gk] fn ;/sf/, lzIff dGqfno, kf7o\ qmd ljsf; sG] b| ;fgf]l7dLåf/f :jLs[lt k|fKt kf7o\ ;fduL|
/fdf| ]
g]kfnL
sIff &
n]vg tyf ;Dkfbg
a]u]Gb| ;A' af
/fdrGb| vgfn
k:' ts k|sfzg u[x k|f= ln=
sf7df8f,“} g]kfn
kmf]gM )!–$$^%*!)
n]vg tyf ;Dkfbg
a]u]Gb| ;A' af
/fdrGb| vgfn
klxnf] ;:s/0f M @)^%
bf];|f] ;:+ s/0f M @)&!
k'gdb{' 0| f M @)&@
t;] f| ] ;:+ s/0f M @)&%
k'gd'{b|0f M @)&&
;jfl{ wsf/
k|sfzs tyf n]vsx¿df
u|flkmS;M
jL/]Gb| >]i7
lrqfª\sg
af;' lIflth
ISBN : 978-9937-8129-2-4
ks| fzs
k':ts k|sfzg u[x k|f= ln=
sf7df8f}“, g]kfn
kmf]gM )!–$$^%*!)
g]kfndf dl' bt|
xfdf| ] egfO
/fd|f] gk] fnL g]kfnL efiffnfO{ dft[efiff tyf dfWod efiffsf ¿kdf k|of]u ug{]
ljBfnotxsf ljBfyL{x¿sf nflu g]kfnL efifflzIf0f u/fpg] p2]Zon] tof/
kfl/Psf kf7\ok:' tsx¿sf] z[ª\vnf xf] . oL kf7\ok:' tsx¿df /flvPsf
kf7\o;fdu|Lsf] ljifoj:t' / ltgsf] ljGof;²ddf ljBfyL{x¿sf] pd]/, dgf]lj1fg,
jftfj/0f tyf k"j{1fgsf] Vofn ul/Psf] 5 / ltgnfO{ efifflzIf0fsf cfwf/
e"t l;4fGtcg;' f/ Joj:yfkg ul/Psf] 5 . oxL sf/0fn] ubf{ of] z[ª\vnf
ljBfnotxsf ljBfyL{x¿nfO{ k|efjsf/L 9ª\un] g]kfnL efifflzIf0f u/fpg]
cfwf/e"t lzIf0f;fdu|L aGg] s/' fdf xfdL cfzfjfbL 5f}F .
/fd|f] g]kfnL sIff & af/b]lv t]/ jif{ pd]/;d"xsf afnaflnsfx¿sf nflu g]kfnL
efifflzIf0f u/fpg] p2]Zon] tof/ kfl/Psf] kf7\ok':ts xf] . o; kf7\ok':tsdf
rf}w j6f kf7x¿ 5g\ / x/]s kf7nfO{ kf7 ;?' ug'{cl3b]lv ;'? ul/Psf] 5 / dn"
kf7, ljleGg lsl;dsf cEof;, cEof;leqsf] kf7 x'“b}, l;h{gfTds n]vg;Dd
cfOkU' bf cf7 k[i7df Jojl:yt ul/Psf] 5 . ljBfyL{nfO{ d"n kf7k|lt cledv'
u/fpg lrqdo l²ofsnfksf] Joj:yf ul/Psf] 5 . efiffsf rf/ j6} l;knfO{ ;/n
9ª\un] l;sfpg] cEof;x¿ 5g\ / To;/L l;s]sf s'/fnfO{ lr/:yfoL agfpg x/]s
kf7df kg' a{nsf cEof;x¿ /flvPsf 5g\ . o;sf ;fy} l;sfOnfO{ k|efjsf/L
agfpg cfsif{s lnlk tyf /ª;+of]hgdf kf7fg'sn" sf afndgf]lj1fgnfO{ ljrf/
k¥' ofOPsf afnlk|o tyf /ª\uLg lrqx¿ /flvPsf 5g\ .
cGTodf, o; k':tssf] n]vg tyf ;Dkfbgsf ²ddf k|ToIf jf k/f]If¿kdf
;xof]u ug'{x'g] ;Dk"0f{ dxfg'efjk|lt xflb{s s[t1tf 1fkg ub}{ k':tssf lrqsf/
af;' lIflth, l8hfOg/ jL/]Gb| >]i7 tyf k|sfzg / ljt/0fsf] lhDdf lng] k':ts
k|sfzg u[xk|lt cfef/ k|s6 ub{5f}“ . o; k:' tsnfO{ cem ;/n, ;/;, ql' 6xLg /
p2]Zok0" f{ agfpg ;x[boL ljifolj1 tyf lzIfsju{sf] cdN" o ;Nnfx / ;'emfjsf]
ck]Iff ub{5f}“ .
n]vs tyf ;Dkfbsåo
dª\l;/ @)^%
ljifo–;"rL
!= gk] fn} g/x] sljtf !
@= kfr“ ?lkof“ syf !!
#= ;+;f/sf] ;aeGbf ;'Gb/ bz] lgaGw @!
$= c/lgsf] hLjgL #!
%= d'gfdbg sljtf $!
^= afns PsnJo syf %!
&= ljb]zL ;fyL dfOsnnfO{ kq lr7L ^!
*= dflg; lgaGw &!
(= jL/ kv' f{ sljtf *!
!)= nf} k¥of] km;fb † syf (!
!!= uf]g' emf / kl08tx¿ ;j+ fb !)!
!@= ;f“Rr} † :ju{ hfg] 9fs] f g} xf] < lgofqf !!!
!#= cfdf sljtf !@!
!$= kfgL lgaGw !#!
!%= nfn' / sfn syf !$!
!^= ca|fxd lnªs\ g hLjg !%#
kf7 ;?' ugc{' l3 kf7 !
gk] fn} g/x]
õ dflysf] lrqdf ePsf s6] fs6] Ln] s] xl] //xs] f xf]nfg\ <
õ pgLx¿n] bV] g ;Sg] s'g} kf“r cf]6f s/' fx¿sf] gfd eg .
zAb / cy{
;G‰ofn – ;fgf] ‰ofnÒ snfTds ‰ofn ‰ofnL – ‰ofD6f afhf
r'6\sf
VofnL – Ps lsl;dsf] nfs] noÒ r6' \lsnf 6fs/' f – cUnf] r'r'/f]
kv' f{ – cu|h
– rf8kj{df ufOt] nf]suLt
1/fdf| ] g]kfnL sIff &
dn" kf7
gk] fn} g/x]
–/fi6«slj dfwjk;| fb l3ld/]
g]kfnL xfdL /xf“n} f sxf“ gk] fn} g/x]
prfO xfd|f] rl' nG5 sxf“ lxdfn} g/x] .
t/fO{ xfdf| ] ;g' sf] 6'qmf lxdfn lx/fsf]
df6f] / kfgL klxnf] wg wtLs{ f 5f/] fsf]
3 V[ID I [@ I`QI I *eRIQ` J [@
gk] fnL xfdL /xfn}“ f sxf“ g]kfn} g/x] .
2 /fd|f] gk] fnL sIff &
b;}“ / ltxf/ /dfOnf xfdf| r'8s\ f / VofnLn]
xb[ o xfd|f] h'd'{/fp5“ lhtsf] ‰ofnLn]
a“;} sf] tfndf gfrfn}“ f sxf“ dfbn} g/x]
g]kfnL xfdL /xf}n“ f sxf“ gk] fn} g/x] .
cfsfz 5g' ] 6fs'/f xfd|f] e6] /] el] 6Gg
kf}/vL xfd|f k'vf{sf] kfOnf d]6]/ dl] 6Gg
laDemfn}“ f sxf“, kj" s{ f] k}nf] pHofn} g/x]
g]kfnL xfdL /xf}n“ f sxf“ g]kfn} g/x] .
3/fdf| ] g]kfnL sIff &
zAbe08f/;DaGwL cEof;
!= tnsf zAb z'4;“u pRrf/0f u/ M
rl' nG5 6q' mf wtL{ ;G‰ofn r6' \sf
VofnL hd' {'/fpF5 ‰ofnL laDemf}“nf x[bo
@= tnsf kbfjnL / cy{sf] hf]8f ldnfpm M
wtL{sf 5f]/f cUnf lxdfn rr' '/f
lhtsf] ‰ofnL kv' f{sf] of]ubfg
x[bo hd' '{/fpg' wtL{sf ;Gtfg
a}“;sf] tfn x[bo cfglGbt xg' '
cfsfz 5g' ] 6fs'/f o'jfx¿sf] z}nL
k'vf{sf] kfOnf ljhosf] pNnf;
#= Pp6} cy{ lbg] zAb kf7af6 vf]h/] n]v M
cUnf]kg ÖÒÒÒÒÒÒÒ ;DklQ ÖÒÒÒÒÒÒÒ
‰ofD6f ÖÒÒÒÒÒÒÒ cu|h ÖÒÒÒÒÒÒÒ
ljho ÖÒÒÒÒÒÒÒ of}jg ÖÒÒÒÒÒÒÒ
z}nL ÖÒÒÒÒÒÒÒ uug ÖÒÒÒÒÒÒÒ
k}tfnf ÖÒÒÒÒÒÒÒ r'r/' f ÖÒÒÒÒÒÒÒ
$= g]kfnLn] dgfpg] b; cf6] f rf8af8sf gfd n]v .
%= tnsf zAbsf] pN6f] cy{ lbg] zAb kf7af6 vf]h]/ nv] M
klZrd ÖÒÒÒÒÒÒÒ xf/ ÖÒÒÒÒÒÒÒ
a]tfn ÖÒÒÒÒÒÒÒ kftfn ÖÒÒÒÒÒÒÒ
clGtd ÖÒÒÒÒÒÒÒ c“Wof/f] ÖÒÒÒÒÒÒÒ
^= jfSo agfpm M
wtL{, lht, x[bo, 6fs'/f, pHofnf]
4 /fd|f] gk] fnL sIff &
afw] / cleJolSt;DaGwL cEof;
!= ;'gfO kf7–! Wofgkj" {s ;g' / vfnL 7fpdF f l7s zAb e/ M
;DemG5' d ÒÒÒÒÒÒÒ cfF;s' f] ÒÒÒÒÒÒÒ v;fnL
of] ÒÒÒÒÒÒÒ dn' 'sdf a:b}g ÒÒÒÒÒÒÒ a;fnL
gf}F 8f8fsf] ÒÒÒÒÒÒÒ b]z 5 d]/f]
ÒÒÒÒÒÒÒ 3fd gnfu] ;+;f/} ÒÒÒÒÒÒÒ .
@= ;g' fO kf7–! k'gM ;'g]/ l7s pQ/df /]hf nufpm .
s_ lxdfnrn' L d'lGt/ s] 5 <
c_ tfn cf_ kFw]/f]
v_ a]F;Llt/ x]bf{ s] b]lvG5 <
c_ nfnLu'/fF; cf_ KofpnL
u_ GofpnL r/L s] u5{ <
c_ lj/x af]N5 . cf_ lk/tL a:5 .
