Hoạt động cứu trợ quan trọng đầu tiên của Sở Xã hội kể từ ngày cách mạng
18/8/1975
Có lẽ là lần đầu tiên sau cách mạng, Sở Xã hội Gia Định khởi động một hoạt động cứu trợ tập trung và có kế hoạch
cho các cô nhi viện, nhà trẻ và nhà dưỡng lão ở tỉnh Gia Định vào tháng tám.
21/8/1975
Hôm nay trường mầm non đầu tiên (cũng là nhà trẻ) của Phụ nữ giải phóng quận Phú Nhuận được khánh thành.
Tòa nhà từng cho người nước ngoài thuê theo kiểu các căn hộ riêng biệt, có sân rộng và thậm chí cả bể bơi, có lẽ
đã bị người chủ bỏ lại trước cách mạng và nay đã được cải tạo cho mục đích này.
Cách mạng đã có bộ mặt tiêu biểu của nó. Các thành viên của hội phụ nữ, không phải ai cũng là cán bộ MTGP, có
trang phục nếu không phải là áo dài thì là màu tối và kém hấp dẫn. Một nhóm bộ đội và chiến sĩ giải phóng có
mang súng bảo vệ buổi lễ. Trên sân khấu là hình ảnh Hồ Chí Minh với cờ hai miền Nam - Bắc. Một ban nhạc chơi
nhạc diễu hành, mà tôi không biết chắc liệu có thực sự được gọi là nhạc cách mạng hay không. Một số nhà báo,
người chụp ảnh và một người quay phim truyền hình đã có mặt. Buổi lễ bắt đầu bằng lễ chào cờ và phút tưởng
nhớ những người đã ngã xuống cho cuộc đấu tranh giải phóng. Trong số người phát biểu có các đại diện Bộ Y tế
và Xã hội, Hội Phụ nữ giải phóng, Sở Xã hội thành phố mà chúng tôi trực thuộc hiện nay, Phó Chủ tịch Ủy ban
Nhân dân Cách mạng Phú Nhuận, v.v. Tôi cảm thấy hơi kỳ lạ khi là người nước ngoài duy nhất, một cố vấn cho Sở
Xã hội, giữa những cán bộ vừa loại bỏ sự thống trị của nước ngoài. Trong tâm trí, tôi đã chuẩn bị một vài từ vì –
mặc dù tôi không muốn – tôi không chắc liệu mình có được gọi lên bục phát biểu hay không. Tuy nhiên, cái bình
đã chuyền qua tôi. Sau đó, các khoản tiền quyên góp và quà tặng đã được thu thập và thông báo công khai.
Một vòng tham quan cho thấy cơ cấu tổ chức và giáo dục của nhà trẻ mầm non vẫn chưa thực sự được thiết lập.
Có rất ít trẻ em và cán bộ giáo dục, và họ cũng thậm chí không được đào tạo đặc biệt. Hành động khánh thành
ngoạn mục xem ra đã được dành ưu tiên so với công việc tổ chức cơ cấu thực sự, có lẽ là để làm ví dụ thúc đẩy các
hành động tương tự ở các chi hội khu vực khác của tổ chức phụ nữ. Cuối cùng, người ta phục vụ sữa ca cao và
bánh quy, các em nhỏ thì lên sân khấu biểu diễn vài màn múa hát.
“Chờ xem”
26/8/1975
Tình hình trong Trung tâm vẫn chưa có gì thay đổi đáng kể. Nhà nôi chỉ hoạt động với một nửa chỉ tiêu số trẻ.
Toàn bộ nhân viên – ngay cả ở nơi còn công việc để làm – hầu như không biểu lộ sáng kiến nào. Chỉ còn số ít nhân
viên có báo nghỉ phép khi họ biến mất. Xem ra ban quản lý Trung tâm của cách mạng cũng không làm gì nhiều
hơn là giữ nguyên hiện trạng trong lĩnh vực vật tư. Ngay bản thân Nhà nôi thì thiếu sữa để nuôi các bé, mặc dù
trong kho của chúng tôi số lượng sữa vẫn còn nhiều tới mức đủ dùng cho tất cả các cô nhi viện ở tỉnh Gia Định
trong ba tháng. Bộ phận y tế trong Trung tâm thì gần như sụp đổ vì không còn bác sĩ nữa. Ariel đang chuẩn bị trở
về châu Âu. Bác sĩ Chinh đã xin nghỉ việc. Bác sĩ Trọng đã chạy sang Mỹ. Người bác sĩ của cách mạng cũng không
thấy đến từ một tuần nay. Chỉ còn lại bà bác sĩ Mai, nhưng bà cũng chỉ đến một tuần hai lần.
Điểm sáng duy nhất cho công việc làm trong tương lai là các công tác khảo sát tăng cường của một nhóm nhân
viên được lựa chọn. Họ đã được Ban Xã Hội lựa chọn cho mục đích đó. Có lẽ điều này cũng thể hiện chính sách
nhân sự mới của các nhà cách mạng. Số nhân viên mà họ không sử dụng được thì họ cứ đơn giản phớt lờ không
biết tới. Ở văn phòng của Ban Xã Hội đã có một cuộc thảo luận công khai về công việc làm trong tương lai tại các
cô nhi viện và nhà trẻ mà ở đó một phần các nhân viên được lồng ghép như cán bộ, mặc dầu các nhân viên công
tác xã hội và các y tá của terre des hommes cảm nhận rằng các nhà cách mạng tự hào cho mình là những người
chiến thắng. Vấn đề rõ ràng là tập trung trẻ mồ côi vào một vài cơ sở lớn vì như vậy cũng phù hợp về mặt chuyên
môn để chăm sóc trẻ. Các cô nhi viện nhỏ đều phải giải thể. Ngoài ra, nên phân nhóm trẻ theo độ tuổi.
