปัตคาด แก้ตะคริว ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

110 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ พระภรัตดาบสโพ้น พากเพียร นักนอ ต�าหรับปรอทเรียน รอบรู้ โรคลมจุกเสียดเบียน บ�าบัด องค์เฮย นั่งคุกกดเข่าคู้ หัตถ์ค�้าคางหงาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง มหาช้างบเรียน ชื่อฤๅษี พระภรัตดาบส แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง คุกเข่า เข่าข้างหนึ่งอยู่ด้านหน้า เข่า อีกข้างหนึ่งอยู่ข้างหลัง ให้แขนข้างหนึ่ง เหยียดตรงใช้มือยันที่เข่า มืออีกข้างดันคาง ให้หน้าหงายขึ้น แก้โรคและอาการ ลมจุกเสียด ภาพที่ ๗๖ แก้จุก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 111 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน นักสิทธิสมาบัติสร้าง สร่างกเลส กาละกุรักข์ระบือเดช เพรียกพร้อง กดผากกดท้ายเกศ บาทขัด คุกแฮ ระงับโรคลมไหล่ท้อง อุระด้วยดังแผน พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง กรมหมื่นนุชิตชิโนรส (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส) ชื่อฤๅษี กาละกุรักข์ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขัดขา เท้าไขว้กัน ยืนด้วยเข่า ล�าตัว ยืดตรง มือข้างหนึ่งกดดันหน้าผาก มืออีก ข้างหนึ่งดันท้ายทอย ออกแรงต้านกัน แก้โรคและอาการ ลมในไหล่ ลมในท้อง และลมในอก ภาพที่ ๗๗ แก้ไหล่ แก้ท้อง แก้อก ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

112 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ พระโสณสันโดษด้าว ดงครึม ภูตโขมดโฆษครหึ่ม กู่ก้อง ล้มไข้ขบเศียรซึม ยอกขัด แขนนา ยกศอกขึ้นเข่าจ้อง จรดซ้ายเปลี่ยนขวา พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์จ้าวทินกร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์) ชื่อฤๅษี พระโสณะ แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ยอง ใช้มือข้างหนึ่งจับศอกของแขน อีกข้างหนึ่ง ดึงศอกเข้าหาล�าตัว พร้อมบิด ล�าตัวและหันหน้าไปทางเดียวกัน แล้วสลับ ท�าอีกข้าง แก้โรคและอาการ ขัดแขน ยอกแขน ภาพที่ ๗๘ แก้ขัดแขน ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 113 รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ปริพาชกนี้ชื่อ โยฮัน แลเฮย น�้าพึ่งตักแตนฉัน เช่นเข้า อยู่ยังฝั่งโยระดัน หนังอูฐ ครองนา นั่งดัดหัตถ์ถ่างเท้า ขัดแข้ง ขาหาย พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง พระองค์ทินกร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงภูวเนตรนรินทรฤทธิ์) ชื่อฤๅษี โยฮัน แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง เหยียดขา กางขาออกทั้งสองข้าง (๑๘๐ องศา) ใช้มือจับต้นขาเหนี่ยวไว้ แก้โรคและอาการ ขัดแข้ง ขัดขา ภาพที่ ๗๙ แก้ขัดแข้ง ขัดขา ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

114 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒ รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์ -ช�ารุด/สูญหายค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ผู้ผนวชจีนแจ้งชื่อ หลีเจ๋ง อยู่เขตเขาซ่าเหล็ง ตึ่งสิ้ว ลัทธิท่านเคร่งเขม็ง เมืองท่าน ถือฮอ มือเหวี่ยงผวาท่างิ้ว ระงับเส้นสลักทรวง พระราชนิพนธ์/ผู้แต่ง ออกญาโชดึกราชเศรษฐี ชื่อฤๅษี หลีเจ๋ง แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง ขาข้างหนึ่งเหยียดตรง ขาอีกข้างหนึ่ง งอเข่า มือทั้งสองเหวี่ยง ร�าไปมา คล้ายท่า ร�าของงิ้ว แก้โรคและอาการ สลักทรวง ภาพที่ ๘๐ แก้เส้นสลักทรวง ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 115 ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๑แก้เกียจสังกะสีดีบุกเข้ารคนเจือ หล่อคณะนุ่งหนังเสือสถิตย์ไว้ กามันตะกีเขือข้อยหนุ่ม นักนอ เหยียดยืดหัดถ์ดัดได้แต่แก้เกียจกาย ๑.เกียจกาย ๒แก้เอว แก้ขาชฎิตดัดตนนี้น่านึกเอะ ใจเอย ชี้ชื่อสังปติเหงะหง่อมง้อม ถวัดเท้าท่ามวยเตะตึงเมื่อย หายฮา แก้กะเอวขดค้อมเข่าคู้โขยกโขยง ๒.ตึงเมื่อย ขา เข่า ๓.เอวขด ๔.เข่าคู้ ๕.เดินโขยกเขยก ๓แก้ลมในอกในเอวอายันญาณยิ่งผู้ผนวดแขก เนาพนัศฝ่าแฝกหาบหิ้ว โรคลมแล่นดุแดกวางหาบ ดัดแฮ แอ่นอกเอี้ยวเอวสยิ้วแสยะหน้าเงยหงาย ๖.ลมในอกในเอว (ลมแล่นแดกขึ้นไปจุกอก) ๔แก้ขัดเอววัจนัขเนาพนัศห้วยหุบเหว นอบนบเพลองเปล่งเปลวค�่ำเช้า อาพาธขบขัดเอวโอ้เทวศ ฉังเอย เก่งค่อกดตะคากเข้าศอกคู้ขมึงทึง ๗.ขัดเอว