3_ ;fyLx¿ s;/L hg' ]nL /ft latfpF5g\ <
c_ ufpFbfufpFb} cf_ gfRbfgfRb}
ª_ ;+;f/ slt v]/ cFWof/f] x'G5 <
c_ ;"o{ c:tfPkl5 cf_ dgdf 3fd gnfu]kl5
#= ltdLnfO{ g]kfnsf] s'g 7fpF ;aeGbf dg k5{ < lsg < s] ltdL ToxfF k'us] f 5f} <
atfpm .
$= …g]kfn} g/x]Ú sljtf no xfn]/ k9 M
s_ ;a} ljBfyL{n] Ps}k6s
v_ ljleGg ;d"x;dx" agfP/
u_ Pp6f ;d"xn] b'O{ kª\lSt / csf]{ ;dx" n] b'O{ kª\lSt ub}{
3_ PSnfPSn}
5/fdf| ] g]kfnL sIff &
%= sljtfsf kªl\ St k"/f u/ M
g]kfnL ÒÒÒÒÒÒ /xf}“nf ÒÒÒÒÒÒ g]kfn} ÒÒÒÒÒÒ
prfO ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ sxf“ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ .
^= tnsf] Znfs] lzIfsaf6 ;g' /] nv] M
cfsfz 5g' ] 6fs/' f xfd|f] e]6]/ e]l6Gg
kf}/vL xfd|f kv' f{sf] kfOnf d]6]/ d]l6Gg
laDemf}“nf sxf“, k"j{sf] k}nf] pHofn} g/x]
g]kfnL xfdL /xf}“nf sxf“ g]kfn} g/x] .
&= pQ/ b]pm M
s_ xfd|f] prfO s]n] a9fPsf] 5 <
v_ t/fO{ / lxdfnnfO{ lsg ;'g / lx/fsf] 6'qmf elgG5 <
u df6f] / kfgL s;/L wtL{sf 5f]/fsf] wg xf] <
3_ ;+;f/nfO{ x]g{ s] rflxG5 <
ª_ b;}“ / ltxf/nfO{ s]n] /dfOnf] agfp“5 <
r_ dfbnsf] tfndf o'jfx¿ s;/L gfR5g\ <
5_ xfdL s] s/' f d]6]/ d]6\g ;Sb}gf}“ <
h_ xfdLnfO{ s]n] Ao“'emfp“5 <
*= JofVof u/ M
s_ g]kfnL xfdL /xf}“nf sxf“ g]kfn} g/x]
prfO xfd|f] rl' nG5 sxf“ lxdfn} g/x] .
v_ t/fO{ xfd|f] ;'gsf] 6q' mf lxdfn lx/fsf]
df6f] / kfgL klxnf] wg wtL{sf 5f]/fsf] .
u_ cfsfz 5'g] 6fs/' f xfd|f] e]6]/ e]l6Gg
kf}/vL xfd|f k'vf{sf] kfOnf d]6]/ d]l6Gg .
(= …gk] fn} g/xÚ] sljtfsf] ;f/f+z cfºg} efiffdf n]v .
6 /fd|f] gk] fnL sIff &
Jofs/0f;DaGwL cEof;
!= tnsf kT| oox¿ hf]8L gof“ zAb agfpm M
g]kfn ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ lxdfn ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ
kxf8 ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ psfnf] ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ
dw]; ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ cf]/fnf] ± O{ ÖÒÒÒÒÒÒÒ
@= kf7 k9L …/k] mÚ / …rGbl| aGb'Ú nfus] f zAb gbf]xf]¥ofO{ nv] .
#= ;+;f/df ;a} s/' fsf] gfd xG' 5 . ca tn ;fl] wP cg;' f/ gfd n]v M
s_ kf“r hgf dfG5]sf gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
v_ kf“r cf]6f k|f0f ePsf j:t'sf] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
u_ kf“r cf]6f k|f0f gePsf j:ts' f] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
3_ kf“r cf]6f uGg ;lsg] j:ts' f] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
ª_ kf“r cf]6f uGg g;lsg] j:ts' f] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
r_ kf“r cf]6f 5'g b]Vg ;lsg] j:t'sf] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
5_ kf“r cf]6f 5'g b]Vg g;lsg] j:t'sf] gfd
ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
$= tnsf gfdnfO{ jfSodf ko| fu] u/ M
dfbn, dfG5], b;}“, x'n, ;g' , lx/f, prfO, dfof, g]kfn
7/fd|f] gk] fnL sIff &
cEof;leqsf] kf7
bz] elSt
s'g} klg JolStsf] dgdf /xs] f] cfºgf] b]zk|ltsf] ddtf / >4fnfO{ bz] elSt elgG5 .
bz] elStnfO{ bz] kd|] jf /fi6«elSt klg elgG5 . hf] cfºgf] b]znfO{ k|f0feGbf Kof/f] 7fG5,
cfºgf] b]zsf] lxtsf nflu h:tf];'s} sl7g sfd ug{ klg tTk/ /xG5, Tof] b]zeSt xf] .
bz] elStn] sg' } klg b]zsf hgtfx¿sf] efjgfaf6 hGd lnG5 / pgLx¿sf] sda{ f6 ;fsf/
¿k lnG5 . h'g bz] sf hgtfx¿df cfºgf] b]zsf] pGgltsf nflu sx] L u/f}“ eGg] efjgf
x'G5, To; b]zn] cjgltsf] slxNo} ;fdgf ug{'kbg{} . hg' b]zsf hgtfx¿df cfºgf] b]zdfly
cfOk/s] f] h:tf];s' } ;ª\s6sf] ;fdgf ug{] ;fx; xG' 5, To; bz] n] slxNo} k/fwLgtf
l:jsfg'k{ b{g} . hg' b]zsf hgtfx¿df …dÚ / …d]/fÚ] xfO] g, …xfdLÚ / …xfd|fÚ] eGg] efjgf x'G5,
Tof] bz] ;+;f/sf ;a} bz] af6 cnu eP klg PSnf] x'g'kb}{g .
To;}n] bz] elStnfO{ To:tf] /fdjf0fsf] ¿kdf lng ;lsG5, h;sf] pkof]un] b]z ljgfz
xfO] g, ljsf;sf] l;9“ L r9\5 . bz] elStnfO{ To:tf] ;DklQsf] ¿kdf lng ;lsG5, h;sf]
pkef]un] bz] emg\emg\ ;DkGg xG' 5 . bz] elStnfO{ To:tf] c:qsf] ¿kdf lng ;lsG5, h;sf]
k|ofu] n] c0f' adx¿ klg lg:t]h x'G5g\ .
!= tnsf zAbx¿sf] cy{ k9 M
tTk/ M tof/
;fsf/ M cfsf/;lxt
cjglt M lubf]{ cj:yf
;fdgf M hW' g] sfd
;ª\s6 M ;ª\si6Ù cK7\of/f]
k/fwLgtf M csf{sf] cwLgdf /xg] efj
/fdjf0f M cr's cf}ifwL
c:q M xltof/
@= cEof;leqsf] kf7 Ps hgfn] k9 . c¿n] Wofgk"j{s ;'g .
8 /fd|f] g]kfnL sIff &
#= tnsf zAb ko| f]u ePsf jfSox¿ /fd|f cIf/n] ;f/ .
ddtf M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
pGglt M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
k/fwLgtfM ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
/fdjf0fM ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
$= pQ/ n]v M
s_ b]zelSt eg]sf] s] xf] <
v_ s:tf JolStnfO{ b]zeSt elgG5 <
u_ sg' } klg b]z s'g cj:yfdf k/fwLg xF'b}g <
3_ …xfdLÚ / …xfd|f]Ú eGg] efjgf eP b]z s] xG' 5 <
ª_ b]zelStnfO{ s'gsg' ¿kdf lnOPsf] 5 <
%= cEof;leqsf] kf7af6 tnsf] tflnsf el/g] u/L zAb l6k M
gfd ;j{gfd ljz]if0f lqmofkb
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
9/fdf| ] g]kfnL sIff &
;fdl" xs lqmofsnfk
õ =bO' b{ O' { hgfsf] ;dx" ag . ca kT| os] ;d"xn] gk] fnsf la; cf]6f lhNnfsf gfd /
tL lhNnfaf6 ags] f ljz]if0f klg nv] M
emfkf – emfkfnL ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
l;hg{ fTds n]vg
õ d]/f] bz] zLif{sdf Pp6f sljtf n]v . cfkm"n] n]vs] f] sljtf sIffsf ;fyLx¿nfO{ klg
;'gfpm .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
10 /fd|f] g]kfnL sIff &
kf7 ;'? ug{c' l3 kf7 @
kfrF ?lkofF
k};fn]===
ò k':ts lsGg ;lsG5 . ò ljBf lsGg ;lsb“ }g .
ò uxgf lsGg ;lsG5 . ò ;G' b/tf lsGg ;ls“b}g .
ò dxn lsGg ;lsG5 . ò OHht lsGg ;ls“bg} .
ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ò ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
õ dflysf] sljtf+zdf c¿ tLg kª\lStx¿ yk / sIffsf ;fyLnfO{ ;g' fpm .
zAb / cy{
bs' fg – k;n t[i0ff – ltvfÒ{ nf]e
uj{ – 3dG8 bDek0" f{ – b]vfj6L :jfª ePsf]
ckdflgt – ckx]lnt lgifw] – /fs] fj6Ò /fs] nufPsf]
cf“vf v'Ng' – yfxf kfpg' kl| tlaDa – P]gfÒ k|ltR5fof
PZ] jo{ – wg;DklQ zf]sfs'n – zfs] n] cfs'n ePsf]
qmGbg – b'Mv el/Psf] ?jfO ;djb] gf – c¿nfO{ b'Mv kbf{ cfkm"nfO{ klg To:t}
qmfl] wt – l/;fPsf]Ò IfA' w
uugr'DaL – cfsfz 5g' ] vfnsf] ;xfge' "lt b'Mv nfUg] cg'ej
Unflg – k5t' f]Ò kZrfQfkÒ lvGgtf ;as – csf{sf] b'Mv cflbdf x'g] ;dfg cg'el" t
– kf7
11/fd|f] g]kfnL sIff &
d"n kf7
kfFr ?lkofF
–efuL/yL >]i7
6f]ne/df s[i0f ;fx' ;aeGbf ;DkGg
lyP . pgsf] sk8fsf] 7n' f] bs' fg lyof] .
3/ klg ljzfn lyof] . pgsL >LdtL
klg lyOg\ . >LdtLsf] gfd /df]nf lyof] .
pgsf] Pp6f 5f]/f] lyof] . 5f]/fsf] gfd
ofu] ]z lyof] .
si[ 0f ;fx' cfºgf] ;DkGgtfdfly uj{
uy{] . pgL cfºgf] wg;DklQ / PZ] jo{
bv] /] dSv lyP . pgL ul/a / ljkGg
l5ds] Lx¿;“u af]Ng klg cfkm" ckdflgt
ePsf] ;DemGy] . l5d]sLx¿sf 3/df
kj| z] ug{] s'/f t k/} hfcf;] \ oxf;“ Dd ls l5ds] Lx¿dWo] s;s} f] dT[ o' ePdf cfkm" ;djb] gf
k|s6 ug{ guO{sg Pp6f af| x\d0fnfO{ kf“r ?lkof“ lbP/ k7fpg] ub{y] . pgn] :jf:gL /
5f]/fnfO{ klg 6fn] sf s'g} l5ds] L;“u afN] g / pgLx¿sf 3/ hfg lgifw] u/s] f lyP . p;sf]
o:tf] 3dG8 / bDek"0f{ Jojxf/ bv] /] l5ds] Lx¿ If'Aw ePsf lyP . qmfl] wt ePsf lyP .