Thực ra những giải pháp này không phải là ý muốn của tôi, mà là dựa trên khái niệm giáo dục của các nước xã hội
chủ nghĩa ở châu Á. Tôi thì lại nghĩ đến việc lập thành những nhóm nhỏ các trẻ có độ tuổi và giới tính khác nhau,
với quy mô tối ưu của cô nhi viện vào khoảng 100 trẻ. Tuy nhiên, theo chủ trương mới, quy mô là khoảng 200 trẻ.
Tôi nhớ đến một báo cáo về Cộng hòa Nhân dân Triều Tiên trong đó các cơ cấu như vậy là một phần của chương
trình kỷ luật của một loại chế độ chuyên quyền mới ở châu Á. Có lẽ không có quá nhiều cân nhắc về giáo dục gắn
với các giải pháp này. Ít ra thì nhân viên chúng tôi – ngay cả khi chỉ là tám người – cũng có việc làm và hy vọng
góp phần làm thay đổi một cách tốt đẹp số phận của những đứa bé mồ côi.
Trong thời gian đó, Việt Nam chuẩn bị kỷ niệm 30 năm ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chợ đen
(hay “chợ trời”) bị loại bỏ bằng việc vận động khéo léo và đe dọa. Nhiều toán vệ sinh quét dọn đường phố. Cổng
chào với hình Hồ Chí Minh và với những lời kêu gọi chính trị được dựng lên ở lối vào những con đường nhỏ và
vắt ngang qua các con đường lớn, với toàn màu vàng trên nền đỏ. Những khẩu hiệu chính trị không còn nhấn
mạnh đến cuộc cách mạng ở Nam Việt Nam nữa, mà trước tiên đến sự thống nhất của Việt Nam dưới sự lãnh đạo
của Đảng Lao động, mặc dù gần như không thấy Đảng xuất hiện ở miền Nam Việt Nam, ngoại trừ trên các băng
rôn chính trị.
Cho đến nay, không ai biết đã có những gì được thực sự dự định cho ngày 2 tháng 9. Người ta chờ đợi là sẽ có
diễu binh và được biết rõ về tương lai Nam Việt Nam. Những người đặc biệt bi quan thì cho rằng sẽ không có một
chính phủ riêng của miền Nam Việt Nam, mà sẽ có tuyên bố tái thống nhất ngay lập tức. Ai mà biết được? Có
người quả quyết rằng chừng nào bà Bình còn ở Bắc Việt Nam thì sẽ không có chính phủ Nam Việt Nam. Chỉ chừng
nào quan điểm của Nam Việt Nam thắng thế thì bà mới vào Sài Gòn. Người ta còn đồn thêm là sẽ có một đồng tiền
mới. Nhưng trong bốn tháng qua, bao nhiêu thứ vẫn y như cũ đến mức không thể trông đợi nhiều điều mới mẻ
vào ngày 2 tháng 9.
Nhiều người lo sợ là tình hình kinh tế ở Nam Việt Nam đang từ từ tiến đến thảm họa. Giá cả tiếp tục tăng. Chỉ số ít
mặt hàng là đứng giá. Việc phân phát tem phiếu cho nhu yếu phẩm thì vận hành chưa tốt. Phần lớn xăng trước
sau vẫn bán ở lề đường với giá 600 đồng. Bây giờ người ta mới nhận ra mức độ to lớn mà Nam Việt Nam đã phải
phụ thuộc vào viện trợ của Hoa Kỳ. Nay vì không còn thị trường quốc tế nữa nên hàng hóa ngày càng thiếu. Ví dụ
như chúng tôi không còn ăn mứt nữa, chứ đừng nói đến bơ. Bao lâu nữa còn bánh mì chỉ là vấn đề thời gian. Ở
Việt Nam hầu như không có trồng lúa mì. Xăng mà bây giờ vẫn còn tiêu thụ là được viện trợ của các nước xã hội
chủ nghĩa khác. Giá đường hiện nay đã là 2.800 đồng một kí lô. Việc đóng cửa “chợ trời” dược phẩm chỉ làm cho
tình hình thuốc chữa bệnh của người dân thêm tệ hại. Không ai biết còn có thể mua thuốc ở đâu nữa. Các nhà
thuốc tây gần như trống trơn, bệnh viện cũng hầu như không còn thuốc chữa bệnh. Và các trạm y tế được thành
lập ở khắp các khóm và phường cũng có rất ít thuốc. Ngành công nghiệp dược phẩm còn hoạt động với số nguyên
liệu còn lại, nhưng không ai giải thích được là sản phẩm đi đâu. Ở nông thôn tình hình chắc hẳn còn tồi tệ hơn
nữa, vì các trung tâm sản xuất ở thành thị dù sao vẫn được tiếp liệu tốt hơn. Nhiều người hy vọng tình hình sẽ cải
thiện nhờ vụ thu hoạch lúa tiếp theo. Con số 170.000 người từ Sài Gòn đã trở về nông thôn cho tới nay ít hơn rất
nhiều so với những gì tôi trông đợi. Lý do cho điều này dường như là những hứa hẹn to lớn về sự hỗ trợ trong
sáu tháng (cho tới vụ thu hoạch kế tiếp) đã được đưa ra, nhưng các ủy ban quan quân quản địa phương lại không
có nguồn lực để thực hiện những lời hứa đó. Tất nhiên là điều này đã làm giảm mạnh ý muốn trở về nông thôn
của người dân. Khí đốt thì từ lâu đã không còn nữa. Mọi người đều nấu với than củi hay dầu lửa.