116 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๕แก้ลมปวดศีศะพระมะโนชส�ำนักนิ์ด้าวดงยูง ยางแฮจิตรพพรั่นหวั่นหวาดฝูงมฤคร้ายก�ำเรอบโรคขบสูงสังเวศ องค์เอยนั่งดัดหัตถ์ขวาซ้ายนบเกล้าบริก�ำ๘.ลมปวดศีรษะ ลมขึ้นเบื้องสูง ท�ำให้ปวด ศีรษะเนื่องจากความกลัว ความเครียด วิตกกังวล๖แก้ซ่นเท้าเอนกายกรกดเท้าภักตร์เหอร หาวแฮ หายที่ซ่นลมเดอรขัดข้อง นามอิษีศุขวัฒน์เจรอญฌานเกรอด ไผ่ฤๅ โลกย์เรียกษีศุขพ้องชื่อผู้เจรอญฌาน ๙.ลมขังส้นเท้า ๗แก้ปวดท้อง แก้ค่อเท้าฤๅษีสี่ชื่อให้นามนคร รามเอยอัจนะคาวีอักษรอะตั้ง พบชงฆ์เทอดถวัดกรสองไปล่ หลังนา แก้ขัดค่อเท้าทั้งป่วยท้องบันเทา ๑๐.ขัดข้อเท้า ๑๑.ปวดท้อง ๘แก้เสมหะในล�ำฅอพระยุทอักขระไว้นามยุท สืบอักษรตราบสุดสี่สิ้น นั่งสมาธิ์หัดถ์สัประหยุดเศียรอีก แค่งนา เสมหะปะทะต้นลิ้นล่งล้างล�ำสอ ๑๒.เสมหะในล�ำคอ เสมหะปะทะต้นลิ้น ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 117 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๙แก้ลมในแขนเหยียดหัดถ์ดัดนิ้วนั่งชนเพลา แก้เมื่อยขัดแขนเบาโทษได้ ยาคะรูปนี้เอายาชื่อ ใส่เฮย ผสมสี่นักสิทธิให้ชื่ออ้างอยุทธยา ๑๓.ลมในแขน ท�ำให้เมื่อยขัดแขน ๑๐แก้สบักหน้าจมหัดถ์หน่วงนิ้วเท้าพับชงฆชิด เพลาเฮย แก้สลักไหล่เพื่อพิศม์ผ่อนน้อย วะตันตะตระบะฤทธิ์มฤครักษ ท่านแฮ มีแม่โคห้าร้อยหยาดน�้ำนมถวาย ๑๔.สะบักหน้าจม ๑๕.ปวดขัดสลักไหล่เพราะพิษลม ๑๑แก้ลมทั่วสารพางค์เสลขกามนามวิสุทธิก้องไตรภพ องค์แอ่นแหงนภักตร์ขบขะเม่นฟ้า กลับแขนกดขาทบเน้นนิ่ง อยู่นา ลมเสียดสารพางค์กล้าดับด้วยดัดเอง ๑๖.ลมทั่วสารพางค์ ลมเสียดทั่วทั้งตัว ๑๒แก้เข่าขาตาย ฤๅษีวะชิระรู้สาตร์สฤษดิกาย กบแฮ ชื่อเทพมณโทชายมากชู้ แก้ลมเข่าขาตายตึงเมื่อย มึนเอย ท้าวหัตถ์ชันเข่าคู้ท่าแม้นลม้ายสิงฆ์ ๑๗.ลมเข่าขาตายมีอาการ ตึงเมื่อย ชา ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

118 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๑๓แก้ขัดขาขัดฅอคุกเข่าซ่นติดเข้าเข่าขยายมือประทับกับเพลาหมายมุ่งฟ้าขัดขาขัดฅอหายห่างเมื่อย ลงแฮโรมสิงค์สิทธิศักดิ์กล้ากล่าวนี้นามขนาน๑๘.ขัดขา๑๙.ขัดคอ๑๔แก้แน่นหน้าอกโคดมมหาราชนี้หนวดยาว ยุ่งนา นกกระจาบท�ำรังราวกะวะไม้ แหงนหน้าท่าเรอหาวยืนดัด หลังเอย แก้แน่นนาภีได้อกด้วยดีเหลือ ๒๐.แน่นหน้าอก ๒๑.แน่นท้อง (นาภี) ๑๕แก้ลมเวียนศีศะสมาธิขัดหัตถ์ยุดทั้งเพลาเศียร สระสร่างแสลงลมเวียนศิระเกล้า นามธะหะพระผู้เพียรผนวดเน่อน นานแฮ ธะอักษรควบเข้าเพ่อมให้นามกรุง ๒๒.ลมเวียนศีรษะ ๑๖แก้เข่า แก้ขาอิษีสิงห์หน้ามฤคฌานมอด ม้วยแฮ สลบเพื่อนางฟ้ากอดท่านนั้น ฟื้นองค์ครั่นครางออดขาไหล่ ขัดเอย ยืนย่อบาทบีบคั้นเข่าทั้งโคนขา ๒๓.ขัดเข่า ขัดขา ๒๔.ขัดไหล่ (ท�ำให้ขัดราวข้างตั้งแต่หัวตะคาก ถึงรักแร้) ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 119 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๑๗แก้โรคในอกวรเชษฐแปลงเปลี่ยนข้อลิขิตสาร พระรทเรื่องโบราณบอกแจ้ง ไสยาศน์เหยียดเครียดปานฉุดชัก ไว้แฮ แก้โรคไออกแห้งเหือดให้เหนคุณ ๒๕.ไออกแห้ง ๑๘แก้ตะคริวมือ แก้ตะคริวเท้าอัคนีเนตร์นี้อัค-คีโชน เนตรฤๅยืนแย่หย่างยักษโขนออกเต้น กางกรกดสองโคนขานีด เน้นนอ แก้ตะคริวริ้วเส้นแต่แข้งตลอดแขน ๒๖.ตะคริวแขน ตะคริวขา ๑๙แก้ลมตะคริวสวามิตรคุกเข่าแล้วเหลียวภักตร์ ผินแฮ วสิทธิเหยียบยันสลักเพชเคล้น กรขวาจับบาทชักเฉวียงฉุด แขนแฮ โรคตะคริวกล่อนเส้นหย่อนได้หลายเดือน ๒๗.ลมตะคริว กล่อนเส้น เส้นในร่างกายชัก ขมวด และลมกระตุก ท�ำให้เจ็บปวด ๒๐แก้ลมทั่วสาระพางค์อิษีอุศัพเนตร์เจ้าต�ำหรับ สรรพว่านประกอปกับเวทใช้ ท้าวแขนพับเพียบทับหัดถ์แอ่น องค์เอย แก้ทั่วสาระพางค์ให้เสื่อมสิ้นสรรพลม ๒๘.ลมทั่วสารพางค์ (ลมทั้งปวงทั่วร่างกาย) ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