Ps lbg 6f]nl5d]ssf] s'g} 3/sf Ps ;b:osf] dT[ o' eof] . To; 3/af6 /fb] gqmGbg
XO
*KRI@ 7R VI eRIQ I@VIDI NOJ FI
D8RI@ I I IQ@ ]I@VGI $
RI@ I@QVI
cGo l5d]sLx¿ To; 3/df ;djb] gf k|s6 ug{ uP . To;avt si[ 0f ;fx' 3/df kKn'
v]ln/x]sf lyP, cfºgf ;DkGg ;fyLx¿;u“ . pgLx¿ lao/ lkpb“ } lyP . sv' /' fsf ;k6] f
nl' 5/x]sf lyP . dfn{af/] f] r'/f]6sf] wj' f“ 5f]l8/xs] f lyP . To; dt[ ssf] kl/jf/af6 lg:s]sf]
/fb] gqmGbgn] pgsf] v]ndf afwf k¥' ofO/x]sf] lyof] . t;y{ pgL sf]7fsf ‰ofn9fs] fx¿ y'g]/
d:t;“u tf; vN] g yfn] . nfU] gs] f] cf1fcg';f/ >LdtL /df]nfn] a|fxd\ 0fnfO{ kfr“ ?lkof“
lbP/ k7fOg\ .
pgLx¿sf] ?jfOn] si[ 0f ;fx'sf] s7f/] dgnfO{ kufng] . pgsf] x[bodf bof, dfof, ddtf /
;xfge' l" tsf] ;fu/ png{] .
pgLleqsf] ;Dk0" f{ dfgjtf /ª\uLg kKn' / ;DkGgtfn] x/fPsf] lyof] . pgLleqsf] ;Dk"0f{
;j+ b] gfsf] dn" 3dG8 / cxds\ f] l;d]G6n] 6flnPsf] lyof] . pgsf] x[bosf] sf]dntf
12 /fd|f] gk] fnL sIff &
j}ejsf] s7f/] aGwgleq hsl8Psf] lyof] . pgsf] dgsf] cf“vf] ti[ 0ff / :jfy{sf] kbf{n]
5f]lkPsf] lyof] . pgsf] lzi6tfnfO{ :jfys{ f] s}“rLn] sfl6lbPsf] lyof] .
lbgx¿ ;w“} Psg} f;sf xb“' }gg\ . dfG5] ;w“} lzv/df dfq r9g\ ;Sb}g . lzv/af6 kmb] Ldf
klg emg{'kb5{ . ;dosf] xfjf;u“ axg afWo 5 dfG5] . ;DkGg ju{n] cflys{ bM' v efU] g gk/]
klg dfgl;s bM' v em]Ng'kbf{] /x5] . of] k|s[ltsf] lgod g} xf] .
Ps lbg s[i0f ;fx'sf] hLjgdf klg cfw“ Lx'/L cfof] . pgsL >LdtLsf] dT[ on' ] pgL zf]sfsn'
eP . To; uugr'DaL dxnaf6 klg cf“;', jb] gf / lj/x au] . 6fn] sf dfG5x] ¿ ;a} Ps
7fp“df hDdf eP/ ;Nnfx u/] .
Pp6f dn" Ln] eg–] æs[i0f ;fx' cfh;Dd 6f]nsf l5ds] Lx¿sxf“ dbfk{ bf{ uPsf 5}gg\ . ;w}“
af| x\d0fnfO{ kfr“ ?lkof“ lbP/ k7fpg] u5g{ \ . To;sf/0f s[i0f ;fxn' fO{ xfdLn] klg ;as
l;sfpgk' b5{ . ToxL af| xd\ 0fnfO{ xfdL ;as} f tkma{ f6 kf“r ?lkof“ lbP/ k7fcf,}“ h;n] ubf{
si[ 0f ;fxs' f dgdf ljjs] knfcf];\ .Æ
;an} ] ;dyg{ u/] . pgLx¿n] ToxL si[ 0f ;fx'sf] a|fx\d0fnfO{ kf“r ?lkof“ lbP/ k7fP .
si[ 0f ;fx' a|fxd\ 0fnfO{ bv] ]/ eml:sP .
…sf]xL cfPgg\ 6f]nsf bfhe' fOx¿ †Æ pgn] bM' lvt x“b' } ;fw] ] . æpgLx¿n] klg dnfO{ kfr“
?lkof“ lbP/ k7fP .Æ af| x\d0fn] eg] .
si[ 0f ;fx'sf cfv“ fdf cfºgf uNtLx¿ kl| tlalDat eP .
æo:tf] b'Mvsf] 38Ldf klg lsg d;“u abnf
lnPsf xfn] fg\ l5d]sLx¿n] †Æ s[i0f ;fx'n]
cfv“ fel/ cf;“ ' kfb{} eg] .
æ;fx'hL † of] abnf xf]Og . pgLx¿sf 3/df
sf]xL dbf{kbf{ xh/' gkfNg'ePkl5 pgLx¿n]
klg o; 3/df cfpg] s'/} ePg . ;DaGw eGg]
s/' f t b'a}lt/af6 a/fa/ g} xg' 'kb{5 . l5ds] L
eGg] s/' f t rfx] ul/a g} xf;] –\ df}sfdf
rflxG5 . l5d]sLx¿sf] bM' vdf ;fy lbgk' b{5 .Æ
af| x\d0fn] 8/fpb“ } eg] .
pgsf] plrt s/' f ;'g/] s[i0f ;fxs' f cf“vf
vn' ] . pgsf cf“vfaf6 cf;“ ' aUof] . Tof] cf“;'
kZrfQfk / Unflgsf] lyof] . l9n} eP klg
pgsf] xb[ osf] kljq dlGb/sf] 9fs] f v'Nof] .
13/fd|f] gk] fnL sIff &
zAbe08f/;DaGwL cEof;
!= tnsf zAb pRrf/0f u/ / sfkLdf ;f/ M
;DkGgtf, P]Zjo{, If'Aw, bDek"0f{, qmGbg, uugr'DaL, ;dj]bgf,
afWo, zf]sfs'n, t[i0ff, qmf]lwt, cf“vf vN' g', lgif]w, ;xfg'e"lt
@= tn cy{ 5g\ . l7s zAb != af6 5fg]/ n]v / k9 M
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö 1fg x'g'Ù yfxf kfpg'
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö bM' vn] el/Psf] ?jfO
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö cfsfz 5g' ] vfnsf]
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö /f]s nufOPsf] sfd
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö zf]sn] cfsn' ePsf]
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö csf{sf] bM' v, j]bgf cflbdf x'g] ;dfg cg'el" t
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö cfkmGt, ldqju{ jf kl/lrtnfO{ :jhgsf] d[To'ljof]u
cflb kbf{ cfkm"nfO{ klg To:t} xg' ] j]bgf
#= Pp6} cy{ cfpg] zAbsf] hf8] f ldnfpm M
uj{ 3dG8k"0f{ Kof;
P]Zjo{ kL8f k5t' f]
qmf]lwt IfA' w j}ej
Unflg 3dG8 l/;fPsf]
t[i0ff wg;DklQ cledfg
bDek0" f{ kZrfQfk bM' v
lj/x ltvf{ cxª\sf/k0" f{
$= tnsf zAbsf] pN6f] cy{ nv] M
;DkGg, ckdfg, bfgjtf, lgM:jfy{, km]bL, lj/f]w, ckljq
14 /fd|f] g]kfnL sIff &
afw] / cleJolSt;DaGwL cEof;
!= ;g' fO kf7–@ Wofgk"js{ ;g' . To;sf cfwf/df vfnL 7fpdF f l7s cªs\ n]v M
s_ o'/f]lkog o'/f] ! Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ g]kfnL ?k}ofF
v_ a]nfotL kfpG8 :6ln{ª 8n/ ! ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ g]kfnL ?k}ofF
u_ ;fpbL c/]laog l/ofn ! ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ g]kfnL ?k}ofF
3_ dn]l;og l/ª\u]6 ! Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ g]kfnL ?k}ofF
ª_ o=' P=O{= lb/fd ! Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ g]kfnL ?k}ofF
@= ;'gfO kf7–@ kg' M ;g' / l7s pQ/df /h] f nufpm .
s_ cd]l/sg db' |fnfO{ s] elgG5 <
c_ 8n/ cf_ o'/f]
v_ stf/L db' |fnfO{ s] elgG5 <
c_ lb/fd cf_ l/ofn
u_ hfkfgL db' |fnfO{ s] elgG5 <
c_ o]g cf_ jf]g
3_ dflysf dWo] ;aeGbf ;fgf] d'b|f sg' b]zsf] xf] <
c_ sf]l/of cf_ c:6«]lnof
#= ltdL;uF kfrF xhf/ ?ko} fF eP Tof] /sd s'gs'g sfddf k|ofu] uYof}{ < atfpm .
$= ltdf| l5d]sdf a:g] kfFr hgf l5d]sLx¿sf] gfd atfpm . pxfFx¿ s] sfd ug{'x'G5 < Tof]
klg atfpm .
%= tnsf zAbx¿ k|:6;uF k9 M
u/ v/ yf? u/L hf/
3/ u/ wf/ 3/L emf/
15/fdf| ] g]kfnL sIff &
^= vfnL 7fp“df l7s zAb nv] M
s_ …kf“r ?lkof“Ú syf syfsf/ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ n]v]sL xg' \ .
v_ 6f]ne/df s[i0f ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ;aeGbf ;DkGg lyP .
u_ s[i0f ;fx'sL >LdtLsf] gfd ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ lyof] .
3_ Ps lbg s[i0fsL ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒsf] d[To' eof] .
ª_ s[i0f a|fx\d0fnfO{ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ?lkof“ lbP/ k7fp“y] .
&= pQ/ bp] m M
s_ s[i0fsf] kl/jf/df sf]sf] lyP <
v_ s[i0f ;fx' s] b]v]/ dVv lyP <
u_ s[i0f ;fx'sf] s:tf] Jojxf/n] l5d]sLx¿ qmf]lwt lyP <
3_ s[i0f ;fx'sf] hLjgdf s:tf] cf“wLx/' L cfof] <
ª_ ufp“n]x¿n] s] ;Nnfx u/] <
r_ a|fx\d0fsf s:tf s'/fn] s[i0f ;fx'sf cf“vf v'n] <
*= nfdf] pQ/ b]pm M
s_ s[i0f ;fx' ufp“df d?d/fp x“'bf s] u/]/ 3/df a:y] <
v_ s[i0f ;fx' lsg l5d]sLx¿;“u cfjthfjt ub}{gy] <
u_ ufp“n]x¿n] s[i0f ;fxn' fO{ s:tf] lzIff lbP <
3_ …ufp“n]x¿ lhp“bfsf hGtL / dbf{sf dnfdL xg' \ .Ú eGg] cfzonfO{ …kf“r
?lkof“Ú syfn] s;/L k'li6 u/]sf] 5 <
(= cfzo :ki6 kf/ M
s_ ;dosf] xfjf;“u axg afWo 5 dfG5] .
v_ l5d]sL eGg] s'/f t rfx] ul/a g} xf];\, df}sfdf rflxG5 . l5d]sLx¿sf]
;v' bM' vdf ;fy lbg'k5{ .