Tuy nhiên, lý do cho sự phá sản về kinh tế này cũng phải nằm trong sự quản lý kém cỏi: những đề nghị giúp đỡ,
như của terre des hommes, thậm chí còn không được trả lời. Trung tâm lẽ ra có thể sử dụng một ngân sách lớn
hơn nhiều nếu như có một kế hoạch phù hợp. Thế nhưng kế hoạch này không tồn tại. “Hãy chờ xem”, các đồng chí
nói với chúng tôi.
Có một hiện tượng mới, đó là sự nghi thức hóa của ngôn ngữ khi nói về những vấn đề chính trị. Dân chúng học từ
vựng mới một cách nhanh nhạy đáng ngạc nhiên. Khi đọc diễn văn thì cứ như thể người nói được nhắc đúng lúc
để sử dụng những từ ngữ rập khuôn của cách mạng. Ngay cả trong những bản báo cáo của các nhân viên xã hội
chúng tôi bây giờ cũng xuất hiện những cụm từ như “cỗ máy chiến tranh của Mỹ-Thiệu” và niềm mong ước trở
thành “một dân tộc lớn hùng mạnh”. Ai mà phê phán cách mạng quá nhiều thì là “phản cách mạng”. Ở Trung tâm,
các nhân viên có trình độ đại học lao vào những sách mới xuất bản, nhất là Những Nguyên lý của Stalin về Chủ
nghĩa Lê-nin. Lúc này, Stalin dường như là tác giả được mua nhiều nhất. Về Marx thì cho tới nay tôi chỉ nhìn thấy
Bản Tuyên ngôn Cộng sản. Căn cứ theo đường lối đối nội thân Xô viết của Bắc Việt Nam, những tác giả như Mao
cho tới nay không nằm trong danh sách đọc dành cho quần chúng miền Nam.
Tôi vẫn thực sự không biết tại sao tôi lại ở đây và sự giúp đỡ của terre des hommes là để làm gì. Công tác quản lý
tại Trung tâm rất kém và dự án thì không có. Viện trợ trực tiếp từ châu Âu không qua kiểm soát của nhà nước.
Một con tàu chở hàng mới đây đã cập bến Đà Nẵng. Tôi không biết ai đã tiếp nhận hàng hóa và chúng được phân
phối như thế nào. Hàng của terre des hommes cũng nằm tại cảng Sài Gòn từ một tháng nay. Chúng đã được gửi đi
từ châu Âu trước cách mạng, nhưng vì những sự kiện ở Việt Nam mà bị giữ lại ở Singapore. Cuối cùng thì một
chiếc tàu Liên Xô đã chở số hàng đến Sài Gòn, nhưng tôi chỉ được thông báo mãi một tháng sau đó. Cho tới nay,
tôi không thể lấy được số hàng này ra khỏi hải quan. Dường như Nhà nước không hề quan tâm đưa thuốc chữa
bệnh đến tay người dân. Vậy thì tôi ở đây để làm gì? Có lẽ câu hỏi này sẽ được trả lời sau ngày 2 tháng 9.
Các đấu tranh phe phái cản trở công cuộc tái thiết
27/8/1975
Nay xem ra không còn nghi ngờ gì là các đấu tranh phe phái giữa các nhóm khác nhau đang nắm quyền vào lúc
này đang cản trở việc tái thiết cụ thể và việc giúp đỡ cho người dân. Không phải dễ để xác định các phe phái khác
nhau vì cuộc xung đột diễn ra sâu trong nội bộ. Tuy nhiên, có thể xác định được hai nhóm: Một nhóm xem ra
muốn thống nhất ngay lập tức, thiết lập chủ nghĩa xã hội và có lẽ cũng tạm thời tiếp tục chính quyền quân sự.
Nhóm khác muốn độc lập tạm thời cho một quốc gia miền Nam Việt Nam, trung lập và thiết lập chính quyền dân
sự ngay lập tức. Những ngày này, các khác biệt là đặc biệt rõ ràng, vì lễ kỷ niệm ngày 2 tháng 9 nhấn mạnh xu
hướng thân thiện với Hà Nội. Mặt khác, từ trung lập trước sau vẫn còn trên các văn bản chính thức. Nhưng đã có
nhiều tin đồn rằng từ này nên được thay thế bằng từ thịnh vượng. Khẩu hiệu “Chủ nghĩa Mác - Lê-nin, trăm trận
trăm thắng” cũng xuất hiện ngày càng nhiều hơn trên đường phố. Hơn nữa, cán bộ bây giờ cũng nói huỵch toẹt ra
về xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Từ những gì tôi thấy ở đây với ông Nhiệm, người đại diện cho quan điểm của miền Nam Việt Nam, tôi muốn tin
rằng thống nhất ngay lập tức dưới sự kiểm soát của Hà Nội là giải pháp tốt hơn. Mặc dù các cán bộ miền Bắc Việt
Nam không tiếp xúc nhiều với người dân địa phương do sự khác biệt về văn hóa và chính trị, ta có thể cho rằng
kinh nghiệm chuyên môn và kỹ thuật của họ cao hơn nhiều so với những người làm công tác bí mật của miền
Nam, những người đã trải qua phần lớn cuộc sống của họ bên ngoài xã hội bình thường, tức là trong rừng rậm
hoặc dưới lòng đất. Tất cả dường như sớm muộn gì cũng dẫn đến một cuộc tái thống nhất. Vậy tại sao phải triển
khai thêm những khó khăn của một chính quyền độc lập riêng biệt ở miền Nam với những thế lực hướng tâm,
dẫn đến nguy cơ những đấu tranh bè phái trở thành gánh nặng thường xuyên cho công cuộc tái thiết đất nước? Vì
lợi ích của người dân, có lẽ nên khuyến nghị việc sáp nhập ngay lập tức và tái thiết dưới sự lãnh đạo của Bắc Việt
Nam.