120 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๒๑แก้เสียดอกยืนเหนี่ยวค่อเท้าเชอดหัดถ์เห็น ยากแฮแก้เสียดทรวงเส้นเอ็นขอดได้นารทเสกไม้เป็นปลิงเกาะ กระบี่พ่อยิ้มเยาะวานรให้เหือดร้ายรังแก๒๙.เสียดอก๓๐.เส้นเอ็นขอด๒๒แก้ลมจันทฆาฏ ลมเข่า ลมขา ลมหน้าอกพระนารอทวายุเร้าทรวงรัน ท�ำนาขัดเข่าขาแลจันทฆาฏร้ายฉวยเท้าท่ายืนหันเหอรเยี่ยง เหาะแฮ มือหนึ่งคั้นเข่าซ้ายเสื่อมสิ้นสี่ลม ๓๑.ลมจันทฆาฏ ๓๒.ลมเข่า ๓๓.ลมขา ๓๔.ลมหน้าอก ๒๓แก้เข่าขัดชฎิลดาบสเบื้องแบบฉบับ ยืนยกขาขวาทับเข่าซ้าย ประนมหัดถ์ดัดกายกลับเบือนบิด ตนแฮ ลมขัดค่อเข่าร้ายเร่งร้างห่างสูญ ๓๕.เข่าขัด ๓๖.ลมขัดข้อเข่า ๒๔ด�ำรงกาย อายุศม์ยืนทิศไภย์โพ้นผนวดข้างเขาเขอนทีวพนัศชายเนอนท่าน�้ำ ประนิบัดิ์ดัดองค์เจรอญชนม์ชีพ พระนา กุมกดธารกรค�้ำ พ่างพื้นยืนยัน ๓๗.ช่วยด�ำรงกายให้อายุยืน ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 121 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๒๕แก้ลมปะกังกาลชฎิลดัดมล้างลมดุ (ดะ) ไคลขมับจับหะนุนวดเน้น มืนเศียรมืดจักษุเสื่อมส่าง ไซ้แฮ ไว้ฉะบับบอกเส้นประสิทธิ์แก้ลมปะกัง ๓๘.ลมปะกัง มึนศีรษะ ตามืดมัว ๒๖แก้ตะโภกสลักเพชสระภังค์ดาบศตั้งตนตรง ถ่างบาททั้งสองทรงแย่แต้ ก�ำหมัดดัดกรผจงกดคู่ ขานา ตะโภกสลักเพชแม้เมื่อยล้าชาหาย ๓๙.สะโพกสลักเพชร ชา เมื่อยล้า ๒๗แก้ลมชักปากเบี้ยว ลมลิ้นตาย ลมเท้าเหน็บ ลมมือเหน็บผิวลมเข่าค่อขั้งเหน็บนักกายสั่นฟันชิดชักปากเบี้ยวพระกาลสิทธแถลงลักษณ์เลศท่า แก้นอเหนี่ยวไหล่หน่วงเท้าเอี้ยวอกโอ้อนิจจัง๔๐.ลมชักปากเบี้ยว ๔๑.ลมลิ้นตาย ๔๒.ลมขังในข้อเข่า๔๓.เหน็บชามือเท้า ๒๘แก้เข่าขัด นักสิทธโสภาคพร้อมพรหมจรรย์ ชื่อมหาสุธรรม์เลอศแท้ เท้าเหยียดยืดหัดถ์ยันขย�ำเข่า สองนา ขบขัดค่อเข่าแก้เมื่อยล้าลมถอย ๔๔.ลมขัดข้อเข่า ท�ำให้เมื่อยล้า ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

122 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๒๙แก้ลมในล�ำลึงค์อัคะตะตระบะเพี้ยงเพลองผลาญ ภพฤๅถวายเกราะองค์อวะตาลท่านนั้นนั่งดัดหัดถ์สองผสานพนมนิ่ง อยู่นาเพื่อขัดปัศสาวะอั้นออกได้โดยใจ๔๕.ลมในล�ำลึงค์๔๖.ขัดปัสสาวะ๓๐แก้มือ แก้เท้าพระสุทัศน์สถิตย์ถ�้ำ เถื่อนระหง ครองเครื่องนักสิทธิ์ทรงห่อเกล้า ลมคั่งค่อหัดถ์ชงฆ์หัดถ์ช่วย ดัดแฮ นั่งกระหย่งยุดเท้าหัดถ์ช้อยเช่นร�ำ ๔๗.ลมขังข้อมือ ๔๘.ลมขังหน้าแข้ง ๓๑แก้กล่อน แก้ปัศฆาฏแยกขายืนเข่าตั้งตนตรง แขนแนบหนีบสเอวองค์แน่นแฟ้น คาวินทร์ ธ ด�ำรงกายดัด นี้ฤๅ แก้กล่อนปัศฆาฏแม้นแพทย์แก้มวยมึน ๔๙.กล่อนปัตคาด ท�ำให้มึนท้ายทอย (ต�ำแหน่งที่เส้นปัตคาดผ่าน) ๓๒แก้ลมอ�ำพฤกโควินทร์แนะกกให้รามแผลง อสูรฤๅ สาปไก่นนทรีแรงฤทธิ์เฝ้า อมพฤกพิบัติแสดงดัดดับ คลายนอ ตั้งซ่นสองมือเข้าประทับข้างขืนองค์ ๕๐.ลมอัมพฤกษ์ ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 123 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๓๓แก้ลมซ่นเท้านาไลยไกรเกรอกฟ้าดินขาม หมู่แพทย์พึงนับนามท่านไหว้ บาทาธึกกะทกตามตาตุ่ม แลพ่อ กดเข่าเหนี่ยวแค่งให้ซ่นเท้ามะละลม ๕๑.ลมส้นเท้า ๕๒.บาทาทึก ๓๔แก้เอวพระวัชมฤคเลี้ยงบุตรลบ นั่งหย่องสองมือจบเจอดหน้า แก้เส้นสะดุ้งขบเอวยอก หายนอ ใครอย่าหมิ่นประหมาทถ้าท่านท้าให้ลอง ๕๓.ยอกเอว เส้นสะดุ้ง ๓๕แก้ลมในขารูปมนุษย์หน้าประหนึ่งเนื้อนามกระไลย โกฎแฮ บุตรอิษีสิงค์ไสยสาตรรู้ รบอบรบิลไตรดายุค โพ้นพ่อ นั่งหย่องสองหัดถ์คู้ศอกแก้ลมขา ๕๔.ลมในขา ๓๖แก้เวียนศีศะแบะขาคู้เข่าเข้าซ่นเสมอ บิดไหล่หงายแขนเผยอยืดไว้ เวียนเศียรจิตรใจเผลอพลันเสื่อม ส่างนอ พระสุธามันต์ได้ดัดแล้วอย่าฉงน ๕๕.เวียนศีรษะ ๕๖.จิตใจเผลอ (จิตระส�่ำระสาย หัวใจเต้น ผิดปกติ) ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

