Sau Giải Phóng
Tác giả: Walter Skrobanek
“Nach der Befreiung”
Nguyên tác xuất bản năm 2008 tại Đức bởi Hörlemann
Người dịch: Hoàng Tùng, năm 2022
Người xuất bản: Siriporn Skrobanek - Published by Siriporn Skrobanek
ISBN (e-book) 978-616-593-793-1
Bản quyền © Siriporn Skrobanek
Lời nói đầu của biên tập viên
Các nhân chứng đương đại là một loại phóng viên rất đặc biệt: giữa tính thời sự của bài báo và sự cô đọng cần
thiết của những suy xét lịch sử, họ cung cấp cho chúng ta một đoạn trích về thân phận con người bằng cách ở
đúng nơi, đúng lúc, thường không phải hoàn toàn tự nguyện, và bằng cách dẫn chúng ta vào sự tham gia của
chính bản thân họ và vào quá trình sáng tạo ra chính sự mô tả bằng hồi tưởng.
Walter Skrobanek, sinh năm 1941 ở Graz, lớn lên ở vùng Wiesbaden, theo học khoa học chính trị, xã hội học và
lịch sử tại Đại học Heidelberg vào nửa cuối những năm 1960, với định hướng chuyên ngành về Nam Á và Đông
Nam Á học, và tốt nghiệp vào mùa hè năm 1972 với bằng tiến sĩ về chính trị Phật giáo được hoàn thành tại Thái
Lan. Trước khi theo học, ông đã làm việc như một nhà báo tự do và biên tập viên địa phương cho nhiều nhật báo
ở vùng Mainz cho đến năm 1968. Năm 1973, ông đến Sài Gòn với người vợ Thái Lan là Siriporn, mà ông đã gặp
trong một dự án nghiên cứu chung ở Thái Lan, và bắt đầu làm việc cho tổ chức cứu trợ trẻ em terre des hommes.
Từ năm 1976, ông sống ở Bangkok với tư cách là điều phối viên terre des hommes cho Đông Nam Á cho đến khi
nghỉ hưu vào năm 2006, sáu tháng sau đó ông qua đời do một căn bệnh hiếm gặp.
Nhật ký của ông, bắt đầu tại Sài Gòn vào ngày 28 tháng 4 năm 1975, rõ ràng xuất phát từ linh cảm chắc chắn rằng
lịch sử đang hình thành và xảy ra xung quanh ông. Qua đó, nó mô tả sự mâu thuẫn của các quan điểm rất khác
nhau trong những biến đổi hàng ngày của bản thân nó và cố gắng kết hợp những quan điểm đó trong sự thống
nhất làm một giữa người quan sát và người hành động có sự đồng cảm và có cân nhắc. Cuốn nhật ký được lưu giữ
nhưng bị lãng quên cho đến khi ông gần nghỉ hưu vào đầu năm 2006 thì lại tìm thấy nó. Ông rất vui vì nó còn
nguyên vẹn và ông bắt đầu chỉnh sửa nó để xuất bản. Bệnh tật và cái chết đột ngột ập đến khi ông đang biên tập
bản thảo ở Bangkok vào cuối mùa hè năm 2006 khiến ông không thể bổ sung vai trò nhân chứng đương thời với
vai trò của một người quan sát có suy nghĩ, và không thể hoàn thành ý định kiểm tra các đánh giá của chính mình,
tất nhiên là bị giới hạn trong thời gian, và các nhận định từ toàn bộ cuộc đời mình. Vì vậy, chúng tôi với tư cách là
người biên tập nay xuất bản tập nhật ký như một tài liệu đương đại trong tình trạng thiếu hoàn chỉnh sinh động
của nó. Nó được bổ sung bằng lời giới thiệu của vợ ông là Siriporn để khẳng định thái độ của tác giả đối với Việt
Nam và được Rüdiger Siebert bình luận trong lời kết. Để giải thích các hoạt động của terre des hommes ở Việt
Nam, thông tin từ năm 1976 dành cho nhà tài trợ nằm trong phần phụ lục. Các tiêu đề phụ được biên tập viên
thêm vào.
Nhiều người đã góp phần vào việc xuất bản tập nhật ký, giúp cho Walter thực hiện được ước nguyện ấp ủ từ lâu:
Ursula Pattberg, Ute Sodemann, Stefan Bub và Gerhard Köberlin đã khuyến khích Siriporn Skrobanek đưa tập
nhật ký đến được với nhiều người. Chị đã chứng kiến ngày Sài Gòn được giải phóng và tìm thấy bản thảo gốc, các
ghi chép và hình ảnh trong khu điền trang của Walter Skrobanek và cung cấp cho các biên tập viên. Lời mở đầu
của chị được dịch từ tiếng Anh bởi Stefan Bub.
Việc cần mẫn ghi âm và biên tập lần đầu tiên cho bản thảo được thực hiện bởi Peter Strack với sự giúp đỡ của
Stefan Bub, Cornelia Dernbach và Doris Wächter. Hai nhân viên khác của terre des hommes, Thế và Tho, đã đóng
góp ý kiến dựa trên kiến thức văn hóa, ngôn ngữ, lịch sử và địa phương của họ.
Các biên tập viên có mối quan hệ nghề nghiệp và cá nhân kéo dài hàng thập kỷ với Walter Skrobanek: Năm 1983,
Walter Skrobanek là thành viên sáng lập của hiệp hội tài trợ của Trung tâm Thông tin Đông Nam Á, nơi ông đã hỗ
trợ các hoạt động trong những năm 1980 và 1990 và ông đã viết một số bài báo cho tạp chí hàng quý Thông tin
Đông Nam Á thuộc Trung tâm này. Trung tâm Thông tin Đông Nam Á đồng sáng lập Quỹ Châu Á vào năm 1991.
Người đứng đầu Viện Goethe Việt Nam đã từng làm việc với Walter và Siriporn Skrobanek trong một dự án
nghiên cứu ở Thái Lan vào những năm 1970 và đã có nhiều cuộc trò chuyện với ông trong những chuyến đi của
ông trong những năm gần đây.
Phẩm chất đặc biệt nhân văn và chính trị trong "tinh thần đoàn kết có phê phán" của Walter Skrobanek, cũng là
một trong những thành tựu xuất sắc của cánh tả Đức, và cái nhìn sâu sắc và chính xác của ông về tình hình biến
động gay gắt và then chốt ở Việt Nam đã thúc đẩy cả hai chúng tôi với tư cách là biên tập viên đưa tập nhật ký này
đến các độc giả ngày nay.
Peter Franke Dr. Peter J. Bumke
Quỹ Châu Á, Essen Viện Goethe, Vietnam
Ba mươi năm sau
Lời mở đầu của Siriporn Skrobanek
Tháng 2 năm 2006, Walter và tôi cùng nhau thăm Việt Nam lần cuối. Sau khi đến sân bay tại Hà Nội, chúng tôi
được xe đón đi Lạng Sơn, ở đó Walter khánh thành một nhà giữ trẻ và đến thăm công trình xây dựng nhà ở cho
thiếu niên. Chúng tôi thăm một điểm tưởng niệm tại cộng đồng, nơi đã từng diễn ra cuộc họp đầu tiên của phong
trào kháng chiến chống lực lượng thực dân Pháp. Walter có niềm kính trọng sâu sắc đối với người Việt và nhất là
đối với những người đã chuẩn bị về mặt tư tưởng và tiến hành trong thực tế cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.
Ông ngưỡng mộ những chiến sĩ trẻ tuổi mà ngày nay đang nắm giữ những vị trí quan trọng trong chính phủ và
tiếp tục dẫn dắt tiến bộ ở Việt Nam. Chúng tôi đã thích thú với chuyến đi Mường Lát, một huyện nằm sát biên giới
với Lào và nơi người Thái sống cùng với các dân tộc ít người khác. Walter đã thuyết phục được những người phụ
trách ở đó cho xây trường nội trú dành cho trẻ trai và gái sống xa trường học, theo kiểu nhà sàn của người Thái.
Tại lễ đón tiếp có buổi trình diễn của thanh niên thuộc các nhóm dân tộc khác nhau và chúng tôi cùng nhau uống
loại rượu địa phương. Ngọn lửa củi cháy cao trong bầu trời đêm và sưởi ấm chúng tôi trong cái lạnh mùa đông.
Mãi đến khuya chúng tôi mới chia tay và đi bộ về nơi lưu trú. Không ai ngờ rằng đó là lần từ biệt mãi mãi với
Walter.
Ngày hôm sau chúng tôi tiếp tục hành trình, tràn đầy hy vọng rằng chúng tôi sẽ cùng trở lại để viết tiếp cuốn sách
còn dở dang của chúng tôi về Việt Nam, cuốn sách về một đất nước mà ở đó chúng tôi đã trải qua một phần cuộc
sống và đã từng là nhà mình. Từ Thanh Hóa đến Đà Lạt, mọi nơi chúng tôi đến thăm đều như là món quà với
Walter để đáp lại tình hữu nghị 30 năm của ông dành cho đất nước và con người Việt Nam.
Đó là một ngày mưa khi Walter và tôi đến Sài Gòn năm 1973. Rời sân bay Tân Sơn Nhất, chúng tôi được đưa đến
một ngôi nhà ba tầng, là văn phòng của terre des hommes. Chúng tôi được ở trong một căn phòng bé tí trên tầng
hai cho đến khi tìm được một căn hộ của mình. Trên tầng cao nhất là nơi dành cho trẻ mồ côi suy dinh dưỡng đến
từ những cô nhi viện lúc đó đang mọc lên như nấm ở Sài Gòn và chung quanh. Khung cảnh hoàn toàn không phù
hợp cho một dự án nuôi dưỡng trẻ em và sơ sinh, thế nên nhiệm vụ cấp bách nhất của Walter là tìm một ngôi nhà
khác. Sau thời gian dài tìm kiếm và thương lượng kiên trì, văn phòng và nhà nuôi trẻ được chuyển về một ngôi
biệt thư xinh xắn có vườn trên đường Minh Mạng. Trẻ nhỏ nay được sắp xếp ở trong ngôi nhà một tầng, chung
quanh là dãy các văn phòng và nhà bếp. Cơ sở mới trông rất xinh và chúng tôi sống cùng nhau như một cộng đồng
nhỏ, có những người thuộc nhiều lớp tuổi, năng lực, màu da và văn hóa khác nhau. Đó là một sự tương tác xã hội
hàng ngày qua công việc giữa những nhân viên quốc tế, những người có khuynh hướng truyền thống, những
người trẻ có lý tưởng, những góa phụ và trẻ mồ côi. Trong gần hai năm, chúng tôi cùng nhau đối mặt với cuộc
sống và cái chết. Chúng tôi được liên kết bởi giấc mơ sẽ sớm bỏ lại sau lưng những tai họa của chiến tranh. Chúng
tôi mong mỏi cái ngày sẽ mang lại hòa bình cho mỗi chúng tôi và cuộc sống mới cho nước Việt Nam đang chịu khổ
đau.
Tháng 4 năm 1975, sự lo sợ là kẻ đồng hành với chúng tôi. Âm thanh vốn đã quen thuộc của chiến tranh nay đến
ngày càng gần hơn và cùng với nó là những tin tức về những vùng bị quân Giải phóng chiếm giữ. Tôi đi Vientiane
cùng Milo Roten (đại diện terre des hommes Việt Nam tại Đức) để tìm một nơi an toàn ở nước Lào láng giềng cho
số trẻ khuyết tật vừa trở về từ Đức. Số trẻ này được chuyển từ cơ sở mới hoàn tất ở Đà Lạt đến Lào và ở đó cho
đến ngày giải phóng Sài Gòn. Số khác thì sống trong những điều kiện thiếu an toàn ở Sài Gòn.
Nhiều sứ quán phương Tây bắt đầu sơ tán công dân của họ. Walter quyết định ở lại với hy vọng có thể bàn giao
Trung tâm cho chính quyền mới và như vậy công việc sẽ tiếp tục dưới sự lãnh đạo mới. Quyết định của ông khiến
các bạn Việt Nam yên tâm hơn vì họ đang đối mặt với một tương lai bất định. Việc đóng cửa nhiều cơ quan quốc
tế và cảnh đám đông chen lấn trước đại sứ quán Mỹ đánh dấu một chương mới trong lịch sử nước Việt Nam.
Vào cái ngày quân đội Giải phóng tiến vào Sài Gòn, Walter và nhiều người bạn châu Âu khác được khuyên nên ở
lại trong Trung tâm y tế xã hội của terre des hommes. Dấu chữ thập đỏ được sơn trên mái nhà để tránh bị hai bên
pháo kích. Chiều tối hôm đó, cùng với vài nhân viên terre des hommes, tôi lái xe chạy vòng quanh để xem tình
hình diễn biến ra sao. Đường phố Sài Gòn đầy những của bị hôi và quân phục vương vãi. Ở khu Chợ Lớn, chúng
tôi thấy phụ nữ đang khâu hình ngôi sao trên lá cờ của quân giải phóng. Người dân mua những lá cờ đó và treo
trước nhà mình, ngoài ra thì mọi thứ vẫn bình thường. Ở phố chúng tôi, nhiều người treo ngược lá cờ, Walter đã
chỉ họ cách treo sao cho đúng. Tôi rời thành phố Hồ Chí Minh tháng 9 năm 1975, Walter còn ở lại và chuyển giao
Trung tâm cho chính quyền mới. Mãi đến gần Giáng sinh 1975 chúng tôi mới gặp lại nhau ở Bangkok.
Năm 1986, tôi thăm Hà Nội theo lời mời của Ban Tổng thư ký Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam để tham dự một hội
nghị về phụ nữ. Lần đó tôi đã có dịp nói chuyện với một số vị quan chức mà Walter và tôi chỉ nhìn thấy từ xa vào
ngày lễ mừng giải phóng Sài Gòn diễn ra trước dinh Độc lập năm 1975. Hà Nội lúc đó còn u ám và đầy những xe
đạp, và sau những năm dài chiến tranh, mọi người nuôi hy vọng vào một tương lai tốt đẹp hơn. Sau hội nghị, Hội
Liên hiệp Phụ nữ đã sắp xếp cho tôi đi thăm thành phố Hồ Chí Minh. Tôi đã đến thăm Trung tâm Y tế Xã hội ở
đường Minh Mạng và cũng được gặp Tùng, một trong những người bạn thân thiết, lúc đó đang sống với vợ ở một
căn phòng chật chội trong một ngôi nhà cũ nát. Khi bước vào, tôi không cầm được nước mắt. Đó là những giọt
nước mắt vui, nhưng cũng là những giọt nước mắt buồn vì cách mà số phận đã trêu đùa với chúng tôi. Vài năm
sau đó, Walter và tôi gặp lại họ cùng với bé gái đầu lòng của họ ở Café Boda, cửa hiệu sang trọng duy nhất có sau
giải phóng. Họ đã chật vật đấu tranh để có một tương lai mới cho gia đình họ.
Sau chuyến thăm đầu tiên của tôi đến Hà Nội, Walter đã cùng với Milo Roten đến đó để dọn đường cho viện trợ
nhân đạo cho Việt Nam, một nước Việt Nam mà ở đó sự đau khổ và thiếu thốn đã xuất hiện dưới một ánh sáng
khác. Ông ngưỡng mộ sức mạnh và sự kiên trì của con người. Những năm sau đó, sau mỗi chuyến đi Việt Nam,
Walter luôn trở về tràn đầy hy vọng cho đất nước này.
Bangkok, tháng 12 năm 2007
Lời tựa cho bản dịch tiếng Việt
Walter Skrobanek đến Sài Gòn cuối năm 1973 với tư cách là điều phối viên Trung tâm Y tế Xã hội của tổ chức
terre des hommes. Ông chứng kiến sự kiện Giải phóng Sài Gòn tháng 4 năm 1975 và đã sống dưới chế độ mới cho
đến cuối năm nhằm mục đích chuyển giao Trung tâm Y tế Xã hội terre des hommes cho chính quyền mới. “Nach
der Befreiung” (Sau Giải phóng) là tập nhật ký ông đã ghi chép để mô tả những diễn biến của Sài Gòn sau ngày
giải phóng. Sau khi nghỉ hưu tháng 4 năm 2006, ông tìm thấy lại tập bản thảo và bắt đầu việc biên tập, nhưng do
bệnh tật và qua đời đột ngột vào tháng 10 năm 2006, quyển nhật ký bị bỏ dở.
Tôi đã chia sẻ bản thảo tập nhật ký với những người bạn Đức: Tiến sĩ Peter Bumke, Peter Franke, Stefan Bub và
Rüdiger Siebert, những người đã quyết định việc xuất bản quyển nhật ký sau khi Walter qua đời. “Nach der
Befreiung” được giới thiệu tại Viện Goethe Việt Nam năm 2008. Gần 15 năm sau khi bản tiếng Đức ra mắt, tôi rất
ngạc nhiên khi biết rằng người bạn Việt rất chân thành và thân thiết với chúng tôi và cũng là đồng nghiệp là
Hoàng Tùng, đã bỏ công sức để dịch quyển nhật ký sang tiếng Anh và tiếng Việt. Chúng tôi đã cùng rà soát lại bản
gốc và đưa vào vài sửa đổi nhỏ để đảm bảo tính chính xác của thông tin.
Tôi rất khâm phục sự kỹ lưỡng mà Hoàng Tùng đã dành cho việc biên dịch tư liệu lịch sử và cá nhân của Walter.
Tôi cũng rất cảm kích được Max Ediger dành công sức biên tập phần ngôn ngữ tiếng Anh, với trải nghiệm của
mình khi chứng kiến Sài Gòn sụp đổ và đã ở lại Sài Gòn một năm sau ngày giải phóng. Tôi tin tưởng bản dịch này
sẽ mang lại thêm hiểu biết về cuộc sinh tồn của người dân sau cuộc đấu tranh của họ trong chiến tranh chống Mỹ.
Bangkok, ngày 31 tháng 5 năm 2022
Siriporn Skrobanek
Lời của người dịch cho bản tiếng Việt.
Nhật ký bằng tiếng Đức của Walter Skrobanek được xuất bản năm 2008, nhưng phải đến năm 2022, tức là mười
bốn năm sau, tôi mới quyết tâm dịch nó sang tiếng Anh, rồi tiếng Việt. Lâu như vậy chỉ bởi vì trước đó vốn tiếng
Đức của tôi không đủ để làm công việc dịch thuật, mặc dù tôi biết Walter đã ghi nhận trong nhật ký nhiều hình
ảnh, nhiều sự việc và nhiều tâm tư mà ông đã cùng tôi chia sẻ và trải nghiệm khi làm việc tại Trung tâm Y tế Xã
hội của terre des hommes tại Sài Gòn 47 năm trước.
Nhật ký của Walter tập trung vào năm 1975 và sự kiện giải phóng Sài Gòn. Nhưng với tôi, đó là những năm 1970,
là cả một quãng tuổi trẻ đầy nhiệt huyết, muốn cống hiến và đã cống hiến cho cuộc sống và con người, trong một
bối cảnh chiến tranh, nơi mà chính cuộc sống và con người bị cuộc chiến dữ dội nghiền nát. Trung tâm Y tế Xã hội
terre des hommes đã cho tôi cơ may và phương tiện để thực hiện khát vọng đó. Ở đó tôi đã gặp, đã chia sẻ ý tưởng
và đã làm việc với những bậc đàn anh, đàn chị và những thanh niên cùng lứa tuổi, có thể khác chí hướng nhưng
đều muốn phục vụ cuộc sống và con người.
Mọi người đều là bạn, là thầy của nhau, để cùng nhau mang hiểu biết và công sức phục vụ con người. Công việc
không dừng lại sau tám tiếng đồng hồ tại Trung tâm, nó tiếp tục với những thảo luận trong buổi ăn tối cùng
Walter và vợ ông là Siriporn và kéo dài đến tận giờ giới nghiêm. Đó là những buổi cuối tuần đạp xe đi Bình Đông
ở quận 8 để thăm Nhà trẻ mà Dung và Tỵ đã gầy dựng cho cộng đồng thiếu thốn ở địa phương với sự hỗ trợ của
terre des hommes. Đó là những buổi chiều chủ nhật vô tận nói chuyện với cụ Khương, người thư ký già mà hóm
hỉnh được Walter rất mực kính trọng và tin tưởng. Và nhiều người khác nữa, mà mối quan hệ đồng nghiệp hoặc
quan hệ giúp đỡ (cụ thể là các bạn bại liệt) chuyển thành bạn thân kéo dài đến tận ngày nay.
Tôi đã chọn công tác xã hội làm lẽ sống của mình. Thế nên sau này, do những biến chuyển của thời cuộc, phải rời
bỏ terre des hommes để chuyển sang làm việc với Chữ thập đỏ, tôi vẫn trung thành với lý tưởng phục vụ con
người. Nhưng ấn tượng mà Walter và các bạn terre des hommes để lại nơi tôi vẫn mạnh mẽ như ngày nào. Đó là
động lực chính thúc đẩy tôi chuyển tập Nhật ký của Walter sang những ngôn ngữ khác, trong đó có tiếng Việt.
Phần chú thích từ vựng đã được bổ sung và hoàn thiện để giúp người đọc hiểu rõ hơn những sự kiện diễn ra năm
1975 mà Nhật ký đã nêu.
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7 năm 2022
Hoàng Tùng
Walter Skrobanek
Sau Giải Phóng
Để bạn biết rằng cuộc sống vẫn tiếp diễn
Nhật ký Việt Nam, năm 1975
Sài Gòn
28/4/1975
Sài Gòn đã bị cắt đứt với thế giới bên ngoài kể từ ngày Chủ nhật hôm qua. Trong một giờ tối tĩnh lặng – khi mà đài
phát thanh Mỹ vẫn còn phát loại nhạc ủy mị đang thịnh hành – tôi có đủ can đảm để gửi cho bạn vài dòng nữa để
bạn biết rằng cuộc sống vẫn còn tiếp diễn.
Ngày thứ hai hôm nay đã mang đến cho chúng tôi nhiều điều mới mẻ. Ví dụ như lần trở về đầy mạo hiểm của các
nhân viên của chúng tôi, sau khi đã mang sữa và thuốc men cho người tị nạn ở Vũng Tàu. Chúng tôi tưởng là họ
đã “ở phía bên kia”. Bởi vì lực lượng của Mặt Trận Dân tộc Giải Phóng (MTGP) đã cắt đứt con đường giữa Sài Gòn
và Vũng Tàu vào chiều thứ bảy. Lúc đó là vài giờ sau khi một chiếc xe tải nhỏ của Trung tâm với bảy người của
chúng tôi lên đường đi đến trại tị nạn ở đó. Chỉ vào ngày chủ nhật, khi một nhóm nhân viên thứ hai của terre des
hommes muốn đi Vũng Tàu, chúng tôi mới nhận ra rằng việc quay trở lại là khó thực hiện. Chiếc xe tải nhỏ chỉ
chạy đến được ngã ba Xa lộ Biên Hòa đi Vũng Tàu. Quân cảnh chỉ cho phép họ quay trở về Sài Gòn ngay lập tức.
Nhưng việc quay trở lại Sài Gòn này suýt nữa cũng không thể thực hiện được, vì lúc đó quân MTGP đã giao chiến
trên cầu Sài Gòn rồi. Vượt qua làn đạn, chiếc xe Chữ thập đỏ của terre des hommes tìm được đường về Trung tâm.
Vào chiều tối chủ nhật, đài phát thanh của MTGP thông báo đã chiếm được hai thị trấn Long Thành và Phước Lễ
trên đường về Sài Gòn.
Vì vậy mà chúng tôi khá là ngạc nhiên khi nhóm bảy người họ, đi Vũng Tàu hôm thứ bảy, nay lại về đến Trung
tâm, tất nhiên là không còn chiếc xe. Họ đã để chiếc xe lại trong sân sở bưu điện ở Vũng Tàu và lặn lội về Sài Gòn
qua một đường vòng rất lớn bằng tàu thuyền và taxi. Họ đã qua đêm ngoài trời. May mắn là họ có mang theo
chứng minh thư của terre des hommes, chứ nếu không thì họ đã bị chặn lại vì tưởng lầm là người tị nạn.
Một ủy ban điều hành của Trung tâm Y tế Xã hội terre des hommes cũng được thành lập ngày hôm nay để đưa ra
mọi quyết định về nguyên tắc. Ủy ban này sẽ họp hàng tuần và hy vọng sẽ lường trước được những gì còn chưa
đạt tới được trong cơ cấu của nó về mặt chính trị ở miền Nam Việt Nam. Ủy ban bao gồm mọi cán bộ phụ trách dự
án và một đại diện nhân viên. Trong lúc họp, một trong những trận mưa giông đầu tiên của năm đã trút xuống và
giữa những tiếng sấm rền người ta nghe được tiếng nổ của tên lửa. Tuy thế chúng tôi vẫn tiếp tục họp. Sau khi
buổi họp kết thúc, tiếng máy bay và tiếng bom nổ chói tai một cách bất thường. Người ta khó mà phân biệt được
đâu là sấm sét và đâu là tiếng nổ. Mới hai giờ trước đây, chúng tôi đã quyết định sơ tán các trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
từ cô nhi viện Diệu Quang về nhà nôi của chúng tôi. Đúng vào lúc này thì họ đến. Chúng tôi đã quyết định như vậy
theo yêu cầu của ban giám đốc cô nhi viện vì cơ sở này nằm ở cửa ngõ phía nam Sài Gòn và gần đài ra-đa trung
tâm của miền Nam Việt Nam và đài này đã bị bắn phá nhiều lần. Vài phút sau đó, nhiều bé sơ sinh khác được đưa
vào nhà nôi chính của Trung tâm. Đó là số trẻ thuộc “Chương trình Gia đình nghèo” từ ngôi nhà đối diện, phải bị
bỏ trống trong trường hợp có báo động. Một tổ xử lý khủng hoảng đặc biệt của Trung tâm đã vạch ra kế hoạch
này.
Số thiếu niên lưu trú, đang ở tạm chỗ chúng tôi cho đến khi có chỗ thường trú, ngoài ra là số trẻ bại liệt vẫn còn ở
lại Sài Gòn và một vài nhân viên, lúc đó đứng trên bề mặt hầm trú ẩn mà chúng tôi đã cho đào trong tuần trước để
đề phòng các cuộc tấn công bằng tên lửa. Cả bọn quan sát những chiếc máy bay chiến đấu đang bốc lên, những cột
khói trên sân bay Sài Gòn vừa bị ném bom và cố tìm xem tiếng nổ của loại đại bác, bom, tên lửa, súng phòng
không hay súng máy nào làm liên tưởng phần nào tới pháo hoa đêm giao thừa. Số nhân viên khác thì nghe tin tức
từ các máy thu thanh. Nhưng người ta vẫn không rõ là ai đã gây ra trận pháo hoa buổi tối này. Radio đang phát
sóng trực tiếp bài phát biểu của Tổng thống Hương vừa từ chức và của Tổng thống mới là ông Minh.
Sau này người ta mới biết rằng đó không phải là phát sóng trực tiếp. Lúc đó, tổng thống, thượng viện và hạ viện
đã rời dinh Độc lập. Nếu không thì họ đã trúng bom của những nhóm chống đối việc bổ nhiệm Tổng thống trung
lập.
Nhiều nhân viên, bạn bè và trẻ em tràn vào Trung tâm. Cổng được khóa lại. Tình trạng hoảng loạn giảm bớt khi
biết rằng MTGP không định tấn công Sài Gòn bằng tên lửa. Họ dừng cách Sài Gòn ba cây số và còn chờ một đối tác
để đàm phán. Mọi người đều hy vọng đối tác đó có thể là Tướng Minh. Tôi đi về nhà, kết nối ngày lẫn đêm với
Trung tâm qua điện thoại, ở đó cũng có bố trí trực điện thoại thường xuyên.