Lo ngại không có gì xảy ra trong buổi lễ
2/9/1975
Hôm nay là ngày kỷ niệm một trong những ngày quan trọng nhất trong lịch sử giải phóng của dân tộc Việt Nam:
kỷ niệm ngày Hồ Chí Minh công bố thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 30 năm trước đây. Đối với miền
Nam Việt Nam, lễ kỷ niệm này đặc biệt quan trọng vì nền độc lập trọn vẹn nay đã đạt được. Cuối cùng thì lễ kỷ
niệm ngày hôm nay sẽ phác họa tương lai của đất nước, đường lối chính trị mà miền Nam sẽ theo đuổi và liệu
miền Nam Việt Nam có tự giới thiệu mình cùng với một ban lãnh đạo chính trị riêng biệt hay không.
Sài Gòn đã chuẩn bị từ nhiều ngày và tuần qua cho lễ kỷ niệm này. Không chỉ mọi bảng chỉ dẫn công cộng, ngay cả
biển dừng xe buýt, được sơn bằng hai màu vàng và đỏ của quốc gia, mà vô số các tấm băng rôn mới và cổng khải
hoàn cũng được dựng lên và sơn cùng những màu đó. Những đại lộ và hầu như mọi con đường và hẻm nhỏ đều
có những cổng chào như vậy cho dịp này, được dựng lên bởi những đoàn công nhân được thành lập đặc biệt và
được chi trả một phần bởi tiền quyên góp của người dân các khu phố đó. Những cổng khải hoàn đó đã được làm
vội vã bằng gỗ và tấm kim loại. Nổi bật ở giữa là hình Hồ Chí Minh, được bao quanh bởi những câu khẩu hiệu ca
ngợi chiến thắng của Đảng Lao động và ý nghĩa của ngày 2 tháng 9, v.v. Về việc này thì có một danh mục chính
thức các khẩu hiệu chính trị có thể đọc trên các áp phích dán trên tường khắp thành phố và không còn chỉ nói đến
giải phóng miền Nam Việt Nam đơn thuần, như trong dịp lễ kỷ niệm chiến thắng vào tháng 5 năm nay. Ngoài ra,
trên tường các nhà đầy những áp phích và những tờ dán tự làm khác. Cư dân từng khu phố đã tập dượt diễu hành
cho lễ kỷ niệm hôm nay. Trên vài đường phố những ngày trước đó, người ta cũng nhìn thấy những cô gái trong áo
dài trắng và khăn quàng đỏ đi diễu hành giống như các đơn vị bộ đội. Mỗi khu phố của Sài Gòn được đại diện bởi
một phái đoàn trong cuộc diễu hành ngày hôm nay trước dinh Độc Lập. Các đoàn công nhân từ nhiều khu phố
khác nhau đã quét sạch đường phố. Khu chợ đen đã bị giải tán.
Những lá cờ cũ phai màu vì mưa nắng, vẫn còn treo ở phần lớn nhà dân từ ngày giải phóng, đã được thu hồi vài
tuần trước và rồi được thay bằng những lá cờ mới tươi sắc vào ngày 31 tháng 8. Ủy ban Quân quản cũng đã tuyên
bố ngày thứ hai hôm qua là ngày lễ. Bù lại, người lao động phải vào văn phòng và nơi làm việc của họ vào ngày
chủ nhật trước đó, nhưng thường chỉ là để tập trung học chính trị. Vào những buổi tối trước đó, giao thông cũng
đã bị cản trở đáng kể bởi những cuộc thao dượt của Quân đội Giải phóng Nhân dân, di chuyển qua phía trước
dinh Độc Lập với xe tăng, xe tải, tên lửa Sam và đại bác.
Ngày hôm nay chúng tôi không có ý định chiêm ngưỡng thêm một lần nữa toàn bộ khí tài quân sự tại cuộc diễu
binh, nhất là khi lần này lại có những cảnh báo lan truyền rằng đám tàn quân của Thiệu sẽ tấn công buổi lễ. Vì vậy
mà mãi tới tám giờ tôi mới bị đánh thức dậy, khi các phản lực MIG gầm rú và bay thấp qua thành phố, cho thấy
cuộc diễu binh đã kết thúc. Thế nhưng, khi chúng tôi lái xe vào thành phố đến đường Hai Bà Trưng vào khoảng 10
giờ – là mức xa nhất có thể đi được – chúng tôi vẫn còn thấy phần cuối của đoàn diễu hành dân sự. Dẫn đầu là
những lá cờ của MTGP và Bắc Việt Nam cũng như hàng trăm hàng ngàn bức ảnh của Hồ Chi Minh, đàn ông, đàn bà
và trẻ em đi đều bước, được sắp xếp theo khu phố và theo hiệp hội cách mạng, diễu qua phía trước khán đài lớn
vừa mới được dựng lại trước mặt Dinh vài ngày qua. Tuy vậy, sự hiện diện ít ỏi của các nhân vật quan trọng cho
thấy sẽ không có sự kiện lớn nào được tuyên bố. Ngày mai, chúng tôi sẽ đọc trên báo là có ai ở đó và ai đã đọc
diễn văn. Thế nhưng, khi so sánh với lễ mừng chiến thắng hồi tháng 5 thì lần này có thể thấy rõ nhu cầu về trật tự
và kỷ luật của miền Bắc Việt Nam. Thay vì niềm vui và cảm xúc tự phát về nền hòa bình đạt được và về một chính
phủ của nhân dân thì lần này quan trọng hơn là bước diễu hành, là việc tổ chức chính xác các đoàn người diễu
hành và sự hoạt động của các thiết bị kỹ thuật. Các nhân vật trên khán đài vẫy tay đều đặn và đồng thời, còn các
đoàn người diễu hành ngang qua hô to khẩu hiệu của họ theo đúng hiệu lệnh của người chỉ huy mỗi đoàn, được
trang bị một cái loa xách tay. Xem ra người dân Sài Gòn khi diễu hành ở đây lại cảm thấy hơi lạ lẫm, chẳng hạn khi
họ phải hô nhịp đoạn “sống mãi” trong khẩu hiệu “Chủ tịch Hồ Chí Minh sống mãi trong sự nghiệp của chúng ta”.