16 /fd|f] gk] fnL sIff &
Jofs/0f;DaGwL cEof;
!= tnsf zAb hf]8L Pp6} zAb agfpm M
wg / ;DklQ Ö wg;DklQ dfg / dof{bf ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
xf“; / v]n ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ syf / sxfgL ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
?lkof“ / k};f ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ wg / bf}nt ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
dfg / ;Ddfg ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ /f]bg / qmGbg ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
@= kf7af6 /k] m - { _ / rGbl| aGb' - “ _ nfu]sf zAb gbf]xf]¥ofO{ nv] .
#= kf7af6 …aÚ / …jÚ k|ofu] ePsf zAb gbf]xf]¥ofO{ n]v .
$= kf7af6 kfr“ cf6] f efjjfrs gfd vf]h/] nv] M
h:t} M /fb] g, ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
%= tnsf gfd s'gs'g ;dx" df kb5{ g,\ 5'6\ofpm M
s]6f] emK' kf] ufO{ dfG5] s[i0f /df]nf lxdfn
of]u]z xn' bof prfO ;'g rf“bL df6f]
kfgL kmf}h le8 hjfgL bM' v ;u/dfyf
JolQmjfrs gfd hfltjfrs gfd ;dx" jfrs gfd bJ| ojfrs gfd efjjfrs gfd
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
^= tnsf] gfd zAb k|of]u u/L jfSo agfpm M k};f, cfF;'
s[i0f, 3dG8, bof, dflg;, le8, 17/fdf| ] gk] fnL sIff &
cEof;leqsf] kf7
l5ds] Lsf] dxŒj
l5d]sL egs] f lhp“bfsf hGtL / dbf{sf dnfdL xg' \ . o; egfOn] klg l5ds] Lsf] dxŒjnfO{
:ki6 kf5{ .
l5ds] L eg]sf] cfºgf] 3/ 5p] 5fpdf a;fa] f; ug]{ dflg;x¿ xg' \ . Pp6} af6f] lx“8\g,]
Pp6} d"nsf] kfgL vfg] / Pp6} xf6ahf/ eg]{ JolStx¿ k|fozM l5d]sL xG' 5g\ . o:tf
5/l5d]slardf ;w“} d]nldnfk / ;fy;xofu] eO/xg'k5{ . Pp6f l5d]sLn] csf]{ l5d]sLnfO{
hft, wd,{ lnªu\ , k];f, ljrf/ / cfly{s :t/sf cfwf/df eb] efj ug{'x'“b}g . a? Pscsfs{ f
;'vbM' vdf ;dfg lsl;dn] ;fy lbg' g} kT| os] l5ds] Lsf] st{Jo xg' hfG5 .
Pp6} l;/fg u//] ;'tk] l5 slxns] fxL“ uf]8f nfU5 . Pp6} 6f]nl5ds] df a;k] l5 slxn]sfxLF
c;dembf/L x'g ;S5 t/ To; c;dembf/LnfO{ a9fpgx' 'b“ }g .
!= dfysf] kf7 Ps hgfn] k:| 6 cfjfhdf k9 . c¿n] Wofgk"js{ ;g' .
@= tnsf cfzo;u“ ldNg] pvfg n]v M
s_ l5d]sL eg]sf ;v' bM' vsf ;fyL x'g\ .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ Ps} 7fpFdf a;]kl5 slxn]sfxLF ;fgf]ltgf] em}emu8f xg' ;S5 .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
18 /fd|f] gk] fnL sIff &
u_ cfˆgf] Ifdtfcg;' f/ s'g} sfd ug'{ .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ Psf]xf]/f] ;xof]un] dfq sfd aGb}g .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ cfkm" sfd ug{ ghfGg] t/ c¿nfO{ bf]if lbg] .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
#= cEof;leqsf] kf7sf] bf;] f| ] cgR' 5]b ;kmf;“u sfkLdf ;f/ .
$= krf; zAb;Dddf pQ/ n]v M
s_ …l5d]sL eg]sf lhp“bfsf hGtL / dbf{sf dnfdL xg' \ .Ú s;/L <
v_ l5d]sLsf] st{Jo s] xf] <
%= cEof;leqsf] kf7af6 df6] f cIf/n] nl] vPsf zAbx¿ tnsf] vfnL 7fp“df ;f/ /
ltgsf] lgdf0{ f kl| qmof b]vfpm . To;} u/L ag]sf c¿ b'Ob{ O' { cf6] f zAb n]v M
xf6ahf/ xf6 ± ahf/ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒ
^= tnsf ljelQm ko| fu] u/L PsPs cf6] f jfSo agfpm M
n] M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
nfO{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
b]lv M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
af6 M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
df M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
sL M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
nflu M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
19/fd|f] g]kfnL sIff &
;fd"lxs lqmofsnfk
õ tLgtLg hgfsf] ;d"x ag . ca kT| os] ;d"xn] dfly gcfPsf c¿ ;ft;ft cf6] f pvfg
n]v . cfºgf] ;d"xn] nv] s] f] pvfgx¿ c¿ ;fyLnfO{ klg ;g' fpm . c¿ ;d"xn] ;'gfPsf
gof“ pvfgx¿ sfkLdf ;f/ .
s_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
r_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
5_ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
l;hg{ fTds n]vg
õ ltd|f] Ps hgf l5d]sLsf] af/d] f atfpb“ } !%) zAb hlt nv] . ltdLn] n]v]sf] s/' f
;fyLx¿nfO{ klg ;'gfpm .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
20 /fdf| ] gk] fnL sIff &
kf7 #
;+;f/sf] ;aeGbf ;G' b/ b]z
kf7 ;?' ugc'{ l3
õ Ps zAbdf pQ/ nv] M
ò g]kfnsf] If]qkmn M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò ;u/dfyfsf] prfO M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò g]kfnsf] ;aeGbf nfdf] gbL M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò g]kfnsf] ;aeGbf 7n' f] lhNnf M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ò g]kfnsf] ;aeGbf ;fgf] lhNnf M
ò ;aeGbf cUnf] 7fp“df /x]sf] tfn M
ò g]kfnsf] ;aeGbf 7n' f] tfn M
ò g]kfndf dfq kfOg] r/f] M
zAb / cy{
efl} ts – 5'g, b]Vg ;lsg] ko{6s – ed| 0f ug{] JolSt
;'Gb/tf – /fdf| k] gÒ ;G' b/ x'gfsf] efj cfO] l/g' – cfpg'Ò vlgg'
u|x0f – lng] sfd k[i7e"ld – kl5lNt/sf] efu
kof{Kt – w]/}Ò k|z:t cgj' fb – pNyf
cg'e"lt – dgn] ug]{ cg'ej d:' sfg – xf;“ f]
rg' ft} L – xfs“ Ò pQ]hs cfxj\ fg cf:yf – ljZjf;
cledfg – grflxg] 3dG8 ei] fei" ff – nufpg] nQfsk8f
:jfledfg – /fd|f] sfdk|lt uj{ /xg;xg – p7a; ug]{ Jojxf/
21/fdf| ] g]kfnL sIff &
dn" kf7
;;+ f/sf] ;aeGbf ;'Gb/ bz]
–ljsn a:tL
o; ;;+ f/df b'O{ ;oeGbf a9L bz] x¿ 5g\ . tL b]zx¿dWo] s'g} ef}lts ;'v;'ljwfsf
b[li6n] ;DkGg 5g\ . s'g} bz] kf| s[lts b[li6n] ;DkGg 5g\ . s'g} ;f:+ s[lts ¿kn] ;DkGg
5g\ . o:tf b]zx¿dWo] s;}nfO{ ef}lts ¿kn] ;DkGg b]z dg k5{ . s;}nfO{ kf| sl[ ts
tyf ;f+:sl[ ts ¿kn] ;DkGg b]z dg k5{ lsgeg] ;G' b/tfnfO{ x]g{] cf“vf / u|x0f ug]{ dg
JolStlkR5] km/s x'G5 .
dnfO{ To:tf] b]z ;'Gb/ nfU5, hxf“ efl} ts ;v' ;l' jwf kofK{ t gxg' ;S5, ljsf;
lgdf{0fn] ;xL ult lng ;ls/xs] f] gx'g ;S5 tyflk Toxfs“ f afl;Gbfx¿df cfºgf] b]zkl| t
;bf uj{ x'G5, cfºgf] hflt ljZjs}
jL/ hflt xf] eGg] cge' "lt xG' 5 .
Toxfs“ f hgtfx¿df cfkm" PSn} eP
klg / csfk]{ 6l\ 6 ;+;f/} plN6Psf]
eP klg zqs' f] r'gf}tLnfO{ :jLsf/
ug]{ cf6“ x'G5 . t/, cfºgf] hflt jL/
ePsfdf Toxf“sf hgtfdf cledfg
hfUbg} , a? :jfledfg Ao“e' mG5 .
dnfO{ To:tf] bz] ;'Gb/ nfU5 hxf“
kofK{ t af6f3] f6f] gxg' ;S5, vfg]
/ a:g] ;'ljwf;DkGg xf6] ]nx¿ gxg'
;S5g\ tfklg ko6{ sx¿ ljZjsf x/]s
s'gfaf6 ToxL“ cf]Ol/g dg k/fp5“ g\ .
lx8“ b\ flx“8\bf kfOtfnfdf 7N' 7'nf 7n] f
p7] klg pgLx¿sf uf]8fx¿ dlxgf;“} Dd
ToxL b]zsf uf]/]6fx¿ gflk/xG5g\ .
To; bz] sf] k[i7e"lddf 5 xhf/eGbf
a9L gbLgfnfx¿ lg/Gt/lg/Gt/
alu/xG5g\ . 5ftLdf ;'neb'n{e
hLjhGtx' ¿ cfºg} ultdf d:t
xG' 5g\ . Toxf“sf] el" d t/fOs{ f ljzfn
/ pj{/ kmf6“ x¿ x'“b} kxf8sf c;ªV\ o
22 /fdf| ] g]kfnL sIff &
ns] a];“ L / eGHofªsf] af6f] eP/ lxdfnsf ;of}“ zª[ v\ nfx¿sf] dfemaf6 ;u/dfyf ag]/
pl7/xG5 / ljZjsf] ;jf{R] r el" ddf cgj' fb xG' 5 . dnfO{ To:tf] b]z klg ;G' b/ nfU5
hxfs“ f clwsfz+ dflg;x¿sf] k]6 ef]sn] leq k;s] f] x'g ;S5, cg'xf/ cefjn] dl/rem“}
rfpl/Psf] x'g ;S5 tyflk cf]7df :jfy{/lxt d:' sfg kml' n/xs] f] xG' 5 / cfv“ fdf ;G' b/
eljio eml' n/xs] f] x'G5 . Toxfs“ f dfG5x] ¿df efUodf xfO] g kl/>ddf ljZjf; xG' 5 .