Sau đó, đài phát thanh của Mỹ lên tiếng: “Chúng tôi xin mọi người chú ý. Lệnh giới nghiêm 24 giờ đã được ban
hành với hiệu lực tức thì. Mọi người được yêu cầu ở yên tại chỗ.” Vẫn chưa ai biết liệu việc giới nghiêm có được
dỡ bỏ vào sáng mai hay không. Ngày hôm sau sẽ cho thấy công việc của chúng tôi có thể tiếp tục ra sao.
Những giờ khắc cuối cùng của chế độ cũ
29/4/1975
Ngày hôm nay là một ngày lễ bất thường và bi thảm, vì lệnh giới nghiêm tiếp tục được áp dụng sau 24 giờ đã
thông báo. Nhưng do lệnh không được thực hiện nghiêm lắm nên ai muốn đến hoặc cần đến thì cũng đều đến
được Trung tâm.
Không ai ngủ được nhiều trong đêm đó. Máy bay trinh sát và máy bay trực thăng lượn thường trực phía trên
thành phố. Tôi ngồi ngoài ban công trong bóng đêm và nhìn bầu trời hơi u ám, trên đó một mặt trăng bị che khuất
như thể lo lắng đang chiếu xuống khung cảnh thành phố. Lần cố gắng để ngủ sau đó đã không thành công. Ba giờ
rưỡi sáng, chúng tôi bị đánh thức bởi những tiếng nổ lớn của tên lửa. Sân bay lại bốc cháy. Mọi người trong nhà
chúng tôi chuyển hết xuống tầng trệt. Mỗi hai mươi phút điện thoại lại reo. Lúc bốn giờ, tôi được thông báo là số
trẻ sơ sinh của nhà nôi đã được chuyển xuống hầm. Sau này tôi được biết, họ chỉ ở đó trong nửa giờ vì tiếng nổ
lắng dần và vì nhân viên cùng lũ trẻ bị kiến quấy rối. Vẫn còn hai giờ để ngủ.
Từ trên mái nhà, ta có thể quan sát được cuộc chiến. Lửa bốc cháy ở sân bay. Máy bay trinh sát lượn vòng. Trong
Trung tâm, người ta bắt đầu sơn những chữ thập đỏ ở bất cứ đâu có thể. Vì lúc đang ngồi ở dưới hầm trong đêm,
một máy bay trực thăng trinh sát đã bay sát để đánh giá tình hình. Dây thép gai phía trên cổng ra vào cũng được
dỡ bỏ. Có tin đồn là MTGP đã vào đến Phú Lâm và Gia Định. Một số nhân viên đã mang gia đình họ vào Trung tâm
vì nhà của họ nằm ở nơi thiếu an toàn. Nhưng không có hoảng loạn, thậm chí tâm trạng hầu như còn tốt nữa sau
những căng thẳng của ban đêm. Rồi gần trưa, người ta bắt đầu nghe thấy tiếng trực thăng không ngớt. Sau đó
chúng tôi nghe được, đầu tiên là qua radio, rằng người ta bắt đầu di tản số người Mỹ còn lại và số người tị nạn
chính trị Việt Nam. Theo lệnh của vị Tổng thống mới, cuộc di tản phải được hoàn thành trong vòng 24 giờ.
Trong Trung tâm, mọi người ăn cá khô, gạo và mì sợi, vì không có họp chợ. Tôi bỏ không ăn gì và về nhà để cố ngủ
bù. Vô ích: vừa mới thiếp ngủ thì tiếng tên lửa nổ dữ dội đánh thức tôi dậy và buộc tôi phải xuống tầng trệt. Đến
trưa cùng ngày, chúng tôi cũng mất luôn người chủ nhà. Bằng xe gắn máy Honda, ông và cả gia đình đã vội vàng
rời bỏ ngôi nhà của mình ở bên cạnh để vào Chợ Lớn ẩn náu – có lẽ tại nhà một người họ hàng “vô sản” của mình.
Nỗi lo lắng của tôi tăng lên cùng với tiếng ồn của trực thăng, tiếng nổ và sự bất định đang tràn ngập bầu không
khí. Người ta khó mà ước tính được khoảng cách các điểm rơi của tên lửa. Một tên lửa đã đánh trúng một căn nhà
cách Trung tâm khoảng một cây số. Một chiếc ô tô của terre des hommes tình cờ đi ngang qua đó và đã đưa những
người bị thương vào bệnh viện. Không ai có thể lo cho người chết. Không ai biết có bao nhiêu người đã chết trong
24 giờ qua. Một nhân viên của Trung tâm gần như nổi điên. Tất cả binh lính đều biến mất trên đường phố. MTGP
sẽ sớm tiến vào và rồi sẽ có hòa bình. Một người kể lại rằng tòa đại sứ Mỹ đã bốc cháy. Không ai biết thật sự là
điều đó có đúng hay không. Dù sao thì đến tối, máy bay chiến đấu của chính quyền Nam Việt Nam vẫn còn bay
trên trời và tiếng súng máy vẫn nổ trên đường phố.
Chúng tôi không biết gì nhiều hơn các đài BBC, Đài tiếng nói Hoa Kỳ và Đài tiếng nói Việt Nam (Hà Nội) phát đi
bằng tiếng Anh. Đài phát thanh Hoa Kỳ tại Sài Gòn dường như đã dừng chương trình ca nhạc và tin ngắn vào lúc
10 giờ rưỡi tối qua. Có lẽ lúc này người cuối cùng cũng đã được đưa đi trên những chiếc trực thăng vẫn còn lượn
quanh phía trên Sài Gòn.
Nếu như tôi không can thiệp thì ngay Trung tâm chúng tôi cũng đã có trực thăng Mỹ ghé đến. Michael Ardin, một
người Thụy Sĩ, muốn đón đứa con nuôi của ông vào phút chót, vì lo sợ nên sẵn sàng làm bất kỳ việc gì: nếu có thể
thì đưa một vài đứa trẻ bị bệnh tim, đứa con nuôi của mình và những đứa trẻ bị bại liệt lên một chiếc trực thăng
Mỹ. Tôi đã phải ngăn chặn ý đồ đó bằng giọng điệu gay gắt, vì đối với tôi vấn đề quan trọng hơn là một vài đứa trẻ
muốn rời bỏ đất nước.
Ai – đặc biệt là ở thời điểm này – thỏa hiệp với Hoa Kỳ thì có thể dứt khoát cuốn gói khỏi Việt Nam. Tôi thì nghĩ
đến số đông trẻ sơ sinh trong nhà nôi, đến tất cả số trẻ không thể đi cùng, đến các nhân viên, và đến việc chúng
tôi tiếp tục hoạt động với tính cách là một tổ chức phi chính trị.
Giọng nói buồn rầu của họa sĩ Thái Tuấn, vừa mới gọi điện cho tôi xong, vẫn còn vang trong tai tôi. Vợ của ông và
vài đứa trẻ đã được di tản trước đó với một tổ chức xã hội. Ông dự định đi sau cùng những đứa trẻ khác. Nhưng
đã quá trễ. Ông lo sợ. Giọng nói của ông nghe như thể ông đã uống khá nhiều. Cứ mỗi 20 giây lại có tên lửa rơi.
Lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng trên dinh chính phủ
1/5/1975
Bắt đầu từ hôm qua, lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, ngôi sao vàng trên nền đỏ xanh, đã bay phấp phới trên
dinh Độc lập, nơi ở trong hai thập niên của các tổng thống của chế độ cũ mà nay đã kết thúc.
Kể từ khi cuộc tấn công bắt đầu, không ai tin rằng nó sẽ diễn ra nhanh chóng như vậy. Nhưng hệ thống cũ đã sụp
đổ như một ngôi nhà xếp bằng quân bài sau khi các nhà lãnh đạo chính trị và các cộng sự thân cận của họ đã rời
khỏi đất nước. Ngày cuối cùng, ngày 30 tháng 4, là một ngày khắc nghiệt cho toàn bộ Sài Gòn. Mức độ các cuộc
giao tranh có giới hạn, nhưng sự căng thẳng thần kinh đã lên đến đỉnh điểm. Với bộ đội cách mạng ở cửa ngõ
thành phố, vị Tổng thống mới nhận chức thậm chí không có thời gian để bổ nhiệm nội các và thành lập chính phủ.
Tất cả những gì ông ta có thể làm là tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Bản tin phát qua radio khoảng trưa ngày 30
tháng 4. Lúc đó chưa gọi là “đầu hàng vô điều kiện”, mà là “đình chiến”. Thế nhưng rõ ràng là chẳng có gì để
thương lượng cả.
Khi radio báo tin chấm dứt chiến tranh, phần lớn dân chúng đều vui mừng rạng rỡ. Sự lo lắng biến mất và mọi
người ôm lấy nhau. Trong Trung tâm, mọi khuôn mặt cũng tươi hẳn lên. Ngay cả những người luôn tỏ vẻ sợ hãi
chế độ cộng sản thì bây giờ cũng đã rõ ràng chấp nhận rằng họ vẫn có thể sống được dưới chế độ này. Tôi cảnh
báo mọi người trong Trung tâm: trận chiến vẫn chưa kết thúc. Ai đó đã nói rằng những người chết cuối cùng của
một cuộc chiến mới là những điều điên rồ nhất. Thế nhưng rõ ràng là vẫn còn nhiều lắm. Tôi không quên lần tấn
công sân bay bằng không quân của Tướng Kỳ, Tư lệnh Không quân. Thật vậy, tiếng nổ của tên lửa, đại bác và súng
máy không ngừng vang lên. Hệ thống cũ đang co giật những lần cuối cùng, nhưng nó vẫn chưa chết. Qua khe cửa
của Trung tâm, có thể thấy đám người đang hôi của trong một hộp đêm của Mỹ ở kế bên và gần như là lấy đi mọi
thứ, trừ những gì bị đóng chặt – thậm chí cả những rầm gỗ trên mái nhà. Tôi chợt nghĩ rằng những người bị tước
đoạt bây giờ đang lấy lại những gì mà những kẻ bóc lột đã cướp đi của họ. Thế nhưng cách làm đó chắc chắn là
cách của tư sản. Những người hôi của nhiều nhất cũng là những người thành công nhất. Cả Tổng thống Minh lẫn
chính quyền cách mạng đều nghiêm cấm việc hôi của. Nhưng cả hai quyền lực này cho đến nay vẫn chưa thể tự
thiết lập. Tôi nhìn thấy người ta vác giường bệnh đi dọc theo đường Cách Mạng. Sau đó tôi mới biết là cơ sở
Adventist Hospital, từng là bệnh viện của quân đội Mỹ ở Sài Gòn, đã bị cướp bóc và phá sạch trong vài giờ đồng
hồ đó. Không còn quyền lực nào nữa sau khi các bác sĩ và cán bộ quản lý Mỹ di tản bằng trực thăng vào phút cuối.
Việc chuyển giao cho phía Việt Nam đã không được chuẩn bị đầy đủ.
Tiếng súng nổ bây giờ càng lúc càng gần hơn. Tôi ở lại Trung tâm, vì sau tuyên bố đình chiến đã xuất hiện một
khoảng trống quyền lực và đi về nhà lúc đó có thể nguy hiểm đến tính mạng. Binh lính chế độ cũ của Thiệu đứng
trước cánh cổng luôn khóa chặt của Trung tâm và muốn vào hôi của. Chúng tôi đã thuyết phục được họ là ở đây
có người sinh sống và ngôi nhà không phải là bỏ trống. Thế là họ bỏ đi.
Trận tuyến di chuyển chậm dọc theo đường Cách Mạng về hướng Trung tâm. Trong khi đó chúng tôi đã biết phân
biệt tiếng súng có âm sắc cao của MTGP với tiếng súng của chế độ cũ đang đi đến hồi kết. Đạn rớt đập vang dội
xuống mái nhà của Trung tâm. Chúng tôi vào ẩn nấp trong các phòng. Khi tiếng đại bác cũng nghe lớn khủng
khiếp, tất cả trẻ em được lệnh rút ngay lập tức vào hầm trú ẩn. Trong hầm, chúng tôi có hai người khách đột xuất.
Một là thầy dạy võ cổ truyền Vovinam cho các em trai lưu trú và thường ngày thì ông là lính. Đã bỏ vũ khí, ông
trốn vào Trung tâm terre des hommes bằng chiếc xe gắn máy Honda để tìm nơi an toàn và tuân theo lời kêu gọi từ
bỏ chiến đấu của Mặt trận Giải phóng. Ông thay quần áo trong Trung tâm và khuất vào đám đông trẻ em, nhân
viên và người thân của họ. Hai là Huệ Nhật, đã đến một tiếng đồng hồ trước đó cùng với chiếc xe buýt nhỏ mang
dòng chữ “Chào mừng Hòa bình” và sau đó muốn đi thăm bạn bè khác. Ông đã công khai biểu lộ sự nhiệt tình của
mình quá sớm. Binh lính của chế độ cũ, lúc đó đang trên đường rút lui, đã bắn vào chiếc xe và Huệ Nhật đã bị đạn
sượt qua bụng và tay. Sau tuyên bố đình chiến, ngay tại Trung tâm, chúng tôi cũng đã gửi đi hai ô tô có y tá, nhân
viên công tác xã hội và thuốc men để thu nhặt người bị thương trên đường phố và đưa vào bệnh viện. Xe đầu tiên
đã trở về không lâu sau đó. Thế nhưng xe thứ hai vẫn chưa trở về trong lúc có bắn nhau dữ dội trong vùng của
chúng tôi. Tôi rất lo cho nhóm này.
Cuối cùng thì họ cũng trở về, trong khi dân chúng từ nhà mình và các nơi trú ẩn tràn trở ra các con đường chính.
Cho đến bây giờ tôi đã rất thận trọng, vì không muốn chịu sự rủi ro là bị nhầm lẫn với một anh lính Mỹ. Nhưng
bây giờ tôi cũng bước ra khỏi Trung tâm. Tình hình đã rõ: quận Phú Nhuận nằm gần sân bay đã bị chiếm. Xe tăng
và xe tải của Mặt trận Dân tộc Giải phóng với lá cờ mà tôi đã từng nhiều lần nhìn thấy ở châu Âu như là biểu
tượng cho cuộc đấu tranh của Thế giới thứ ba chống lại chủ nghĩa đế quốc mới, đang chạy từ từ qua đường phố.
Dân chúng vẫy tay chào bộ đội. Một lúc sau, ở một góc phố cách Trung tâm khoảng 200 mét, có hai người lính Bắc
Việt với bộ quân phục đặc thù của họ và không mang quân hàm. Và mọi người nhìn thấy họ đều nghĩ là họ đáng
mến, thật thà và có chút ngây ngô với vẻ thích thú đối với một thành phố lớn như thành phố Sài Gòn mà họ chưa
từng nhìn thấy.
Vị bác sĩ người Pháp gốc Ấn của chúng tôi là Bác sĩ Ariel thì không thể chia sẻ niềm hân hoan và nhẹ nhỏm mà
chúng tôi đã trải qua ở Phú Nhuận. Nhà ông gần dinh Tổng thống và gần tư gia của Tổng thống Minh vừa từ chức.
Sau khi quận Phú Nhuận bị chiếm đóng, tôi gọi điện thoại cho ông và nghe được qua điện thoại tiếng súng máy
bắn dữ dội. Ông chỉ ở cách chỗ tôi ba cây số. Ariel phải ngắt điện thoại. Nhà ông chịu hỏa lực của quân chính phủ
đang cố thủ trong một trường trung học phía đối diện và vẫn chưa đầu hàng. Khi bộ đội của Mặt trận Dân tộc Giải
phóng quét sạch được ổ kháng cự này thì Ariel suýt đã bị bộ đội cách mạng bắt giữ vì lầm tưởng là kẻ địch. Chỉ
nhờ hàng xóm thuyết phục và giúp đỡ nhiều lắm mới tránh được sự hiểu lầm.
Chúng tôi trở về nhà. Giới nghiêm vẫn còn hiệu lực, nhưng chỉ ban đêm từ 18 giờ đến 6 giờ sáng. Đến chiều tối,
chúng tôi bận rộn với quy định của chính phủ là phải treo cờ ở các nhà để biểu hiện sự trung thành đối với chính
quyền mới. Một đêm ngủ dài mà mọi tiếng súng đều im bặt đã đưa chúng tôi sang ngày 1 tháng 5, ngày đầu tiên
dưới chính quyền cách mạng miền Nam Việt Nam.
Các nhà cách mạng, mà phần lớn là con nhà nông, đã không nghĩ đến vấn đề điều khiển giao thông. Ý định của
chúng tôi là tìm hiểu nhiều hơn về chính quyền mới qua một chuyến đi vòng thành phố, sau năm phút đã đẩy
chúng tôi vào một trận kẹt xe khủng khiếp. Dân chúng trên hàng ngàn chiếc xe gắn máy Honda và ô tô đang lưu
thông trên đường phố, hoặc có cùng mối quan tâm như chúng tôi, hoặc là từ nơi trú ẩn an toàn trở về nhà cùng
với túi xách và hành lý, hoặc là đến khai báo với nơi làm việc của họ theo lệnh của chính quyền. Bộ đội chính quy
Bắc Việt ra sức điều khiển giao thông, nhưng lại không hiểu biết Sài Gòn, và có sự giúp sức của thanh niên địa
phương có thiện cảm, nhưng lại không hiểu biết gì về điều khiển giao thông. Họ vung vẩy những khẩu súng gắn
băng đỏ của họ và bắn chỉ thiên khi họ hoàn toàn không thể khiến cho mọi người nghe theo.
Mặc dù giao thông hỗn loạn, khi mà không dấu hiệu giao thông nào còn hiệu lực và các con đường trước đây một
chiều nay lại chạy theo chiều ngược lại, chúng tôi thấy mọi người đều tỏ ra rất lịch sự và tự kiềm chế, như thể bản
tính dân chúng đã có gì đó thay đổi chỉ qua một đêm. Chúng tôi cũng đến được Dinh Độc lập, ở đó một doanh trại
khổng lồ của Bắc Việt đầy xe tăng và đại bác đã xuất hiện. Chúng tôi là những khán giả hơi đặc biệt, vì con số
người nước ngoài ở Sài Gòn lúc đó chỉ còn một vài ngàn. Không ai nói Người Mỹ nữa (ngụ ý người Bắc Mỹ), mà
phần lớn tin rằng chúng tôi là người Pháp, mà lúc đó hình ảnh đã khá hơn. Chỉ có một lần chúng tôi bị một người
lính Bắc Việt xét hỏi. Đó là trước nhà của Ariel, mà chúng tôi phải đến đón.
Chúng tôi đã nhìn quanh quá chăm chú. Những vết đạn bắn vào nhà ông ta và cả một người chết từ hôm qua vẫn
còn nằm bên lề đường mà không ai mang đi. Đó là một kẻ hôi của, đã bị bộ đội cách mạng bắn chết ngay tại chỗ.
Khi tôi thông báo quốc tịch Đức của mình, người lính đó – đúng là thuộc một nhóm trông khá dữ tợn – liền dịu lại.
Chúng tôi không có thời gian để nghe các sinh viên diễu hành đồng thanh hô khẩu hiệu và chỉ có thể vẫy tay chào
những người tham gia. Chúng tôi trở về quá trễ, bởi vì tôi đã ấn định một cuộc họp với những người phụ trách
của Trung tâm lúc mười giờ. Cuộc họp cho thấy các thành viên của Trung tâm, kể cả những người bảo thủ, đã
nhanh chóng tự điều chỉnh theo tình hình mới như thế nào. Chúng tôi quyết định trước hết tiếp tục tất cả các
chương trình như cũ, nhưng cũng mở rộng thêm dịch vụ y tế của chúng tôi để giảm bớt khó khăn trước mắt cho
người bị bệnh và bị thương. Đúng lúc đó, chiếc ô tô đầu tiên của Mặt Trận Giải Phóng tiến vào Trung tâm. Một
chiếc xe Chữ thập đỏ của ủy ban cách mạng phường của Phú Nhuận đến xin chúng tôi bông băng và thuốc men –
và tất nhiên là họ được cung cấp.
Sau đó vào cuối buổi chiều, Trung tâm cũng bị bộ đội chính quy Bắc Việt chiếm đóng. Đầu tiên, một ủy viên chính
trị đến và tham quan Trung tâm, sau đó thêm một đơn vị đến và hỏi liệu một vài binh lính có thể đồn trú trong
Trung tâm được không. Chúng tôi chấp nhận. Và chẳng mấy chốc, một cuộc nói chuyện sôi nổi đã diễn ra với nhân
viên và thiếu niên. Tất cả những điều này đã xảy ra khi tôi vắng mặt. Khi tôi cũng đến chào đơn vị, tôi gặp một chỉ
huy thân thiện và ngoại giao, đã khen chúng tôi nhiều hơn là chất vấn. Ông giải thích cho chúng tôi rằng bây giờ
họ muốn tìm hiểu vùng này và phát hiện những thành phần chống đối hệ thống mới.
Ý định vừa rồi khiến chúng tôi hơi chột dạ, giống như thông tin là đã có bốn kẻ thân cận của Tổng thống Thiệu bị
xử tử công khai trước cửa Dinh vào buổi sáng. Tuy nhiên, tôi đã yêu cầu tất cả nhân viên của chúng tôi giúp đỡ bộ
đội cách mạng với mọi khả năng tại Trung tâm và không để lộ nỗi lo sợ trong lòng họ về tất cả những gì còn có thể
sắp xảy ra. Xem ra đây không còn là vấn đề nữa. Đến tối, khi tôi gọi điện thoại cho Trung tâm thêm lần nữa thì rõ
ràng đã hình thành một bầu không khí dễ chịu, không ai còn lộ vẻ lo sợ nữa, mặc dù phần lớn những con đường
nhỏ trong khu vực quanh Trung tâm đều bị bộ đội chính quy và bộ đội của MTGP chiếm đóng. Đến tối thì mới rõ
lý do. Khách sạn và nhà chứa Milan phía đối diện đã trở thành ban chỉ huy quân sự địa phương cho khu phố của
chúng tôi. Chúng tôi hy vọng rằng với sự tiếp xúc gần như vậy, chúng tôi bớt phải lo sợ hơn so với khi còn chưa ai
biết mình.
Sau niềm vui ban đầu là nỗi lo cho tương lai
2/5/1975
Do bị cấm đưa tin toàn diện, tin duy nhất mà BBC có thể tường thuật từ Việt Nam là cuộc sống đã bình thường
hóa trở lại. Quả thật, hàng quán đã mở cửa nhiều hơn ngày hôm qua, trên đường phố giao thông nhiều hơn và với
Trung tâm chúng tôi thì công việc vẫn tiếp diễn ít nhiều như bình thường.
Nhưng ít nhất cũng thấy rõ là chế độ mới được hình thành bởi Mặt trận Dân tộc Giải phóng. Sài Gòn treo đầy cờ.
Mọi nhà đều treo cờ sao vàng trên nền đỏ-xanh, đúng theo lệnh của chính quyền. Ai cai trị thành phố và cai trị
như thế nào thì vẫn chưa rõ. Chính phủ Cách mạng Lâm thời dường như vẫn chưa có mặt trong thành phố. Bộ chỉ
huy quân sự trung tâm thì vẫn chưa ai biết. Còn những người mới ở cơ quan hành chánh địa phương thì ít người
biết. Chỉ đường phố là đầy xe cộ của chính quyền mới. Số đàn ông mặc quân phục thì rõ ràng là bộ đội chính quy
Bắc Việt. Số không mặc đồng phục là cảm tình viên người miền Nam của MTGP, thế nhưng người ta không biết
phải phân loại họ thế nào cho đúng. Với nhiều người, họ trông không khác gì Nhân Dân Tự Vệ (lực lượng tự vệ
dân sự trước đây), chỉ khác là nay họ mang huy hiệu của MTGP và một dải băng đỏ trên khẩu súng.
Hôm nay, chúng tôi có hai lần tiếp xúc với Mặt trận Dân tộc Giải phóng. Tôi muốn biết chính quyền địa phương ở
Phú Nhuận sẽ làm gì về mặt y tế, nhất là vì đã có một nhóm đến Trung tâm hai lần để xin vật dụng sơ cứu. Trong
ngôi nhà mục nát mà trước đây các cô gái thất thường của cơ quan hành chánh địa phương từng ngồi ở đó, nay
chúng tôi gặp một người đàn ông trẻ tuổi trong bộ quân phục, có vẻ đã lâu rồi không còn ngồi ở bàn giấy. Sau này
chúng tôi mới biết rằng đó là ông chủ tịch cơ quan hành chánh địa phương. Chúng tôi đã đề nghị giúp đỡ về y tế
và nhanh chóng thống nhất rằng có thể thành lập một phòng khám nhi tại Trung tâm Y tế Xã hội của terre des
hommes. Trong một cuộc trò chuyện sau đó, hóa ra đó là một người miền Nam biết rõ terre des hommes. Trong
thời gian cuộc tấn công Tết Mậu Thân, anh ta làm việc cho công tác cứu trợ người tị nạn của terre des hommes ở
Việt Nam, nhưng sau đó đã hoạt động bí mật. Chàng sinh viên Sài Gòn trước đây đã hoàn toàn trút bỏ thói quen
của một người dân thành phố. Một người đã quen với gian khổ, tuy vậy vẫn không mất đi sự nồng nhiệt thân
thiện.
Sau đó, chúng tôi lái xe đến cô nhi viện Lâm Tỳ Ni, nơi đã trở thành trụ sở của những người có trách nhiệm của
quận. Những người phụ trách này còn trẻ hơn nữa. Tất cả đều mang vũ khí, các chàng trai và cô gái trẻ nhảy lên
xe Jeep và lái qua những con đường chung quanh – với nhiệm vụ nào đó. Một người đàn ông trẻ tuổi với hình Hồ
Chí Minh trước ngực, nhưng có phong độ của một sinh viên tư sản trẻ, tự giới thiệu là bác sĩ – mặc dù có vẻ ngập
ngừng.
Lúc đó, số trẻ lớn của cô nhi viện, tất cả có gắn huy hiệu của MTGP, mang sữa bột và các thức ăn khác đang chạy
qua sân như là “lực lượng phụ tá của MTGP”. Nhiều trò diễn, nhiều vẻ mặt ra vẻ dữ tợn, mà rõ ràng là bà giám đốc
cũ của cô nhi viện – được cho là tham nhũng – chỉ miễn cưỡng chấp nhận. Thế nhưng bà không có sự lựa chọn,
nhất là khi viên thư ký của cô nhi viện, lâu nay là cán bộ của MTGP, nên từ lâu đã thấy rõ sự tham nhũng của bà
giám đốc từng được đào tạo ở Đức.
Ngày hôm ấy, chúng tôi qua đó biết được hai mặt của chính quyền MTGP địa phương. Hẳn đó không thể là những
người quản trị cuối cùng của đất nước này. Sự hỗn loạn ở Sài Gòn trước sau vẫn không thể tả xiết: trên phố, ngoài
chợ, v.v. Không ai thực sự biết mình đang đứng ở đâu và chính sách tương lai sẽ là gì. Những kẻ phản động vẫn có
thể công khai nói ra những gì họ nghĩ về tất cả những điều còn sắp đến. Trong khi đó, ngay cả lệnh giới nghiêm
cũng được bãi bỏ.