Cùng lúc họ phất cao theo nhịp hô những lá cờ nhỏ bằng giấy.
Để có thể tổ chức một cách nề nếp, cả một đạo quân bộ đội và công an mới trong bộ đồng phục màu nâu-hồng đã
được huy động. Toàn bộ khu trung tâm thành phố bị cấm đường, không những với xe cộ lưu thông mà cả với
người đi bộ không tham gia diễu hành. Các trạm cấp cứu được đặt ở Nhà thờ Lớn cũng như ở quanh đó. Từ ngày
giải phóng, chúng tôi cũng làm quen với những nhà vệ sinh lưu động, rõ ràng là được phát triển bởi các nhà kế
hoạch xã hội chủ nghĩa có ý thức vệ sinh. Hôm nay chúng tôi đã thấy cảnh các thùng nước tiểu, khi đầy, chỉ đơn
giản là được đổ xuống các lỗ thoát nước thuộc hệ thống cống rãnh của thành phố.
Chúng tôi đã bỏ máy ảnh ở nhà vì vừa qua thường xảy ra cảnh bộ đội nghi ngờ hoạt động gián diệp và tịch thu
máy ảnh. Thật ra thì chúng tôi không nhìn thấy ai chụp ảnh, ngay cả thanh niên cũng không, trong khi thường thì
họ muốn có ảnh kỷ niệm cho bạn gái. Còn về phía người nước ngoài hay thích chụp hình, chúng tôi chỉ thấy rất ít.
Từ vài tuần nay, số người nước ngoài, ít ra là người nước ngoài da trắng, xem chừng đã giảm đi rất nhiều. Trong
số những người còn ở lại, hầu hết đang chờ thị thực xuất cảnh.
Tôi không lo sợ sẽ có điều gì xảy ra trong ngày này, mà sợ là không có gì xảy ra. Nhưng trong thời gian hơn bốn
tháng trôi qua kể từ khi giải phóng thì về cơ bản chưa từng có gì ly kỳ xảy ra hay được tuyên bố, thế thì tại sao nó
lại phải xảy ra bây giờ chứ? Các thay đổi diễn ra mà không có báo trước và trong im lặng. Thế nên trên đường trở
về nhà, chúng tôi nhận thấy sự thay đổi lớn khi đường Công Lý được đổi tên thành đường Giải Phóng.
Cuộc thảo luận với Chữ thập đỏ Việt Nam
4/9/1975
Hôm nay có một cuộc thảo luận với Tổng thư ký Chữ thập đỏ Việt Nam trong khuôn viên Chữ thập đỏ về hoạt
động tương lai của terre des hommes ở Việt Nam. Tổng thư ký Chữ thập đỏ là một bác sĩ tên Nam, trước đó đã nói
chuyện với Margrit Rohbani. Xem ra ông gánh vác bớt cho bác sĩ Hưng, ông này cũng có mặt vài phút trong buổi
nói chuyện. Buổi nói chuyện kéo dài rất lâu, qua đó tôi nhấn mạnh rằng terre des hommes rất muốn làm việc dưới
sự lãnh đạo của Chữ thập đỏ Việt Nam vì nhiều lý do:
a) Chữ thập đỏ hoạt động ở tất cả các tỉnh;
b) Chữ thập đỏ có quan hệ quốc tế;
c) Chữ thập đỏ hoạt động rất tốt, theo quan điểm của chúng tôi;
d) Chủ tịch Chữ thập đỏ, Bác sĩ Thủ, là người đầu tiên xác nhận bằng văn bản cho terre des hommes là sự hiện
diện của hội có ích cho công cuộc tái thiết.
Thêm lần thứ không biết bao nhiêu, tôi lại giải thích lịch sử của terre des hommes và những hoạt động của hội ở
Việt Nam, mà toàn bộ cũng đã được trình bày trong tập sách nhỏ hoàn thành ngày 31/5/1975 và đã nộp để xin
phép hoạt động. Tôi cũng giải thích quan hệ của chúng tôi với chế độ cũ, mà tôi cho là rất lỏng lẻo với Bộ Xã hội và
chỉ thiên về kỹ thuật với Bộ Y tế. Với Hội Hồng thập tự cũ thì chúng tôi hầu như không có quan hệ nào, vì nhiều lý
do trong đó có nguy cơ tham nhũng và mối hợp tác chặt chẽ của họ với chế độ cũ.
Tôi cũng giải thích là terre des hommes từ lâu đã sẵn sàng làm việc dưới quyền của MTGP ở Việt Nam, và bản thân
hội trước đây đã cố gắng giúp đỡ trong các vùng giải phóng.
Sau khi trình bày thật chi tiết công việc của chúng tôi và phần phê bình mạnh mẽ của tôi đối với công tác điều
hành Trung tâm Y tế Xã hội, tôi được yêu cầu có một số đề xuất cho hoạt động tương lai của terre des hommes. Các
đề xuất của tôi như sau: Chữ thập đỏ tiếp quản tất cả số nhân viên cần thiết; tiếp quản mọi tài sản còn lại của
Trung tâm Y tế Xã hội; giải thể Trung tâm ở địa điểm hiện nay; tiếp tục các hoạt động của công tác cô nhi viện trên
khắp miền Nam Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Chữ thập đỏ; tiếp tục và mở rộng hoạt động của Trung tâm dinh
dưỡng; xây dựng một nhà trẻ kiểu mẫu.