124 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๓๗แก้ลิ้นกระด้างพระภาระทวาชะเชื้อชีดงอยู่ป่าอาไศรยพงพุ่มไม้คุกเข่าหัดถ์ไคว่ตรงอุระภาค ตนนาแก้กระด้างลิ้นได้ท่านี้ดีจริง๕๗.ลิ้นกระด้าง๓๘แก้กล่อนในทรวงพระวัชอัคนิศนี้เชิญนารายน์ มานอ มล้างเหล่าอสูรหลายเลี่ยนหล้า แยกขาแย่ย่อกายสองหัดถ์ท้าวแฮ แก้กล่อนร้อนอุระกล้าเกลื่อนสิ้นเสื่อมสูญ ๕๘.กล่อนในทรวง ๓๙แก้ไหล่ แก้ตะโภกพระชนกนักสิทธิ์นี้ชนะมาร ไตรเพทไตรพิธญาณย่อมแจ้ง ยอกไหล่ยอกโตภกปานปืนปัก อยู่นอ คู้เข่าศอกกดแข้งหัดถ์เคล้นไคลทรวง ๕๙.ยอกไหล่ ๖๐.ยอกสะโพก ๔๐แก้เท้าเย็น แก้ใจสวิงสวายนักพรตประพฤติสร้างจรรยาเชอดชื่อกระบิลดาบศเจ้า เท้าซ้ายไขว่เพลาขวามือหน่วง เข่าเอย ลมรงับจับเย็นเท้าอีกทั้งสวิงสวาย ๖๑.ลมจับเท้าเย็น ๖๒.ใจสวิงสวาย ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 125 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๔๑แก้ไหล่ แก้ขาสุกทันต์นักสิทธิ์เถ้าเที่ยวเก็บ ยานา ทาไหล่ขาชาเหน็บบ่อเปลื้อง ลุกนั่งยิ่งยอกเจ็บจึงดัด ตนแฮ ยืนยึดเอวองค์เยื้องย่างเท้าท่าหนัง ๖๓.เหน็บชา ไหล่ ขา (ยอก เจ็บ เวลาลุก นั่ง) ๔๒แก้กล่อนปัศฆาฏสัชนาไลยลี้หลักละสง สารแฮ ยืนย่างหยัดเหยียดองค์อ่อนแล้ สองหัดถ์ท่าทีทรงศรสาตร ไปเอย บ�ำบัดปัศฆาฏแก้กล่อนแห้งหืดหาย ๖๔.กล่อนปัตคาด ๖๕.กล่อนแห้ง ๔๓แก้ฅอเคล็ด แก้ไหล่ขัดนักพรตภักตร์เพศม้ามีแผน พม่านาชื่ออัศวมุขีแขนคู่คู้ ท่าอัดดัดเหลี่ยมแบนแบะเข่า ฅอเคล็ดแคลงไหล่หลู้โฉลกแก้ตลอดกัน ๖๖.คอเคล็ด ๖๗.ไหล่ขัด ๔๔แก้ฅอ แก้ไหล่อิสิงค์ดาบศหน้าเปนมนุษย์ เขางอกแง่เศียรดุจดั่งเนื้อ ยืนดัดหัดถ์สองยุดกันกด เอวนา ฅอไหล่ไข้รั้งเรื้อโรคร้ายรึงถอย ๖๘.ปวดคอ ไหล่เรื้อรัง ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

126 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๔๕แก้ลม อัณฑวาตโยคีอะแหม่แม้นแขกพราหม พรตแฮมือสิบเบ็ดนิ้วสลามศิวะไท้แก้ลมอัณทวาตตามล�ำแล่น เสียวนาคู่เข่าเท้าสองไขว้หัดถ์เคล้นไคลฅอ๖๙.ลมอัณฑวาต (ต�ำรายาวัดโพธิ์)๔๖แก้เสียดข้างพระองค์อมรเมศร์แก้กายโกง ลมเสียดเสียวสลักโครงปวดอู้ ซ่นเหนี่ยวเกี่ยวไหล่ชะโลงลมเบ่ง เบาเฮย มือหนึ่งเหนี่ยวขาคู้ขยาดถ้าระอาท�ำ ๗๐.ลมเสียดข้าง เสียดบริเวณชายโครง (เสียวสลักโครง) ๔๗แก้วิงเวียนฤๅษีสุเมธนี้นั่งไม่ถนัด กระหย่งเท้าเข่าขัดเหลี่ยมถ้า เอี้ยวองค์อีกสองหัดถ์ไหว้เหวี่ยง อยู่เฮย แหงนภักตรที่เพ่งฟ้าบอกแก้วิงเวียน ๗๑.วิงเวียน ๔๘แก้ลมมหาบาทยักษดาบสบรเมศร์แก้ลมหลัก เรียกมหาบาดทยักษยิ่งร้าย นั่งสมาธิหัดถ์สองชักฉุดแค่ง ขาแฮ อกแอ่นอึดอัดย้ายโยกเยื้องอินทรีย์ ๗๒.ลมมหาบาดทะยัก ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 127 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๔๙แก้แขนขัดระบือนามโคบุตรก้องกูณธ์สรรค์ สฤษดิ์เฮย ถอดหัทไทยทศกรรฐเก็บไว้ ท่าดัดพับเพียบผันภักตร์น่อย ณแฮ แขนใด่ขัดท้าวให้หัดถ์บไข้นวดแขน ๗๓.แขนขัด ๕๐แก้ลมปัตฆาฏ ลมในเอวจุลพรหมสี่ภักตร์นี้แผลงฤทธิ์ยกเข่าเหยียดแขนอิษิศเสือกเท้า แผนแพทย์พัตโหนดพิศ-ดารบอก ไว้นา แก้ปัศฆาฏขึ้นเร้าอกบั้นเอวหาย ๗๔.ลมปัตคาด (ท�ำให้ลมขึ้นในเอว) ๕๑แก้ลมในเท้าอัศทิสนั่งแอ่นเอี้ยวองค์เปร ทับแค่งขาหนึ่งเฉเฉียดล้ม กรขวากดอกเอเอียงเหยียด ซ้ายเอย แก้เจ็บบาทบก้มภักตร์พลิ้วแพลงหงาย ๗๕.ลมในเท้า ท�ำให้เจ็บเท้า ๕๒แก้ลมในฅอพระกาญจนลมเสียดเส้นสอเสียว เพื่อนดื่นบเดินเทียวเที่ยวง้อ แก้คอบิดฅอเหลียวลมเหือด หายแฮ คู้เข่าขาก่อมก้อหัดถ์เคล้นไคลขา ๗๖.ลมในคอ (รู้สึกเจ็บแปลบ) ท�ำให้เสียดเส้น เสียวคอ ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