Sau niềm vui đầu tiên về nền hòa bình được giành lại, nay nỗi lo sợ về tương lai đã lẫn vào bầu không khí. Nhiều
tin đồn lan truyền trong thành phố. Những vụ xử tử hình nghe nói là đã diễn ra trước dinh tổng thống vẫn chưa
được xác nhận. Nhưng đã có những cuộc họp các tổ dân phố, ở đó việc truyền bá chính trị được cho là đã diễn ra
và dân chúng được khuyên thức dậy lúc 5 giờ sáng, tập thể dục sớm và tham gia các hoạt động khu phố, ví dụ như
tổ chức thu gom rác.
Theo biện pháp mới, có tác động tiêu cực đến Trung tâm, các bác sĩ nay phải làm việc cả ngày tại nơi công tác của
họ và phải từ bỏ tính cẩu thả của hệ thống cũ. Do vậy, chúng tôi mất bác sĩ Chinh, người phụ trách bộ phận y tế
của “Chương trình Gia đình nghèo” và trước đây chỉ làm việc nửa ngày.
Kể từ ngày mai, sinh viên được yêu cầu phải trình diện tại trường của họ để nhận phân công lao động, trong số đó
có người làm việc ở chỗ chúng tôi và chỉ ghi danh về mặt hình thức ở trường đại học. Hậu quả là việc giúp đỡ cho
người tị nạn chịu thiệt vì chủ yếu do ba người trong số sinh viên này tổ chức. Chương trình giúp đỡ y tế xã hội
cho trẻ khuyết tật cũng mất người đứng đầu là ông Tùng, vì cũng còn là sinh viên.
Tại cơ quan hành chánh mới của Phú Nhuận
3/5/1975
Ở Việt Nam người ta bắt đầu thấy rõ là một tính cách mới đang tác động đến cuộc sống. Điều này đã trở nên rõ
ràng ở cơ quan hành chánh của Phú Nhuận. Trước đây, tôi rất hiếm khi có việc gì để đến nơi này, như điều chỉnh
tờ khai gia đình, thị thực chữ ký, v.v. Tôi chỉ miễn cưỡng bước qua ngưỡng cửa, vì cơ sở hành chánh này đối với
tôi đã trở thành nguyên mẫu của thói quan liêu ở Việt Nam. Luôn có một dòng người chen chúc nhau trước các
quầy và rồi bị các công chức chỉ sang chỗ khác với vẻ chán ngán. Các cô thư ký đánh máy trẻ tuổi trong chiếc áo
dài xinh đẹp hành xử ác ý và không ít lần nhũng nhiễu người dân, mà người dân thì không biết gì nhiều về tất cả
những sắc lệnh của chính quyền. Rồi phải có chữ ký của ông phó quận trưởng. Ông này trông có vẻ như đã trở
nên khá giả nhờ công việc của mình. Và tôi vẫn còn nhớ với sự bực mình xen lẫn buồn cười rằng sau đó bạn phải
đến một bộ phận riêng biệt để còn đóng dấu vào các tài liệu, mà dù gì cũng đã được ký rồi. Là người nước ngoài,
tôi bình thản phục tùng số phận của mình, mà khác với người dân Việt Nam, tự tôi đã lựa chọn.
Hôm nay tôi lại đến cơ quan hành chánh quận về việc phòng khám mà Trung tâm Y tế Xã hội đã quyết định thành
lập sau ngày giải phóng miền Nam Việt Nam. Bây giờ không còn thấy những công chức vô cảm đó nữa, mà là
những người trẻ có mang súng, nhưng cũng có một phụ nữ trông lớn tuổi hơn mặc quần áo đen, nước da rám
nắng, tóc tết thành một bím ngắn. Lần này có cả trà cho chúng tôi, có lẽ là những vị khách hơi khác thường. Chúng
tôi phải chờ, vì người mà chúng tôi muốn gặp không có ở đó. Nhưng một lúc sau chúng tôi được gọi vào tòa nhà
chính. Nó cho ta ấn tượng đó là một kho quân nhu: đạn dược, vũ khí và quân phục đặt ở những góc khác nhau.
Trong một phòng khác, các chiến sĩ giải phóng đang ăn cơm. Chúng tôi bước vào phòng của người sếp mà tôi đã
gặp trước đây. Bên cạnh cái bàn làm việc bây giờ có đặt một cái giường lớn có mùng, vì người ta phải trực cả ngày
lẫn đêm. Gian phòng sặc mùi thuốc lá, như thể đã có hội họp đến nửa đêm. Người ta xin lỗi vì không đủ sự trọng
thị với khách trong những ngày này, dù vậy chúng tôi lại được mời trà thêm lần nữa.
Sau đó, hai người đàn ông bước vào, được giới thiệu với chúng tôi là cán bộ cấp cao của cách mạng. Lần đầu tiên,
đây là những người đàn ông đã đứng tuổi. Người lên tiếng mặc một bộ quân phục màu xanh lá, cũng vẫn không có
quân hàm. Khuôn mặt sắc nét, rất hốc hác của ông khiến ta liên tưởng rằng con người đó đã đạt được mục tiêu
của một cuộc đấu tranh và một cuộc đời đầy gian truân. Ariel thông dịch từ tiếng Việt. Cuộc nói chuyện bắt đầu
với nghi thức truyền thống hỏi thăm về sức khỏe của tôi và gia đình tôi. Tôi trả lời rằng gia đình tôi và tất cả các
thành viên của Trung tâm đều ổn, đã sống sót sau những trận chiến trong vài ngày qua và giờ rất vui vì hòa bình
đã trở lại.
Cuộc nói chuyện của chúng tôi phần lớn là trao đổi những lời giải thích. Toàn bộ những chuỗi ý tưởng được trình
bày, theo đúng cách Việt Nam. Người đối thoại với chúng tôi bắt đầu mô tả lại bằng những lời lẽ dài dòng cuộc
đấu tranh hào hùng giành độc lập của dân tộc Việt Nam. Bây giờ thì mục tiêu đã đạt. Tôi trả lời rằng ý định của tôi
là luôn tránh việc mang chương trình của terre des hommes ghép vào từ bên ngoài, mà luôn hướng tới việc xây
dựng kế hoạch cùng với các đồng sự Việt Nam để thực hiện những gì có lợi nhất cho trẻ em Việt Nam. Câu trả lời
này, có cố gắng gạt bỏ cách tiếp cận đôi khi có tính chất thực dân mới ở terre des hommes, dường như đã gây
nhiều ấn tượng.
Người nói chuyện với tôi bắt đầu gọi tôi là “anh bạn” (nghĩa là anh hay bạn). Ông không quan tâm nhiều lắm đến
chi tiết về phòng khám. Ông thừa nhận ông là quân nhân và không thể nói nhiều về chi tiết với chúng tôi. Dù vậy
ông vẫn cố gắng đưa ra lời khuyên và hứa sẽ thông báo việc khai trương phòng khám ở Phú Nhuận. Người đồng
chí còn lại ở Mặt trận Giải phóng giữ im lặng đến phút cuối. Ông chỉ lắng nghe, quan sát và thỉnh thoảng gật đầu
tán thành. Chỉ lúc cuối, ông mới lên tiếng ngắn gọn. Ông chúc mừng tôi đã ở lại đây với tư cách là người Đức,
nhưng bày tỏ sự tiếc nuối vì đại sứ quán Tây Đức cũng bị cướp trong vụ hôi của. Lúc đó, người ta đã ném một quả
lựu đạn vào đại sứ quán và nhiều người đã thiệt mạng. Đó là lần đầu tiên tôi nghe nói về sự cố này.
Sau cuộc trò chuyện, chúng tôi thấy rõ rằng chúng tôi có thể tiếp tục công việc trước đây của mình thêm một thời
gian, nhưng sẽ sớm có sự kiểm soát chặt chẽ hơn của nhà nước. Chúng tôi cần suy nghĩ về những gì cần thiết cho
xã hội Việt Nam. Trong trường hợp có những kế hoạch mâu thuẫn với chính phủ cách mạng, thì không bắt buộc
phải thay đổi, mà những người đối thoại với chúng tôi chỉ cố gắng trao đổi về việc đó. Chúng tôi được khuyến cáo
không nên đi ra khỏi thành phố ngay lúc này, vì hệ thống thông tin nhà nước chưa hoạt động. Ví dụ, có thể xảy ra
trường hợp một giấy thông hành được cấp ở Sài Gòn thì bị nghi ngờ là giả mạo ở Đà Lạt.
Ở những khía cạnh khác, Việt Nam cũng thể hiện một hình ảnh mới. Cái văn hóa thành thị tinh tế không thể nhận
ra được nữa qua đài phát thanh Việt Nam. Thay vào đó là các phóng sự và lời kêu gọi cách mạng cũng như các
bản hành khúc Việt Nam và nhạc cách mạng được phát với âm lượng lớn. Các chương trình ca nhạc trước đây
tràn ngập những ca khúc tình cảm. Bây giờ là những bài hát tự hào và giản dị của một lớp nông dân đã chinh phục
các thành phố.
Gặp các nhà báo nước ngoài ở Continental
4/5/1975
Lần đầu tiên sau giải phóng, hôm nay tôi cùng với Siriporn vào trung tâm Sài Gòn, cũng với ý định cụ thể là biết
thêm tin tức từ các nhà báo nước ngoài, mà hầu hết sống tại khách sạn Continental. Tuy nhiên, thông tin chúng
tôi nhận được từ họ rất ít ỏi. Các nhà báo bảo thủ hơn có vẻ đang nghỉ ngơi và ăn không ngồi rồi, số cấp tiến hơn
lại thể hiện một thái độ cực đoan có phần gây bối rối.
Chúng tôi đến thăm Dietrich Mummenday, phóng viên châu Á của báo 'Welt' và đã ở Sài Gòn được gần năm tuần.
Ông đang ngồi ở bàn ăn sáng lúc 10:30, hoàn toàn trái ngược với khuyến cáo dậy sớm mà chính phủ cách mạng
lâm thời đã đưa ra cho nhân dân Việt Nam. Vì dường như là phóng viên duy nhất của một nhật báo tiếng Đức ở
Sài Gòn, nên những ngày cuối cùng trước giải phóng, ông đã làm việc vất vã như một con ngựa. Câu hỏi giày vò
ông nhiều nhất là liệu bài tường thuật cuối cùng của ông về cuộc giải phóng thành phố có chuyển đi được không –
đó là trước khi tin tức bị cấm hoàn toàn. Từ khi những chiếc máy điện báo dừng hoạt động, ông trở nên lười
biếng. Ông nghĩ là cần nghỉ ngơi. Chúng tôi nói về những việc đã qua, về kinh nghiệm, những chi tiết của những
ngày vừa qua. Ngoài ra thì Mummenday cười nhạo hoạt động nhộn nhịp của đám phóng viên trẻ, đi Long Thành
chụp ảnh chẳng hạn. Đối với Mummenday, mọi việc đã kết thúc.
Ngồi đối diện là một nhiếp ảnh gia của báo “Spiegel”. Ông tự mãn nhìn vào những bản in tiếp xúc các bức ảnh của
mình, mà ông tự hào báo rằng đã thành công mà không cần đến đồng hồ đo ánh sáng. Ông có cuộn băng ghi âm
bài phát biểu tạm thời từ Dinh Độc Lập vào ngày Giải phóng. Ông cảm thấy mình như một nhà cách mạng, nhưng
rõ ràng không nhận ra rằng giữa cuộc sống của ông và cuộc sống của những người cách mạng có nhiều sự khác
biệt hơn là giữa những đối thủ giai cấp ở Việt Nam. Ông mặc một chiếc áo sơ mi polo có hình lá phong của quốc
kỳ Canada và có gắn huy hiệu Hồ Chí Minh. Ông đối xử với những người phục vụ như những con lừa ngu ngốc,
một biến thể trẻ của Đức về cách cư xử của thực dân với người địa phương. Tất nhiên là ông ta kiêu ngạo, bởi vì
ông biết lịch sử thế giới đang diễn biến như thế nào và ông cảm thấy rằng ở bên tờ “Spiegel” thì tốt hơn so với
bên tờ “Welt”.
Sau đó, Tiziano Terzani cũng ghé qua, phóng viên Đông Nam Á của tờ “Spiegel”, người đã nhận được ánh hào
quang không những vì mới đây đã bị chính quyền cũ của Thiệu trục xuất khỏi đất nước vì những bài báo cực
đoan, mà còn vì “vẻ đẹp lão Playboy” của mình. Tôi biết ông ấy trước đây, trong một lần đến thăm Trung tâm, và
lúc đó đã rất nể phục cách hỏi của ông. Ông đang trong quá trình tổ chức một câu lạc bộ báo chí quốc tế có sự
công nhận của chính quyền cách mạng.
Đối với tôi, một chính phủ mới phải sớm được thành lập để đưa ra một chính sách rõ ràng. Hệ thống cũ đã xuất
hiện trở lại khá nhanh: mại dâm, ăn xin, trẻ bụi đời và trộm cắp đang gia tăng, đặc biệt là ở khu vực gần khách sạn
Continental.
Ít ra thì lãnh đạo của “Ủy ban Quân quản” và các thành viên cũng đã được công bố hôm nay, trong số đó có bộ
trưởng bộ kinh tế của Chính phủ Cách mạng Lâm thời. Hy vọng rằng định hướng kinh tế xã hội sẽ sớm trở nên rõ
ràng hơn.
Hôm nay chúng tôi đã tập hợp mọi thứ mà nhân viên Hiếu của chúng tôi có thể mang theo khi trở lại Đà Nẵng vào
ngày mai: thuốc men, sữa và tiền, tất cả với số lượng ít. Nhưng ít nhất, xe khách đã hoạt động trở lại. Mười hai
tiếng đồng hồ để tới Đà Nẵng, như trước đó, giá chính thức vẫn còn hơi cao: 13.000 đồng, khoảng 2,5$. Nhưng với
giá xăng dầu tăng vọt, điều đó không có gì lạ. Chúng tôi hy vọng sớm được tin của anh ấy.
Truyền hình Việt Nam tiếp tục phát sóng các bộ phim về chiến tranh và giải phóng với nhiều cảnh bắn phá và chết
chóc, về sự tàn phá của người Mỹ và tranh biếm họa Nixon, ở đó nước mắt của Tổng thống hóa thành máy bay
ném bom B52. Ấn tượng về quân phiệt đối với tôi có hơi quá. "Đài phát thanh Giải phóng" cũng đã phát sóng bằng
tiếng Anh và tiếng Pháp kể từ tối nay. Ở đây phong cách có khác vì miền Nam Việt Nam tự giới thiệu với nước
ngoài. Ngoài tin tức còn có ca khúc cách mạng và âm nhạc dân tộc truyền thống. Tiếc là các kỹ thuật viên của đài
Sài Gòn vẫn chưa làm chủ được thiết bị.
Sài Gòn nhìn không thấy có chính phủ
6/5/1975
Ở Bộ Y tế, thiên hạ bị thất nghiệp. Công chức phải có mặt đúng giờ tại văn phòng của họ. Nhưng vì vẫn chưa có bộ
trưởng và các hướng dẫn về chính sách y tế còn thiếu, nên họ ngồi ở bàn làm việc trống trơn hoặc đứng đây đó ở
hành lang và tán gẫu. Mong muốn của chúng tôi là tìm hiểu thêm về tương lai của terre des hommes vẫn chưa
hoàn thành. Bà Bộ trưởng Y tế phải vài tuần nữa mới có mặt ở đây để nói chuyện.
Hơi thất vọng là một cuộc cách mạng đã được thực hiện nhưng vẫn chưa có gì cụ thể xảy ra. Mọi thứ diễn ra như
thể không có một quyền lực trung ương. Cuộc sống cũ bằng cách nào đó vẫn tiếp diễn trong những điều kiện khó
khăn. Chợ đen trong con hẻm nhỏ trước Trung tâm của chúng tôi đang nở rộ mạnh mẽ đến nỗi xe chúng tôi khó
khăn lắm mới chạy qua được sáng nay. Giá xăng tăng cao vì không có nguồn bổ sung; bánh mì và các thực phẩm
khác cũng vậy. Cướp bóc vẫn còn. Nếu người của Mặt trận Giải phóng bắt được quả tang ai đó thì sẽ đưa ra tòa án
binh. Maria thuật lại rằng một đứa con trai 15 tuổi đã bị bắn chết ngay tại chỗ theo cách này và rồi bị treo lên một
cột điện để răn đe. Khi người mẹ muốn tháo xác con mình xuống và mang đi chôn thì lực lượng cách mạng không
cho phép. Cái xác phải bị treo ở đó vài ngày.
Tôi nghi ngờ không biết Mặt trận Giải phóng có thực sự được một bộ phận đáng kể dân chúng Sài Gòn ủng hộ hay
không. Theo như tôi biết, không có ai trong Trung tâm chúng tôi đã bí mật trở thành thành viên. Ngay cả với
Tường ở Đà Nẵng tình hình cũng không được tốt cho lắm. Ông luôn mơ ước rằng giải phóng sẽ sớm đến, vì hầu
như tất cả bạn bè của ông đều ở bên MTGP hoặc trong các nhà tù của chế độ Thiệu. Sự chuyển tiếp giữa hệ thống
cũ và mới dường như hoạt động theo cách mà nó đang hoạt động chỉ vì chính quyền Thiệu đã truyền bá những
câu chuyện kinh dị khó tin về Việt Cộng đến nỗi người dân sẽ chuẩn bị cho điều tồi tệ nhất nếu các mệnh lệnh
không được thực hiện. Nhưng MTGP cho đến nay đã kiềm chế về mọi mặt, ngoại trừ vụ bắn chết những kẻ cướp
bóc đang bỏ chạy. Như vậy, những câu chuyện mà bộ máy tuyên truyền của chế độ bị lật đổ đã lan truyền trước
đây liên tục bị chứng minh là dối trá.
Chúng tôi đã đón chào hệ thống mới với kỳ vọng cao và nhiều hy vọng, ngay cả trước nguy cơ Sài Gòn có thể bị
ném bom. Nếu những hy vọng và mong đợi này không được thực hiện, nó như một nhát dao đâm vào tim và một
sự xác nhận đáng tiếc cho những gì mà bọn phản động vẫn rêu rao.
Bây giờ có tin đồn rằng chúng tôi không còn được hoan nghênh ở đây và phải đóng cửa. Người ta cho rằng một
bệnh viện quân đội đã được thành lập tại Làng trẻ SOS ở Đà Lạt. Viên giám đốc mới người miền Bắc của Bệnh
viện dân sự Đà Lạt rõ ràng là đã hỏi liệu cơ sở dành cho trẻ bại liệt có thể sử dụng cho những mục đích chung của
bệnh viện hay không. Ni sư mà chúng tôi biết và đánh giá cao và trước đây đã từng làm việc với Giáo sư Erich
Wulff ở Huế, bây giờ muốn trở lại một hòn đảo để thiền định. Bà rất nghi ngờ liệu Trung tâm Đào tạo Nhân viên
Xã hội của bà vẫn còn được chấp nhận không. Trước đây bà thuộc giới Phật giáo đối lập chống lại chính phủ
Thiệu.
Cuối cùng tôi muốn biết liệu mọi điều đó có chính xác không. Về tương lai của terre des hommes, tôi muốn đến
thăm Ủy ban Quân quản (UBQQ) và hỏi liệu sự hiện diện của terre des hommes có được hoan nghênh và mong
muốn không. Tuy thế, tôi vẫn hy vọng như vậy. Bởi vì terre des hommes đã luôn cố gắng trung lập về chính trị ở
Việt Nam và không hợp tác quá chặt chẽ với các tổ chức nhân đạo đế quốc. Tất cả những cố gắng này có đáng
không? Tôi sẽ từ bỏ mái lều của mình ở Việt Nam càng sớm càng tốt, nếu như trong những lúc này, việc đối xử với
tổ chức chúng tôi không hơn gì sự dung thứ. Tôi không muốn sống ở một đất nước mà sự hiện diện của tôi bị xem
như một cái gai trong mắt mọi người.
Ủy ban Quân quản ra mắt
7/5/1975
Hôm nay Ủy ban Quân quản của Thành phố Hồ Chí Minh đã ra mắt công chúng. Vẫn như trước đây, một chính
quyền quân sự thay vì một chính phủ dân sự, mà không ai biết nó ở đâu.
Tất cả các hiệp hội công cộng, trường học, trường đại học và cơ quan chính quyền được kêu gọi tham gia cuộc
biểu tình lúc tám giờ sáng. Có hàng chục ngàn người tập hợp trước Dinh Độc lập, nơi đặt cơ quan hành chính
quân sự. Tối hôm đó tôi đã xem buổi mít-tinh trên tivi: hàng nghìn băng rôn và hình ảnh anh hùng dân tộc Hồ Chí
Minh. Người đứng đầu UBQQ đã có bài phát biểu kéo dài nửa giờ. Đó là Trung tướng Trần Văn Trà, tổng chỉ huy
quân sự cuộc tấn công Tết Mậu Thân, tình cờ là một người miền Nam, cũng trong bộ quân phục màu xanh lá đặc
trưng với chiếc nón cối màu xanh lá. Trên đường phố rất khó phân biệt một người lính thuộc quân chính quy Bắc
Việt hay Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Trên màn hình tivi, nơi mà hình ảnh hẳn đã được kiểm
duyệt, cuộc biểu tình có vẻ hơi mệt mỏi. Tướng Trà không phải là một nhân vật có sức lôi cuốn. Ông đọc bài diễn
văn của ông thẳng một mạch. Dân chúng thường chỉ vỗ tay khi những thành phần quân đội khác trên khán đài bắt
đầu vỗ tay. Người ta cũng nói rằng việc tham gia ít nhiều có tính chất gượng ép đối với một số hiệp hội. Tôi không
thể xác nhận điều này. Dù gì thì số sinh viên của chúng tôi đã không tham gia mà làm việc ở Trung tâm.
Sự bi quan về chế độ mới mỗi ngày một rõ hơn. Trong số thành viên thiên tả của Trung tâm cũng lộ ra sự bất bình
về tin tức chính xác là một đứa con trai 12 tuổi đã bị bắn chết khi đang chạy trốn, vì đã trộm 250 đồng, bằng một
vài xu Đức.
Một nhà báo tại KS. Continental, ông Köster làm việc cho Đài phát thanh Tây Đức, cũng đã chứng kiến một vụ
hành quyết tương tự. Hai người đàn ông đã giật túi của một phụ nữ. Một phụ nữ khác của MTGP đã nhìn thấy và
gọi họ đứng lại. Khi hai người đó phớt lờ lời của cô, cô đã rút súng lục và bắn hạ họ tại chỗ.
Nếu chủ nghĩa xã hội muốn thúc đẩy tính nhân văn, là điều mà tôi thật sự tin tưởng, thì phải từ bỏ những biện
pháp như vậy. Hình thức xử bắn theo quân luật này có thể được lòng dân chúng, nhưng nó chìm sâu vào thời
Trung cổ và chỉ có thể được xem như là một phản xạ mới của một xã hội Việt Nam đang trở thành tàn bạo. Và
đáng tiếc nhất là nó không phục vụ chút nào cho việc xây dựng một xã hội nhân đạo hơn.
Những câu chuyện như vậy nuôi dưỡng thêm sự hoài nghi. Các nhà báo vẫn chưa có những hoài nghi này. Họ
sống trong những khách sạn lớn của thành phố và hưởng sự tự do đi bất cứ đâu. Họ chỉ nhận được thông tin của
họ từ UBQQ. Họ không thấy những khu phố nhỏ, nơi người ta tập những bài ca để củng cố “tinh thần cách mạng”,
họ không thấy sự miễn cưỡng của sinh viên khi dọn dẹp đường phố, họ không nhận thấy những nỗi sợ hãi thầm
kín nhen nhóm nơi người Việt.
Làng trẻ SOS đã nhận được lời chấp thuận cho trẻ được phép trở về Đà Lạt bằng xe tải quân đội. Margrit đến gặp
ông Kutin, vì bà nhận được tin rằng Làng trẻ ở Đà Lạt đã được cải tạo thành một bệnh viện quân đội. Bà gặp một
ông Kutin mất hết tinh thần vì đã có những trải nghiệm rất tồi tệ ở Sài Gòn cùng ngày hôm đó: Đi cùng với một
chiến sĩ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, ông đã đến một văn phòng an ninh quân đội trên đường Võ Tánh. Ngay
cả nhà cách mạng đi cùng cũng hầu như không được phép vào, mặc dù anh ta đã chiến đấu trong 30 năm cho một
nước Việt Nam độc lập. Các nhân viên an ninh có lẽ đều là sĩ quan Bắc Việt. Giữa hai nhà cách mạng đã có một
cuộc tranh cãi nảy lửa ngay trước mắt ông Kutin. Ông ta bị đối xử không tốt. Ngoài những điều khác, người ta cho
ông biết là ông phải trình diện ở đây trong khoảng thời gian từ ngày 10 đến ngày 15 tháng 5 – như mọi người
nước ngoài. Có tin đồn rằng tất cả người nước ngoài đều phải rời khỏi đất nước. Việc các đại sứ quán phải thay
đổi nhân sự của họ nếu muốn quay lại đã được thông báo trên đài. Rút cuộc, Kutin đã được cho đi mà không nói
một lời và không một câu chào.
Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy một cuộc xung đột nghiêm trọng có thể phát sinh giữa quân đội miền
Bắc và MTGP của miền Nam. Điều đó cũng giải thích tại sao không những không có một chính sách rõ ràng của
chính phủ được công bố mà cả chính phủ dân sự cũng không xuất hiện. Ý tưởng của cả hai nhóm hẳn là rất khác
nhau.
Có một số dấu hiệu cho thấy đất nước nên được thống nhất càng sớm càng tốt dưới chế độ của những người theo
chủ nghĩa thuần túy ở Bắc Việt Nam. Một lựa chọn khác mà các nhà báo nói đến là một Nam Việt Nam trung lập,
không liên kết, mà đứng đầu về chính trị là những người theo chủ nghĩa xã hội và dân tộc chủ nghĩa.
Hiện tại rất khó để đánh giá liệu các cuộc đụng độ giữa các bên có thể dẫn đến giao tranh trực tiếp hay không.
Ông Kutin đã được cho biết là ông phải dọn một số ngôi nhà trong Làng trẻ Sài Gòn của mình vì một tuyến phòng
thủ với các boongke, v.v. phải được xây dựng ở đây. Trong bài phát biểu hôm nay, Tướng Trà kêu gọi người dân
cảnh giác để ngăn chặn một cuộc tấn công quân sự của bọn phản động. Tôi không muốn thấy một cuộc nội chiến
như vậy giữa hai nhóm xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
Thư gửi chính quyền cách mạng
10/5/1975
Chế độ mới thể hiện ở hai mặt: trong mọi cơ quan đều có thành viên quân đội thuộc UBQQ. Họ rất thân thiện và
cảm thấy không thoải mái trong số bàn ghế bọc da của chính quyền cũ. Cho tới nay, công việc của họ là chiến đấu
– trong bùn lầy và trong rừng rậm. Họ vẫn mặc cùng bộ quân phục đó, đi dép lốp cao su. Công việc của họ không
phải là hành chính trong văn phòng. Nhưng bạn được tiếp đón nồng nhiệt, ngay cả khi các câu trả lời của họ
không mang nhiều thông tin lắm. Dường như họ cũng không biết chính xác phải tiến hành như thế nào. Đối với
mọi thứ, trước tiên họ cần một lá thư của UBQQ.
Bây giờ chúng tôi đã viết một bức thư như vậy để có thể tiếp tục công việc của terre des hommes. Một chiến sĩ
cách mạng ngồi trước rào sắt và đưa ra hướng dẫn cho số dân thường đến đây với các vấn đề của họ và hy vọng
được giải quyết ở đây. Đó cũng là nơi chúng tôi trao bức thư của mình. Chúng tôi không biết khi nào có câu trả lời.