Tôi không thể hứa hẹn dứt khoát về những nguồn lực sẽ có nhưng có thể đưa ra ngân sách cho năm 1975. Dược
sĩ Nam hứa sẽ đến thăm Trung tâm trong vài ngày tới để có một cảm nhận cá nhân. Sau đó, các đề nghị của chúng
tôi sẽ được bàn soạn cùng với những ý tưởng của cách mạng trong một ủy ban của Chữ thập đỏ và sẽ trình cho
chúng tôi.
Không loại trừ triển vọng thành công của việc chờ đợi
4/9/1975
Việc thành lập chính phủ trung ương ở miền Nam Việt Nam không được công bố trên báo chí mà là gián tiếp –
trên các tấm biển trước các công sở. Bảng hiệu Ban Y Tế Xã Hội của UBQQ Sài Gòn Gia Định nay đã bị dỡ bỏ và tên
cũ là Bộ Y Tế xuất hiện trở lại. Trong nhiều tháng trước cửa Bộ Ngân khố cũ, người ta có thể đọc được Ban Tài
Chánh của UBQQ. Bây giờ trước cửa ra vào có một tấm biển mới: Tổng cục Tài chính. Nhưng trong số người mà
tôi biết thì không ai thực sự biết khi nào ủy ban hành chính quân sự sẽ nhường chỗ cho một chính phủ dân sự cho
Sài Gòn và sau đó cho cả nước. Dù thế nào đi nữa, Tổng thư ký Hội Chữ thập đỏ hôm nay nói với một chút tiếc
nuối rằng chính quyền quân sự vẫn còn cai trị. Thế nên, xem ra sự thay đổi sẽ không diễn ra trong vài ngày tới.
Hôm nay, đồng chí Nhiệm giải thích với tôi rằng vấn đề terre des hommes sẽ được giải quyết sớm hơn khi chính
quyền dân sự thành phố Hồ Chí Minh được thành lập. Thế nên, ông ta có vẻ mong đợi sự việc này sớm được làm
sáng tỏ. Một cuộc họp với các quan chức cấp cao và tất cả các tổ chức nhân đạo đã được trù liệu cho tuần tới hoặc
tuần sau đó để vạch ra phương hướng chính trị trong tương lai và xác định vai trò của các tổ chức khác nhau. Thế
nên, sự chờ đợi vẫn tiếp tục, và vì không loại trừ triển vọng thành công nên tôi sẽ phải ở lại trong thời gian này.
Rơi nước mắt khi họ chở bàn ghế ra khỏi Trung tâm Y tế Xã hội
6/9/1975
Hôm qua, Sở Xã hội Gia Định, nay đã sáp nhập với Sở Thương binh và Xã hội, đã lấy một số lớn bàn ghế và thiết bị
văn phòng ra khỏi Trung tâm bằng hai xe tải để trang bị cho văn phòng mới của riêng họ. Việc này diễn ra mà
không có thỏa thuận với chúng tôi. Hôm trước đó, ông Nhiệm chỉ tình cờ đưa ra nhận xét là trong những ngày tới
ông muốn lấy đi vài cái máy đánh chữ v.v. Lúc đó tôi đã phản đối rằng tốt hơn là nên đợi xem vai trò trong tương
lai của terre des hommes và của Trung tâm là gì. Sau đó thì ta có thể biết những khoản nào là thừa. Tôi đã quan sát
việc chuyển bàn ghế đi mà không có lời bình phẩm nào, nhất là khi bản thân ông Nhiệm cũng không hề xuất hiện
mà chỉ gửi vài đồng chí đến.
Tuy vậy, vào buổi chiều, tôi đã đến gặp vị đại diện của Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ để trình bày sự bất bình của tôi
về hành động này. Tôi đã trình bày ý muốn của tôi, rằng người ta nên nói thẳng với chúng tôi là liệu terre des
hommes có phải làm việc gì trong tương lai hay không và nếu có thì là việc gì? Lúc đó, tôi đã nói rất rõ ý của chúng
tôi là thà cộng tác với Chữ thập đỏ hơn là với Sở Thương binh và Xã hội. Cả ngày trời, tôi cũng như nhiều người
trong số nhân viên rất chán nản với cái cách mà người ta đối xử với chúng tôi. Thậm chí một vài nhân viên xã hội
còn rơi nước mắt khi họ thấy Trung tâm Y tế Xã hội bị tháo dỡ. Trước sau họ vẫn không biết điều gì sẽ xảy ra với
chính họ. Họ chỉ thấy bàn ghế bị chở đi, vì vậy mà đội ngũ của “Chương trình gia đình nghèo” bây giờ ngồi trên
chiếu để tiếp tục đan móc, vì vẫn chưa có việc làm.
Nhưng bù lại, hôm nay Trung tâm Y tế Xã hội đã nhận được một sức sống mới cùng với số trẻ bại liệt dọn về đây
từ trung tâm phục hồi chức năng. Trái với những lời cam đoan của ông Nhiệm, tất nhiên là chẳng có gì được
chuẩn bị trước ngoài những gì mà chính người của chúng tôi đã tự làm: ví dụ như sơn lại những chiếc giường cũ
còn lại, vì số giường tốt hơn – đã được sơn xong – đã bị Sở Xã hội Gia Định lấy đi mất. Chuyến đi đầu tiên thăm
thành phố Sài Gòn, mà các em lúc ở trung tâm phục hồi chức năng chưa nhìn thấy từ khi trở về từ Vientiane, là
tham quan cuộc triển lãm tội ác của chế độ Mỹ-Thiệu. Triển lãm này rất hay. Đối với những người bộ đội ở lối
vào, dĩ nhiên là họ rất lấy làm lạ khi nay thấy những người nước ngoài không giống người Mỹ bước vào cuộc triển
lãm này.