128 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๕๓แก้ลมขาขุทธาลกะเจ้าเจ็บบาทเพื่อพิกาลลมกาจกับเส้นดัดตนตัดลมขาดขาเมื่อย ม้วยแฮมือหนึ่งนวดอกเน้นหนึ่งค�้ำคางแหงน๗๗.ลมขา ท�ำให้รู้สึกขาเมื่อย เจ็บเท้า เพราะลมร้าย๕๔แก้ลมล�ำลึงค์ ลมอัณฑะโยคีอังคตกล้าสมาบัติรู้ชาติเนาวรัตนชัดชื่อนั้น แก้ลมเสียดเสียวขัดล�ำฝัก หายแฮ นั่งสมาธิ์นวดฅอคั้นขบเขี้ยวตาขมึง ๗๘.ลมล�ำลึงค์ ๗๙.ลมอัณฑะ ๕๕*แก้ลมข้อมือ (ไม่ปรากฏในภาพ) อนิดถิคันธ์ท่านนิ่วหน้าตาถลึงลมเสียดสองหัดถ์ตึงปวดติ้ว พับเข่านั่งค�ำนึงนึกดัด ดั่งฤๅ กายชดชระดัดนิ้วนบถ้าเทพนม ๘๐.ลมข้อมือ ลมเสียดในมือ ๕๖แก้ลมอกสัจพัณท์นักสิทธิ์ผู้สถิตย์สัจ พัณท์เอย ลมเสียดทรวงอกอัดโรคเรื้อ ประจงสองพระหัดถ์ดัดดันเข่า สองนา นรชาติใคร่ได้เชื้อนวดเท้าอธิษฐาน ๘๑.ลมอก ลมเสียดทรวงอก ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 129 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๕๗แก้เส้นมหาสนุกนิ์ ระงับกามินทร์มือยุดเท้าเหยียดหยัดมือหนึ่งท้าวเข่าขัดสมาธิ์คู้ เข้าฌานช่วยแรงดัดทุกค�่ำ คืนนา รงับราคหยากจสู้โรคร้ายพายใน ๘๒.ลมเส้นมหาสนุก ๕๘แก้เท้าขัดมิคาชินทร์มักไต่เต้าเตร่เตร็จ ล้มพลาดแพลงแคลงเคล็ดขอดเส้น ดัดแก้กอปกะละเม็ดนั่งแบะ บาทเฮย เข่าหนึ่งชันมือเน้นนวดแข้งขย�ำคล�ำ ๘๓.เท้าขัด แพลงเคล็ด ๕๙แก้เส้นทั่วสาระพางค์อัลทิปะกะโพ้นพงษกระษัตร ออกผนวดพนัศลัดหลีกเร้น กรทอดระทวยดัดองคอ่อน งามเอย แก้ทั่วสารพางค์เส้นรงับได้ โดยเพียร ๘๔.เส้นทั่วสารพางค์ ๖๐แก้ไหล่ขัด แก้ตะโภกขัดพระอัลกัปะกะเบื้องบรรพ์รบิน นั้นฤๅรู้ฤกษบนมนต์พิณผะเหลาะช้าง เศียรหกหัดถ์จรดดินยืนหย่ง แย่นา แก้ไหล่ตะโภกเกลียวข้างเข่าแข้งขาหาย ๘๕.ไหล่ สะโพก เกลียวข้าง เข่า แข้งขัด ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

130 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๖๑แก้ลมเอวพระไชยาทิศเชื้อชฎิลดงลมเสียดเส้นสเอวองค์ขดค้อมนั่งสมาธิถวัดวงกรเวียด เอวแฮเหยียดหัดถ์ดัดตนน้อมเหนี่ยวแก้สกลกาย๘๖.ลมเอว๖๒แก้ลมกล่อนสิทธิกรรม์นั่งหน่วงเท้าไขว่ฅอ หลังขดคู้ตัวงองูบง�้ำ ตึงตลอดสอดมือภอโชะลงเข่า ไว้แฮ แก้กล่อนแห้งกล่อนน�้ำ กล่อนเส้นกล่อนไกษย ๘๗.กล่อน กล่อนแห้ง กล่อนน�้ำ กล่อนเส้น กล่อนกระษัย ๖๓แก้ลมมือ แก้ลมเท้าสิทธาห้อยเท้านั่งเนอนไศล ชื่อพยาธิประไลย์เลื่องหล้า ชูหัดถ์หัดถ์หนึ่งไคลคลึงศอก ไซ้นา ดัดไล่ลมกลัดกล้าเมื่อยเท้ามือคลาย ๘๘.ลมมือ ลมเท้า ท�ำให้เมื่อยมือและเท้า ๖๔แก้สลักไหล่เพชองการย่อเท้าเบื้องขวา ยืนเอย เท้าหนึ่งยกยันขากดเส้น หัดถ์หนึ่งเหนี่ยวอังษานิ้วรีด เส้นแฮ กรหนึ่งกุมศอกเคล้นไหล่เท้าลมถอย ๘๙.สลักไหล่ ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 131 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๖๕แก้ลมริศดวงอุดมนารอทรู้กลดัด กายเฮย ขาไคว่ไพล่ชงฆ์สนัดข่าเข้า เหยียดกรอ่อนเอาหัดถ์หนึ่งส่งศอกนา ลมโรคริศสีดวงเร้าชอบถ้าท�ำหาย ๙๐.ลมริดสีดวง ๖๖แก้แน่นหน้าอกฤๅษีส�ำมิทธ์แม้นครูหมอ นวดนา ยืนหยัดยกเท้างอไคว่ไว้ สองมือดัดคางฅอเขย่งยืด ตัวแฮ แก้แน่นหน้าอกได้เสียดเส้นลมหาย ๙๑.แน่นหน้าอก ๖๗แก้กล่อนวาสุเทพทอดอกขว�้ำ ลงกับ อาศน์เอย นักสิทธิ์สุพรหมทับไหล่แล้ เหยียบยันจระโภกจับตีนเหนี่ยว นาพ่อ วาสุเทพวานแก้กล่อนร้ายเรวหาย ๙๒.กล่อน ๖๘แก้ลมจุก แก้ลมเสียดนักสิทธิ์สันโดษฐด้นแดนดงนามพุทธชฎิลทรงต�ำหรับแหร้ ไคว่หัดถ์รัดอกองค์สมาธิ์เพ็ด นั่งนา จุกเสียดสรรพางค์แก้กอปด้วยดัดหาย ๙๓.ลมจุกเสียด ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