Nhưng chúng tôi hy vọng sẽ là câu trả lời tích cực.
Chế độ mới cũng khiến nhiều người lo sợ về tương lai. Hôm qua, Margrit đã gặp nguyên tổng thư ký Bộ Y tế cùng
với một số nhà cách mạng. Ông không dám nhận mình là bạn của bà trước mặt bọn họ. Điều này cũng không thể
thoát được sự nhận biết của các nhà cách mạng. Vị tổng thư ký trước đây đã xin lỗi vì lối ứng xử này. Phải hiểu là
trong lúc này, tình bạn trước đây không thể được thể hiện ra.
Một trường hợp khác: trong một cuộc họp của “Chương trình gia đình nghèo” của terre des hommes, tôi đã đề
nghị các nhân viên xã hội tham gia các buổi họp chính trị ở khu phố họ và phát biểu ý kiến để ủng hộ sự phát
triển tốt đẹp của cách mạng. Một cô nhân viên trả lời rằng ở khu phố của cô, người dân đã bị ghi tên khi chỉ yêu
cầu cán bộ của MTGP đến gần micrô hơn hay bước ra chỗ sáng.
Cũng người nữ nhân viên xã hội đó đã tổ chức một nhà trẻ nhỏ và một phòng khám, thì ở quận cho phép cô tiếp
tục công việc của mình, nhưng ở khóm, nhà sư trụ trì, được cho là đã hoạt động cách mạng 13 năm nay, thì lại
cấm cô tiếp tục công việc đó. Nếu như cô muốn tiếp tục công việc thì phải có giấy của UBQQ. Và cô sẽ không bao
giờ nhận được giấy đó. Khi thảo luận, một nhân viên xã hội khác góp ý là mọi người nên dè dặt và thận trọng
trong những cuộc họp đó. Loạt dấu hiệu có thể dài thêm, cho thấy một hệ thống kiểu Stalin có thể đang bắt đầu.
Xung đột giữa các chính trị gia cách mạng Bắc và Nam Việt Nam dường như đang nổi lên rõ ràng hơn vào lúc này,
đó có lẽ là lý do của tất cả những sự lưỡng lự và mâu thuẫn. Bạn không bao giờ nghe thấy điều gì trực tiếp từ
CPCMLT, nói gì đến việc họ xuất hiện ở Sài Gòn. Các tuyên bố của CPCMLT – chẳng hạn về việc sử dụng không
phận miền Nam Việt Nam – do Ủy ban Quân quản Sài Gòn/Gia Định phổ biến. Cách đây vài ngày, Bộ trưởng Bộ
Ngoại giao Bình đã ra tuyên bố rằng việc thống nhất không thể đạt được nhanh chóng vì những khác biệt về văn
hóa và kinh tế. Tuy nhiên, hôm nay, Đài Tiếng nói Việt Nam (Hà Nội) đưa tin lá cờ của MTGP và Bắc Việt Nam sẽ
tung bay trên tất cả các tòa nhà công cộng trong lễ kỷ niệm chiến thắng vào tuần tới.
Đài phát thanh Hà Nội đưa tin về di chúc của Hồ Chí Minh được Liên Xô ủng hộ: đó là mong muốn của ông thống
nhất Việt Nam ngay lập tức. Ngược lại, Trung Quốc đã đưa ra một tuyên bố với Liên Hợp Quốc rằng CPCMLT là
đại diện hợp pháp duy nhất của Nam Việt Nam.
Các nhà cách mạng và những người có cảm tình với họ giả vờ rằng không có xung đột giữa Liên Xô và Trung
Quốc. Họ giải thích theo cách tích cực việc thiếu một đường lối chính phủ rõ ràng: Người dân trước tiên phải tự tổ
chức. Việc chính trị hóa các khu phố phải được thực hiện bởi các cán bộ, rồi họ lần lượt thu thập dữ liệu về tương
lai chính trị của người dân trong quá trình làm việc của họ và thúc đẩy người dân hợp tác. Như người ta nói với
chúng tôi, những người có thể thực hiện đường lối của nhiệm vụ cách mạng thì không cần phải sợ việc tiếp tục
công việc của họ. Đối với chúng tôi thì điều đó có nghĩa cụ thể là: Tự mình tìm ra ý muốn và nhu cầu của dân
chúng nằm ở đâu và lấy đó mà định hướng công việc của mình. Tiếp tục sự xa rời, tiếp tục lối đế quốc chủ nghĩa
và tiếp tục chệch hướng khỏi chính sách của chính phủ sẽ tự động làm mất đi cơ sở để tiếp tục công việc của
mình.
Đây có phải là chính sách xã hội chủ nghĩa nhất quán hay không, đặc biệt là bởi vì tất cả các câu hỏi về đường lối
chính trị chung phải được giải quyết trước tiên? Đối với tôi, điều này có vẻ chỉ là một lý do được những người có
cảm tình đưa ra, những người không thể thừa nhận rằng bản thân họ đã thất vọng bởi cuộc cách mạng rơi vào bất
động sau khi giải phóng. Trong đầu các cán bộ chính trị của Mặt trận Dân tộc Giải phóng hẳn phải có sẵn những
kế hoạch cần được truyền đạt và đưa ra để thảo luận phản biện.
Dù sao thì chúng tôi cũng bắt đầu tự tìm kiếm đâu là các lợi ích của dân chúng. Cuộc thảo luận về chương trình cô
nhi viện hôm nay đã đi đến quyết định là tích cực tham gia vào việc giải tán các trại trẻ mồ côi. Một nhóm công tác
đặc biệt đã được thành lập nhằm mục đích này. Nhiệm vụ là phát hiện số trẻ bị bỏ rơi vì các lý do xã hội, cha mẹ
vẫn còn và gia đình sẵn sàng đón nhận các em về. Nếu có khó khăn về tài chính thì terre des hommes có thể giúp
đỡ.
Kể từ hôm nay, người nước ngoài được yêu cầu trình diện ở Bộ Ngoại giao trong vòng hai tuần. Phần lớn tài liệu
hồ sơ ở đó đã bị cướp bóc hay đánh mất trước khi MTGP có thể chiếm đóng cơ sở đó. Người nước ngoài cũng
được yêu cầu không sử dụng máy thu và phát thanh. Thế nghĩa là người ta không được nghe radio nữa chăng?
Việc đi ra khỏi Thành phố Hồ Chí Minh lúc này chỉ có thể thực hiện được với giấy phép của UBQQ. Ngày thứ hai
tới, chúng tôi sẽ làm rõ các vấn đề cá nhân của mình tại Bộ Ngoại giao.
Chính sách thông tin rất là đáng tiếc. Tờ báo tuyên truyền Sài Gòn Giải Phóng không thể thỏa mãn nhu cầu thông
tin của dân chúng. Radio cũng chỉ cung cấp thông tin rất hạn chế. Như chính phủ Thiệu trước đây đã ra lệnh, nay
người ta cũng lại cấm nghe các đài phát thanh thù địch. Trong đó có cả BBC, đã bị chính quyền Thiệu cáo buộc là
thân cộng sản và phiến diện.
Suy đồi, thiếu sự lãnh đạo và tuyên truyền
11/5/1975
Hôm nay, lần đầu tiên tôi đánh bạo đi dọc theo con đường chính của Sài Gòn từ khách sạn Continental tới chợ Sài
Gòn, mà những nhà báo gan góc hơn đã đi qua từ lâu. Mọi thứ đều trở lại như trước kia. Các quầy hàng lề đường
còn trải rộng ra hơn nữa vì không còn lệnh cấm của cảnh sát. Ngoài các phế phẩm của nền văn hóa Mỹ, nhưng
cũng kích thích bộ đội Bắc Việt mua sắm, chế độ mới đã đưa thêm biểu tượng MTGP và cờ Bắc Việt vào số hàng
bày bán.
Cờ Bắc Việt bắt đầu được bày bán từ ngày hôm qua, từ khi có thông báo lễ chào mừng giải phóng miền Nam ở Sài
Gòn sẽ kéo dài ba ngày từ thứ năm sau. Cờ MTGP và cờ Bắc Việt, cũng như hình Hồ Chí Minh là bắt buộc. Tôi chỉ
có thể trả giá cho lá cờ tôi mua từ 700 đồng xuống còn 600 đồng. Sáu trái xoài mà tôi mua cho Mummenday có giá
1000 đồng, gần gấp đôi giá mà Siriporn vợ tôi cho biết.
Mummenday đi theo chúng tôi vì ông cảm thấy chán chường, như phần lớn các nhà báo. Với những người nhiệt
tình, sự hy vọng vào hệ thống mới đang phai nhạt dần. Thậm chí họ còn không biết là từ những bài viết của họ sẽ
có những gì đến được với các trung tâm báo chí của thế giới tư bản. Thế nên họ tìm vui thú bên các cô gái hoặc
với món ngon, mà với họ vẫn còn rẻ chán vì họ đổi tiền ở chợ đen. Lúc này thì bán kính di chuyển của họ bị giới
hạn trong phạm vi Sài Gòn/Gia Định, trừ khi họ xoay sở để nhận được một giấy phép đặc biệt. Quy định này cho
mọi người nước ngoài được yết thị ở Bộ Ngoại giao, mà nay gọi là Ban Ngoại vụ thuộc Ủy ban Quân quản Sài Gòn.
Thành phố hiện nay còn trở nên suy đồi hơn nữa với một sự tự do mà dường như do một khoảng trống chính trị
hay nói cách khác, do sự thiếu vắng lãnh đạo gây ra. Nó ngày càng ảnh hưởng đến những người lính MTGP và cả
những người lính Bắc Việt nữa. Họ mua sắm bằng đồng tiền Hồ Chí Minh, loại tiền không được phép sử dụng
chính thức ở miền Nam. Không ai còn muốn đồng đô la nữa. Hôm nay, người ta hỏi chúng tôi có muốn đổi đô la
lấy tiền đồng không. Hơn nữa, người ta còn chào mời chúng tôi tiền đồng Hồ Chí Minh. Giá 1 đổi 1000 đồng Sài
Gòn.
Bộ đội Bắc Việt dường như bị choáng ngợp vì hàng hóa của miền Nam, trong đó có nhiều thứ tuồn ra từ những
nhà bị hôi của. Sự phi lý của tình hình hiện tại tự lộ ra quá rõ ràng ở đây. Người hôi của bị nhà cách mạng bắn
chết, nhưng nhà cách mạng lại mua những món hôi của. Nhà cách mạng đóng cửa hộp đêm, nhưng bản thân họ lại
tiếp xúc với gái mại dâm. Hồ Chí Minh hẳn phải xoay mình trong mồ nếu ông biết rằng chính những bộ đội của
ông đang giao du với cùng những người con gái mà trước đây vài tuần còn thường xuyên đi lại với quân nhân Mỹ.
Tùng đến gặp chúng tôi hôm nay, một trong những nhân viên xã hội giỏi nhất của chúng tôi, xuất thân từ một gia
đình thượng lưu. Cha của anh chết trong một vụ ám sát, có lẽ vì ông đại diện cho Nam Việt Nam tại Hội nghị Đông
Dương ở Genève năm 1954. Không ai biết bên nào đã giết ông ấy. Tùng đến trên chiếc xe đạp, khiêm tốn như mọi
khi, và thuật lại với vẻ nửa buồn cười việc công ty dược phẩm của ông anh rể bị tịch thu. Anh chưa từng bao giờ
kể về hoàn cảnh xã hội của mình, thế nên lần đầu tiên chúng tôi biết về công ty này. Cũng không ai trong chúng tôi
biết rằng nhiều người trong gia đình anh đã chạy sang Mỹ.
Anh đã từ chối tiếp nhận công ty lúc đó vẫn còn đang hoạt động. Một người bạn của ông anh rể giữ vai trò quản
lý. Tùng chỉ sống trong ngôi nhà đó thôi. Lý do để Cách mạng tiếp quản công ty là như sau: vì những người chủ đã
rời bỏ đất nước nên doanh nghiệp sẽ dưới quyền quản lý của UBQQ đến khi họ trở về. Sau đó, bộ đội lại đến lần
thứ hai để kiểm kê tài sản. Vì có mặt sau đó ít lâu, nên chật vật lắm Tùng mới có thể giữ lại được vật dụng của
mình, trong đó có một máy thu cassette và một xe gắn máy.
Nhân viên phục vụ bị trả về nhà – được “giải phóng” trái với ý muốn của họ. Tuy vậy, Tùng hoàn toàn đồng ý. Anh
chỉ phàn nàn về cách nói thô lỗ của vài người lính và ý đồ của họ nhằm dọa nạt anh. Các nhà cách mạng đã trải
qua gian khổ và mạo hiểm mạng sống của họ, trong khi giai cấp tư sản ở Sài Gòn hưởng thụ cuộc sống. Tùng tìm
được chỗ ở với một người bạn. Anh không còn gì nhiều nữa, vài người thân, vài món tư trang và ý muốn lui về
một mảnh đất hẻo lánh để sống cuộc sống qua ngày. Ý tưởng mơ mộng trầm cảm của một người con trai giới tư
sản, lẽ ra cũng có thể có được một vị trí điều hành trong hội đồng tư vấn kinh tế của chính phủ cách mạng nếu
như anh đồng thời không phải là một người lý tưởng có tính khiêm nhường, bị đè bẹp bởi bộ máy tuyên truyền
của sự dối trá chính trị, một người lý tưởng hẳn đã bị lừa dối bởi cuộc cách mạng mà cho tới nay không mang tính
xã hội chủ nghĩa gì nhiều.
Những gì Tùng biết về chủ nghĩa xã hội hẳn là nhiều hơn những gì mà các nhà cách mạng xã hội chủ nghĩa biết, ít
nhất là trên lý thuyết. Trong ngôi trường ưu tú “Marie Curie”, mà chế độ thực dân Pháp đã để lại ở Sài Gòn, anh đã
học kinh tế học xã hội chủ nghĩa với một người thầy Pháp – một vốn kiến thức mà anh không muốn thiếu. Nhưng
nó cũng không phải là cuộc cách mạng đã trải qua của những người chiến đấu trong rừng rậm cho nền độc lập và
bây giờ đã chiếm được những thành phố tư bản suy đồi.
Bộ máy tuyên truyền chính trị của cách mạng làm việc liên tục. Tôi không thể nghe thêm nữa, câu chuyện của số
người Việt bị ép buộc di tản sang Mỹ, được cho là do chính phủ của Tổng thống Mỹ Ford tiến hành. Nếu còn nhiều
cơ hội hơn để thoát thân thì hẳn sẽ có nhiều người hơn nữa rời bỏ đất nước này. Các nhà báo đã kể với tôi rằng
hai tiếng sau khi chiếc trực thăng cuối cùng của Mỹ rời Sài Gòn, mái nhà của đại sứ quán Mỹ vẫn đen đặc người
chờ cơ hội di tản. Chủ nghĩa xã hội không cần phải dựng lên những chuyện dối trá như vậy. Tuyên truyền chống
cộng sản của người Mỹ và của chính phủ Thiệu đã đủ là lý do cho bao nhiêu người rời bỏ đất nước, trước hết là
lớp người khá giả. Chắc chắn đó là nỗi sợ hành động trả thù của cộng sản, mà cho tới nay không thấy xảy ra.
Tập dượt cho lễ chào mừng giải phóng – Tin đồn về việc đóng cửa Trung tâm
13/5/1975
Hôm qua, một người đàn ông lạ mặt nói giọng Bắc bước vào phòng khám của terre des hommes ở phía sau của
Trung tâm. Ông hỏi một bà dọn vệ sinh về các điều kiện làm việc và về terre des hommes. Ông cũng hỏi bà sẽ
làm gì nếu không nhận được tiền lương vào cuối tháng: “Tiếp tục làm việc!”, bà trả lời. Sau đó, ông cũng đặt
những câu hỏi tương tự với bà Ánh, phụ trách “Chương trình gia đình nghèo”. Các câu trả lời phần lớn đều giống
nhau. Đến gần trưa có người đến Trung tâm và tự xưng là thành viên của Ủy ban cách mạng quận Phú Nhuận.
Ông hỏi thông tin về phòng khám của chúng tôi rồi lại biến mất. Khoảng mười một giờ, một người lạ gọi điện đến
Trung tâm và hỏi xem terre des hommes đã được cách mạng “tiếp quản” chưa. Chúng tôi thẳng thắn cho biết là
chưa. Ông ta thông báo sẽ đến đây ít lâu sau để thực hiện việc tiếp quản. Nhưng rồi không có ai đến ngày hôm
qua, hôm nay cũng không.
Từ lúc đó tin đồn lan truyền là Trung tâm sắp bị đóng cửa. Một nhân viên của chúng tôi quả quyết là đã nhìn thấy
văn bản chấp thuận của UBQQ về việc tiếp quản terre des hommes. Lúc đó tôi đã thôi không còn suy nghĩ về
những thông tin không chắc chắn như vậy nữa. Nhưng về mặt xã hội học và sử học thì có lẽ không phải là không
lý thú khi thu thập tất cả các tin đồn và xét xem những tin nào trong số đó là đúng.
Trong khi đó, thành phố đang chuẩn bị lễ chào mừng giải phóng. Đài phát thanh phổ biến các khẩu hiệu chính trị
và dạy người dân những bài hát cách mạng chọn lọc. Đêm qua, quân đội đã tập dượt diễu hành. Khoảng nửa đêm
khi chúng tôi chở một nhà báo về sau khi ăn tối với chúng tôi, toàn bộ khu trung tâm thành phố đã bị phong tỏa.
Xe tăng, xe trinh sát bọc thép, đại bác, súng lớn và – thật khó mà tin được – 18 chiếc tên lửa SAM đang chạy theo
đường Cách Mạng gần dinh tổng thống. Bộ đội trên xe giơ tay chào trong đêm vắng, như thể các thành viên chính
phủ đang ngồi trên khán đài vẫn còn đang xây dựng, một chính phủ đến nay vẫn chưa xuất hiện ở Sài Gòn.
Toàn bộ cảnh tượng huyên náo lúc nửa đêm để lại một ấn tượng chiến tranh nhưng cũng có tính cách mạng
do những lá cờ MTGP to lớn dựng trên những chiếc xe Jeep chạy xen giữa hàng. Bị thức giấc bởi tiếng ồn của xe
tăng, cư dân ở gần đó giật mình nhìn cảnh tượng với những gương mặt ngạc nhiên. Các biện pháp an ninh rất
lỏng lẻo. Xe chúng tôi thậm chí còn được phép vượt qua đoàn xe chở tên lửa SAM.
Sáng hôm nay chúng tôi nhận lại hộ chiếu của mình ở Ban Ngoại vụ. Chúng tôi đã để lại hộ chiếu ở đó hôm qua vì
muốn đáp ứng lời kêu gọi của UBQQ, yêu cầu tất cả người nước ngoài phải đăng ký. Có nhiều sinh viên biết tiếng
nước ngoài giúp người nước ngoài khi đăng ký. Họ thân thiện và không biết gì nhiều. Thế là từ hôm nay, chúng tôi
có hai tờ giấy lớn cho phép chúng tôi được đi lại trong vùng Sài Gòn/Gia Định trong ba tháng. Ngoại trừ các cơ sở
quân sự và những khu vực cấm. Để thoát khỏi hạn chế này, tôi định nộp đơn yêu cầu đặc biệt, ví dụ như xin đi
thăm Đà Nẵng. Các sinh viên đang phiên trực chỉ có thể cho tôi biết là chưa thể tiếp nhận những đơn như vậy.
Người bác sĩ Pháp gốc Ấn biết nói tiếng Việt của chúng tôi gặp khó khăn nhiều hơn. Ông được cho biết là không
thể đăng ký ở đây mà chỉ ở bên công an cho người nước ngoài. Tình cờ ông gặp hai người bạn học cùng lớp cũ từ
ngôi trường ưu tú Jean Jacques Rousseau của Pháp ở Sài Gòn. Bây giờ họ là cán bộ của Mặt trận Giải phóng. Thật
nhanh chóng, bây giờ ông lại có thể đăng ký ở Bộ Ngoại giao – như chúng tôi.
Hai tổ chức của Mỹ đã bị tiếp quản, trong đó có tổ chức “Foster Parents Plan”. Ông giám đốc người Mỹ đã bỏ đi
hai tuần trước, có phát hai tháng tiền lương cho nhân viên, nhưng đồng thời cũng đề nghị rõ với nhân viên người
Việt là đừng bỏ rơi cơ sở. Ngân quỹ và việc quản lý hành chánh được ủy quyền cho các nhân viên người Việt. Họ
đã vô cùng ngạc nhiên khi đến làm việc vào sáng thứ hai và thấy cửa bị khóa. Mặt trận Giải phóng đã tịch thu tòa
nhà và vật dụng bên trong.
Phần lớn nhân viên của chúng tôi lo sợ là điều tương tự sẽ xảy đến với chúng tôi. Hầu như không ai tin là có thể
nhận được tiền lương vào cuối tháng này. Lúc nào người ta cũng chờ đợi một phái đoàn của Mặt trận Giải phóng
đến Trung tâm. Theo tôi đánh giá thì một bước đi như vậy sẽ là thiển cận. Hơn nữa, cả UBQQ lẫn CPCMLT cho đến
nay đều chưa phát triển một chính sách cho những đối tượng mà chúng tôi đã cam kết phục vụ trong công tác xã
hội của mình. Các cô nhi viện gặp khó khăn hơn rất nhiều so với trước đây vì viện trợ của nhà nước và viện trợ
nhân đạo không còn nữa. Số trẻ bệnh tim cần được giám sát thường xuyên, nhưng dịch vụ trong bệnh viện hoàn
toàn không đủ. Để đặt một ống thông y tế trong Bệnh viện Chợ Rẫy thì phải được sự chấp thuận của UBQQ. Hiện
nay có một khoảng trống khổng lồ trong dịch vụ công cộng và nó sẽ còn tăng thêm nữa khi công tác của chúng tôi
bị bắt buộc phải chấm dứt.
Sự bất định và lo lắng góp phần vào thực tế là không ai còn nhiều can đảm và nhiệt tình để làm việc nữa. Nhân
viên của Trung tâm không còn thấy ý nghĩa nào nữa trong công việc của họ và chỉ lê bước cho qua ngày. Theo ý
tôi, các bài tường thuật của MTGP và đài phát thanh Bắc Việt là Đài Tiếng Nói Việt Nam mâu thuẫn đáng kể với
những gì tôi nhìn thấy. Đây là bài tường thuật của Đài Tiếng Nói Việt Nam lúc sáu giờ sáng về niềm vui của một
phụ nữ lớn tuổi: Ở … khu Bàn Cờ, khu dân cư đông đúc của người lao động ở phía nam Sài Gòn. Bước xuống từ diễn
đàn, bà lấy bàn tay run rẫy gạt nước mắt và nói: ‘Hôm qua tôi và vài phụ nữ nữa trong xóm nấu cơm cho bộ đội giải
phóng. Khi tôi bắt đầu nói lúc nãy, tôi đã nhận ra các anh trong số tham dự mít tinh và các anh trông thật là tử tế
đến mức tôi quên hết mọi thứ, phải nói như vậy’. Ngừng một lúc, bà nói tiếp: ‘Mọi người không biết cuộc sống dưới
chế độ ngụy ra sao đâu. Người của Nguyễn Văn Thiệu theo dõi mọi người mọi lúc. Ngay người sống cùng nhà cũng
không tin tưởng nhau.’
Cô Hân, một sinh viên năm 3 trường đại học Khoa học của Đại học Sài Gòn, lúc đó đang đứng ngay tại trường tiểu
học Phan Đình Phùng. Cô nói: ‘Ồ, sao mà Hà Nội trên tivi đẹp như vậy và sao mà bộ đội ta đánh giỏi như vậy. Cách
mạng trở lại đã làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt của Sài Gòn. Đâu đâu tôi cũng thấy niềm vui và hứng thú.’ Cô cũng
cho tôi biết là gia đình cô đã kéo lá cờ cách mạng lên nóc một cơ quan hành chính của ngụy ở quận 3. Nhiều người
bạn của cô cũng tham gia bảo vệ nhà phố, phân phát truyền đơn và các công việc khác. Và nhiều thanh niên và phụ
nữ trẻ, tất cả theo cách của mình đã biểu lộ niềm vui được phân công một công việc mới dưới chế độ mới.
Chủ tịch của ủy ban nhân dân cách mạng Phường Bàn Cờ là bà Trần Hữu Hân, giáo viên tại trường tiểu học Phan
Đình Phùng, được khu phố đánh giá cao vì đã đấu tranh vững vàng chống lại chế độ Thiệu. Thay mặt lực lượng cách
mạng, bà tuyên bố xóa bỏ chế độ cũ và bắt đầu cuộc sống mới ở Bàn Cờ. Bà nói: ‘Nhờ các chiến sĩ giải phóng đã
chiến đấu dũng cảm và toàn dân đã nổi dậy, chúng ta đã được giải phóng và thành phố Hồ Chí Minh đã được giải
phóng. Bàn Cờ nay đã trở về với tất cả chúng ta.’ Vừa rồi là tường thuật của thông tấn xã Giải Phóng có tựa là Niềm
vui ở một khu phố lao động của Sài Gòn.
“Không có gì quý hơn độc lập tự do”
15/5/1975
Đối với nhiều người ở Sài Gòn, ngày hôm nay bắt đầu với những cuộc họp chuẩn bị, với những chiếc xe buýt và
những dãy người xếp hàng dài. Nhiều người đã không ngủ cả đêm. Vài ngày trước người ta đã chuẩn bị cho ba
ngày lễ chào mừng chiến thắng đế quốc Mỹ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng, bắt đầu từ hôm nay. Các đội thợ sơn
đã viết khẩu hiệu mới lên tường nhà và treo băng rôn. Quân đội đã tập dượt diễu hành trong đêm. Hôm qua, toàn
bộ khu vực trung tâm thành phố quanh dinh Độc lập đã bị chặn lại.
Ngay từ bảy giờ sáng đài truyền hình đã bắt đầu trực tiếp phát hình cuộc diễu hành. Một lúc sau, tiếng súng chào
vang lên. Chúng tôi muốn có một ấn tượng chân thực. Chúng tôi chạy ô-tô qua những đường còn đi lại được, tràn
đầy màu cờ Bắc và Nam Việt Nam, để đến thật gần dinh Độc Lập rồi đi bộ tiếp. Từ nhiều năm qua, có thể là nhiều
thập niên qua, Sài Gòn đã không nhìn thấy cảnh đông người tụ họp như vậy. Chút áp lực từ chính quyền cách
mạng, sự hiếu kỳ và cảm giác đầy hân hoan hẳn là những lý do khiến cho quảng trường trước dinh Độc lập lại
đông nghịt người đến vậy. Với biểu ngữ đỏ, khẩu hiệu và cờ hoa, họ chào mừng Chính phủ Cách mạng Lâm thời
(CPCMLT) và các đại diện của chính phủ Bắc Việt, lần đầu tiên từ trước đến giờ xuất hiện trước công chúng Sài
Gòn. Nhiều người đã chờ ở đây từ năm giờ sáng. Một trận mưa to khiến con người cũng như bãi cỏ ướt sũng.
Nhiều người trong số họ bắt đầu thấy mệt mỏi và đói.