To;}n] pgLx¿ :jb]z jf ljb]zdf hxf“ /x"g\, b;gª\uf| lvofO/xs] f x'G5g\ .
dnfO{ t To:tf] b]z klg ;'Gb/ nfU5 hxf“ ljljw hfthfltsf dflg;x¿ x'g ;S5g\ .
pgLx¿sf] wflds{ cf:yf km/skm/s x'g ;S5 . sf]xL lxGb," sf]xL af4} , sfx] L O;fO,{ sf]xL
dl' :nd, sfx] L ls/f“t / sfx] L c¿c¿ wd{;Dk|bfodf af“l8g ;S5g\ . cem, ef}ufl] ns
cfwf/df af“l8bf pgLx¿ slxn] dw];L, slxn] kxf8L / slxn] lxdfnL hfltsf eg/] lrlgg
;S5g\ . pgLx¿sf] ei] fe"iff / /xg;xg klg hflt, ;Dkb| fo, eu" fn] / cflys{ tyf ;fdflhs
cj:yfsf cfwf/df km/skm/s xg'
;S5 oBlk pgLx¿ ;ad} f xfdL
Ps xf“} eGg] efjgf x'G5 . Toxfs“ f
lxGb"x¿ dlGb/sf cnfjf uD' af,
luhf{3/, dl:hb tyf yfgx¿sf]
tLy{df lg:sG5g\ . Toxfs“ f O;fO{,
dl' :nd, af4} , ls/f“t tyf c¿x¿
klg Pscsf{sf] kljqe"ldsf]
bz{g ubf{ /dfp5“ g\ . t/fO{sf
na]bf;'?jfn / wft] LnfO{ kxf8
tyf lxdfnsf dfG5x] ¿n] ;Ddfg
u5g{ \ . kxf8sf bf/} f;'?jfn, rfa} GbL
kml/of / lxdfnsf] aVv' / bf]rfnfO{
dw;] sf dfG5]x¿n] dfof u5{g\ .
Toxfs“ f afl;Gbfx¿ hflt, wd{, j0f,{
/ efiffsf gfddf Oltxf;df klg
slxNo} emu8f u/]gg\, jt{dfgdf klg
ub}g{ g\ / eljiodf klg ug{]5g} g\ .
dnfO{ t o:to} :t} b]z ;'Gb/ nfU5 .
s] ltdLn] o:tf] bz] st} b]v]sf 5f} <
ltdLnfO{ rflx“ s:tf] b]z ;G' b/ nfU5
x“ <
23/fd|f] gk] fnL sIff &
zAbe08f/;DaGwL cEof;
!= tnsf zAb z4' ;“u pRrf/0f u/L sfkLdf nv] M
k|fs[lts ;f+:s[lts ef}lts JolStlkR5] lgdf{0f r'gf}tL
:jfledfg ko{6sx¿ k[i7el" d e~Hofª z[ª\vnf kl/>d
d'l:nd e]ifei" ff oBlk luhf{3/ d':sfg kljq
@= s, v, u, ÓÓÓ nv] L zAb / cy{sf] hf]8f ldnfpm M
s_ cg'el" t - _ cgfjZos 3dG8
v_ cledfg - _ n'ufsk8f
u_ k[i7e"ld - _ p7a; ug]{ Jojxf/
3_ /xg;xg - _ dgn] ug]{ cg'ej
ª_ e]ife"iff - _ kl5lNt/sf] efu
#= kbfjnLsf] cy;{ u“ hf]8f ldnfpm M
ef}lts ;DkGgtf pAhgL x'g] ;dy/ hldgx¿
zqs' f] rg' f}tL sk6lagfsf] xf“;f]
;'neb{'ne hLjhGt' ?k}of“k};f, ;l' jwf cflbn] wgL
pj{/ kmf“6x¿ wfld{s ljZjf;
lxdfnsf z[ª\vnf cToGt} w]/} kl/>d ug'{
:jfy{/lxt d:' sfg b':dgsf] xf“s
b;gª\u|f lvofpg' ;a}lt/ kfOg] / ;a}lt/ gkfOg] hLjhGt'
wfld{s cf:yf lxdfnsf tf“tL
$= s] elgG5, nv] M
s_ uf]8fn] dfq lx“8\g ldNg] af6f] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ 3f]8f;Dd lx“8\g ldNg] af6f] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ rSsf ePsf ;fwg lx“8\g ldNg] af6f] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ cToGt} Jojl:yt 7n' f] af6f] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
-kSsL ;8s, uf/] ]6f], rqm6] f,] 3f]8]6f]_
24 /fd|f] g]kfnL sIff &
af]w / cleJolSt;DaGwL cEof;
!= ;g' fO kf7–# Wofgkj" s{ ;g' / l7s pQ/df /]hf nufpm M
s_ g]kfnnfO{ s] elgG5 <
c_ ;;+ f/sf] 5fgf] cf_ ul/a d'n's
v_ yfONofG8nfO{ s] eg]/ lrlgG5 <
c_ r6\ofªsf] b]z cf_ d':sfgsf] b]z
u_ hfkfgnfO{ s] eg]/ lrlgG5 <
c_ ;"of{]bosf] b]z cf_ k|ljlwsf] afbzfx
3_ s'g b]znfO{ lgnf] cfsfzsf] e"ld elgG5 <
c_ blIf0f clkm|sf cf_ dª\uf]lnof
@= l7s bz] sf] gfd nv] M
s_ 8«fugsf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ r6\ofªsf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ d:' sfgsf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ sljx¿sf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ gfOn gbLsf] pkxf/ M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
r_ xhf/f}F kxf8sf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
5_ OGb|]gLsf] b]z M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
#= ltdLnfO{ ;;+ f/sf slt cf6] f bz] / ltgLx¿sf] /fhwfgLsf] gfd cfpF5 < atfpm .
$= tnsf] cgR' 5]b k:| 6;Fu k9 / /fd|f cIf/n] sfkLdf ;f/ M
dnfO{ To:tf] b]z ;'Gb/ nfU5, hxf“ ef}lts ;v' ;'ljwf kof{Kt gxg' ;S5, ljsf;
lgdf{0fn] ;xL ult lng ;ls/x]sf] gx'g ;S5 tyflk Toxf“sf afl;Gbfx¿df cfºgf]
b]zk|lt ;bf uj{ x'G5, cfºgf] hflt ljZjs} jL/ hflt xf] eGg] cge' l" t x'G5 .
Toxf“sf hgtfx¿df cfkm" PSn} eP klg / csf]{k6\l6 ;;+ f/} plN6Psf] eP klg
zq'sf] rg' f}tLnfO{ :jLsf/ ug]{ cf“6 x'G5 . t/, cfºgf] hflt jL/ ePsfdf Toxf“sf
hgtfdf cledfg hfUb}g, a? :jfledfg Ao'“emG5 .
25/fd|f] g]kfnL sIff &
%= kh" f kf| yg{ f ug{ sf] sxf“ hfG5g\ <
s_ lxGb"x¿ ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ v= af}4dfuL{x¿ ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ O;fO{x¿ ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ 3= d'l:ndx¿ ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ ls/f“tx¿ ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
-luhf{3/, dl:hb, yfg, dlGb/, u'Daf_
^= s;nfO{ s] elgG5 <
s_ dw];df a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ v_ kxf8df a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ lxdfndf a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ 3_ kfvf]df a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ sf“7df a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ r_ n]sdf a:g] ÖÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
-n]sfnL, dw];L, lxdfnL, kxf8L, sf“7], kfv]_
&= pQ/ b]pm M
s_ ;+;f/df s:tfs:tf b]zx¿ 5g\ <
v_ dfG5]x¿nfO{ s:tfs:tf b]z dg k5{g\ <
u_ ko{6sx¿ dlxgf}F;Dd ToxLFsf uf]/]6fx¿ gflk/xG5g\ eg]sf] s] xf] <
3_ ;u/dfyf g]kfndf s;/L plePsf] 5 <
ª_ g]kfnLx¿ s:tf eP klg :jfy{/lxt d':sfg lbg ;S5g\ <
r_ g]kfnLx¿n] Oltxf;d} emu8f gu/]sf] ljifo s] xf] <
*= nfdf] pQ/ b]pm M
s_ g]kfn b]z s:tf] xf] < kf7sf cfwf/df n]v .
v_ g]kfndf s] s:tf] hfltut / wfld{s ;b\efj 5 < rrf{ u/ .
(= dflysf] kf7sf] z}nLdf cfºgf] ljBfnosf] j0f{g krf;b]lv ;o zAb;Dddf u/ .
26 /fd|f] g]kfnL sIff &
Jofs/0f;DaGwL cEof;
!= zAblgdf0{ f u/]/ bv] fpm M
wd{ ± Os Ö wfld{s ;+:s[lt ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
lbg ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ ;dfh ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
gLlt ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ al' 4 ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
sNkgf ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ jif{ ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
pBf]u ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ d"n ± Os ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
@= tnsf zAb 5'6o\ fP/ bv] fpm M
;v' ;'ljwf Ö ;'v / ;l' jwf ;'nebn' {e ÖÒÒÒÒÒÒÒÒ
gbLgfnf Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒ lxdz[ª\vnf Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒ
wd{;Dk|bfo Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒ bf}/f;'?jfn Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒ
#= g]kfnnfO{ lrgfpg] b; cf]6f ljz]if0f zAb nv] M
;'Gb/, zfGt, ;fgf] ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒ
$= tnsf ljz]if0f sg' sg' ;dx" df kb{5g,\ 56' \ofpm M
a9L cUnf] nfvf}“ oL /fd|f] w]/} kf“r Tof]
of] tL ;'Gb/ v/fa y'k|} lgs} b;f}“ xhf/
u'0faf]ws kl/df0fafw] s ;ªV\ ofafw] s ;fjg{ flds
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
%= tnsf ljz]if0f zAb /fvL jfSo agfpm M Tof]
xf]rf] lgs} k|yd
v_ ;'Gb/ cIf/ agfpm .
^= ljz]if0f zAbdf ufn] f] 3/] f nufpm M 3_ d k|yd ljBfyL{ x“' .
s_ cfh w]/} ljBfyL{ :sn' cfP .
u_ Tof] s]6f] ot} cfof] .
27/fd|f] g]kfnL sIff &
cEof;leqsf] kf7
e8] 6] f/
æcfxf † e]86] f/ †Æ
a'afn] gof“ jif{sf] lbg e]86] f/ 3d' fpg
nh} fg] 3f]if0ff uge'{ Psf] lbgb]lv g} d]/f]
dg v';Ln] kn' lst xG' 5 . rt} df;sf] tftf]
xfjf / rsf]{ 3fdn] cflQPsf xfdL h:tf
w/fgaf;Lx¿sf] dg / z/L/nfO{ zLtntf
lbg] lko| zAb xf]– e8] ]6f/ .
w/fgsf] km';]| xb'“ } gfua]nL af6f] r'/] kjt{
z[ªv\ nfsf] psfnf] nfU5 . ToxL af6f] w/] } h;f] psfnf] / slxns] fxL“ t];f{] x'b“ ] e8] ]6f/
kU' 5 . e8] ]6f/ Pp6f b]p/fnL xf,] h;af6 blIf0ftkm{ cf]/fnf] nfUbf w/fg ;x/ cfOkl' uG5
eg] pQ/tkm{ cf/] fnf] nfUbf tdf]/ gbLsf] dn" 3f6 k'luG5 . /, ToxL e8] ]6f/ hlt;'s} udL{
ofddf klg lr;f] xfjf k:s]/ xfdL h:tf ko6{ sx¿sf] kvf{Odf x'G5 . l5gl5gd} t'jf“nfn] ]
9kSs 9flsg] / l5gl5gd} 5o\ fªª\ v'Ng] e]86] f/ hlxNo} cfsfz;“u ns' fdf/L v]ln/x]sf]
xG' 5 .
xf], ToxL e]86] f/ ;8ssf] cf;kf;df dl;gf 3/6x/fx¿, s]xL Eo6' fj/ / sx] L /]l8of],
6l] nlehg 6fj/;lxtsf] Pp6f eGHofª xf] . /, dnfO{ ;w“} uO/xg dg kg]{ Pp6f ;'Gb/
7fp“ klg xf] .