132 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๖๙แก้ขาสุธาวาศชาติทุกข์แจ้งมรณะ เที่ยงแฮผนวดหน่ายไอยศูรยสละเสลขได้อาพาธเพื่อวาตะตึงเมื่อย ขาเฮยยกเข่าคู้บาทไขว้หัดถ์น้าวเหนี่ยวขา๙๔.ขาตึงเมื่อย เพราะลมเป็นเหตุ๗๐แก้กล่อนธาระนีพัฒนั่งน้อมโน้มกาย เท้าหยียดมือหยิบปลายแม่เท้า ลมกล่อนเหือดห่างหายเหนประจักษ อีกแน่นนาภีเร้ารงับเส้นกล่อนไกษย์ ๙๕.กระษัยกล่อน ท�ำให้แน่นท้อง ๗๑แก้ปวดท้อง แก้สบักจมธรงนามยามหณุนี้เนาพนา เวศนาชูเชอดสองพาหาหัดถ์ช้อย นั่งแบะฝ่าบาทาซ้อนทับ กันแฮ แก้ป่วนปวดท้องน้อยอีกเส้นสบักจม ๙๖.ปวดท้องน้อย ๙๗.เส้นสะบักจม ๗๒แก้ลมในอกพระโสมะยาคะโอ้อัดอก อาพาธแน่นในอกอัดอั้น เหยียดแขนยึดเข่าผงกแหงนภักตร์ อยู่พ่อ เอวแอ่นอึดใจกลั้นดัดแล้วลมถอย ๙๘.ลมในอก ท�ำให้แน่นในอก ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 133 ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.) ๗๓แก้โตภก แก้ต้นขา ขัดหายพระสมุทร์ท�ำท่าดัดระหลาดหลีก เพื่อนแฮขาแยกยกเฉียดฉีกครากแท้ ใครเหนจักหัดอีกรอาออก โอษฐเอย แต่ท่านเดียวดัดแก้ตะโภกต้นขาแคลง ๙๙.ขัดสะโพกต้นขา ๗๔แก้เท้าเหน็บเหนทุกข์เหนแท้โทษเบญจขันธ์ คือพระมาฆะนักธรรม์สถิตยถ�้ำ มือยุดฝ่าเท้ายันยืนย่อ ตัวนา เท้าเหน็บเยนยิ่งน�้ำ เหนี่ยวแก้เหน็บหาย ๑๐๐.เหน็บเย็นเท้า ๗๕แก้ปัศฆาฏ แก้ตคริวดาบศเทวบิดนี้นักงาน น�้ำนา ตักส่งสรงศิวญาณอยู่เกล้า กายป่มป่วยพิกาลปัศฆาฏ ตคริวเฮย ยืนดัดเศียรเย่อเท้าท่านแก้กลหมอ ๑๐๑.ปัตคาด ๑๐๒.ตะคริว ๗๖แก้จุกพระภะรัตะดาบศโพ้นภากเพียร นักนอ ต�ำหรับปะหรอดเรียนรอบรู้ โรคลมจุกเสียดเบียนบ�ำบัด องค์เฮย นั่งคุกกดเข่าคู้หัดถ์ค�้ำคางหงาย ๑๐๓.ลมจุกเสียด ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

134 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ภาพชื่อภาพต้นฉบับกลุ่มโรคและอาการโรคและอาการ คณะท�ำงาน (คทง.)๗๗แก้ไหล่ แก้ท้อง แก้อกนักสิทธิ์สมาบัติสร้างสร่างเกลศกาละกุรักข์รบือเดชเพรียกพร้องกดผากกดท้ายเกษบาทขัด คุกแฮรงับโรคลมไหล่ท้องอุระด้วยดั่งแผน๑๐๔.ลมในไหล่๑๐๕.ลมในท้อง๑๐๖.ลมในอก๗๘แก้ขัดแขนพระโสณะสันโดษฐด้าวดงครึม ภูตโขมตโฆษครหึมกู่ก้อง ล้มไข้ขบเศียรซึมยอกขัด แขนนา ยกศอกขึ้นเข่าจ้องจรดซ้ายเปลี่ยนขวา ๑๐๗.ขัดแขน ยอกแขน ๗๙แก้ขัดแข้ง แก้ขัดขาปริพาชกนี้ชื่อโยฮัน แลเฮย น�้ำพึ่งตักแตนฉันเช่นเข้า อยู่ยังฝั่งโยระดันหนังอูษฐ ครองนา นั่งดัดหัดถ์ถ่างเท้าขัดแข้ง ขาหาย ๑๐๘.ขัดแข้ง ขัดขา ๘๐แก้เส้นสลักทรวงผู้ผนวดจีนแจ้งชื่อหลีเจ๋ง อยู่เขตเขาซ่าเหลงตึ่งสิ้ว ลัทธิท่านเคร่งเขมงเมืองท่าน ถือฮอ มือเหวี่ยงผวาท่างิ้วรงับเส้นสลักทรวง ๑๐๙.สลักทรวง ตารางที่ ๓ การวิเคราะห์กลุ่มโรคและอาการจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 135 ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๑. เกียจกาย คร้าน ไม่อยากท�ำการงานใด ๆ ในที่นี้หมายถึง ร่างกายอ่อนเปลี้ย ไม่มีแรง อาการปวดเมื่อยขบ ทั้งตัว (๕) ๑ ๒. ตึงเมื่อย เมื่อยล้า อาการเพลียของกล้ามเนื้อ เมื่อท�ำสิ่งใดสิ่งหนึ่งซ�้ำ ๆ อยู่เป็นเวลานาน (๔/น. ๙๒๑) ๒, ๒๖, ๒๘ ๓. เอวขด เส้นเอวขด (๕) ๒, ๖๑ ๔. เข่าคู้ อาการเข่าคด เข่างอ (๕) ๒ ๕. เดินโขยกเขยก เดินหรือวิ่งด้วยอาการคล้ายกระโดด (๔/น. ๒๑๘) ๒ ๖. ลมในอกในเอว อาการที่ลมในท้องดันขึ้นในอก ในเอว ท�ำให้แน่น ในอก ในเอว (๕) ๓ ๗. ขัดเอว อาการปวดเมื่อยหลังบริเวณเอว (๒/น. ๒๕) ๔ ๘. ปวดศีรษะ โรคขบสูง - อาการปวดหัว [vi.] to have a headache (๘) - ดูใน ลมขึ้น อาการที่ลมดันออกจากภายในร่างกาย ท�ำให้หาวเรอหรือให้เกิดอาการวิงเวียน หน้ามืด และอาเจียน ในกรณีหลังนี้บางทีก็เรียกว่า ลมขึ้น เบื้องสูง (๔/น. ๑,๐๓๕) ๕ ๙. ลมขังส้นเท้า ลมที่คั่งอยู่ที่บริเวณส้นเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๕) ๖ ๑๐. ขัดข้อเท้า - อาการขัดตามข้อ (๒/น. ๒๔) - [N] ankle กระดูกข้อต่อระหว่างเท้ากับขา (๘) ๗ ๑๑. ปวดท้อง อาการปวดท้อง [v.] have a stomachache (๘) ๗