Nhưng sau các bài diễn văn, trong đó chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ kêu gọi việc thống nhất đất nước trên thực tế, thì
tiếp theo ngay là cuộc diễu hành của quân đội, công nhân, sinh viên và học sinh. So với các cuộc diễu binh ở Bắc
Việt, mà ta có thể thấy bây giờ trên truyền hình, đây lại là một lễ hội khá tự do. Dân chúng chỉ chừa cho xe tăng
một lối hẹp đủ để chạy hàng hai. Các bà bán kem và nước giải khát thì len lõi giữa các chuyển động của công nhân.
Bông hoa được ném trước khán đài và ném lên khán đài. Một bà già đội chiếc nón lá đặc trưng của Việt Nam, tình
cờ chen lên dến khán đài và ôm choàng bà Bộ trưởng Ngoại giao Bình. Một nhà báo nữ người Ấn cùng tung hô với
chủ tịch Thọ.
Khoảng mười giờ, khi số khách danh dự trên khán đài có phần đã lui về phía sau vì nắng chói, phần diễu hành của
các đoàn vẫn chưa chấm dứt. Bây giờ là sư sãi và thanh niên, vẫn với những lá cờ của MTGP và Bắc Việt. Chủ tịch
Nguyễn Hữu Thọ liên tục bước ra trước khán đài và chúc mừng Việt Nam giành được độc lập. Độc lập là động cơ
đã thống nhất mọi người trong cuộc đấu tranh giờ đã kết thúc. Nó cũng đứng trên khán đài dưới bức chân dung
khổng lồ của chủ tịch Hồ Chí Minh: Không Có Gì Quí Hơn Độc Lập Tự Do. Về chủ nghĩa xã hội thì chưa nghe nói gì
nhiều. Nhiều người hy vọng là những ngày tới đây sẽ cho thấy đường lối mà chính phủ mới muốn theo đuổi, sau
khi đã tự ra mắt hôm nay một cách hết sức ngoạn mục.
Phần còn lại của ngày hôm nay cũng là một lễ hội cho Sài Gòn. Trước dinh Độc Lập, nơi có nhiều quầy thức ăn và
người bán bày hàng, người ta thấy những đám đông khổng lồ đến tận chiều tối. Buổi chiều, các phi công tiêm kích
trình diễn nghệ thuật của phi công Việt Nam trên bầu trời Sài Gòn. Buổi tối có cuộc bắn pháo hoa rất lớn, đã được
báo hiệu trước bằng những lần bắn pháo hoa lẻ tẻ từ trưa.
Sài Gòn, 15 tháng 5 năm 1975
Hình ảnh lễ hội chính thức chào mừng Độc lập
Hình ảnh do Walter và Siriporn Skrobanek thực hiện
Ảnh 1. Cờ đỏ trang hoàng đường phố; tại khách sạn Continental.
Ảnh 2. Bưu điện trung tâm của Thành phố.
Ảnh 3. Khán đài danh dự tại quảng trường Độc Lập.
Ảnh 4. Khán đài danh dự với chân dung chủ tịch Hồ Chí Minh.
Ảnh 5. Diễu binh với xe trinh sát bọc thép trước khán đài.
Ảnh 6. Tên lửa đất đối không (SAM).
Ảnh 7. Người bán hàng ăn cạnh quầy hàng bên đường.
Ảnh 8. Thanh niên với lá cờ của MTGP và của Bắc Việt.
Ảnh 9. Và trẻ con.
Mặt khác, các nhà báo phương Tây thì ngày càng nản chí. Sự hứng thú ban đầu của họ đối với cuộc cách mạng đã
tan biến. Nhất là bây giờ khi các nhà báo từ những nước cộng sản có thể đến và chỉ trong vài ngày sẽ được cung
cấp vô số thông tin. Các nhà báo phương Tây, trước đây đã vượt qua được những khó khăn của những ngày cuối
cùng dưới chế độ Thiệu, nay vẫn còn chờ một cơ hội để có thể đưa tin tức của họ ra khỏi nước. Người ta cho rằng
ngày mai họ sẽ có giấy xuất cảnh và có tin đồn là máy bay sẽ đưa họ tới Vientiane trong vài ngày tới đây. Ông
Gallasch của tờ “Spiegel”, vào ngày giải phóng còn thấy đứng trên một chiếc xe tăng Bắc Việt giơ cao nắm đấm của
phong trào công nhân, nay mong muốn những người xã hội chủ nghĩa đến càng nhanh càng tốt để cuối cùng có
thể làm nên một chính sách tốt đẹp. Ông cũng giận là không được mời dự buổi chiêu đãi của MTGP tối nay, nhưng
đồng nghiệp người Ý là Terzani lại được mời. Bài tường thuật hoàn toàn phiến diện của ông này đã được đọc trên
đài phát thanh Hà Nội trước khi đến tay ban biên tập báo“Spiegel”. Terzani bây giờ là con “cừu đen” hay đúng
hơn là con “cừu đỏ” trong đoàn nhà báo phương Tây, vì ông đã từ bỏ nguyên tắc báo chí về việc giữ khoảng cách
phê phán để nhờ đó mua được sự tiếp cận nhiều cán bộ cấp cao.
Ai cầm quyền ở thành phố cho đến hôm nay? Chính quyền thì hầu như không ai nhìn thấy. Trong khi đó giao
thông do học sinh và sinh viên điều khiển. Cảnh sát thì không có. Các đơn vị quân đội chính quy không can thiệp,
mặc dù người ta nhìn thấy họ ở khắp nơi trên những xe jeep và xe tải. Chủ nhật vừa rồi tôi thấy một tai nạn.
Không có lực lượng trật tự đến can thiệp cho đứa trẻ bị thương. Bản thân người lái xe đã bế đứa trẻ lên và đưa nó
đến một bệnh viện gần đó.
Không ai quan tâm tới những con đường một chiều. Bảng hiệu giao thông của hệ thống cũ không còn hiệu lực.
Nhưng vì xăng rất đắt nên phương tiện giao thông ít hơn. Số cán bộ mặc quần áo đen hiếm gặp hơn, so với số bộ
đội chính quy mặc quần áo màu xanh lá đông hơn, mà người ta khó biết được là họ đến từ miền Bắc hay miền
Nam.
Chỉ có ít cán bộ chính trị trong các công sở. Hầu như không có những mệnh lệnh cần phải thực hiện. Để thi hành
số ít những mệnh lệnh đó, người ta sử dụng cán bộ cũ của chính quyền Thiệu hoặc những thành phần có cảm tình
với cách mạng. Nhà cửa không bị khám xét thường xuyên, chợ đen không bị bãi bỏ, mại dâm không bị cấm, hàng
quán không có giờ đóng cửa.
Đây phải chăng là sự tự do vĩ đại mà thiếu trật tự vĩ đại? Nhưng mọi sự khá ổn. Có lẽ số đông mọi người đang lặng
lẽ lo ngại rằng sự trật tự vĩ đại sẽ sớm được tuyên bố. Và đó là lý do tại sao sự tự do vĩ đại chưa trở thành hỗn
loạn.
“Lại sum họp một nhà”
17/5/1975
Trích từ diễn văn của Nguyễn Hữu Thọ trên Đài Tiếng Nói Việt Nam phát ngày hôm nay:
Nhân dân chúng ta đã trải qua Cách mạng tháng tám, trải qua nhiều giai đoạn chiến đấu và đạt được nhiều thắng
lợi. Nhưng thắng lợi của chúng ta ngày hôm nay là thắng lợi toàn diện và niềm vui của chúng ta hôm nay cũng là
trọn vẹn, bởi vì miền Nam của chúng ta đã được hoàn toàn giải phóng. Kể từ nay đất nước chúng ta không còn bị
chia cắt. Và miền Bắc và miền Nam lại cùng chung dưới một mái nhà. Ngay lúc này đây, Sài Gòn/Gia Định, Huế, Hà
Nội cùng với phần còn lại của đất nước giống như một trái tim lớn có cùng một nhịp đập, cùng tỏa sáng và cùng
hưởng những giờ khắc vinh quang nhất trong lịch sử chúng ta. Thiên anh hùng ca vĩ đại và tuyệt vời của Cách
mạng Việt Nam đang vang dội khắp đất nước chúng ta. Chiến thắng vĩ đại mà chúng ta vừa giành được đã mở ra
một kỷ nguyên mới trong lịch sử Việt Nam chúng ta… Lần đầu tiên trong hơn một thế kỷ đất nước chúng ta đã tống
khứ quân chiếm đóng nước ngoài và quét sạch mọi kẻ xâm lược. Độc lập, chủ quyền và sự toàn vẹn lãnh thổ của đất
nước chúng ta đã được khôi phục hoàn toàn. Dân tộc chúng ta đã trở thành người chủ thật sự của đất nước và vận
mệnh của mình. Kể từ nay nền hòa bình vĩnh cửu sẽ được thiết lập trên đất nước chúng ta. Kể từ nay đất nước giàu
đẹp của chúng ta từ Lạng Sơn đến mũi Cà Mau sẽ liền một dải. Sẽ không còn đau buồn vì chia cắt hoặc thống khổ do
đế quốc Mỹ gây ra. Kể từ nay sẽ không còn lực lượng phản động nào có thể ngăn cản dân tộc ta sống trong hòa bình,
độc lập và tự do, xây dựng một cuộc sống phong phú và hạnh phúc và tái thống nhất đất nước chúng ta.
Miền nam Việt Nam có thể tự hào vì mang tên đất thép của tổ quốc và Sài Gòn/Gia Định tự hào vì được mang tên Hồ
Chí Minh. Chúng ta hoàn toàn ý thức rằng chiến thắng lịch sử có ý nghĩa thời đại của dân tộc ta là chiến thắng của
toàn dân tộc. Đó là sự tiếp nối và kết thúc vẻ vang của cuộc chiến đấu cực kỳ anh dũng của dân tộc ta, đã bắt đầu 30
năm trước với Cách mạng tháng tám. Độc lập và tự do đã chiến thắng bằng sức mạnh vô địch và ý chí không thể lay
chuyển vì sự thống nhất của toàn dân tộc (…) được diễn đạt qua tư tưởng Hồ Chí Minh: ‘Không có gì quý hơn độc
lập, tự do’. Nước Việt Nam là một. Dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không
bao giờ thay đổi. Độc lập và Tự do đã hoàn toàn chiến thắng nhờ sự lãnh đạo đúng đắn, sáng tạo, độc lập và toàn
quyền của đảng cách mạng tiên phong, đã phát triển sức mạnh tổng hợp của Cách mạng Việt Nam lên trình độ cao
nhất. Điều này cho thấy sức mạnh và sự thống nhất dân tộc rộng rãi, sức mạnh tinh thần và vật chất của dân tộc và
các lực lượng vũ trang một mặt và mặt khác sức mạnh của thời đại chúng ta và của tình đoàn kết quốc tế. Chiến
thắng của dân tộc chúng ta cũng là chiến thắng của tình đoàn kết chiến đấu giữa Việt Nam, Campuchia và Lào.
Chiến thắng của mọi lực lượng xã hội chủ nghĩa, độc lập dân tộc của toàn thể loài người tiến bộ đấu tranh chống lại
chủ nghĩa đế quốc và ủng hộ Việt Nam. Chiến thắng của dân tộc và các lực lượng vũ trang ta đã giáng một đòn trí
mạng vào thế lực đầu sỏ mạnh nhất của chủ nghĩa đế quốc và kích thích mạnh mẽ các phong trào giải phóng dân
tộc chống lại chủ nghĩa đế quốc trên khắp thế giới.
Trong thời khắc thiêng liêng này, chúng ta tưởng nhớ đến Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại với vô vàn kính yêu và lòng
biết ơn sâu sắc. Hình ảnh của ngày lễ hôm nay chứng tỏ rằng chúng ta đã biến lời dạy cuối cùng của người thành
hiện thực. ‘Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định sẽ hoàn toàn thắng lợi. Đế quốc Mỹ nhất định phải
rút khỏi nước ta. Tổ quốc ta nhất định sẽ thống nhất. Đồng bào Nam Bắc nhất định sẽ sum họp một nhà’…”
18/5/1975
Phần lớn số người có cảm tình với Mặt trận giải phóng bác bỏ giả thuyết cho rằng có những khác biệt về ý thức hệ
và khái niệm giữa các chính trị gia Bắc và Nam Việt Nam, như một tin đồn do mật vụ Hoa Kỳ CIA lan truyền.
Nhưng so sánh các bài diễn văn của Lê Duẩn, Tổng bí thư Đảng Lao động Bắc Việt Nam và của Nguyễn Hữu Thọ,
Chủ tịch MTGP, đều được đọc nhân dịp giải phóng miền Nam thì cho thấy có những khác biệt rõ ràng. Trong bài
diễn văn của Nguyễn Hữu Thọ, không hề nói chủ nghĩa xã hội là sợi chỉ dẫn đường cho chính sách tương lai. Diễn
văn của Lê Duẫn thì ngược lại luôn nhắc đến chủ nghĩa Mác-Lênin. Nguyễn Hữu Thọ nói (Nam) Việt Nam theo
đuổi một đường lối ngoại giao hòa bình và không liên kết. Lê Duẩn nói về tình hữu nghị trước hết với các nước xã
hội chủ nghĩa. Có sự thống nhất trong hai bài diễn văn về chiến thắng vĩ đại đối với chủ nghĩa đế quốc Mỹ và vai
trò lãnh đạo của chủ tịch Hồ Chí Minh. Sự thống nhất này có lẽ là yếu tố duy nhất quyết định sự đoàn kết của
MTGP mà chúng ta đều biết là các thành phần trong đó có những người dân tộc chủ nghĩa và các nhóm tôn giáo
khác nhau. Lời của Hồ Chí Minh “Không có gì quý hơn độc lập tự do”, mà bây giờ đang tỏa sáng trên nhiều bức
tường và nhiều biểu ngữ, là biểu tượng cho mặt trận chính trị thống nhất này. Bắc Việt Nam ý thức rõ là chủ nghĩa
xã hội chưa có chỗ đứng vững chắc ở Nam Việt Nam và chỉ có nhu cầu độc lập là điều kết nối chung. Do đó mà đòi
hỏi phải có thời gian đào tạo chính trị dài hơn cho cán bộ ở miền Nam cho đến khi một chính sách xã hội chủ
nghĩa có thể được viết lên công khai trên ngọn cờ. Lý do thứ hai cho sự dè dặt ở miền Nam Việt Nam đối với chủ
nghĩa xã hội dường như là nỗ lực bằng lời nói vẫn muốn tuân thủ Hiệp định đình chiến Paris năm 1973.
Sự thiếu rõ ràng trong đường lối chính trị có thể cũng là nguyên nhân của việc thiếu một chương trình chính trị
cho đến hôm nay. Ngoại trừ dự định quốc hữu hóa các ngân hàng, các hệ thống giao thông vận tải và truyền
thông, thì không có ý định cụ thể nào được tuyên bố trong chính sách đối nội. Mọi kế hoạch khác dường như chỉ
là những phỏng đoán do các cán bộ không mấy quan trọng về chính trị truyền đi và lan truyền như tin đồn khi
cháy rừng bởi vì nhu cầu thông tin của người dân chưa được thỏa mãn. Những tin đồn này nói rằng ví dụ như sẽ
sớm có tòa án nhân dân, rằng số phản cách mạng sẽ bị nhận diện qua khám nhà ban đêm, rằng viện trợ của các
nước tư bản sẽ bị từ chối, nhân viên của chế độ cũ sẽ bị phạt cắt lương ba tháng. Những người theo dõi chính
sách của Mặt trận Giải phóng từ xa thì hy vọng vào một giải pháp của riêng Nam Việt Nam. Nhưng họ quên mất di
nguyện của Bác Hồ: tái thống nhất Việt Nam, cũng là mục đích của MTGP.
Lễ sinh nhật Hồ Chí Minh
19/5/1975
Ngày lễ sinh nhật thứ 85 của Hồ Chí Minh có phần gây thất vọng, sau khi có tin đồn được lan truyền thậm chí
trước đó rằng xác ướp của Bác Hồ sẽ đến Sài Gòn. Không một ai thật sự biết việc gì đang diễn ra. Người ta thậm
chí còn không rõ liệu ngày thứ hai hôm nay có phải là ngày lễ chính thức hay không. Dường như sức lực của các
nhà cách mạng có phần đã cạn kiệt với ngày lễ chiến thắng thứ năm vừa qua. Phía trước Dinh Dộc lập luôn có
những đám đông, cũng có vài chuyển động của sinh viên, nhưng không có chương trình gì xảy ra. Một số người
muốn tin là có chương trình sắp diễn ra và chỉ bị chậm trễ. Nhưng chẳng có gì kiểu như vậy xảy ra cả.
Sự sùng bái cá nhân chỉ nở rộ trên đài phát thanh và trên báo chí. Ở mỗi nhà bây giờ đều thấy có hình Hồ Chí
Minh. Nếu ai chưa có, ấn bản ngày sinh nhật của tờ báo “Sài Gòn Giải Phóng” đã kèm sẳn một tấm hình biếu
không. Ở bưu điện hẳn phải có tem đặc biệt cho sinh nhật thứ 85 của Hồ Chí Minh. Nhưng ngay ở bưu điện cũng
không còn những con tem mà nhiều người thèm muốn, được cho là đã bán hết. Thế nhưng có nhiều quầy ở trước
bưu điện còn bày bán những con tem đó với giá cao hơn nhiều. Các con tem mới xác định rõ ràng một chính
quyền nhà nước ở Nam Việt Nam: Cộng Hòa Miền Nam Việt Nam. Đến tối có ca nhạc và múa hát ở một vài bưu
điện dành cho khách mời để tôn vinh Bác Hồ.
Đài phát thanh Hà Nội tường thuật rằng có một bức tượng nhỏ của Hồ Chí Minh bọc trong vải điều được tìm thấy
ở một phòng thẩm vấn thuộc mật vụ của Thiệu tại Huế. Các tài liệu thẩm vấn cho thấy bức tượng là của một phụ
nữ lớn tuổi đã bị bắt cùng với toàn bộ gia đình và bị đưa đi giam ở nhà tù Côn Đảo. Đài phát thanh Hà Nội cũng
tường thuật là lính Mỹ và lính ngụy đã tiến hành bố ráp các ngôi làng căn cứ theo hình ảnh của Hồ Chí Minh. Một
ông lão bị bắt và được yêu cầu giao tấm hình. Ông trả lời: “Bọn ngươi sẽ không bao giờ tìm thấy hình nào, bởi vì
nó ở trong trái tim của mọi người chúng ta.”
Thật vậy, Hồ Chí Minh là vị anh hùng đích thực của toàn thể dân tộc Việt Nam, bất kể đến màu sắc chính trị. Một
anh hùng dân tộc mà hầu như không có người Việt Nam nào cảm thấy xung đột lương tâm khi thể hiện sự tôn
trọng. Bản thân tôi cảm thấy như vậy. Nếu tôi bị buộc phải treo hình tổng thống Thiệu, có lẽ tôi đã rời bỏ đất nước
này và dừng phục vụ cho terre des hommes. Nhưng hình của Hồ Chí Minh thì đã được treo trong nhà chúng tôi từ
nhiều ngày qua mà không cần ai yêu cầu.
Cơ quan giám sát đến thăm
20/5/1975
Hôm nay, lần đầu tiên chúng tôi có khách thăm chính thức đến từ Ban y tế xã hội của UBQQ Sài Gòn/Gia Định.
Khách có bốn người, nhưng họ cho thấy hình ảnh của hệ thống cấp bậc đôi kỳ lạ hiện đang phổ biến trong các cơ
quan. Số nhân viên cũ có hiểu biết chuyên môn và kinh nghiệm nhưng không có quyền, và những nhà cách mạng
mới, có quyền nhưng không rành chi tiết. Vì vậy, để xem xét các chi tiết, họ phải luôn luôn dựa vào hiểu biết
chuyên môn của số nhân viên chế độ cũ. Chị Mai mở đầu cuộc nói chuyện, trong đó chị là tâm điểm thật sự. Chị
Mai là người đại diện cho cách mạng. Khiêm tốn, không biết tiếng Pháp, không khoe khoang. Dấu hiệu duy nhất
cho thấy chị thuộc cách mạng là một cái nón vải màu xanh lá. Còn lại thì áo trắng và quần đen. Không phù hiệu,
không huy hiệu. Sau khi kiểm tra cơ sở của chúng tôi, chị yêu cầu chúng tôi tiếp tục làm việc và làm tốt hơn trước
nay.
Đất nước vẫn không có một quyền lực nhà nước tập trung. Nó bị chia tách ra thành nhiều UBQQ hoạt động tương
đối độc lập với nhau. Ví dụ như chị Mai không thể phát biểu về những hoạt động nằm ngoài Sài Gòn/Gia Định. Đối
với chúng tôi, vấn đề còn tồn đọng là đi thăm các cô nhi viện nằm ngoài Sài Gòn và mang đến sự giúp đỡ. Ví dụ
như hôm qua Tấn đã bị tịch thu thẻ căn cước ở Long Bình vì người ta cho rằng anh không có giấy thông hành. Thế
nhưng anh được chính quyền địa phương ở Sài Gòn bảo rằng chính quyền cách mạng ở Long Bình không có
quyền tịch thu thẻ căn cước của anh. Điều tương tự cũng xảy ra với y tá Lee của chúng tôi khi anh phải đi Tuy
Hòa. Không ai thật sự có thẩm quyền xác nhận là anh được phép đi Tuy Hòa. Không phải ủy ban hành chánh Phú
Nhuận, Bộ Xã hội lẫn Bộ Y tế cũng không. Cuối cùng, người ta nói là Bộ Ngoại giao. Thế nhưng tôi đã quá chán
ngán việc đó và đề nghị là cứ đơn giản tìm cách đi Tuy Hòa để nhận giấy tờ từ các cơ quan ở đó.
Khái niệm “giải phóng” là hoàn toàn chính đáng
21/5/1975
Vẫn còn nhiều người nhạo báng khái niệm “giải phóng” Nam Việt Nam. Thế nhưng từ này là hoàn toàn chính
đáng. Trong sử dụng ngôn ngữ thì rõ ràng đây là sự giải phóng khỏi xâm lược từ bên ngoài. Việt Nam đã tìm cách
loại trừ sự hiện diện quân sự của Mỹ ở Nam Việt Nam. Sự hiện diện này đã tồn tại cho tới thời khắc cuối cùng, dù
là theo một cách rất tinh vi. Tất nhiên là không đúng khi cho rằng cuộc chiến chống quân Mỹ đã diễn ra suốt thời
gian qua. Sự tiêu hao quân Mỹ đã trở nên quá mức và cái giá về chính trị quá đắt. Thế nên từ Hiệp định Ngưng
bắn Paris năm1973, sự hiện diện của Mỹ đã được giới hạn ở một vai trò khó nhìn thấy, nhưng không phải là
không quan trọng: nhập khẩu vật tư chiến tranh, đào tạo quân lính và sĩ quan, sửa chữa vật tư chiến tranh, định
vị quân địch, viện trợ phát triển chống cộng sản, phụ thuộc tài chính vào cơ quan viện trợ phát triển Mỹ US-AID
và cuối cùng là công tác tuyên truyền thân Mỹ. Nhìn bên ngoài thì không cần nhiều hơn 5.000 người Mỹ để làm
những việc đó, tức là không nhiều hơn số người Pháp đã từng có ở đây.
Thời khắc thuận lợi đã điểm cho Việt Nam khi công luận ở Hoa Kỳ chia rẽ. Một bên là lập trường quân sự chống
cộng sản của các lực lượng Mỹ ở Việt Nam và đại diện của họ ở Lầu Năm Góc, bên kia là mặt trận thống nhất của
nước Mỹ tự do cánh tả và các thành phần biệt lập chủ nghĩa (phản động). Vì vậy mà cho tới giờ phút cuối cùng,
một hình ảnh nước Mỹ vẫn tiếp tục hiện diện ở Việt Nam mà không còn tồn tại ở Mỹ dưới hình dáng phiến diện
một mặt đó. Và cuối cùng thì hình ảnh phiến diện đó của Mỹ thật sự cũng không gì hơn là một con cọp giấy. Giới
quân sự bị trói tay và thiếu sức mạnh kỹ thuật để giữ vững vị thế của họ ở Việt Nam. Người dân Việt Nam thì đã
mệt mỏi với tất cả cuộc chiến đó: bỏ cuộc, bỏ chạy hay bắn đến chết, vì người ta không còn lựa chọn nào ngoài cái
chết. Nhiều người đã tự sát, trước khi biết liệu những người giải phóng từ trong rừng ra có thật sự lên kế hoạch
kết thúc họ hay không.
Cho tới giờ phút cuối cùng, tờ Saigon Post trong từng số phát hành cũng vẫn còn đăng tải những lời cho rằng
quân đội Sài Gòn không thiếu dũng cảm và tinh thần chiến đấu, mà chỉ thiếu sự giúp đỡ vật chất. Nhưng
điều đó rõ ràng là không đúng. Thiếu là thiếu cả tinh thần lẫn vũ khí. Thiếu tinh thần là phần trách nhiệm của bản
thân giới lãnh đạo. Chế độ Thiệu là chế độ tham nhũng. Và sau khi tổng thống từ chức thì tất cả, bao gồm cả các
tướng tá, đã bỏ trốn với số tiền thu được từ tham ô. Vé máy bay đi Mỹ đã mua xong khi chính những kẻ đó vẫn
còn lan truyền những khẩu hiệu kêu gọi tiếp tục chiến đấu. Tướng Kỳ, Tư lệnh không quân, đã mạnh mẽ tuyên
truyền tử chiến như thế nào thì cũng nhanh chóng chuồn khỏi nước như thế. Chế độ cũ đã kết thúc. Nếu không
phải vậy thì MTGP đã không thể chiến thắng nhanh chóng như thế mà ít phải chịu hy sinh như vậy.
Khi chiếc trực thăng cuối cùng của Mỹ cất cánh khỏi Sài Gòn thì tiếng chuông tự do thoát khỏi sự chiếm đóng Việt
Nam của nước ngoài đã vang lên. Những trận chiến cuối cùng trước khi chiếm được thành phố hẳn là đẫm máu,
nhưng vẫn không đáng kể khi so sánh với toàn bộ quy mô của cuộc chiến đã mang lại hòa bình và độc lập. Độc lập
đã không rõ nét lắm trong những giây phút đầu tiên đối với những thành phần không có cảm tình với Mặt trận.
Nhưng gương mặt của những người lính màu xanh lá đến từ miền Bắc, nét ôn hòa tuy vẫn đầy kỷ luật đến mức
khó tin của họ đã nhanh chóng nhắc ta rằng Việt Nam là một nước. Hồ Chí Minh tất sớm được mời ra để làm nhân
chứng cho điều đó.
Số người phê phán nói về một cuộc “xâm lược” Nam Việt Nam của Bắc Việt Nam. Nhưng cho tới nay, không ai biết
phần tham gia của Bắc Việt trong cuộc tấn công này là bao nhiêu. Hơn nữa, xem ra với tôi, yêu cầu về đạo lý của
miền Bắc là thống nhất Việt Nam với những phần của miền Nam phải được đánh giá là dứt khoát cao hơn yêu cầu
về đạo lý của các lực lượng chống cộng sản mà chính Hoa Kỳ đã hình thành đầu tiên và thành lập mà không có cơ
sở trong dân chúng, một hành động nhạo báng các lý tưởng của Thế giới được gọi là tự do. Ở mặt khác, Mặt trận
Giải phóng ở miền Nam có thể chỉ là một thiểu số tiên phong, nhưng đó là một quân đội của nhân dân. Họ đã
không thể sống sót được nếu không có sự hỗ trợ của người dân. Một quân đội nhân dân muốn thực hiện di chúc
về một Việt Nam thống nhất xã hội chủ nghĩa đúng theo lời của chủ tịch Hồ Chí Minh. Với quyết tâm và kỷ luật, và
với sự giúp đỡ về vũ khí của những anh em từ miền Bắc, điều đó đã có thể.