!= tnsf zAb / ltgsf cy{sf] hf]8f ldnfpm M
3f]if0ff >]0fLÙ dfnf
k'nlst s'g} s'/f] 7n' f] :j/n] ;'gfpg] sfd
gfua]nL gfusf] h:tf] cfsf/ ePsf], afª\uf]l6ª\uf]
z[ª\vnf b[Zox¿ x]g{sf nflu agfOPsf] cUnf] :tDe
b]p/fnL kxf8sf] psfnf] l;l4g] 7fpFÙ eGHofª
eGHofª /f]dfl~rt
ko{6s 8fF8f] kf/ xg' ] 7fpFÙ g]6f]
Eo6' fj/ e|d0f ug]{ JolSt
28 /fdf| ] gk] fnL sIff &
@= dflysf] kf7 lzIfsn] k9\gx' 'G5 . ltdL Wofgk"js{ ;'g .
#= ltdL k'us] fdWo] ltdLnfO{ ;aeGbf /fdf| ] nfu]sf 7fpFsf af/d] f d'vn} ] j0f{g u/ .
$= cEof;leqsf] kf7af6 lgDgfg;' f/sf zAbx¿ l6k M
x|:j Osf/o'Qm zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
x|:j psf/o'Qm zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
bL3{ O{sf/o'Qm zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
bL3{ pmsf/o'Qm zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
…oÚ nfu]sf zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
…PÚ nfu]sf zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
…aÚ nfu]sf zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
…jÚ nfu]sf zAb M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
%= pQ/ nv] M
s_ e]8]6f/ s:tf] zAb xf] <
v_ e]8]6f/ sxfF 5 <
u_ e]8]6f/ s:tf] 5 <
3_ n]vsnfO{ e]8]6f/ lsg dg k/]sf] xf]nf <
^= cEof;leqsf] kf7sf] clGtd cgR' 5b] >l' tnv] g u/ / cfkm“} hfr“ .
&= tnsf zAbx¿ /fvL cyk{ "0f{ jfSo agfpm M
s_ 9kSs M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ 5\ofª\ª M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ uNof{dun' {'d M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ ˆNofQ M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ uh' d' H' h' M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
29/fdf| ] g]kfnL sIff &
;fd"lxs lqmofsnfk
õ= sIffsf ;ft hgf ;fyLx¿sf] gfd nv] . pgLx¿n] gk] fnsf ljleGg 7fps“ f] ed| 0f
u/]sf xf]nfg\ . pgLx¿n] ed| 0f u/]sf tL 7fp“dWo] ;aeGbf dg kg]{ 7fp“sf] gfd klg
;f]w/] n]v . Tof] 7fpF ePsf] lhNnf / To; 7fpFdf p;nfO{ cfslif{t kfg]{ s'g} j:t' jf
s'g} s'/fsf] gfd klg ;fw] /] tnsf] tflnsf e/ M
qm=;+= ;fyLsf] gfd dg kg{] 7fp“ lhNnf dg kg{] s/' f jf j:t'
!= Ct' /fO{ sGofd Onfd lrofaufg
@= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
#= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
$= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
%= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
^= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
&= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
*= ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
l;hg{ fTds nv] g
õ dnfO{ dg kg]{ 7fpF zLifs{ df !%) zAb;Ddsf] lgaGw nv] .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
30 /fd|f] gk] fnL sIff &
kf7 $
c/lgsf]
kf7 ;'? ug'c{ l3
df]gfln;f ;gºnfj/
lnof] gfbf]{ bf leGrL Eofgufu]
Uj]lgs{ f dl] N6ª jfr
lksf;f] ;fNef8f/] 8fnL
õ dflysf ljZjkl| ;4 lrq / ltgsf lrqsf/sf gfd k9 .
zAb / cy{
gfOs] – g]tf k|z+;f – aofg
h“u' fsf] /v] L – h'“uf knfpg nfus] f] cj:yf /fli6«o ljel" t– /fi6s« f ;DklQ
l76f] – ev/{ sf] s6] fÒ] o'js dfgkbjL – ;Ddfg u//] lbOg] k/' :sf/
8sdL{ – 3/ agfpg] dflg; >4f;fy – ;Ddfg;fy
kf]Vt – l;kfnÒ' bIf sflnu8L – xftsf] snf;DaGwL
r}To – af4} wds{ f] :tk'
/fd|f] gk] fnL sIff & 31
dn" kf7
c/lgsf] – si[ 0fk|;fb k/fhn' L
c/lgsf] 7n' f gk] fnL snfsf/
x'g\ . pgsf] hGd &^)
jif{eGbfcl3 g]kfnsf] Ps
;fwf/0f kl/jf/df ePsf]
lyof] . To; an] f ltAatsf /fhfn]
;o hgf gk] fnL snfsf/nfO{
cfºgf] b]zdf afn] fPsf lyP .
g]kfnaf6 c;L hgf snfsf/sf]
6f]nL dfq ltAat hfg ;Sof] .
tL snfsf/sf gfOs] lyP– ;q
jifs{ f l76f, ev/{ h“u' fsf /v] L
a;]sf c/lgsf] . pgsf] gfd
klxn] …anafxÚ' lyof] . kl5 dfq
pgL …c/lgsf]Ú gfdn] kl| ;4
ePsf x'g\ elgG5 .
c/lgsf]sf afa' 8sdL{ lyP .
afns sfnbl] v g} c/lgsf]sf]
a'l4 ltvf] lyof] . ;fwf/0f
kl/jf/df hGds] fn] pgn] k9g\ ] df}sf eg] kfPgg\ . pgn] hLljsf rnfpg afa'sf] sfd
;3fpg'k¥of] . ;fg} pd]/df pgnfO{ lrqx¿ sfg] {] / df6fsf dl" tx{ ¿ agfpg] ?lr a:of] .
afa'sf ;fy nfu/] 3/, dlGb/ / d"lt{ agfpg] sfddf pgL rf“8} l;kfn' eP . pgsf
afa'sf Ps hgf ;fyL gfdL sflnu8 lyP . c/lgsf] pg}sf] 3/df uP/ lgs} cEof;
uy]{ . o;/L sflnu8Ldf nfUbfnfUb} c/lgsf] d"lt{ agfpg Psbd kfV] t x“'b} uP . rf/}lt/
pgsf] aofg rNg yfNof] / cflv/df pgL kl| ;4 snfsf/ ag] .
c/lgsfn] ] ltAat k'u/] a'4sf] r}To agfP . Tof] r}To ;f/} /fd|f] lyof] . r}Tosf] kl| ti7f
x'“bf c/lgsf]sf] l;k b]v/] bz] ljb]zaf6 cfPsf 7n' f7n' f dflg;n] klg pgsf] w]/} kz| ;+ f
u/] . To;kl5 rLgsf tTsfnLg afbzfx s'ano vfn“ ] pgnfO{ rLgdf 8fs] . afbzfxn]
s;}n] hf8] \g g;ss] f,] km'6s] f] dl" t{ pgsf cufl8 /flvlbP / c/lgsfn] ] To; d"ltn{ fO{
32 /fdf| ] gk] fnL sIff &
klxn]sf] eGbf /fd|f] kf/]/ agfOlbP . c/lgsfs] f] l;k b]v/] afbzfx klg 5Ss k/] .
cfºgf ;fd' slQ gcgsgfO{ a:g] c/lgsf]nfO{ pgn] ;fw] –] æs] ltdLnfO{ rLgsf afbzfxsf
cufl8 a:bf 8/ nfUbg} <Æ
c/lgsfn] ] lgwS{ s eO{ hjfkm lbP– æafa'sf cufl8 5f]/fnfO{ s]sf] 8/ †Æ o:tf] hafkm
;'g]/ afbzfx bª\u k/] . pgn] rLgdf snfsf/x¿sf lar lrq nV] g] xf]8afhL rnfP .
o;df klg gf} xfQL ePsf] lrq n]v/] c/lgsf]n] afhL lht] . o;/L g} c/lgsfn] ] ltAat
/ rLgdf k|z:t dlGb/ / dl" ts{ f] lgdf{0f u/] .
gk] fnL snfnfO{ bz] aflx/ lkm“hfpg] sfd ;j{ky| d c/lgsfn] ] u/] . ltAat / rLgdf
c/lgsf]sf] Voflt 7'nf snfsf/sf ¿kdf kml} nof] . pgsf] snf / l;k bv] /] 5Ss
gkg{] sfx] L ePg . pgn] cfºgf] b]zsf] gfp“ l5ds] L b]zdf kmn} fP/ gk] fnsf] gfs 7f8f]
kf/] . c/lgsfn] ] g]kfn–ltAat–rLgsf lardf snfTds–;f:+ s[lts ;DaGw hf]8s] f lyP .
o;n} ] g]kfn–ltAat hf]8g\ ] sf7df8f–}“ sf]bf/L /fhdfu{sf] gfd pgs} ;Demgfdf …c/lgsf]
/fhdfu{Ú /xs] f] 5 . c/lgsf] xfd|f
/fli6o" ljel" t ePsf 5g\ .
c/lgsf] Ps ;dosf ;j{>]i7
g]kfnL snfsf/ x'g\ . pgn] rLgdf
k'u]/ gk] fnL snfsf] rdTsf/ bv] fO{
cfºgf] bz] sf] gfp“ rDsfP . pgn]
Toxf“ w]/} dfgkbjL kfP . rLgsf
afbzfx sa' no vf“n] gk] fn kmsg{
glbO{ rLgd} a:g hf]8 u/s] fn]
c/lgsf] / pgsf kl/jf/sf]
a;fa] f; rLgdf g} eof] . rLgdf
a;] klg pgsf] dgdf g]kfnsf]
;Demgf /lx/x\of], pgn] cfºgf]
bz] nfO{ dfof ul//x] . pgn]
rLgel/ gk] fnL 9f“rfsf 3/,
dlGb/x¿ agfP/ g]kfnL snfsf]
kr| f/ u/] . cfºgf] b]zsf] OHht
a9fP . o;n} ] pgL 7'nf] snfsf/sf
¿kdf dflgG5g\ / pgsf] gfd
lgs} >4f;fy lnOG5 .