136 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๑๒. เสมหะในล�ำคอ เสมหะปะทะ ต้นลิ้น เสมหะที่ล�ำคอ ถ้าพิการท�ำให้ไอ เจ็บคอ คอแห้ง ต�ำราเวชศาสตร์ฉบับหลวง ได้กล่าวว่าหนาประมาณ ๗ นิ้ว เป็นแผ่นอยู่ เมื่อกินอาหารจึงเปิดออก อาหาร นั้นจึงได้เลื่อนลงไป เมื่ออาหารเลื่อนลงไปแล้วก็กลัด เข้าดังเก่า เหมือนดังเอากระเบื้องทิ้งในแหน ก็แหวก ออกแล้วปิดเข้าดังเก่า (๒/น. ๒๓๙) ๘ ๑๓. ลมในแขน ท�ำให้เมื่อยขัดแขน ลมในแขนเดินไม่สะดวก ท�ำให้เมื่อย ขัดแขน (๕) ๙ ๑๔. สะบักหน้าจม (ต�่ำจากรากขวัญ ลงมาร่องซี่โครงที่ ๑ และ ๒) ดูใน สะบักจม น. อาการปวดตึงบริเวณสะบัก บ่า และไหล่ข้างขวามักจะเกิดเรื้อรัง อาจเนื่องจากการ ใช้งานที่แขนมาก และเป็นเวลานาน ท�ำให้เลือดลม ตามแนวเส้นปิงคลาเดินไม่สะดวก (๑/น. ๔๓๖) ๑๐ ๑๕. ปวดขัดสลักไหล่ เพราะพิษลม ลมขัดในไหล่ (๕) ๑๐ ๑๖. ลมทั่วสารพางค์ ลมเสียดทั่วทั้งตัว ลมทั่วร่างกาย ลมที่ท�ำให้มีอาการรู้สึกเจ็บแทงเข้าไป ในเนื้อ (๕) ๑๑, ๒๐ ๑๗. ลมเข่าขาตายมี อาการ ตึงเมื่อย ชา ลมท�ำให้ตีนมือตาย แก้หัวไหล่ บั้นเอว สันเท้าทั้ง ๒ ข้าง ให้ยอกขัดอยู่ทั้งตัว ให้แก้ที่เกลียวปัตคาดทั้ง สองข้าง (๕) ๑๒ ๑๘. ขัดขา อาการ ขาตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๑๓, ๑๖, ๖๐, ๗๙ ๑๙. ขัดคอ อาการ คอตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๑๓ ๒๐. แน่นหน้าอก - Abdominal discomfort (๒/น. ๑๐๗) - ดูใน แน่น ว. มีอาการจุกเสียดบริเวณทรวงอก ท�ำให้หายใจไม่สะดวก (๔/น. ๖๔๔) ๑๔, ๖๖ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 137 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๒๑. แน่นท้อง (นาภี) แน่นท้อง Stomach discomfort (๒/น. ๑๐๗) ๑๔ ๒๒. ลมเวียนศีรษะ ดูใน เวียน ๑ ก. รู้สึกมึนหัว ตาลาย ใจหวิว มองเห็น อะไรหมุนไปหมดโดยปริยายหมายถึงอาการที่ท�ำให้ รู้สึกงง สับสน วุ่นวาย ร�ำคาญ (๔/น. ๑,๑๓๑) ๑๕, ๓๖ ๒๓. ขัดเข่า ขัดขา อาการ เข่า ขา ตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๑๖ ๒๔. ขัดไหล่ (ท�ำให้ขัด ราวข้างตั้งแต่หัว ตะคากถึงรักแร้) น. อาการรู้สึกเจ็บแปลบคล้ายมีอะไรมาเสียดแทง บริเวณส่วนของบ่าตอนที่ติดกับต้นแขน (๑/น. ๖๕) ๑๖, ๔๓, ๖๐ ๒๕. ไออกแห้ง ดูใน ไอแห้ง ไอไม่มีเสมหะ ไม่มีน�้ำลาย เพียงแต่ลม อย่างเดียว (๒/น. ๒๖๒) ๑๗ ๒๖. ตะคริวแขน ตะคริวขา ดูใน ตะคริว, ตะคิว น. อาการหดเกร็งตัวของกล้ามเนื้อ และค้างอยู่ ท�ำให้กล้ามเนื้อขาดเลือด เกิดอาการ เจ็บปวด (๑/น. ๑๙๓) ๑๘ ๒๗. ลมตะคริว กล่อนเส้น เส้นใน ร่างกายชักขมวด และลมกระตุก ท�ำให้เจ็บปวด - ลมตะคริว ๑. ลมตะคริวขึ้น ท�ำให้มีอาการเจ็บปวดดังเอามีด มาเชือดเฉือนสุดที่จะทนได้ ให้แก้ที่กลางท้อง น่อง ให้วัดตั้งแต่ส้นเท้าขึ้นไปถึงกลางท้องน่อง กึ่งกลางพอดีหรือวัดจากส้นเท้าขึ้นมาประมาณ หกนิ้วฟุต เอานิ้วหัวแม่มือกดหน่วงๆ ลงไป พอ ถึงเส้นแล้วให้หยุดนิ่งอยู่สัก ๑-๒ นาทีแล้วจึง ยกนิ้วหัวแม่มือออก ลมตะคริวก็จะหายไปทันที (๒/น. ๑๘๗) ๒. ลมที่พัดเข้าไส้ใหญ่ไส้น้อย ท�ำให้ชักมือชักเท้า แข็งงอจะเปิบข้าวไม่ได้ จะจับสิ่งใดก็มิได้ - กล่อนเส้น เส้นแข็ง เส้นตึง ท้องตึง เจ็บเอ็นท้อง กินอาหารไม่ได้ (๒/น. ๑๐-๑๑) ๑๙ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