Độc lập đã đạt được. Điều quan trọng bây giờ là giữ gìn được nó, bởi vì ngay cả những nước xã hội chủ nghĩa cũng
không phải là không có những thèm muốn quyền lực chính trị. Cũng phải tranh đấu trước tiên cho một trật tự xã
hội mới. Chỉ khi đó, Việt Nam mới hoàn toàn được giải phóng.
Nhiều trẻ từ cô nhi viện trở về gia đình
22/5/1975
Tôi đã nhận thấy từ nhiều ngày là số thanh niên với trang phục và bộ dáng cách mạng đã ngày càng biến mất trên
đường phố. Người ta thấy nhiều bộ đội chính quy hơn so với những ngày đầu. Rõ ràng là nhiệt tình cách mạng và
sự quá khích bề mặt của số thanh niên mà vừa mới đây còn làm công tác dân phòng dưới chế độ Thiệu nay đã trở
nên quá lố đối với UBQQ. Ở cô nhi viện Lâm Tỳ Ni mà chúng tôi đã mô tả tình hình ở một trong những ngày đầu,
sự yên tĩnh cũng đã trở lại. Ngoại trừ một số ít thanh niên nay rõ ràng không còn một nhiệm vụ cụ thể nào nữa,
thì người ta để cô nhi viện tự lo việc của mình. Từ những hứa hẹn to lớn về chăm sóc y tế và quà tặng vật chất cho
cô nhi viện thì rất ít đã thành hiện thực. Nay chỉ có một phòng khám của MTGP ở gần đó, có phân phát thuốc men
đến từ Bắc Việt Nam.
Tuy thế các cô nhi viện dường như đang tự thích nghi với chính sách mới mà người ta chỉ có thể phỏng đoán. Có
lẽ được thúc đẩy bởi những khởi xướng đúng đắn của chúng tôi, một số đông đến khó tin các trẻ mồ côi nghèo
nay có thể trở về gia đình chúng. Đôi khi chúng tôi chỉ phải giúp chi phí đi đường để về quê. Ở Lâm Tỳ Ni có một
nhóm 28 trẻ đang đợi chúng tôi hỗ trợ. Số trẻ này phần lớn đến từ Quảng Trị, do một tay cơ hội là nhân viên xã
hội Phật giáo tập hợp lại trong thời gian cuộc tiến công mùa xuân ở Đà Nẳng rồi đưa vào Sài Gòn. Cũng tay nhân
viên xã hội này nay cảm thấy mình thuộc Mặt trận Giải phóng. Tôi chỉ hy vọng là các nhà cách mạng có mắt để
thấy được ai đang thật sự chiến đấu vì mục đích độc lập và chủ nghĩa xã hội hay chỉ mưu đồ tư lợi. Dù sao chúng
tôi cũng thắc mắc tại sao 28 đứa trẻ này lại nôn nóng muốn trở về nhà ngay bây giờ. Câu trả lời không được rõ
lắm. Người ta cho là bởi vì cha mẹ chúng sống trong vùng của MTGP hoặc bị người miền Bắc trục xuất. Bà giám
đốc cô nhi viện, trước đây thuộc cánh Phật giáo thân chính phủ, thì phủ nhận khả năng chúng đã bị đưa vào các cô
nhi viện do cha mẹ chúng làm việc cho “Việt Cộng”. Tôi đã từng nghe nói nhiều về điều này trước đây, cho dù
không liên quan đến cô nhi viện Lâm Tỳ Ni. Chúng tôi phải nói chuyện với bản thân 28 đứa trẻ trước khi chúng
trở về.
Hôm nay chúng tôi nhận được trả lời từ UBQQ rằng sự hiện diện của tổ chức terre des hommes được xem là có ích
cho công cuộc xây dựng đất nước. Điều này đã giúp chúng tôi bình tĩnh trở lại sau tất cả những đồn đoán bừa bãi
những ngày qua. Vậy là cuộc tắm máu khủng khiếp vẫn chưa xảy ra. Tuy nhiên những gì gọi là các tự do dân sự
thì vẫn bị hạn chế. Có một nhật báo ở Sài Gòn là tờ Sài Gòn Giải Phóng, cơ quan thuộc Ủy ban Trung ương của Mặt
trận Giải phóng, và hai tờ báo khác ở Bắc Việt Nam. Hôm nay cũng có thông báo là mọi đảng phái chính trị thuộc
thời kỳ chế độ cũ đã bị giải tán và vũ khí mà họ cất giữ phải được giao nộp. Hệ thống một đảng rõ ràng là đang
phát triển. Nhưng vẫn chưa rõ đó sẽ là Đảng Lao động của Bắc Việt hay Mặt trận Giải phóng của miền Nam.
Những dấu hiệu chống đối giải phóng
23/5/1975
Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của đất nước vẫn còn đang chờ đợi. Đến nay, có nhiều điều cho thấy dường
như thể một hội kín muốn phát triển một chính sách dân chủ, xét cho cùng thì điều đó thật phi lý. Các nhà báo
phương Tây, được cho là phải rời khỏi đất nước hôm nay, lại bị đối xử tồi tệ. Chúng tôi gọi điện thoại cho
Continental lúc trưa để xem Mummenday còn đó không. “Ông ấy đã rời khỏi nước rồi”, người ta bảo với chúng
tôi. Khi Siriporn trở về từ thành phố và kể là đã nhìn thấy một chiếc xe buýt quay trở lại khách sạn với tất cả các
nhà báo sẳn sàng khởi hành, chúng tôi lại cố gắng hỏi về Mummenday. “Ông ấy ra ngoài rồi”. Khi chúng tôi hỏi cụ
thể hơn thì: “Vâng, ông ấy đã trở về từ sân bay, nhưng không có ở trong phòng lúc này.” Tôi không muốn biết tâm
trạng các nhà báo ra sao trước một sự rối rắm như vậy. Vài ngày trước thì chuyến bay “sắp đến”, chỉ là “chưa thể
nói rõ giờ bay”.
Sáng nay người nước ngoài lại không thể đi vào trung tâm thành phố nữa. Số người da trắng muốn đi bộ vào
trung tâm hay bằng ô tô đều bị đuổi trở ra không một lời giải thích. Đến chiều, Siriporn đi vào thành phố và hỏi
mua phim Agfa. Ông chủ tiệm, một người chống cộng sản tị nạn từ miền Bắc, cay đắng trả lời rằng trữ bán những
phim này nay không còn ý nghĩa gì nữa. Sau giải phóng, không một ai được tự do gửi phim ra nước ngoài để tráng
rửa nữa. Siriporn cũng hỏi lý do việc khu trung tâm bị cấm với người nước ngoài, đặc biệt là đường Tự Do. Nhún
vai. Đến tối, có hai phiên bản lan truyền trong Trung tâm về lý do phong tỏa: đốt sách phản động hay là một cuộc
gặp đầy căng thẳng giữa đại diện của hai phe Công giáo.
Ba ngày trước, cuộc tự thiêu đầu tiên để phản đối giải phóng cũng đã xảy ra ở trung tâm thành phố và rõ ràng
là đã được các nhà báo nước ngoài quan sát và chụp ảnh rất nhiều. Sự cố xảy ra ngay trước bức tượng người lính
phía trước nhà Quốc hội. Tượng đài này, biểu tượng cho cuộc chiến đấu chống cộng sản của nền độc tài Thiệu, đã
bị Mặt trận Giải phóng phá hủy. Theo lời các nhà báo, việc tự hủy hoại của một con người là một hành động
thiêng liêng tới mức không ai can ngăn người thanh niên đó. Ngay cả những bộ đội có mặt ở đó cũng không. Về
sau, các nhà báo chỉ bị lấy phim ra khỏi máy hình. Theo tôi biết thì không phải tất cả. Vẫn còn những phim về sự
cố đó không bị hủy và nằm trong tay các nhà báo. Sự phản kháng chống lại giải phóng dường như đang mạnh lên.
Số tin đồn ngày càng tăng lên về những vụ tấn công, giết hại và mưu sát bộ đội của phong trào giải phóng. Margrit
kể lại từ Làng trẻ SOS là các người lính giải phóng đã khước từ không chịu đưa một đồng đội đã dẫm phải mìn vào
một bệnh viện trước đây của Mỹ. Người đó được điều trị tại một bệnh viện dã chiến của MTGP trong sân bay. Và
chỉ do thực tế là lúc đó không có lái xe nào khác ở đó nên ông Kutin, thủ trưởng của Làng trẻ, đã tự mình làm lái
xe.
Lần bốn người đến thăm Trung tâm buổi chiều, trong đó có một người mang súng, cũng khá là bí ẩn. Người dẫn
đầu tự giới thiệu là thuộc cơ quan hành chánh quận và lại hỏi về phòng khám mới của chúng tôi. Bây giờ thì đó là
người đại diện thứ ba của hành chánh địa phương cho thấy là không biết gì. Ông cho biết là chỉ đi ngang qua và
không đem theo giấy công tác. Ông chỉ muốn cho chúng tôi lời khuyên là nên xin giấy phép cho phòng khám. Tôi
thấy điều này đặc biệt khôi hài, vì chúng tôi đã thành lập phòng khám theo đề nghị của cơ quan địa phương. Khi
tôi chỉ ra điều đó, ông hỏi tôi có giấy tờ gì liên quan. Vẫn là hỏi giấy tờ. Cái khó chịu trong mọi sự ở đây là bao giờ
cũng có những ông lớn tự xưng là quyền lực nhà nước, nhưng lại không có khái niệm nhỏ nhất là cần phải làm gì.
Nhưng có lẽ tình trạng này sẽ sớm chấm dứt khi chính quyền nhà nước được hình thành tốt hơn. Khi chúng tôi
hỏi tên, ông nói là một người trong chúng tôi đã ghi lại tên của ông lúc ở quận, trước kia là xã. Không có dấu vết gì
chuyện này. Sau một vài câu nói thân thiện và lịch sự sáo rỗng, nhóm người với khẩu súng đã bỏ đi.
Tối nay, tôi ra góc phố một lúc để mua thuốc lá. Tôi tìm thấy một cửa hàng còn mở và hỏi mua nhãn hiệu của tôi,
Bastos có đầu lọc. Giá 550 đồng – gần gấp ba lần trước giải phóng. Người ta nói là nhà máy, một doanh nghiệp từ
thời thuộc địa Pháp, đã ngưng sản xuất. Những điếu thuốc cuối cùng trên thị trường được bán với giá khủng
trong một thời gian nữa. Tôi đổi sang một nhãn hiệu mới: có 13 điếu thuốc trong một cái bao nhựa in tên Nam Kỳ.
Trên giấy thuốc lá có chữ Baykham. Có lẽ chúng được quấn bằng tay, ít nhất thì nhãn hiệu mới này trông có vẻ
như vậy. Lúc đầu, người ở cửa hàng nghĩ tôi là người Mỹ. Tôi giải thích là ở Việt Nam không còn người Mỹ. Thế là
người ta đoán tôi là người Pháp. Khi tôi tự nhận là người Đức thì người ta hỏi ngay: Đông Đức à? Tôi nhận đùa.
Thế nhưng dường như dân chúng không ngạc nhiên lắm khi nhìn thấy người nước ngoài từ nửa kia của thế giới
trên đường phố của họ sau giải phóng lúc này. Quả thật đã có nhà báo người Đông Đức ở Sài Gòn.
Truyền hình đưa nhiều nội dung mới, đặc biệt là về lịch sử cuộc chiến tranh giành độc lập, về cuộc chiến của Việt
Minh, về trận Điện Biên Phủ, phim tài liệu về Mỹ ném bom ở Bắc Việt Nam và chất lượng của công cuộc phòng
thủ. Phim hoạt hình không bao giờ thuần túy là để giải trí, mà lúc nào cũng có truyền bá kiến thức chính trị.
Chúng sử dụng những khuôn mẫu văn hóa truyền thống. Ngày 21 tháng 5, Siriporn đi xem một buổi biểu diễn vũ
balê có kết hợp lối diễn đạt truyền thống với những hình thức diễn đạt hiện đại, và kêu gọi bằng một cách rất đặc
biệt hãy trung thành với nhóm (dân tộc? giai cấp?) của mình.
Các ông tướng ở tỉnh
24/5/1975
Hôm nay, hai nhân viên của chúng tôi trình bày báo cáo về chuyến đi hai ngày của họ đến các cô nhi viện trong
vùng đồng bằng sông Cửu Long cho tới Mỏ Cày, kết thúc tối qua. Phần lớn của hành trình không phải do quân đội
chính quy mà do du kích quân kiểm soát. Cả hai nhân viên của chúng tôi do vậy có cảm giác không an toàn. Trong
những lần kiểm tra xe khách, hai chàng thanh niên này hầu như lúc nào cũng thu hút sự chú ý của các du kích
quân, rõ ràng là do dáng dấp người lạ của mình. Khi đến Trúc Giang, họ chất sữa và thuốc men lên một chiếc xe
nhỏ và chạy tới cô nhi viện ở đó. Ngay khi đến nơi thì đã có một nhóm du kích cùng với súng ống ở đó. Họ quan
sát hoạt động của nhân viên chúng tôi mà không nói lời nào và khám xét cô nhi viện. Chỉ sau đó họ mới hỏi danh
tính hai người nhân viên. Ở cô nhi viện Phật giáo Bạch Vân gần đó, họ tức thì loan tin là người Công giáo ở Trúc
Giang lại nhận được quà tặng lần nữa, vì vậy phải đến đó để lấy phần. Sự nghi ngờ của du kích quân là không có
cơ sở. Chúng tôi cũng có kế hoạch đến thăm cô nhi viện Bạch Vân. Sau khi cô nhi viện Trúc Giang bố trí một phòng
cho số khách terre des hommes, du kích quân đã khám xét phòng hai lần. Thậm chí lúc 11 giờ đêm, họ còn gõ cửa
cô nhi viện để kiểm tra. Bà giám đốc không dám mở cửa vì lo ngại cho sự an toàn của số nhân viên terre des
hommes đến để giúp đỡ.
Nhân viên của chúng tôi có cảm tượng là du kích quân ở vùng Trúc Giang đặc biệt cuồng tín. Xem ra thì giấy tờ
chính thức không có ý nghĩa gì đối với họ. Hầu như không có quyền lực nào mà họ nhìn nhận. Có lẽ họ cũng dưới
quyền một UBQQ địa phương, thế nhưng khi họ không thích bộ mặt nào của một người lạ, thì họ có thể gây khá là
nhiều phiền phức. “Các anh làm việc gì ở đây? Công tác xã hội à? Thế tại sao các anh không cắt tóc?” Các du kích
quân là những người không biết gì hơn là khẩu súng của họ và cuộc sống trai làng trước đây của họ, nay cho thấy
là họ nắm quyền lực trong tay. Bản thân họ dường như cũng không có kỷ luật gì nhiều. Nếu không thì tại sao
nhóm của chúng tôi lại có thể bị kiểm soát đến hai lần bởi những nhóm khác nhau chỉ cách nhau 100 mét. Các du
kích quân không hỏi lâu về thẻ căn cước. Họ chỉ đơn giản muốn biết những người lạ này làm gì trong vùng của họ.
Nếu hai nhân viên của chúng tôi báo cáo đúng thì người ta phải giả định rằng việc xác định quốc gia-nhà nước ở
miền Nam Việt Nam thông qua MTGP đã không xảy ra, mà nguyên tắc về các tư lệnh vùng xuất hiện trở lại trong
việc thành lập các UBQQ. Điều này đã luôn tồn tại và bây giờ đang tiếp tục qua các trận đánh đã được báo cáo xảy
ra giữa giáo phái Hòa Hảo và MTGP ở đồng bằng Cửu Long. Phái Hòa Hảo chỉ mới trước đó đã đánh nhau với
quân đội của Tổng thống Thiệu.
Tôi không nghĩ là các nhà báo phương Tây biết về tất cả những điều này. Vì vậy mà dẫn đến những tường thuật bị
bóp méo. Hôm nay, một nhóm 80 nhà báo phương Tây đã được thật sự chở bằng máy bay rời Sài Gòn đến
Vientiane, và một phóng viên Reuters đã tường thuật – theo đài BBC – là người ta có thể đi lại tự do. Có lẽ ông đã
bỏ qua thực tế là người nước ngoài chỉ được phép như vậy trong vùng Sài Gòn mà thôi, và theo các báo cáo của
nhân viên chúng tôi thì điều đó hẳn là không thể ở vùng đồng bằng Cửu Long vì lý do an ninh. Có lẽ lời nói của
người cán bộ xã cấp cao bây giờ dễ hiểu hơn, theo đó thì người nước ngoài chưa nên đi Đà Lạt vì lý do an ninh. Đó
không phải chỉ là cái cớ. Xem ra thì chưa có một chính quyền nhà nước trung ương có khả năng đưa các nhóm địa
phương và các ông tướng vùng vào kỷ luật.
Chúng tôi dự định bây giờ liên hệ với tất cả các UBQQ nơi chúng tôi phải hoạt động để xin phép. Phạm vi hoạt
động của terre des hommes vượt quá phạm vi của một UBQQ riêng rẽ rất nhiều. Ý kiến chấp thuận của các chính
quyền địa phương ít ra cũng giảm thiểu rủi ro cho nhân viên của chúng tôi, dù cho không hề loại trừ sự nguy
hiểm.
Đài phát thanh Hà Nội dường như không coi trọng sự thật cho lắm trong bài tường thuật chính trị ở bộ phận
tiếng Anh. Dựa vào nguồn tin của các nhà báo Tiệp Khắc, bài nói rằng vật giá ở thị trường Sài Gòn đã giảm một
phần tư so với thời chế độ ngụy. Thế là không đúng. Giá cả hầu hết các loại thực phẩm đều tăng so với trước đây.
Có thể là chính nhà báo Tiệp Khắc đó cũng không tận mắt thấy sự thật. Siriporn đã nhìn thấy lính của MTGP rời
khỏi chợ với lượng khoai tây khổng lồ, trong khi với chúng tôi mua một kilo đã là quá đắt. Có thể là phụ nữ ở chợ
bán hàng giá rẻ hơn cho thành viên của MTGP, mặc dù là tôi hoàn toàn không rõ lý do. Thuốc lá và bia không còn
sản xuất bằng máy nữa, thế nên giá tăng vọt. Bơ thì nói chung trong tương lai sẽ không có nữa vì là hàng nhập
khẩu. Tôi cũng hoài nghi việc sản xuất bánh mì bởi vì bột mì phần lớn là nhập khẩu. Giá xăng trước sau vẫn ở
khoảng 1000 đồng so với 240 dưới thời chế độ Thiệu. Ngay cả xăng cũng không còn nguyên chất nữa mà bị pha
với dầu hỏa và bán ở chợ đen. Chính thức thì nghe nói có tem phiếu để mua xăng giá thấp, nhưng chúng tôi chưa
có đặc quyền đó, tuy thế cũng đang cố gắng để xin với các đồng chí của UBQQ thuộc Bộ Tài chính. Trước tình hình
tăng giá toàn diện, chưa rõ tại sao phải cắt giảm toàn bộ hoặc một phần tiền lương của công nhân viên, ít nhất là
trong vài tháng. Chúng tôi chờ xem liệu có thật sự đúng như vậy không, liệu chúng tôi có tiếp tục tin các tin đồn
và chờ xem thông tin từ các tỉnh khác nói gì.
Cách mạng văn hóa với những người tự phụ và đàn xếp
25/5/1975
Hôm qua và hôm nay chúng tôi mới hiểu tại sao người nước ngoài bị cấm vào trung tâm thành phố ba ngày trước
đây. Hệ thống mới bắt đầu định hướng và giới hạn các nội dung tiêu thụ về tinh thần của dân chúng. Hôm qua, tờ
Sài Gòn Giải Phóng đưa tin có một đoàn sinh viên dài một cây số đã yêu cầu người dân giao nộp mọi loại sách và
tạp chí phản động cũng như các ấn phẩm khiêu dâm cho chính quyền cách mạng. Mục đích là để loại bỏ những tư
tưởng phản cách mạng và khởi xướng một cuộc cách mạng văn hóa mới nhằm thay thế nền văn hóa suy đồi của
chủ nghĩa đế quốc Mỹ. Hôm nay trong con hẻm nhỏ của chúng tôi cũng có những áp phích với dòng chữ sau đây:
“Hãy mang sách và tạp chí có nội dung khiêu dâm, phản động và phá hoại để giao cho chính quyền cách mạng.
Qua đó bạn đã hành động thực tế để xây dựng nền móng cho một nền văn hóa mới.”
Chắc chắn là nền văn hóa Nam Việt Nam cần thay đổi nếu nó muốn thúc đẩy tư tưởng xã hội tiến bộ. Đáng tiếc là
biện pháp mà các hoàng đế độc đoán đã từng áp dụng 2000 năm trước đây, và cả Hitler nữa, đối với tôi là hoàn
toàn không phù hợp để đạt mục đích đó. Người ta chưa từng bao giờ đạt được tiến bộ bằng cách cắt giảm thông
tin, mà chỉ bằng cách mở rộng nó thôi. Sức thu hút hình như cho đến nay đến từ các bài viết phản động, chỉ có thể
giảm đi qua việc chúng mất đi ý nghĩa trong cuộc sống của con người, chứ không phải qua việc bị loại trừ bởi
chính quyền cách mạng.
Trước sau tôi vẫn tự hỏi tại sao người da trắng nước ngoài lại bị ngăn cản không được quan sát diễn biến này.
Đây có thể không phải là một hành động của UBQQ, mà đúng là một hành động của sinh viên, mặc dù được chính
phủ chấp thuận. Nhưng ít nhất thì chính phủ muốn tránh việc người nước ngoài nhìn thấy điều đó. Dù sao thì bộ
đội chính quy đã được chỉ định để giữ dân da trắng tránh xa.
Bây giờ, khi các nhà báo phương Tây được tự do tường thuật điều gì đó mới mẻ về Việt Nam, bởi vì họ có thể rời
khỏi đất nước, thì họ cũng xác nhận là cuộc sống chưa bình thường trở lại, rằng ngân hàng trước sau vẫn đóng
cửa, vẫn không có dịch vụ bưu chính ra ngoài Việt Nam và họ chưa thể nói chuyện với các đại diện cấp cao của
chính phủ. Nhưng tin tức có nguy cơ là vẫn lại sai. Ví dụ như BBC nói về một sự hiện diện áp đảo của các thành
phần Bắc Việt. Với bộ đội thì có thể là đúng, nhưng không đúng với đội ngũ hành chánh. Theo như bản thân tôi đã
gặp cán bộ của MTGP tại các bộ thì tất cả bọn họ đều là người miền Nam. Tôi cũng dám nghi ngờ là liệu phóng
viên của BBC có thể phân biệt được ai là người miền Nam và ai là người miền Bắc.
Hôm nay, truyền hình có đóng góp một chương trình về cách mạng văn hóa mà các sinh viên đã nhắc tới. Đây là
phát sóng buổi biểu diễn của một nhóm tạp kỹ từ miền Bắc, hiện đang được mời diễn tại một rạp chiếu phim ở
Sài Gòn. Hiển nhiên là các nghệ sĩ miền Bắc muốn cố gắng để diễn thứ gì đó phù hợp với thị hiếu sành điệu của
người Sài Gòn. Tôi chỉ không hiểu tại sao lại có tiếng vỗ tay. Nền văn hóa Việt Nam dường như đã tàn lụi ở miền
Bắc còn nhiều hơn là ở miền Nam Việt Nam. Có lẽ bởi vì văn hóa cổ truyền đã bị xem là lỗi thời và nay đã tự
chuyển hướng đến những sản phẩm nghệ thuật của các nước xã hội chủ nghĩa, mà trước hết là Nga và Đông Đức,
theo như tôi thấy. Vì thế mà người ta thấy một gã vẻ tự phụ hát với đàn xếp (accordion), tất nhiên là trong bộ
com-lê đậm màu có cà vạt. Hay một nhà cách mạng mặc áo sơ mi mà nụ cười không ai coi trọng. Tuy vậy, một nữ
ca sĩ trong bộ áo dài với bản đơn ca của cô làm người ta liên tưởng nhiều hơn tới một ngôi sao nhạc opera người
Ý, những gì được trình diễn như là điệu múa của các dân tộc thiểu số Việt Nam thì làm người ta nghĩ đến các biểu
diễn trong hộp đêm nhiều hơn. Tôi phải nói là những buổi diễn ít ỏi được phát sóng trên truyền hình có lẽ đã
được tuyển chọn rất tệ, bởi vì những sản phẩm âm nhạc khác từ Bắc Việt Nam, mà bây giờ có thể nghe được ở
đây, có phần nghệ thuật phát triển khá tốt.
Mọi thứ sẽ tiếp diễn như thế nào đây?
26/5/1975
Với một tương lai bất định, sự do dự về đường lối của Nam Việt Nam và tình trạng thảm họa kinh tế kéo dài, sự
căng thẳng chính trị trong nước cũng tăng lên. Đã qua rồi niềm vui về hòa bình được vãn hồi và được độc lập. Mọi
thứ sẽ tiếp diễn như thế nào đây?
Trong khi đó tin tức ngày càng rộ lên về sự chống đối – vâng, tôi không biết chắc là chống cái gì – ảnh hưởng của
Bắc Việt hay cộng sản? Hôm nay, Ariel kể lại là có ba bộ đội chính quy của MTGP, khi đang mua sắm ở chợ Sài
Gòn, đã bị một người lạ bắn hạ bằng súng tiểu liên ngay trên phố. Hai nhân viên của chúng tôi, phụ trách giúp đỡ
về vật chất cho các cô nhi viện, lúc này không dám đi về Cà Mau ở phía Nam, vì nghe nói chiến sự giữa MTGP và
Hòa Hảo đã tiến đến sát con đường dẫn về phía Nam. Ariel thì kể về lần được mời ăn tối, cũng có một chiến sĩ của
MTGP tham dự, một người được đào tạo bài bản và đã trải qua mười năm sinh sống ở Liên bang Xô viết. “Chúng
tôi ở miền Nam không giống như người ở Hà Nội. Người của MTGP phóng khoáng hơn rất nhiều. Họ sẽ không ấn
định cho dân chúng phải mặc chiếc áo nào. Chúng tôi đang có nhiều rắc rối với người miền Bắc ngay lúc này.” Ông
không muốn nói thêm nữa.
Hôm nay, trong Trung tâm người ta tranh luận về một sự cố chứng minh khía cạnh tiêu cực của cuộc “Cách mạng
Văn hóa”. Sự cố xảy ra ở gần Trung tâm tại một tiệm sách cho thuê, nơi các sinh viên quá khích muốn giũ sạch số
sách báo rác rưởi và văn hóa suy đồi của Mỹ. Người chủ tiệm không đồng ý. Ông cầu khẩn sự giúp đỡ của một
người anh em họ là bộ đội chính quy Bắc Việt và đang ở trong nhà ông đúng lúc đó. Khi các sinh viên không
nhượng bộ, ông ta cho nổ một quả lựu đạn. Nghe nói là có nhiều người chết trong vụ nổ, được diễn giải là một vụ
tự tử để phản đối về chính trị. Trong đó có bộ đội của MTGP và sinh viên có cảm tình với Mặt trận Giải phóng.
Hôm nay, chúng tôi nhận được tin mới từ Đà Lạt qua viên giám đốc người Đức của Làng Trẻ SOS, ông đã đến đó
để chuẩn bị cho số trẻ của ông trở về Đà Lạt. Vì không có giấy phép đi lại nên ông đã bị bắt ngay khi đến Đà Lạt.