33/fd|f] gk] fnL sIff &
zAbe08f/;DaGwL cEof;
!= tnsf zAbx¿ z4' ;“u pRrf/0f u/ / sfkLdf n]v M
;fwf/0f l76f 8sdL{ d"lt{ sflnu8L r}To
afbzfx xf]8afhL snfTds ;f:+ s[lts dfgkbjL >4f;fy
@= tn cy{ lbOPsf 5g\ . l7s zAb kf7af6 vf]h]/ nv] M
af}4 wd{sf] :t'k Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
;Ddfg u/]/ lbOg] k'/:sf/ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
;fdfGo vfnsf] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
xftsf] snf;DaGwL Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
snfk"0f{ 9ª\un] agfOPsf] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
#= s] elgG5, nv] M
sf7sf] sfd ug]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ uLt n]Vg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3/ agfpg] sfd ug]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ uLt ufpg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
cfˆgf] snf b]vfpg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ;ª\uLt eg]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
lrq agfpg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ ;flxTo /rgf ug]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
d"lt{ agfpg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ lgaGw n]Vg] Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
hgtfsf] g]t[Tj ug]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ sljtf /rgf ug]{ Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
snfsf/ uLtsf/ ufos g]tf 8sdL{ l;sdL{
slj lrqsf/ lgaGwsf/ ;flxTosf/ d"lt{sf/ ;ª\uLtsf/
$= gk] fnsf kf“r hgf /fli6o« ljel" tsf] gfd nv] .
%= tnsf zAbsf] ljk/LtfyL{ zAb kf7af6 vf]h]/ n]v M
lgGbf, k|Zg, b]zleq, ckdfg, a]OHht,
^= tnsf zAbsf] pxL cy{ lbg] zAb kf7af6 vf]h]/ nv] M
g]tf, k|Voft, bIf, k|z;+ f, ;d|f6, qf;, k|lt:kwf{
34 /fdf| ] gk] fnL sIff &
af]w / cleJolSt;DaGwL cEof;
!= ;'gfO kf7–$ ;g' / s;n] eg]sf] xf] < atfpm M
s_ lksf;f]hL † xh/' ;Fu e]6 x'g' d]/f] ;f}efUo xf] .
v_ ltdLn] t of] lrgf] xf]Og, b;f}F nfv kf] kfPsL 5f} t .
u_ tkfO{F o; pd]/df cfP/ lsg lrqsnf l;Sg rfxgx' G' 5 <
3_ dnfO{F cfˆgf] lzio dfg]/ l;sfOlbg'xf];\ g .
ª_ ;'Sg'xG' 5 t/ d}n] h:t} o; If]qdf k}Flt;rfln; jif{ lbg'k5{ .
@= ;g' fO kf7–$ k'gM ;'g / tnsf aFb' fx¿nfO{ syfsd| df !, @ / # lbP/ /fv M
- _ lksf;f]n] o:tf] lrq agfpg cfkm";Fu k}Flt;rfln; jif{ lrqsnf l;Sg
tof/ xg' 'kg{] atfpg' / dlxnf of] ;'g]/ 6\jfF kg{'
- _ lksf;f]n] cfwf ldg]6 hlt nufP/ Pp6f lrq agfO{ tL dlxnfnfO{ lbg'
- _ dlxnfn] cfˆgf ;fyLx¿nfO{ lksf;f]sf] lrgf] b]vfpg'
- _ cfwf ldg]6 vr{]/ agfPsf] lrqsf] b;f}+ nfv kg{] yfxf kfPkl5 tL dlxnf
klg lrqsnf l;Sg lksf;f] sxfF hfg'
- _ ;fyLx¿n] tL dlxnfnfO{ lksf;f]sf] lrgf] dfq xf]Og, b;f}F nfv kfPsf]
atfpg'
- _ Ps lbg Ps hgf eb| dlxnfsf] dxfg\ lrqsf/ lksf;f];Fu e]6 x'g'
- _ tL dlxnfnfO{ cf6{ Uofn/Lx¿n] lksf;f]sf] lrgf]afkt b;f}+ nfv lbg tof/
x'g'
- _ tL eb| dlxnfn] lksf;f]nfO{ Pp6f lrgf] dfUg'
#= ltdLnfO{ dg kg]{ Ps hgf snfsf/sf af/]df sIffsf, ;fyLx¿nfO{ atfpm .
$= …c/lgsf]Ú eGg] kf7sf cg'R5]b kfnk} fnf] k9 .
35/fdf| ] g]kfnL sIff &
%= dv' }n] 5f]6f] hafkm b]pm M
s_ …c/lgsf]Ú sf] hLjgL s;n] n]v]sf x'g\ <
v_ c/lgsf]sf] vf; gfd s] lyof] <
u_ 3/sf] sfd ug]{nfO{ s] elgG5 <
3_ c/lgsf] slt hgf g]kfnL snfsf/sf] g]t[Tj u/L ltAat uP <
ª_ c/lgsf] ltAat hfFbf slt jif{sf lyP <
^= Ps jfSodf kl/ro b]pm M
s_ c/lgsf] v_ sa' no vf“
u_ c/lgsf]sf aa' fsf ;fyL 3_ gf} xfQL ePsf] lrq
ª_ sf7df8f}“ sf]bf/L /fhdfu{
&= 5f]6s/Ldf pQ/ n]v M
s_ ltAat hfg] g]kfnL snfsf/sf] g]t[Tj s;n] u¥of] <
v_ c/lgsf]sf afa' s] sfd uy]{ <
u_ rLgsf sa' no vf“n] c/lgsf]nfO{ lsg rLgdf 8fs] <
3_ c/lgsf]nfO{ lsg /fli6«o lje"lt elgPsf] xf] <
ª_ c/lgsf] lsg rLgd} a;] <
r_ c/lgsf]n] rLgdf cfºgf] b]zsf] OHht s;/L a9fP <
*= nfdf] pQ/ b]pm M
s_ s'g cj;/df c/lgsf] ltAat ku' ] <
v_ c/lgsf]n] s;/L snfsfl/tf l;s] <
u_ c/lgsf]sf s]s:tf tLg cf]6f sfdn] sa' no vf“ k|efljt eP <
3_ c/lgsf]n] g]kfn / rLglardf s;/L snfTds tyf ;f:+ s[lts ;DaGw
hf]8] <
36 /fd|f] g]kfnL sIff &
Jofs/0f;DaGwL cEof;
!= kf7af6 …aÚ / …jÚ ko| fu] ePsf kf“rkfr“ cf]6f jfSo n]v .
@= kf7df …pgLÚ zAb slt k6s bfx] fl] /Psf] 5, ug/] nv] .
-pgsf], pgsf, pgn], cflb klg ;dfj]z u/ ._
#= gfdsf ;66\ fdf ko| fu] x'g] zAbnfO{ ;j{gfd elgG5 . ;jg{ fdnfO{ ;66\ ]gfd klg elgG5 .
tnsf] cgR' 5b] df Pp6} gfd af/Daf/ bfx] fl] /Psf] 5 . pkoS' t ;j{gfd /fvL k'gn{v] g
u/ M
lnR5jL sfnsf k|l;4 /fhfsf] gfd c+za' df{ xf] . c+za' df{sL Pp6L 5f]/L lyOg\ .
5f]/Lsf] gfd e[s6' L lyof] . e[s'6L g]kfnL snf / ;+:s[ltnfO{ cToGt dfof ug]{
g]kfnL r]nL lyOg\ . es[ 6' Lsf] ljjfx ltAatsf /fhf ;|ª\rg uDkf];Fu eof] . e[s6' Ln]
ltAatdf a'4 wd{sf] k|rf/ ul/g\ . e[s6' Ln] g]kfnL snfsfl/tfsf] k|rf/k|;f/ ltAatdf
ul/g\ . es[ 6' LnfO{ xfdL xl/ttf/f gfdn] klg lrG5f}F .
$= tnsf zAbx¿dWo] ;j{gfdnfO{ dfq uf]nf] 3]/f nufpm M
d, b]z, ltdL, 5f]/f], le8, c;n, tF, /fd|f], xfdL, yf]/}, tL, of], pgLx¿
dflysf ;j{gfdnfO{ jfSodf k|ofu] u/ .
%= vfnL 7fp“df l7s ;jg{ fd nv] M
s_ af]Ng] dfG5] a'emfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ d, xfdL
tF, ltdL
af]n]sf] s/' f ;'Gg] ae' mfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ tkfO{“
pm, Tof]
af]Ng] / ;'Gg] ga'emfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ pgLx¿
v_ glhs a'emfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Tof], oL
of], tL
6f9f ae' mfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ k|Zg a'emfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ d, s],
k|Zg ga'emfpg] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ sf], ltdL
Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ jfSonfO{ hf]8\g] ;j{gfd Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒ hf]–Tof], d
jfSonfO{ ghf]8\g] ;j{gfd h'g–Tof], xfdL
37/fdf| ] gk] fnL sIff &
cEof;leqsf] kf7
lncf]gfbf{] bf leGrL
ljZjkl| ;4 lrqsf/ lncfg] fbf{] bf leGrLsf] hGd !%
clkn| !$%@ df O6fnLsf] leGrL eGg] ;x/df ePsf]
lyof] . pgsf lktfsf] gfd lko/f] bf leGrL / dftfsf]
gfd Sof6]l/gf lyof] . pgn] cfºg} lktfsf] /]vbv] df
kf| /lDes lzIff xfl;n u/]sf lyP . pgsf snfu'?
k|l;4 snfsf/ cfGbf| b]n af]/fl;of] lyP .
lnofg] fbf{]n] hLjgsfnel/df y'k|} lrqx¿ agfPsf
lyP . To:tf lrqdWo] clGtd /flqef]h -b nf:6
;Kk/_ / dfg] fln;f cToGt rlrt{ eP . ;g\ !$(*
df tof/ kfl/Psf] clGtd /flqefh] df lh;; qmfO:6
cfºgf lziox¿;“u ef]h vfO/x]sf] hLjGt lrq0f 5 .
o; lrqdf dflg;x¿sf] cg'xf/sf] efjeªl\ udfnfO{
a8f] ;'Gb/ 9ªu\ n] b'?:t b]lvg] u/L k|:t't ul/Psf]
5 . dfg] fln;f rflx“ ;g\ !%)^ df pgn] tLg jif{ nufP/ tof/ kf/s] f] lrq xf] . of] lrq
df]gfln;fsf] cf]7af6 km:' sg nfus] f] d:' sfg / ljlrq 9ª\un] n6\l7Psf cfv“ fx¿sf]
lrq0fdf ljZjljVoft 5 .
lncf]gfbf{] bf leGrL lrqsf/afxs] , ;ª\uLtsf/, dl" ts{ f/, ;l} gs, OlGhlgo/, j}1flgs tyf
ejg l8hfOg/ / ejg lgdft{ f;dt] lyP . o:tf ax'dv' L kl| tefsf wgL leGrLsf] d[To' @
d] !%!( df k|mfG;df eof] .
!= pxL cy{ lbg] zAb …cEof;leqsf] kf7Ú af6 vf]hL vfnL 7fpdF f n]v M
s_ k|f/Desf]Ù cfwf/et" tx;Ddsf] M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
v_ r]nf]Ù ljBfyL{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
u_ ;hLjÙ lhp“bf]hfUbf] M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
3_ xfpefpÙ 9ª\u9fFrf M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ª_ p:t}Ù jf:tljs M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
r_ ljZjk|l;4 M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
5_ ljleGg ljz]iftfn] oS' t M ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
38 /fdf| ] gk] fnL sIff &
@= cEof;leqsf] kf7 Ps hgfn] k9 . c¿n] Wofgk"j{s ;g' .