Đứng chụp hình với đồng hồ và xe gắn máy
7/9/1975
Hôm nay, Siriporn đi in ảnh hộ chiếu cho tôi vì tôi phải làm giấy tờ mới để đăng ký các xe công vụ của chúng tôi.
Cô ấy tháo tấm ảnh trên thẻ căn cước chính thức của Bộ Ngoại giao và đến một cửa hiệu chụp ảnh ở góc phố. Vào
xế chiều, khi cô ấy muốn lấy ảnh đã in thì vẫn chưa xong. Thế nên cô có thể quan sát một anh bộ đội đến chụp ảnh
kỷ niệm. Sau khi đã ngã giá, anh ấy hỏi người chủ hiệu rằng liệu anh có thể chụp kiểu ảnh ngồi trên chiếc xe gắn
máy dựng cạnh đấy. Tất nhiên là chủ hiệu đồng ý, vì người ta sẵn sàng làm nhiều thứ cho những ông chủ mới. Rồi
anh bộ đội nhìn thấy một cái đồng hồ trên tay của một nhân viên trong cửa hiệu. “Anh ơi, cho tôi mượn đồng hồ
anh một tí nhé?” Điều đó cũng được phép. Thế là anh bộ đội làm dáng trên chiếc xe Honda, với cái đồng hồ trên
tay, môi trên hơi nhếch lên để lộ chiếc răng vàng cho mọi người nhìn thấy, phía sau là cảnh một ngôi nhà xưa ở
Huế. Ánh mắt của Siriporn gặp ánh mắt của người chủ hiệu và mọi người cười.
Thời gian sau này, các bộ đội đã đánh mất nhiều uy tín vì người Sài Gòn nhận ra rằng tính chất phác của họ không
phải là biểu hiện của một sự phát triển đặc biệt về tính cách hay của một quá trình giáo dục sâu sắc. Ở Sài Gòn, bộ
đội rơi vào mọi cái bẫy và mọi cám dỗ của chế độ cũ và của nền kinh tế tư bản. Cách mua sắm điên cuồng của họ,
dẫn đến cả tham nhũng như bán xăng dầu nhà nước, nay đã làm dấy lên sự bực tức nơi người dân Sài Gòn. Trong
khi dân thường phải bán bàn ghế và những tư trang khác của họ với giá rẻ mạt ở chợ đen để có đủ cái ăn, thì
chính bộ đội là những kẻ đã mua lại mọi thứ. Cả một cái chợ bán đồng hổ đã hình thành, phần lớn nằm trong tay
những gã trông như xã hội đen và ở đó các bộ đội thường bị lừa vì chưa biết những thủ đoạn tinh vi của hệ thống
cũ. Nay thì các bộ đội đã có thêm nhiều biểu tượng về địa vị: thời gian sau này hiếm khi nhìn thấy dép xăng đan
bằng cao su. Ta có thể nhìn thấy dưới bộ quân phục màu xanh lá thỉnh thoảng có cái áo len chui đầu cổ cao hợp
thời trang, không ít người trong số họ có đeo kính râm. Nhiều chiếc xe gắn máy nay đã trở thành tài sản của bộ
đội, và những người tham gia giao thông khác không ít lần phát bực mình khi thấy những người lính này học cách
lái xe gắn máy mà bất chấp mọi luật lệ giao thông. Mới đây, một người cảnh sát giao thông mới đã bực tức mắng
một anh bộ đội: “Chúng ta không phải ở trong rừng, đây không phải chỗ muốn lái thế nào thì lái.”
Tham nhũng chỉ có thể thực sự xảy ra nếu những người Bồ Đội có khả năng sa vào những cám dỗ vật chất theo
cách này. Chính thức thì tiền lương của họ khoảng 3000 đồng, thấp đến mức hầu như không đủ cho bất kỳ sự
hoang phí nhỏ nào như đi xe buýt v.v. Ngoài tiền lương thì quân đội chỉ đảm bảo cuộc sống, ăn uống, thuốc lá, v.v.
Hoàn toàn không còn đủ tiền để mua đồng hồ và xe máy Honda. “Chiến lợi phẩm Nam Việt Nam” to lớn không hề
dễ dàng tiêu hóa đối với miền Bắc Việt Nam và MTGP miền Nam Việt Nam sau những năm gian khổ thiếu thốn.
Trong bài diễn văn của mình nhân kỷ niệm 30 năm ngày tuyên bố độc lập của Bắc Việt Nam, Phạm Văn Đồng đã
nói bóng gió về sự xét lại của chủ nghĩa xã hội. Có lẽ ông đã nhận ra rằng tình hình ở miền Nam không phải là
không có tác động đến miền Bắc và qua đó là đến một nước Việt Nam thống nhất.
Cửa hàng trở thành hợp tác xã tiêu thụ
8/9/1975
Từ khi bàn ghế bị lấy đi khỏi Trung tâm Y tế Xã hội, tôi hướng đến một sự hợp tác chặt chẽ với Chữ thập đỏ một
cách có hệ thống. Tôi không muốn hợp tác với Sở Thương binh Xã hội trong thời gian này. Hôm nay, khi tình cờ
đến thăm bác sĩ Hưng, ông ấy nói với tôi rằng Chữ thập đỏ không đồng tình với hành động của Sở Thương binh
Xã hội. Điều đó có nghĩa là một lời chỉ trích khá gay gắt của một đồng chí, đặc biệt là khi nó được bày tỏ với một
người nước ngoài.