Ông vẫn còn may là không bị giam giữ. Cụ thể thì ông ấy không thể làm gì cả, nghĩa là chỉ có chờ. Tuy vậy, xã hội
mới ở Đà Lạt đã được tổ chức khá là tiến bộ. Cán bộ cũng nói gần như chê bai là Sài Gòn vẫn chưa được tổ chức.
Họ được thông báo rất đầy đủ về các quy định ở Sài Gòn. Vị thủ trưởng Làng SOS có ấn tượng rằng quyền lực
chính trị của người Bắc Việt ở Đà Lạt là không thể tranh cãi, dù cho điều này không làm vui lòng các cán bộ chính
trị của MTGP Nam Việt Nam. Ở Đà Lạt có một cơn gió cực kỳ không thân thiện đang thổi chống lại người nước
ngoài, đến mức gây ra ấn tượng là trong tương lai sẽ không còn người nước ngoài nào làm việc trong Làng Trẻ
SOS nữa.
Bài trừ biểu tượng và tòa án nhân dân
27/5/1975
Một tin đồn nay đã xua tan, theo đó nhân viên của chế độ cũ không được phép nhận lương nhiều hơn một vài lít
gạo và một vài ngàn đồng, có thể nói là một kiểu hình phạt cho sự cộng tác của họ với chế độ ngụy. Tôi đã sử dụng
buổi tối hôm qua để xua tan tin đồn này khỏi đầu óc mình bằng cách dịch một thông báo của tướng Trà, thủ
trưởng của UBQQ Sài Gòn/Gia Định. Theo đó, nhân viên của chính phủ làm việc trong các xí nghiệp nhà nước,
trong ngành y tế và giáo dục, được nhận số tiền lương như trước đây. Công chức thuộc các cơ quan hành chính
nhận một mức lương thấp hơn, từ 10.000 đến 23.000 đồng, cộng với trợ cấp gia đình trả bằng gạo: mười kí gạo
cho vợ và năm kí cho mỗi người con. Doanh nghiệp tư nhân được yêu cầu trả cùng mức lương như trước. Đáng
tiếc là thông báo không có hướng dẫn về cách nhận tiền mặt để có thể trả lương. Vì thế mà ở terre des hommes
chúng tôi cũng không làm gì được vì ngân hàng trước sau vẫn đóng cửa. Do lường trước vấn đề, chúng tôi đã viết
cho các đồng chí ở Bộ Tài chính và hỏi ý kiến họ về cách nhận tiền mặt và cách mua xăng. Hôm nay, khi chúng tôi
hỏi lại thì lá thư đã được chuyển tiếp cho các đồng chí ở Bộ Y tế, các vị này cho tới bây giờ chỉ nhún vai khi chúng
tôi hỏi làm cách nào để thực hiện chỉ thị của tướng Trà nhằm trả lương cho nhân viên.
Tuy nhiên, một tin đồn khác, rằng có các tòa án nhân dân, thì nay đã được thông tin của báo chí xác nhận. Hôm
qua, tờ Sài Gòn Giải Phóng đã tường thuật một vụ kết án như vậy, kết thúc bằng xử bắn. Tên tội phạm bị buộc tội
cướp giật. Các nguyên tắc về thời điểm thiết lập những tòa án như vậy một cách tự phát, với tôi vẫn còn mơ hồ.
Người ta tin rằng điều đó phụ thuộc vào cảm nhận của các ủy ban cách mạng địa phương về việc đó. Dù sao thì
thành phố lúc này đang đầy rẫy tội phạm vì phong trào giải phóng đã mở cửa tất cả các nhà tù. Có thể họ cho rằng
các phán xét của chế độ cũ về nguyên tắc là không có giá trị. Nhưng nếu như một trong số phạm nhân được phóng
thích đó mà phạm tội thêm lần nữa thì có nguy cơ chịu án tử hình bởi quyết định của nhân dân.
Hôm nay, các sinh viên cách mạng bài trừ biểu tượng cũng đã gõ cửa nhà Ariel để thu thập văn học phản động và
khiêu dâm. Chị của Ariel không cho họ vào, mà chỉ giải thích rằng bà không biết đọc. Theo nhân viên của chúng tôi
kể lại, các tác phẩm văn học Việt Trung như “Tam Quốc Chí” cũng là một phần của văn học rác rưởi như tạp chí
tin tức Mỹ “Time”. Giá như các sinh viên đó biết rằng chẳng hạn như Truyện Kiều đã đánh dấu một thời kỳ phục
hưng ở Bắc Việt Nam và được diễn giải như là một ví dụ về phê bình văn học của phong trào chống phong kiến.
Người ta nói ngày 31 tháng 5 sẽ có một ngọn lửa lớn để thiêu rụi số tác phẩm đó.
Ngày càng có nhiều tin tức về những căng thẳng ngay bên trong Mặt trận Giải phóng, trước hết là giữa các thành
phần dân tộc chủ nghĩa và những người cộng sản, mà số này thì có ý tưởng thống nhất đất nước tức thì với mô
hình xây dựng xã hội theo khuôn mẫu Hà Nội. Tin đồn nói rằng Bà Bình, nữ Bộ trưởng Ngoại giao của Chính phủ
Cách mạng Lâm thời, đã từ chức.
Hôm nay chúng tôi nhận được tin bất ngờ của Milo từ Hà Nội. Bức thư do người đưa thư mang đến và ghi người
gửi là “Milo Roten ở Hà Nội”, nhưng không có tem và không có dấu bưu điện. Bức thư được viết vào ngày 15 hay
16, tức là mất hơn mười ngày để đến nơi. Milo được một ủy ban hòa bình mời đi bốn ngày để tham dự lễ mừng
chiến thắng và cũng để tìm hiểu tình hình cho terre des hommes. Bức thư của anh là một bài hát dài tán tụng Bắc
Việt Nam.
Ví dụ như: “Hôm nay chúng tôi chào mừng chiến thắng ở sân vận động Hà Nội! Đó là một buổi lễ tuyệt vời với
nhiều ấn tượng khó tả. Ngoài ra, Hà Nội là thành phố tuyệt vời nhất trong số những thành phố mà tôi đã thấy ở
Việt Nam: ba hồ nước tuyệt đẹp ngay ở trung tâm. Hà Nội thật sự tỏa vẻ yên tịnh và cảm giác bình yên. Mọi sự trải
ra trong yên bình; ở đây không có mùi hôi và sự hối hả của Sài Gòn trước đây; cũng không có trộm cắp, người ăn
xin, v.v. Thật là tuyệt vời khi đi dạo dọc bờ hồ mà không sợ bị đẩy xuống nước, bị trộm cắp hay đại loại như vậy.
Người dân ở đây hồn nhiên, không có ảnh hưởng của nước ngoài, và đó là điều làm cho thành phố và cuộc sống
của nó dễ mến…”
Tôi thật sự không biết nó liên quan đến ảnh hưởng nước ngoài như thế nào. Hôm nay, chúng tôi lại xem biểu diễn
nghệ thuật trên màn hình: hát, múa, ba lê, trong số đó chỉ có một phần nhỏ thật sự là thuộc di sản văn hóa Việt
Nam. Nhất là các điệu múa dường như là sự pha trộn mọi thứ, thiếu sự thống nhất và hài hòa, vì các yếu tố phong
cách bị pha trộn quá bừa bãi.
Milo cũng hy vọng là chúng tôi ở Sài Gòn có thể gặp bà Bộ trưởng Y tế mới, Bs. Hoa. Hôm nay chúng tôi thử làm
việc đó. Tôi kể lại cho các đồng chí ở Bộ Y tế về đại biểu của chúng tôi ở Hà Nội và lời khuyên của ông xin được
gặp bà Bộ trưởng Y tế. Các đồng chí ở UBQQ không phủ nhận rằng bà bác sĩ hiện đang ở Sài Gòn. “Nhưng bà chưa
bắt đầu làm việc.” Đến lúc đó chúng tôi sẽ được thông báo, các chiến sĩ chiến đấu cho tự do ở Bộ Y tế nói với
chúng tôi như vậy, với vẻ hãnh diện mang đôi xăng đan cắt từ lốp xe của họ. Với tôi, lúc này không cần thiết phải
làm gì nhiều hơn ngoài việc chờ đợi. Ít nhất chúng tôi cũng đã nhận được ý kiến là sự hiện diện của terre des
hommes được xem là có ích.
Bản sơ kết cho Sài Gòn
28/5/1975
Nay đã gần một tháng kể từ khi đất nước được giải phóng khỏi ảnh hưởng của Mỹ, nhưng vẫn chưa có một bản
kiểm điểm tình hình. Khó mà soạn một bản kiểm điểm như vậy bởi vì đất nước vẫn còn bị chia cắt thành nhiều
vùng quyền lực khác nhau của các UBQQ đang cai quản đất nước. Ai được đề cử đến các cơ quan đó thì không rõ.
Hoặc là Mặt trận Giải phóng Dân tộc với các Ủy ban trung ương của họ hay là cả hai chính quyền Nam và Bắc Việt
Nam. Vì sự phát triển trong vùng quyền lực của từng UBQQ là khác nhau và cũng phải khác nhau vì độ dài thời
gian kể từ lúc giải phóng, nên tôi chỉ có thể tập trung vào Sài Gòn trong bản kiểm điểm.
Nền kinh tế, theo tôi, vẫn trong tình trạng tệ hơn trước đây. Ngân hàng trước sau vẫn đóng cửa, do đó cản trở
tuần hoàn kinh tế của quốc gia. Một số công ty có vốn nước ngoài và có lãnh đạo nước ngoài thì mất người lãnh
đạo hoặc chịu sự quản lý của nhà nước. Nhưng không rõ là các công ty này sẽ xoay sở thế nào và liệu họ có thể
hoạt động tiếp hay không (như nhà máy thuốc lá Bastos và nhà máy bia BGI chẳng hạn). Sản xuất nông nghiệp
không thể khá hơn trước vì người lánh nạn chưa trở về hết. Sản xuất nông nghiệp nay đã an toàn hơn, nhưng lại
có nhiều bất lợi: Thiếu phân bón hóa học. Hệ thống tiếp thị nông nghiệp bị hạn chế rất nhiều do tình trạng kiểm
soát nghiêm ngặt ở địa phương, giá bán của nông dân thu được rất thấp và cuối cùng là phí vận chuyển và dịch vụ
rất cao do giá xăng cao. Trong sản xuất công nghiệp, nhiều sự tái phân bổ đáng kể đã phải thực hiện vì không thể
chờ đợi cung cấp linh kiện sửa chữa từ các nước phương Tây ở quy mô lớn được nữa. Tình trạng phụ thuộc đó
dịch chuyển sang các nước xã hội chủ nghĩa, nhưng sẽ mất thời gian khá dài. Với người dân Sài Gòn, các vấn đề
kinh tế dường như trầm trọng thêm chủ yếu do vật giá nói chung tiếp tục tăng, nhưng tiền lương lại giảm (như
một phần ở khu vực nhà nước). Số khác thậm chí bị thất nghiệp do không còn việc làm ở các công ty nước ngoài
hoặc do quân đội Sài Gòn bị giải thể. Việc đưa người lánh nạn trở về nông thôn với sự giúp đỡ khởi nghiệp của các
ủy ban địa phương và việc phát gạo miễn phí cho gia đình nghèo, cả hai đang được tiến hành trên quy mô lớn ở
Sài Gòn, đều hoàn toàn không đủ để chống lại các xu hướng tiêu cực. Nhưng đó không phải là lỗi của UBQQ, mà là
do thiếu một chính quyền trung ương và thiếu một cơ quan hoạch định kinh tế.
Tình hình chính trị vẫn mù mờ. Các bộ thì không có, còn các bộ trưởng thì chưa bắt đầu làm việc. Ở Sài Gòn cũng
như nơi khác, UBQQ cai trị với nhiều ban phòng khác nhau đang đóng trong các bộ – ở Sài Gòn. Vẫn chưa rõ ai
nắm quyền ở Nam Việt Nam, UBQQ còn hoạt động bao lâu, liệu sẽ sáp nhập trực tiếp với Bắc Việt nam và liệu có
bầu cử tự do hay trưng cầu dân ý để quyết định việc đó.
Trái với các bài tường thuật của Đài Tiếng Nói Hoa Kỳ, tôi cho rằng an ninh ở Sài Gòn trước sau vẫn tốt hơn trước
giải phóng, dù cho trộm cắp và cướp của có tăng lên nhất là thời gian gần đây. Nhưng cũng không có gì lạ trước
tình hình kinh tế đói kém. Tuy thế, UBQQ vẫn muốn hành động nghiêm khắc hơn với các tội cướp tài sản. Vì vậy
mà báo chí bây giờ tường thuật về những vụ xử tử công khai và tòa án nhân dân. Nó phải có tác dụng răn đe. Thế
nhưng, sự nguy hiểm dường như đang tăng lên cho bộ đội chính quy trong thành phố. Ngày nào tôi cũng nghe tin
về những vụ mưu sát nham hiểm, không chỉ ban đêm mà còn giữa ban ngày.
Dịch vụ xã hội và y tế vẫn chưa bình thường hóa trở lại. Đó một phần là do thiếu tiền mặt và do lo ngại là số vật tư
khan hiếm sẽ sớm cạn kiệt. Các xét nghiệm cấp bách nhất được thực hiện trong các phòng thí nghiệm. Mặt trận
Giải phóng vẫn chưa xây dựng được khả năng lãnh đạo chuyên môn cho các dịch vụ này. Cán bộ MTGP được đào
tạo thì không đủ, và số lãnh đạo trước đây thì không đáng tin lắm và đôi khi cũng không nên tin.
Trường học vẫn chưa hoạt động trở lại. Rõ ràng là việc đào tạo chính trị cho lực lượng giáo viên ở Sài Gòn cũng
đã bị tê liệt trong thời gian gần đây. Ở các tỉnh khác, nghe nói việc học ở các trường đã bắt đầu với chương trình
giảng dạy mới. Các trường đại học vẫn chưa tham gia vào những hoạt động của sinh viên như vệ sinh đường phố
và cách mạng văn hóa. Nói chung là chính sách văn hóa chưa được rõ nét. Thế nhưng, người ta nói là có một tàu
thủy từ miền Bắc Việt Nam, chất đầy sách, vừa mới đến Sài Gòn. Ngay cả nhà trẻ, mà ý nghĩa quan trọng về mặt
chính trị xã hội đối với người lao động luôn được nhấn mạnh, dường như vẫn đóng cửa.
Hệ thống vận chuyển trong nước đã được tái lập hoàn toàn. Nhưng giá vé xe buýt đã tăng mạnh do phí xăng dầu
cao. Tuyến đường sắt Sài Gòn - Hà Nội được xây dựng rầm rộ và có thể hoạt động trên một số đoạn. Nhưng vẫn
chưa có kết nối với giao thông quốc tế. Sân bay Sài Gòn vẫn chưa mở cho hàng không dân dụng. Đến nay chỉ có
tàu hàng viện trợ từ miền Bắc đến cảng. Hệ thống điện tín quốc tế đã hoạt động trở lại từ một tuần nay. Tuy nhiên
vẫn chưa thể gửi thư đi hoặc nhận thư từ nước ngoài. Thế nên thành phố phần lớn vẫn bị chia cắt với thế giới bên
ngoài.
Tóm lại, người ta có ấn tượng rằng mọi thứ hoạt động trở lại là do nó được thiết lập mà không có sự can thiệp của
chính phủ hoặc là do thực tế là có hòa bình. Hầu hết những chỉ thị của UBQQ thường được thực hiện một cách
nghiệp dư. Chính quyền cách mạng rõ ràng là không có cán bộ có năng lực.
Ở rạp chiếu phim
29/5/1975
Cùng với cuộc cách mạng, các rạp chiếu phim ở Sài Gòn đã hoàn toàn thay đổi chương trình của họ. Theo như tôi
thấy, chỉ có những bộ phim của miền Bắc Việt Nam được chiếu ở các rạp khác nhau trong một thời gian tương đối
dài vì phim mới không thể bổ sung nhanh. Đó chủ yếu là những bộ phim chính trị, lịch sử và chiến tranh thể hiện
cuộc đấu tranh anh dũng chống lại sự chiếm đóng của nước ngoài.
Hôm nay chúng tôi đến rạp chiếu phim lần đầu tiên kể từ sau giải phóng để có ấn tượng trực tiếp về những thay
đổi. Chúng tôi quan tâm đến cuộc đời của anh Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành bất tử trong một bộ phim vừa chiếu
ở rạp Tự Do. Phim kể về một thanh niên mưu toan ám sát cựu Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ McNamara, diễn ra vào
năm 1964 trên cầu Công Lý. Chính trị gia Hoa Kỳ thoát khỏi vụ tấn công trong gang tấc. Người thanh niên bị bắt
và bị xử tử. Nay anh đã trở thành liệt sĩ của Mặt trận Giải phóng Dân tộc và được Hồ Chí Minh tuyên dương là Anh
hùng Việt Nam. Đối với phần đông người dân Sài Gòn, cái tên Nguyễn Văn Trỗi dường như hoàn toàn không ai
biết cho đến khi giải phóng. Cuộc tấn công bất thành vào McNamara được nhiều người biết đến, kể cả việc một
người nào đó đã bị bắt sau đó, nhưng tên anh ta thì không ai biết. Chỉ bây giờ thông qua bộ phim, qua một câu
chuyện nhiều tập trên báo Sài Gòn Giải Phóng của MTGP, được viết dựa theo lời kể của người vợ, và qua những
bài thơ và những đề cập khác nhau, thì một anh hùng dân tộc và liệt sĩ mới xuất hiện, cả cho người Sài Gòn cũng
vậy. Hôm qua Sài Gòn Giải Phóng có in một tấm áp phích mà Đảng Cộng sản Pháp đã sử dụng để quyên tiền cho
một ngôi trường mang tên Nguyễn Văn Trỗi ở Việt Nam. Phim hôm nay là phim Việt Nam hay nhất mà tôi đã xem,
đen trắng, khá chân thực, nhưng không sa đà vào việc khắc họa những thứ không thể chiếu được. Âm mưu ám sát
McNamara hoàn toàn không được chiếu. Cái chết anh dũng của người thanh niên được miêu tả dưới góc nhìn của
người vợ, mà sau khi người chồng chết cuối cùng cũng cầm súng và gia nhập Mặt trận Giải phóng Dân tộc.
Bạn bè của chúng tôi và một số trẻ bại liệt không tán thành bộ phim vì những lý do mà tôi chưa thể giải thích
được. Tôi chỉ có thể cho rằng những hình ảnh khắc nghiệt về các xà lim tra tấn của chế độ Thiệu và sự đau đớn,
khổ sở của người phụ nữ là không thể chịu đựng được đối với thị hiếu của người Việt Nam trước đây. Bởi vì tôi
không thể thấy điều gì được cho là làm bộ phim tệ đi. Những cảnh tuyệt vời đã được ghi hình. Các diễn viên diễn
xuất hoàn hảo và tự nhiên. Bản thân câu chuyện được mở ra rất khéo léo từ góc nhìn của người phụ nữ, với một
thông điệp và lời hô hào chính trị rõ ràng.
Còn hai bộ phim khác đã được trình chiếu. Phim thứ nhất miêu tả các cuộc tấn công Hà Nội của quân xâm lược
Mỹ và như vậy nói về một chủ đề mà chúng tôi đã nhiều lần xem trên truyền hình. Nhưng bộ phim thứ hai lại
miêu tả cuộc sống sau khi giải phóng một số vùng của tỉnh Quảng Trị sau cuộc tổng tiến công mùa xuân 1972. Bộ
phim cho thấy sự tương phản giữa mức tàn phá đến khó tin do chiến tranh để lại và cuộc sống mới, sẵn sàng
chiến đấu, mở ra sau giải phóng. Đó là bộ phim rất hay và cần thiết, nhất là ở miền Nam Việt Nam, bởi vì trước
đây không ai biết MTGP đã thực hiện những công việc gì ở các vùng được giải phóng trước và cộng đồng đã tự tổ
chức như thế nào.
Hôm nay bản thân tôi suýt nữa đã chứng kiến một vụ hành quyết theo quyết định của tòa án nhân dân. Chúng tôi
đến quảng trường đối diện chùa Vĩnh Nghiêm chỉ muộn vài phút. Lúc đó mọi người đang rời khỏi quảng trường,
vì vậy mà chiếc xe của chúng tôi đã hoàn toàn bị kẹt giữa hàng ngàn người đã tham gia cảnh tượng đó. Tôi chỉ
nhìn thấy giàn giáo và một biểu ngữ ghi “Tòa Án Nhân Dân”. Kẻ bị cáo buộc đã ném lựu đạn vào các bộ đội của
MTGP và do đó bị kết án tử hình. Chúng tôi vừa trở về từ Bộ Y tế, nơi chúng tôi gặp một quan chức cấp cao của
UBQQ, một bác sĩ của MTGP, ông đã rất thân tình cho chúng tôi lời khuyên về công việc tương lai của chúng tôi.
Đó là một đại diện của tầng lớp trung lưu do Pháp đào tạo, cuối cùng đã vào bưng, nhưng vẻ ngoài và trang phục
chỉnh tề (dù mặc quần xanh lá) không thể phủ nhận nền tảng giáo dục của mình.
Tại đại sứ quán Pháp mà Ariel và tôi đến hôm nay để giới thiệu bản thân ít nhất một lần, hầu như mọi thứ dường
như cũng không rõ ràng. Rõ ràng bạn không biết nhiều hơn những gì có trên báo chí và từ đài phát thanh và
những gì những tin đồn muốn cho biết. Một ông Lafesse, bí thư thứ hai của đại sứ quán, đã đưa ra những thông
tin ân cần và tỏ ra mình là người hữu ích, nhưng dù có thiện chí nhất thế giới, tôi cũng không biết điều đó có giúp
ích được gì không và giúp cho việc gì.
Sài Gòn – từ hòn ngọc mục nát thành một ngôi làng
31/5/1975
Sài Gòn, thành phố ba triệu dân, từng được mệnh danh là hòn ngọc của phương đông, sau này có lẽ đã biến thành
một thành phố sôi động, nhưng mục nát và vô hồn, nay sau giải phóng đã trở thành như một ngôi làng. Vấn đề
giao thông đã tự nó được giải quyết qua giá xăng tăng cao. Hình ảnh đường phố làm gợi nhớ tới những đoạn phim
về Hà Nội. Phần đông là xe đạp, không có nhiều Honda và lác đác vài ô tô. Sài Gòn đã trở nên yên ắng hơn và
người đi bộ không còn phải sợ chết ngạt vì khói thải nữa.
Hôm nay là một ngày chủ nhật có phần u buồn. Trời luôn đầy mây và mưa lất phất kéo dài hàng giờ. Ở nhà không
có gì thú vị vào một buổi chiều nhàn rỗi như vậy. Chúng tôi rời nhà ra phố dạo bộ trên đường Tự Do. Phố Tự Do,
trước từng là hang ổ tội lỗi của lính Mỹ với nhiều hộp đêm, quán rượu, nhưng cũng có những cửa hàng mang chút
dáng dấp quốc tế, nay đã trở nên rất yên tĩnh. Khách sạn Continental vẫn sáng đèn, nhưng chỉ thấy ít khách nước
ngoài, sau khi đa số các nhà báo phương Tây đã rời đi. Ở cửa hiệu ảnh của chúng tôi, người chủ tiệm chống cộng
sản đã bỏ chạy từ miền Bắc năm 1954, cũng có tâm trạng buồn rầu như ngoài phố, mưa ngoài kia đang nhỏ giọt
từ những lá cờ của MTGP và Bắc Việt Nam. Ông đếm các tấm ngân phiếu mà người ta đã trả cho ông và chưa đổi
tiền mặt được do ngân hàng đóng cửa. Giọng có phần hơi đùa, tôi ngụ ý nói là bây giờ ông hẳn không còn nhiều
khách hàng như trước. “Đó là số phận của mọi người buôn bán ở thành phố này”, ông cay đắng nhận xét. Ngoài
phố, không còn ai bắt chuyện với chúng tôi để đổi tiền hay xin ăn nữa. Nghề này không làm được nữa, mặc dù tiền
thiếu hơn bao giờ. Vài người Pháp đang lục lạo khắp các cửa hiệu bán đồ da để cố mua được giá rẻ trước khi khởi
hành. Có bốn người đàn ông dáng vẻ khác thường tản bộ qua. Theo cách nói và lối ứng xử thì chúng tôi đoán là
người Cuba, đã đến đây trên chiếc tàu chở hàng viện trợ vừa qua. Nhưng chúng tôi không chắc lắm. Phần đông
các hàng quán đều đóng cửa. Trong số đó có nhiều hàng quán, và nhất là các quán rượu, thì dù gì cũng bị cấm bán.
Hiệu ăn và quán cà phê vẫn còn đông khách một cách chừng mực. Trẻ đường phố bây giờ bán báo của MTGP là tờ
Sài Gòn Giải Phóng. Ngay cả khách sạn Majestic của nhà nước, mà tầng trên cùng đã bị một tên lửa phá hủy vài
ngày trước giải phóng, dường như cũng không có mấy khách, mặc dù trẻ đường phố vẫn còn lảng vảng phía
trước. Cơ sở này nằm trên con đường bến cảng Bạch Đằng và cạnh sông Sài Gòn. Tàu thuyền neo đậu dọc đó
trong im lặng và bóng tối, rõ là không có hoạt động buôn bán cũng không có nhiên liệu. Có lẽ thậm chí còn chưa
rõ liệu chúng có bị chính quyền tịch thu hay không. Phía bên kia, chúng tôi thấy con tàu Tru Nam đã chở ô tô của
chúng tôi sang Singapore. Cùng với ba chiếc khác, nó được thu hồi từ Singapore sau giải phóng. Dường như một
phần thủy thủ đoàn đã bỏ trốn. Trên truyền hình vài ngày trước, chính quyền đã chào đón các con tàu trở về theo
đúng lệnh.
Nhiều quán bán nước và thức ăn, luôn hiện diện ở cảng, lúc này không có khách. Các cô bán hàng nằm dài trên
ghế xếp dưới mái bạt đã căng và chờ buổi tối đến. Phần việc hẳn đã hoàn thành. Sự yên tĩnh mang đến hứa hẹn
thành công cho các tay câu cá, bây giờ đang đông dần ở bến cảng. Chúng tôi đi đến một quán ăn có mái hiên trên
mặt nước, trước đây thường rất đông khách mỗi buổi tối. Hôm nay thì chỉ có vài người, nhân viên gần như thất
nghiệp. Chúng tôi chỉ ăn mỗi món xúp rồi lê bước qua những vũng nước trở về đường Tự Do. Một thanh niên
trông say rượu nằm dài trên vỉa hè, vài người qua đường vây quanh, trong đó có cả bộ đội của MTGP, họ có vẻ hơi
ngại ngùng chỉ vì chúng tôi nhìn thấy cảnh tượng đó. Chúng tôi bước tiếp về ô tô và trở về nhà. Tâm trạng của
buổi chiều tối, với mọi nét u buồn của nó, đã không tác động tệ đến chúng tôi.