138 ชุดการสังคายนาภูมิปัญญาการนวดไทย: ๒ ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๒๘. ลมทั่วสารพางค์ (ลมทั้งปวงทั่ว ร่างกาย) ลมทั่วทั้งร่างกาย ลมที่ท�ำให้มีอาการรู้สึกเจ็บแทง เข้าไปในเนื้อ (๕) ๑๑, ๒๐ ๒๙. เสียดอก อาการที่รู้สึกเจ็บแทงเข้าไปในอก (๕) ๒๑ ๓๐. เส้นเอ็นขอด ๑. Varicose vein และ ๒. Stiffness of muscles and tendons (๒/น. ๒๓๘) ๒๑ ๓๑. ลมจันทฆาฏ ชื่อลมชนิดหนึ่งตามต�ำราแพทย์แผนโบราณ ลมที่ เข้าไปในเข่า ลมที่เข้าไปในขา ลมที่เข้าไปในอก (๕) ๒๒ ๓๒. ลมเข่า ลมที่ท�ำให้ เข่าตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๒๒ ๓๓. ลมขา ลมที่ท�ำให้ ขาตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๒๒ ๓๔. ลมหน้าอก ลมที่ท�ำให้มีอาการจุกเสียดบริเวณทรวงอกท�ำให้ หายใจไม่สะดวก (๕) ๒๒ ๓๕. เข่าขัด เข่าตึง ติดขัด เคลื่อนไหวไม่ปกติ (๕) ๑๖, ๒๓, ๖๐ ๓๖. ลมขัดข้อเข่า ดูใน ลมขัด ลมที่ท�ำให้เกิดอาการผิดปกติของ ส่วนต่างๆ ของร่างกาย (๒/น. ๑๘๓) ๒๓, ๒๘ ๓๗. ช่วยด�ำรงกายให้ อายุยืน ท่าดัดตนที่ช่วยท�ำให้สุขภาพแข็งแรง อายุยืนยาว (๕) ๒๔ ๓๘. ลมปะกัง มึน ศีรษะ ตามืดมัว น. โรคชนิดหนึ่ง ผู้ป่วยมีอาการปวดศีรษะมาก อาจ จะปวดข้างเดียวหรือ ๒ ข้างก็ได้ บางต�ำราว่ามัก เป็นเวลาเช้า ผู้ป่วยอาจมีอาการอื่นร่วมด้วย เช่น ตาพร่า วิงเวียน อาเจียน ลมตะกัง หรือ สันนิบาต ลมปะกัง ก็เรียก (๑/น. ๓๙๖) ๒๕ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)

คำ�อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 139 ล�ำดับ ที่ โรค/อาการ ความหมายของโรค ฤๅษีดัดตน ท่าที่ ๓๙. ตะโพกสลักเพชร ชา เมื่อยล้า - ชาและเจ็บแปลบปลาบที่สะโพกสลักเพชร (๕) - ข้อต่อขอบกระดูกเชิงกรานตรงสะโพกกับหัว กระดูกต้นขาท�ำให้ขากางออกได้ เรียกว่า ตะโพก สลักเพชร (๑/น. ๔๓๒) ๒๖ ๔๐. ลมชักปากเบี้ยว ลมที่ท�ำให้มีอาการชักและปากเบี้ยว (๒/น. ๑๘๖) ๒๗ ๔๑. ลมลิ้นตาย แรกจับให้หาวเรอ คลื่นเหียน ขากรรไกรแข็ง ลิ้นแข็ง อ้าปากขึ้นแล้วหุบไม่ลง นิ่งแน่ไม่รู้สึกกาย ปลุกไม่ตื่น ก�ำหนด ๓ ถึง ๗ วัน (๒/น. ๑๙๘) ๒๗ ๔๒. ลมขังในข้อเข่า ดูใน ลมขัง ลมที่คั่งอยู่ที่ข้อเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๒/น. ๑๘๓) ๒๗ ๔๓. เหน็บชามือเท้า ชื่อโรคชนิดหนึ่ง เกิดจากขาดวิตามินบี ๑ ท�ำให้มี อาการชาปลายมือปลายเท้า (๔/น. ๑,๓๔๔) ๒๗ ๔๔. ลมขัดข้อเข่า ท�ำให้เมื่อยล้า ดูใน ลมขัด ที่ท�ำให้เกิดอาการผิดปกติของส่วนต่างๆ ของร่างกาย (๒/น. ๑๘๓) ๒๓, ๒๘ ๔๕. ลมล�ำลึงค์ ลมที่ท�ำให้ปัสสาวะขัด (๒/น. ๑๙๘) ๒๙, ๕๔ ๔๖. ขัดปัสสาวะ Dysuria (๒/น. ๒๔) ๒๙ ๔๗. ลมขังข้อมือ ดูใน ลมขัง ลมที่คั่งอยู่ที่ข้อเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๒/น. ๑๘๓) ๓๐ ๔๘. ลมขังหน้าแข้ง ดูใน ลมขัง ลมที่คั่งอยู่ที่ข้อเท้า ท�ำให้เท้าบวม (๒/น. ๑๘๓) ๓๐ ตารางที่ ๔ กลุ่มโรค อาการ และความหมายของโรคจากสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน (ต่อ)