#= cEof;leqsf] kf7sf] klxnf] cg'R5b] h:tfsf] To:t} ;f/ M
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
$= tnsf jfSox¿ ;RofP/ ;f/ M
s_ lncf]gfbf]{ bf leGrLsf] lktfsf] gfd cfGb|f b]n af]/fl;of] lyof] .
v_ clGtd /flqef]h ;g\ !()^ df agfOPsf] lrq xf] .
u_ …df]gfln;fÚ eGg] lrqdf lh;; qmfO:6 cfˆgf r]nfx¿;Fu ef]h vfO/x]sf]
b[Zosf] lrq0f 5 .
3_ …clGtd /flqef]hÚ cf]7af6 km':sg nfu]sf] d:' sfgsf] lrq0fdf
ljZjljVoft 5 .
ª_ lncf]gfbf]{ bf leGrLsf] d[To' O6fnLdf ePsf] lyof] .
%= pkoS' t zAb n]v M
lrq agfpg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ sf7sf] sfd ug]{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
;ª\uLt tof/ kfg]{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒ uf8L rnfpg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
sljtf n]Vg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ ljBfyL{x¿nfO{ k9fpg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
uLt ufpg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ /fhgLlt ug]{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
gf6s n]Vg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ 3f]8fsf] /]vb]v ug]{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
syf n]Vg] M ÒÒÒÒÒÒÒÒ au}Frfsf] /]vb]v ug]{ M ÒÒÒÒÒÒÒÒ
39/fdf| ] g]kfnL sIff &
;fd"lxs lqmofsnfk
õ tLgtLg hgfsf] ;d"x ag . ca kT| o]s ;d"xn] tnsf] tflnsfdf ljZjkl| ;4 JolStx¿sf]
gfd n]v . pgLx¿ sg' If]qdf kl| ;4 5g\, Tof] klg nv] M
gfd k|l;l4 If]q gfd k|l;l4 If]q
8]le8 a]SXofd km6' an ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ ÒÒÒÒÒÒ
l;hg{ fTds n]vg
õ …dnfO{ dg kg{] snfsf/Ú zLifs{ df !%) zAbx¿sf] Pp6f lgaGw n]v .
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
40 /fd|f] g]kfnL sIff &
kf7 %
d'gfdbg
kf7 ;'? ug{'cl3
õ dflysf] lrq x]/L Toxf“ s] eO/xs] f] 5 < atfpm .
zAb / cy{
k|f0fKof/L – k|f0f h:t} Kof/L hxfg – >LdtL
ddtfdoL – cToGt} dfof ug]{ pkol'{ Nnlvt – dfly nl] vPsf]
cfux| – cg'/fw] sljtfz+ – sljtfsf] cz+
cflzif\ – cfzLjf{b v08sfJo – sljtfsf] ;fgf] lstfaÒ n3'sfJo
xh} f – /f]u pB[t – lgsflnPsfÒ] lnOPsf]
dªu\ n – /fdf| ]Ò ze' Ò enfOÒ sNof0f lu4 – df;' vfg] kG5L
kljq jrg – 5nsk6lagfsf] afn] L
41/fdf| ] gk] fnL sIff &
dn" kf7
d'gfdbg
– dxfslj nIdLk|;fb bj] sf]6f
w/] } jifc{ l3sf] s/' f xf] . sf7df8fs“} f] sg' } 7fpd“ f dg' f / dbg gfd u/s] f nfU] g:] jf:gL lyP .
pgLx¿sf] cflys{ cj:yf Hofb} sdhf/] lyof] . To;n} ] dbg cfºgL kf| 0fKof/L dg' f / ddtfdoL
cfdfnfO{ ufpd“ } 5f8/] wg sdfpg xn\ f;f uof] . sx] L dlxgf xn\ f;fdf sfd u//] k;} f sdfO{
dbg cfºgf ;fyLx¿;u“ 3/ kmSof{] t/ af6fdf cfpb“ fcfpb“ } pm la/fdL k¥of] . dbgn] cfºgf
;fyLx¿;u“ cfkmn" fO{ PSn} lar af6fsf] hªu\ ndf g5f8g\ cfux| u¥of] / eGof–]
g 5f8 d/] f x] ;fyLefO † jgdf dnfO{
sfu / lu4x¿sf] kfkL l;sf/ agfO{ .
3/df d/] L tL a9' L cfdf, tL a9' L dg{] l5g\
rGbd| f h:tL tL d/] L dg' f 7x/} kgl{] 5g\ .
x] d/] f ;fyL † x] d/] f efO † d cem dlbg{ “
sfnsf] ;fy n8/] p75\ ' jgdf dlbg{ “ .
of] 3f6“ L ;S' of,] of] 5ftL kfN] of,] of] cf;“ ' k5' g
cem 5 ;f;, cem 5 cfz, of] bb{ ae' m g .
cflzif\ bl] ng\ tL a9' L cfdf dnfO{ arfcf]
dflg;sf] cf;“ ' dflg;n] k5' g\ ' ;as} f] wd{ xf] .
42 /fd|f] g]kfnL sIff &
t/ p;sf ;fyL efOx¿n] eg–]
s] u5f{} efO † 6f9fsf] 3/ af6fsf hªu\ n
of] xh} f xfDn] s/' /] a;] xb“' g} dªu\ n .
cfi} fwLdn' f] ;fydf 5g} of] dfem jgdf
OZ{ j/ ;DemL OZ{ j/} ;DemL /x] x} dgdf .
3/ / af/ ;an} ] 5f8L hfg' t kb5{
cGTosf] an] f OZ{ j/ ;Dem] ;;+ f/ tb5{ .
o;/L ;fyLefOn] dbgnfO{ hªu\ nd} 5f8/] uP . olQsd} f of6} f ef6] ] bfO sta} f6 ToxL“ cfOku' ]
/ hªu\ ndf ?b“ } u/s] f] la/fdL dbgnfO{ bv] k] l5 eg–]
sf] ?G5 egL ef6] n] ] x5] { bV] b5 la/fdL
dfofn] eG5, ;fyL / efO /x5] x/fdL .
d/] f] 5 3/ Ps sf;] k/, ltdL t dbg{}
d afs] L nfG5, xG' 5 ls xG' g < km/s kbg{} .
ef6] ] bfOsf] kljq jrg ;g' k] l5 dbgn] eGof–] –
3/df d/] L 5g\ a9' L cfdf, tL ;t] } kmn' s] L
3/df d/] L hxfg of6} L aQL em“} ans] L .
dnfO{ cfh arfObp] m OZ{ j/n] xg] 5{]
dflg;nfO{ d2t ug{] :jud{ f kg5{] .
5q] Lsf] 5f/] f] of] kfp 5G' 5, l3gn] 5b“' g}
dflg; 7n' f] lbnn] xG' 5, hftn] xb“' g} .
-pkol{' Nnlvt sljtfz+ dxfslj
nIdLk;| fb bj] sf6] fåf/f lnlvt rlrt{
v08sfJo …dg' fdbgÚ af6 p4t[ ul/Psf]
xf] ._
43/fdf| ] gk] fnL sIff &
zAbe08f/;DaGwL cEof;
!= tnsf zAb z4' ;“u pRrf/0f u/ / sfkLdf n]v M
k|f0fKof/L ddtfdoL cfu|x x\nf;f lu4 cflzif\
s/' ]/ kljq pko'{lNnlvt sljtfz+ rlr{t v08sfJo
@= tn cy{ 5g\ . l7s zAb kf7af6 vf]h/] n]v / k9 M
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö cToGt} dfof ug]{
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö dfly n]lvPsf]
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö sljtfsf] cz+
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö lgsflnPsf]
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö k|f0fem}“ Kof/L
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö df;' vfg] Pp6f kG5L
ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ Ö ?“u]/Ù kv]{/
#= pxL cy{ glbg] zAbdf uf]nf] 3/] f nufpm M
s_ sfn d[To' sfnf] d/0f
v_ ;f; ;fy k|f0f 9s' 9'sL
u_ cflzif\ cfzLjf{b cfzLj{rg cfz
3_ dª\un cz4' enfO sNof0f
ª_ hxfg hgf >LdtL :jf:gL
r_ p4[t lgsflnPsf] /flvPsf] lemlsPsf]
5_ O{Zj/ b]jtf /fIf; eujfg\
h_ kljq rf]vf] cz4' z4'
em_ jrg lnª\u af]nL s'/f
$= tnsf zAbsf] pN6f] cy{ nv] M
wdf{Tdf csfn xf“;f] cwd{ ckljq gs{
%= s] elgG5, n]v M
dxfsfJo n]Vg] 7n' f slj Ö dxfslj
klxnf 7'nf slj Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
sljx¿sf lz/sf dl0f Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
h'g;s' } ljifodf t'?Gt sljtf n]Vg ;Sg] slj Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
ou' sf] cfjfh n]Vg] slj Ö ÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒÒ
-dxfslj, cflbslj, sljlz/f]dl0f, cf;s' lj, ou' slj_
44 /fdf| ] g]kfnL sIff &
af]w / cleJolSt;DaGwL cEof;
!= ;'gfO kf7–% ;'g / tnsf ldltx¿df ss] ] eP, atfpm M
s_ lj=;+= !(^^ sflQs @& ut]
v_ lj=;+= !((!
u_ lj=;+= !((@
3_ lj=;=+ @))#
ª_ lj=;+= @)!^ ebf} @( ut]
@= ;g' fO kf7–% kg' M ;g' / l7s pQ/df /]hf nufpm M
s_ nIdLk|;fb b]jsf]6fsf lktfsf] gfd s] xf] <
c_ tLy{dfwj b]jsf]6f cf_ ltndfwj b]jsf]6f
v_ nIdLk|;fb b]jsf]6fsf] Gjf/fgsf] gfd s] lyof] <
c_ tLy{dfwj b]jsf]6f cf_ nIdLk|;fb b]jsf]6f
u_ nIdLk|;fb b]jsf]6f lj=;+= !((! df 5flkPsf] sljtfsf] zLif{s s] lyof] <
c_ d'gfdbg cf_ kl" 0f{dfsf] hnlw
3_ b]jsf]6fsf] klxnf] dxfsfJosf] gfd s] xf] <
c_ zfs'Gtn cf_ d'gfdbg
ª_ b]jsf]6fn] slt cf]6f lgaGw ;ª\u|x n]v]sf 5g\ <
c_ bO' { cf]6f cf_ ^%) cf]6f
#= ltdLnfO{ s07 ePsf] sg' } sljtf jf uLt sIffdf ;g' fpm .
$= …d'gfdbgÚ sljtf+z sIffdf ;an} ] no xfnL k9 .
%= tnsf kª\lQmx¿ /fd|f cIf/n] sfkLdf ;f/ / s07:y u/ M
s_ of] 3fF6L ;'Sof], of] 5ftL kf]Nof], of] cfF;' k5 g
cem 5 ;f;, cem 5 cfz,of] bb{ a‰' g .
cflzif\ b]lng\ tL a'9L cfdf dnfO{ arfof] .
dflg;sf] cfF;' dflg;n] k5' \g' ;a}sf] wd{ xf] .
-v_ 5]qLsf] 5f]/f] of] kfp x'G5, l3gn] x'Fb}g
dflg; 7n' f] lbnn] xG' 5, hftn] xF'b]g .
45/fdf| ] gk] fnL sIff &