Dẫn một nguồn tin của UPI, Đài Tiếng Nói Hoa Kỳ tường thuật lúc 11 giờ tối là sau ba tuần hội họp, các chính trị
gia Bắc và Nam Việt Nam đã đồng ý với nhau rằng không thể tiến hành tái thống nhất trong vòng năm năm tới
đây. Cách sống và các điều kiện kinh tế là quá khác biệt để cho phép tái thống nhất ngay lập tức. Chính phủ mới
dự kiến sẽ ra mắt vào thứ sáu tới, tức là ngày 6 tháng 6. Ngoài ra, bầu cử mới để hình thành Quốc Hội phải được
tiến hành càng sớm càng tốt. Ngày 6 tháng 6 vừa kể đã được xem từ lâu là một ngày quan trọng vì nó đánh dấu kỷ
niệm lần thứ sáu ngày thành lập Chính phủ Cách mạng Lâm thời ở Nam Việt Nam.
Ngày Thiếu nhi
1/6/1975
Tin tức (rằng chính phủ mới sẽ ra mắt ngày 6 tháng 6) có thể là đúng bởi vì vị đại sứ mới của Pháp phải đến ngày
10 tháng 6 để thay thế đại sứ do chính quyền Thiệu công nhận. Đơn giản là đại sứ mới không thể do UBQQ Sài
Gòn/Gia Định công nhận. Có nghĩa là chính phủ Pháp cho rằng vào thời điểm đó hẳn đã có một chính phủ Nam
Việt Nam mới.
Hôm nay là Ngày Quốc tế Thiếu Nhi. Tôi cho là dân chúng chỉ biết điều này mới tối hôm qua, sau khi số báo mới
của Sài Gòn Giải Phóng đăng tin. Tờ báo đầy những bài viết về ngày này. Nhưng dường như thể nó chỉ mới xảy ra
với những người cầm quyền cách mạng trước đó không lâu. Chúng tôi nghe về điều đó lần đầu tiên là vào chiều
thứ sáu, khi một thanh niên đi cùng một cô sinh viên cách mạng đến Trung tâm chúng tôi. Họ yêu cầu một bác sĩ
và thuốc men cho một trạm y tế sẽ được khánh thành hoành tráng ở Phú Nhuận vào chủ nhật, là Ngày Quốc tế
Thiếu nhi. Ariel sẵn sàng giúp, và thế là thuốc men được mang ra. Tôi thấy mọi việc được tổ chức quá chóng vánh
nên sợ mặt chuyên môn có thiếu sót. Trong lúc chờ bác sĩ trở về, tôi nghe chương trình phát thanh, lúc đó đầy
những bài hát và khẩu hiệu của Ngày Thiếu nhi. Tuyển tập các bài hát thiếu nhi cách mạng, đặc biệt tôn vinh Hồ
Chí Minh được phát trở lại trong chương trình chiều hôm đó.
Tôi không biết chắc liệu việc tôn thờ Hồ Chí Minh có còn đúng với từ sùng bái cá nhân. Một là Hồ Chí Minh không
còn sống, hai là ông không còn là một người bình thường. Cách mà ông được tôn thờ ở đây khiến ta liên tưởng
đến cách tôn thờ tổ tiên, tôn thờ một vị thánh dân tộc, thậm chí có lẽ một vị thần. Yêu cầu đặt một bức hình của vị
chủ tịch cũ ở một nơi trang trọng trong nhà vào ngày 19 tháng 5, là sinh nhật thứ 85 của người, đã dẫn đến việc
lập những bàn thờ gia đình ở khắp nơi, chứ không phải chỉ những nơi đã thực hiện lệnh của một chính quyền
không mong đợi. Giống như trong một ngôi đền, phía trước bức di ảnh có hai cây nến trên chân đèn bằng vàng,
cũng như một cái bát lớn dùng để cắm nhang. Ít nhất thì đó là những gì ta thấy trong nhiều tòa nhà chính phủ,
những nơi hội họp của Mặt trận Giải phóng và những nơi công cộng. Hồ Chí Minh đã trở thành biểu tượng của tư
tưởng dân tộc và tổ quốc Việt Nam.
Tối nay tôi đã có thời gian để tìm hiểu kỹ hơn tờ báo dành cho Ngày Quốc tế Thiếu nhi. “Nỗ lực xây dựng một thế
hệ tương lai cho dân tộc”, tờ báo chạy hàng chữ lớn trên các cột ở trang nhất. Báo viết là Ngày Quốc tế Bảo vệ
Thiếu nhi được công bố là ngày kỷ niệm chống phát xít ở Liên bang Xô Viết nhằm kêu gọi sự chú ý đối với các tội
ác chiến tranh của Đức ở Lidice và Pháp (1942). Việc công bố này diễn ra tại cuộc mít tinh của Liên Minh Phụ nữ
Dân chủ Quốc tế năm 1949 và kể từ đó ngày 1 tháng 6 đã được tuyên bố là ngày lễ không những của Liên bang Xô
Viết, mà còn ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa khác hoặc ở những nước tự cho là xã hội chủ nghĩa. Một bài viết nhấn
mạnh là những hành động tàn bạo của đế quốc Mỹ chống lại thiếu nhi thậm chí còn tồi tệ hơn những gì người Đức
đã làm ở Nam Tư và Pháp. Ở miền Bắc Việt Nam một giới trẻ tiến bộ đã xuất hiện. Ở miền Nam, nay đã được giải
phóng, ảnh hưởng của chế độ cũ vẫn còn nhận thấy được. Nhưng với đảng và chính quyền cách mạng mới, nhân
dân cũng sẽ xây dựng một giới trẻ tiến bộ.
Đài phát thanh Hà Nội cũng coi trọng Ngày Thiếu Nhi. Một tổ chức thiếu nhi mới đã được thành lập ở Sài Gòn, gọi
là Đội Thiếu nhi Tiền phong Hồ Chí Minh. Lời chúc mừng của Nguyễn Hữu Thọ và Huỳnh Tấn Phát gửi đến nhi
đồng được in trên báo Sài Gòn Giải Phóng. Vào buổi chiều, Ariel trở về sau buổi khám bệnh mà anh đã đồng ý
tham gia ngày hôm đó. Anh rất có ấn tượng bởi sự lịch thiệp và lý tưởng của số thanh niên đã sắp xếp phòng
khám ở Phú Nhuận.
Đài truyền hình Sài Gòn đề cao ngày hôm đó bằng một vở diễn rối. Câu chuyện ngụ ngôn ám chỉ mạnh mẽ về đấu
tranh giai cấp. Nhà vua sai các quan đi tìm một con chim màu vàng biết nói và biết hót. Một viên quan tìm cách rất
ác độc để trộm một con chim như vậy của một cậu bé. Hắn mang nộp cho nhà vua với hy vọng được món thưởng
lớn. Nhưng con chim không chịu hót, thế là nhà vua và hoàng hậu thấy mình bị phỉnh gạt và đánh viên quan nhừ
tử. Cậu bé sớm tìm ra chỗ con chim. Cậu mời hoàng gia vào để thuyết phục hoàng tử đổi y phục với mình. Chỉ như
vậy con chim mới chịu hót. Thế nhưng con chim biến mất cùng với cậu bé trong trang phục của hoàng tử, trong
khi đó hoàng tử trong y phục của cậu bé lại bị các quan đánh nhầm, cho đến khi mẹ vua mới nhận ra là chính con
trai mình đã bị trừng phạt vì chính sách phản động của nhà vua. Một vở rối được diễn rất hay, không có vẻ gì là
tuyên truyền một cách gượng gạo vì tính bùng nổ chính trị được thể hiện một cách gián tiếp và không có vạch
mặt chỉ tay.
Hôm nay chúng tôi nghe tin đồn tổng thống Thiệu là nạn nhân một vụ mưu sát ở Đài Loan. Thủ phạm là hai người
con trai của một giám đốc ngân hàng từng bị Thiệu bắt và buộc đóng cửa ngân hàng. Chẳng ai biết có thật không
và Thiệu có bị giết không. Đó cũng giống như tin của Đài Tiếng Nói Hoa Kỳ về việc tái thống nhất Việt Nam. Chúng
tôi không nghe thấy tin gì như thế trên đài BBC dù chỉ một lần. Ai mà biết liệu có thật không?
Cứng rắn đối với kẻ chống đối chế độ và kẻ tội phạm
4/6/1975
Hôm qua, ông nha sĩ của chúng tôi đã vô tình làm quen với lực lượng vũ trang nhân dân. Khi ông muốn đi về
nhà vào khoảng 11 giờ 30 tối, ông đột nhiên thấy mình bị kẹt trong một đoàn biểu tình trên đường Trương Minh
Giảng đang dừng lại trước Đại học Vạn Hạnh. Bộ đội của MTGP với vũ khí hạng nặng đã có mặt tại chỗ và bắt đầu
bắn. Ông và người bạn đã nằm rạp xuống đất để tránh đạn. Bộ đội mang theo súng ống đã bắt giữ khoảng 50
người, kể cả hai người Pháp. Ông nha sĩ của chúng tôi là một trong số đầu tiên được thả ra bởi vì ông chỉ tình cờ
đi qua khi lực lượng vũ trang nhân dân đụng độ với người biểu tình. Theo ông cho biết thì cuộc biểu tình do một
linh mục bảo thủ ở Phú Nhuận tổ chức để phản đối tình trạng thiếu đói. Có khoảng một trăm người đã tham dự.
Nhưng thời điểm tổ chức khác thường – ba mươi phút trước giờ giới nghiêm – cho thấy cuộc biểu tình không chỉ
là vấn đề thiếu đói.
Lực lượng vũ trang nhân dân lúc này hành động cứng rắn đối với những kẻ chống đối chế độ và tội phạm. Hôm
nay, khi lái xe về nhà, chúng tôi thấy một nhóm bộ đội trang bị nhiều vũ khí như lựu đạn, súng chống tăng, tiểu
liên, v.v. đuổi theo một tay trộm xe đạp – có nhiều kẻ hiếu kỳ đi theo. Nhân dịp đó, họ tịch thu một máy ghi âm ở
một quán cà phê nhỏ vì phát nhạc đồi trụy – có lẽ là nhạc pop Mỹ – không phù hợp với văn hóa cách mạng mới.
Ngoài nhạc và sách, độ dài tóc cũng đóng một vai trò quan trọng với văn hóa mới của cách mạng. Hai ngày trước
đây, hai trong số trẻ của chúng tôi đã bị chặn lại và tịch thu thẻ căn cước vì tóc của chúng quá dài đối với các bộ
đội. Chúng chỉ được nhận lại thẻ căn cước khi trình diện trước bộ đội với mái tóc đã được cắt ngắn. Ngay sau đó,
tôi đã tới thăm trụ sở của đơn vị quân đội bảo vệ an ninh mới được thành lập cho khu vực của Trung tâm chúng
tôi. Điều này trở nên cần thiết vì ngày càng có nhiều bộ đội của MTGP ghé thăm Trung tâm của chúng tôi mà
không có nhiệm vụ rõ ràng hay vì tò mò. Vị chỉ huy của đơn vị này, nhân đây phải nói là rất thân thiện và hòa nhã,
giải thích rằng ông đã chú ý là số trẻ của chúng tôi không đáp ứng các yêu cầu của Bác Hồ, theo đó tóc phải ngắn
hơn. Thế là phần đông các trẻ đã đi cắt bớt tóc.
Hôm nay, chúng tôi lại có khách từ cơ quan hành chánh của Trung Nhất, hai bộ đội đến tìm hiểu chi tiết về Trung
tâm. Chúng tôi không rõ tại sao họ chưa nhận được văn bản về vấn đề này, mà chúng tôi đã đích thân trao. Nhưng
chúng tôi vẫn sẵn sàng cung cấp thông tin của chúng tôi thêm lần nữa. Một điểm quan trọng trong cuộc trao đổi
cũng lại là tóc dài. Khi một thành viên trong ban điều hành lưu ý rằng, về vấn đề này cho tới nay chúng tôi để cho
các trẻ tự mình quyết định cách chúng thích ứng với chủ trương chung của MTGP, thì họ trả lời chúng tôi là có
những việc nhất định không thể để cho cá nhân tự do ứng xử được. Nếu chẳng hạn để như thế đối với những tội
xâm phạm tài sản và mại dâm, ta còn phải chờ rất lâu cho tới khi bọn trộm cắp và bọn mại dâm biến mất. Câu trả
lời này – như nhiều vụ khác – cho thấy tính đơn giản của cách hành động. Theo ý tôi, chính sách tốt hơn hết thật
ra là thay đổi những nguyên nhân gây ra trộm cắp và mại dâm, chứ không phải bắn chết người ta, khi mà chính
sách kinh tế chưa tạo ra được bất kỳ điều kiện mới nào.
Thời gian gần đây các vụ nổ súng đã tăng lên. Có ba dân thường và một bộ đội bị giết trong lần biểu tình kể trên,
mà người ta cho là biểu tình có vũ trang. Tiếng súng nổ nghe như tiếng súng máy, vang xa đến tận nhà chúng tôi.
Sáng nay lúc mười một giờ cũng có tiếng nổ nguy hiểm giống như vậy gần Trung tâm. Gần như đêm nào cũng rất
khuấy động. Lý do mà số người có cảm tình với MTGP đưa ra là nay đã hết thời hạn giao nộp vũ khí còn chứa ở
nhà. Lúc này MTGP có hành động mạnh tay với tất cả những người vẫn còn sở hữu vũ khí sau ngày 31 tháng 5.
Việc đó rõ ràng là để quét sạch các ổ kháng cự.
Chúng tôi cũng được bà Ngô Bá Thành kể lại điều này, nguyên thủ lĩnh tả khuynh của “lực lượng thứ ba” ở
Nam Việt Nam và của phong trào quyền phụ nữ. Tôi đến thăm bà theo lời khuyên của một nhà báo Tây Đức đã
cho tôi biết là bà đã được bà thứ trưởng Bộ Y tế của chính phủ cách mạng lâm thời chọn để liên lạc với các tổ
chức xã hội thuộc môi trường hoạt động dưới chế độ Thiệu trước đây và thăm dò mức độ đáng tin cậy về mặt
chính trị của họ. Ngô Bá Thành có vẻ là người duy nhất đã có một vai trò chính trị quan trọng dưới chế độ Thiệu
mà nay vẫn được MTGP chấp nhận. Vì điều này, bà Thành đã chịu nhiều sự tra tấn. Trong cuộc triển lãm về các
phụ nữ được giải phóng, mà tôi đã mô tả trước đây, ta cũng có thấy một bức hình của bà với vẻ suy yếu trong một
nhà tù của chế độ Thiệu. Cho tới gần đây, dây kẽm gai vẫn còn vây quanh nhà bà, người ta không cho bà tiếp xúc
với thế giới bên ngoài. Chỉ đến ngày 1 tháng 5, một ngày sau giải phóng, bà mới được ra khỏi nhà mình lần đầu
tiên. Ô tô của bà nằm trong nhà xe, cửa kính xe đã bị quân lính của chế độ Thiệu đập nát.
Bà Thành thấy là ngày nay vị trí của lực lượng thứ ba đã trở nên vô dụng. Kẻ trí thức, mà người ta cũng có thể
hình dung sống cuộc sống phóng túng ở Paris, lại rất trân trọng các thành quả mà MTGP đã đạt được và đã thật
sự đạt được mục tiêu quan trọng. Bằng những lời hùng biện, bà giải thích những gì bây giờ đang phát triển để
hình thành một chính sách của nhân dân. Tôi vẫn chưa rõ bởi vì sự hiện diện của người nước ngoài bị xem một
cách đương nhiên như là một trở ngại trong quá trình phát triển đó. Nhưng nay ở khắp nơi đều có các ủy ban
nhân dân cách mạng, không chỉ bao gồm thành viên quân đội của MTGP mà còn bao gồm cả dân thường. Các
nhóm này, mà thành phần xã hội học chưa được nghiên cứu, trước hết đã đẩy mạnh tia lửa của cuộc cách mạng.
Một ví dụ là ngày Quốc tế Thiếu nhi, chúng tôi đã làm quen với ba trong số những người đó, mà hai ngày sau còn
nói chuyện lâu hơn nữa với chúng tôi tại Trung tâm. Một thanh niên, lãnh đạo đội thiếu niên giải phóng quận Phú
Nhuận, là một công nhân mà với những câu hỏi khó luôn phải quay sang hỏi các bạn của mình. Rõ ràng là anh ta
không có một cái nhìn tổng thể về chính sách xã hội, mặc dù anh biết nhiều nguồn thông tin tương đối tốt và hẳn
là cũng có động lực xã hội mạnh mẽ. Thông minh hơn là một cô gái trẻ, một y tá chuyên nghiệp đã được đào tạo
trong một tổ chức Công giáo kiên định và có tài chính rất sung túc. Đó cũng là người đã tự giới thiệu mình với
chúng tôi trong một cuộc họp của ủy ban điều hành Trung tâm và đã đề nghị được một bác sĩ giúp cùng với thuốc
men. Về người thanh niên thứ ba thì tôi không biết gì nhiều, nhưng anh nói tiếng Pháp khá nhất. Cả ba đều rất
hòa nhã, nhưng nói là sự có mặt của người Tây Đức sẽ không kéo dài lâu.
Hôm nay, Siriporn lại phát hiện ra một tin đồn sai nữa. Nữ ngoại trưởng của Chính phủ cách mạng lâm thời, là bà
Bình, không hề từ chức mà đang ở thủ đô của Bắc Việt Nam – theo đài phát thanh Hà Nội. Ở đó, bà tuyên bố là
Nam Việt Nam sẵn sàng tiếp nhận sự giúp đỡ từ bất kỳ quốc gia nào. Phạm Văn Đồng thậm chí còn nói rõ là cả sự
giúp đỡ của Hoa Kỳ cũng được chấp nhận nếu Hoa Kỳ tôn trọng triệt để các thỏa thuận của Hiệp định Paris. Cùng
lúc đó, các đài phát thanh tiếng Anh thông báo cho thế giới tư bản là ba nhà báo Mỹ bị trục xuất khỏi Việt Nam
trong vòng 24 tiếng, với lý do được cho là để giảm số phóng viên phương Tây ở Nam Việt Nam. Đài phát thanh Hà
Nội thì tự hào về cuộc sống mới trong những vùng giải phóng và ở Sài Gòn. Thế nhưng theo tôi thì điều đó chưa
thấy được gì nhiều. Về kinh tế thì không những mọi thứ đều vẫn vậy mà thậm chí còn khó khăn hơn. Và người ta
cho rằng giao tranh ở phía Nam vùng châu thổ thậm chí còn gia tăng hơn nữa. Cả hai tỉnh Long Xuyên và Châu
Đốc đã bị lính của chế độ cũ và các nhóm Hòa Hảo “tái chiếm”, theo họ nói. Sau tất cả những gì mà tôi thấy thì
thành phố Sài Gòn cũng không hề được kiểm soát. Có quá nhiều nơi ẩn nấp trong thành phố bốn triệu dân này
đến mức tin tức về những hội kín chống đối MTGP không phải là hoàn toàn không đúng.
Tin tức từ các tỉnh
Tối hôm kia, chúng tôi nhận được tin tức từ hai tỉnh khác nhau, nằm ở xa. Đưng trở về từ Đà Lạt và Hiếu từ Đà
Nẵng.
Tình hình ở các tỉnh trông như phụ thuộc vào đường lối và khả năng của UBQQ mỗi tỉnh. Ngay cả việc trả tiền
lương và đối xử với nhân viên của chế độ cũ dường như cũng được thực hiện rất khác nhau. Ví dụ như ở Đà Nẵng,
họ nhận được 18 lít gạo và 5000 đồng. Ở Đà Lạt, họ nhận được nhiều gạo hơn, nhưng lại ít tiền mặt hơn. Ở Đà Lạt
– và có lẽ cả ở Đà Nẵng – có vẻ như thành phố đã được kiểm soát và tổ chức. Học tập chính trị diễn ra rất nhiều
trong thời gian nghỉ ngơi sau giờ làm việc. Số nhân viên chế độ cũ dường như bị thất nghiệp và nay lo làm nông
nghiệp nhiều hơn, mặc dù tình hình phát triển ở đây cũng không có gì rõ ràng. Kế hoạch về việc tổ chức nông
nghiệp thì chưa có. Ở Đà Lạt vẫn còn năm giáo viên người Pháp, họ có thể đi lại tự do trong thành phố nhưng
không được phép rời khỏi đô thị. Do những điều kiện kinh tế nghèo nàn của dân chúng nên thực đơn trông ra rất
đạm bạc. Hầu như không còn ai có thể mua được thịt, cả những người giải phóng cũng không, vì thu nhập của họ
còn thấp hơn nữa. Con chó cuối cùng ở trung tâm sư phạm Đà Lạt (trung tâm trẻ bại liệt), mà cơ sở nay bị chiếm
đóng bởi các cán bộ y tế của bệnh viện, sắp bị mang ra làm thịt. Người ta nói là có một hệ thống mới để tổ chức
dân cư. Cứ mười hai người cùng độ tuổi từ những gia đình khác nhau trong cùng một khu phố được tập hợp với
nhau và cùng tham gia các hoạt động công cộng. Hệ thống mười hai người này dường như chưa có ở Sài Gòn, ít ra
thì tôi chưa từng nghe nói đến nó.
Việc số trẻ bại liệt trở về Đà Lạt dường như không còn mấy trở ngại nữa, nếu như UBQQ ở Sài Gòn đồng ý. Chúng
tôi vẫn chờ họ trả lời. Ủy ban ở Sài Gòn dường như đang thực hiện một số chức năng toàn Việt nhất định. Những
người có trách nhiệm ở Đà Lạt đã đối xử rất đúng mực và lịch sự với Đưng và Sơn. Hai người không trải qua điều
gì bất lợi vì làm việc cho một dự án quốc tế.
Hiếu ở Đà Nẵng thuộc số nhân viên bảo thủ của chúng tôi. Vì vậy mà anh khá thận trọng trong các đánh giá của
mình về những gì xảy ra ở Đà Nẵng. Trông ra vẫn còn khá nhiều người nước ngoài ở Đà Nẵng, riêng người Mỹ là
bốn người. Nhưng dường như Đà Nẵng ở trong một tình huống còn khó khăn hơn các tỉnh khác, vì nó được giải
phóng sớm hơn và do đó ở trong tình trạng chờ đợi tạm thời lâu hơn Sài Gòn chẳng hạn. Ví dụ như Đà Nẵng đã
chờ ngân hàng mở cửa từ hai tháng nay. Văn phòng của chúng tôi ở Đà Nẵng làm việc trước sau vẫn trong bí mật,
có phần không đúng với ý muốn của tôi, do rõ ràng bị thực tế bắt buộc vì các văn bản của chúng tôi – chuyển phát
bằng xe đò – đã không đến được Đà Nẵng. Do vậy, các nhân viên không có tư cách chính thức đối với UBQQ. Tình
hình ở các cô nhi viện trước sau vẫn là thảm họa, nhất là vì không có diễn biến gì từ hai tháng nay trong khu vực
xã hội ở Đà Nẵng, ít nhất là hết sức ít ỏi cho các cô nhi viện. Thị trường gần như không còn sữa, và chỉ rất ít cô nhi
viện được chính quyền cách mạng giúp cho đến nay, và cũng chỉ ở mức độ rất nhỏ. Điều này cũng khác với Sài
Gòn, nơi không thiếu đến như vậy, nhưng dù sao vẫn thiếu hơn so với trước giải phóng.
Theo Đài phát thanh Hà Nội, UBQQ Đà Nẵng đã chuyển giao quyền hành cho Ủy ban Nhân dân Cách mạng của Đà
Nẵng vào ngày 1 tháng 6 năm 1975.
Chờ giấy phép
5/6/1975
Lần đầu tiên sau giải phóng, nội các của Chính phủ Cách mạng Lâm thời Nam Việt Nam đã họp vào ngày 4 tháng 6
ở Sài Gòn. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, cuộc họp diễn ra tại nhà của Chủ tịch Huỳnh Tấn Phát. Bản tuyên bố công
khai thông báo là sẽ tiếp tục chiến dịch chống “các ảnh hưởng tiêu cực của địch”, “phát triển toàn bộ các ưu thế
của chiến thắng của nhân dân”, và còn mở cửa ngân hàng trung ương và một số ngân hàng thương mại và phục
hồi nông nghiệp.
Hôm nay là lần đầu tiên chúng tôi đến thăm ủy ban hành chính Xã Trung Nhứt mới được thành lập, sau khi hai
đồng chí mặc quân phục đến hỏi thăm chi tiết về Trung tâm Y tế Xã hội ngày hôm qua. Hôm nay chúng tôi trình
cho chủ tịch của ủy ban nhân dân cách mạng này một tập hồ sơ đầy đủ. Anh ta rất trẻ, bề ngoài trông đơn giản,
chắc là mới làm việc trong ngành hành chánh. Cơ sở của ủy ban xã trông giống như một khối căn hộ kiểu Mỹ,
được xây dựng và cho thuê để làm nơi ở cho lính Mỹ. Nếu tôi nhớ chính xác thì chúng tôi cũng đã được mời thuê
ngôi nhà đó khi Trung tâm Y tế Xã hội dọn ra khỏi cơ sở ở đường Phan Đình Phùng. Khi chúng tôi hỏi liệu việc
đăng ký nhân viên của terre des hommes có phải làm ngay hay không, anh chủ tịch trả lời là chưa và bản thân
cũng chưa được cập nhật thông tin. Anh chỉ ra rằng việc giải phóng miền Nam Việt Nam diễn ra quá nhanh nên
các vấn đề hành chính không thể chuẩn bị kịp thời. Đây là lời xác nhận chính thức đầu tiên cho cảm nhận mà tôi
đã có từ lâu và không giới hạn trong vấn đề hành chánh mà liên quan đến mọi vấn đề của đời sống công chúng.
Anh chủ tịch này cũng rất lịch sự và có ý nói rằng Việt nam rất vui khi nhận được sự giúp đỡ của chúng tôi.
Ở Bộ Y Tế sau đó, chúng tôi đã nộp cùng một tập hồ sơ để làm cơ sở cấp phép hoạt động cho terre des hommes,
vẫn chưa có kết quả gì mới. Thế là chúng tôi tiếp tục chờ, chờ cả giấy phép cho chúng tôi được nhận tiền và có thể
trả lương cho nhân viên của chúng tôi.
Trên đường về, chúng tôi lại nhìn thấy một người chết nằm ở lề đường. Liệt, tài xế của chúng tôi, nói rằng đó chắc
là một tên trộm bị bắn chết khi bị bắt quả tang và để nằm công khai ở đó một thời gian để răn đe.
Ngoài ra, sáng nay có thêm tin tức về nguyên nhân cuộc biểu tình ban đêm trên đường Trương Minh Giảng. Đó là
một nhóm linh mục phản động đã gióng chuông tập hợp giáo xứ của họ vào ban đêm vì họ nghe nói rằng Sứ thần
của Đức Giáo hoàng, Henri Lemaitre, đã bị số công giáo khác bắt cóc. Quả thật một số công giáo cấp tiến đã hành
động như vậy để phản đối việc bổ nhiệm Đức Ông Thuận làm người kế vị Tổng giám mục Bình. Nhưng sự cố đã bị
đảo ngược và thậm chí MTGP đã xin lỗi Henri Lemaitre về việc xâm phạm quyền miễn trừ ngoại giao này. Tuy
vậy, số linh mục phản động đã tập hợp giáo xứ của họ lại trong đêm, khoảng 1000 người. Sau đó, một phần trong
số họ có vũ trang dao, gậy v.v. diễu hành qua đường Trương Minh Giảng để “giải phóng” cho vị chức sắc công
giáo. Họ đi không được xa. Thực tế đã có ba người chết, trong đó có người mang loa của một linh mục. Cả ba đều
là dân thường. Không có bộ đội nào bị thương. Hình như mọi người đều được trả tự do sáng ngày hôm sau, sau
khi đã học tập chính trị.
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Sau Gia'i Pho'ng
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search