Cũng nhân cơ hội này, tôi trình ra các bản sao thông báo lô hàng dược phẩm v.v. đã đến cảng. Những lô hàng này
đã xuất phát từ châu Âu trước giải phóng. Cảng trước sau vẫn đóng cửa, ngoại trừ đối với những lô hàng đặc biệt.
Con tàu mang đến chủ yếu là hàng của UNICEF dành cho Chính phủ Cách mạng Lâm thời. Nhưng mãi đến hôm
nay, Chữ thập đỏ vẫn không thể lấy hàng ra khỏi cảng bởi vì ngay cả với các đồng chí này thì những quy định mà
Ủy ban Quân quản đặt ra cũng không thể dễ dàng vượt qua được. Nếu Chữ thập đỏ cuối cùng có thể lấy được
hàng của chính họ thì cũng sẽ tiếp nhận được các lô hàng của terre des hommes.
Ngoài ra, hôm nay là lần đầu tiên từ khi Ban Xã hội tiếp quản Trung tâm, sữa bột được phân phát với số lượng lớn
từ kho của chúng tôi cho các cô nhi viện và nhà trẻ ở Gia Định. Cuối cùng thì cũng có một phần đóng góp của terre
des hommes để làm giảm bớt tình hình khó khăn hiện nay. Các bao tải vẫn còn trong tình trạng tương đối tốt mặc
dù bị chuột phá và hơi ẩm thâm nhập. Trong khoảng 300 bao, chỉ vài bao bị hư hại, nhưng ngay cả số này cũng
vẫn dùng được.
Giám đốc của chúng tôi, là ông Nhiệm, hôm nay đến với một đề nghị thân thiện. Ông muốn cung cấp cho người Âu
chúng tôi thực phẩm và thuốc lá theo giá nhà nước. Ví dụ, hai kí lô đường hàng tháng. Đó là gấp đôi mức mà một
gia đình bình thường được nhận. Giá vẫn là 1.000 đồng, nhưng giá nhà nước này đã rất rẻ so với giá 2.200 đồng
ngoài thị trường tự do. Ông cũng lấy được bảy gói thuốc lá cho tôi. Cuộc cách mạng trong phân phối hàng hóa bây
giờ đã rõ nét hơn. Ngày càng có nhiều “hợp tác xã” xuất hiện, là những cửa hàng bán theo giá nhà nước. Đây là
những cửa hàng cũ, trước đây được quản lý theo các nguyên tắc tư bản. Xem ra những người chủ cửa hàng liệu
trước được hướng phát triển mới và biến chúng thành hợp tác xã tiêu thụ.
Vận chuyển cứu thương trong giờ giới nghiêm
10/9/1975
Tối qua có tiếng động ngắn trước cửa nhà chúng tôi, rồi tiếng gõ cửa, rồi tiếng chuông. Tôi tự nhủ với đôi chút
châm biếm là sở mật vụ hoặc các đội cảnh sát kiểm tra của chế độ mới có lẽ bây giờ muốn nhằm vào nhà tôi
chăng. Tôi biết là mình không có bất kỳ tội gì, nhưng nhiều người đã trở thành nạn nhân của trò tố giác. Thế là tôi
lại thay quần áo và đi ra cửa. Thế nhưng bên ngoài là một người đàn ông mặc thường phục cùng với gia đình.
“Con tôi bị sốt xuất huyết, xin ông có thể chở tôi đến bệnh viện? Ngoài đường không có xe nào khác.” Lúc đó vẫn
còn giới nghiêm, nhưng được rút ngắn từ 0 giờ đến 4 giờ sáng kể từ đầu tháng 9, do tình hình an ninh đã được cải
thiện đáng kể. Ở thành phố Sài Gòn, đã lâu tôi không nghe thấy tiếng súng nổ ban đêm (nhưng ở các tỉnh, chẳng
hạn như ở Bình Dương, tình hình náo động do quân lính của chế độ cũ gây ra dường như vẫn tiếp diễn). Tuy vậy,
giới nghiêm lại nghiêm ngặt hơn so với thời của Thiệu. Hầu như không có xe chạy vì giấy thông hành hiếm khi
được cấp. Xem ra xe cứu thương trực đêm của bệnh viện chưa được tổ chức, có lẽ do thiếu xăng dầu.
Thế là Siriporn cũng thay quần áo và chúng tôi lái xe đưa đứa bé bị bệnh đến bệnh viện Nguyễn Văn Học ở Gia
Định. Trên đường đi, chúng tôi ngạc nhiên vì có ít kiểm soát đến thế. Hai người bộ đội thấy xe đến gần đã vẫy tay
ra hiệu cho chúng tôi đi tiếp khi họ thấy dấu hiệu Chữ thập đỏ. Một bộ đội ở xa hơn lúc đầu không muốn cho
chúng tôi đi qua. Nhưng cuối cùng thì anh cũng thông cảm. Trên đường chúng tôi chỉ thấy vài con chó và đây đó
một bộ đội.
Phòng tiếp nhận cấp cứu của bệnh viện tất nhiên là có mở cửa. Một anh sinh viên y khoa đang trực ca. Anh không
thấy đứa bé có gì nghiêm trọng nhưng vẫn giữ lại ở bệnh viện để theo dõi. Ở phòng cấp cứu cũng có hình của Hồ
Chí Minh, bao quanh là cờ của Bắc Việt Nam và của MTGP. Phía dưới là tờ áp phích lớn thể hiện bản tuyên ngôn
độc lập của chính phủ lâm thời năm 1945. Cách mạng 30 năm sau – quá rõ để hiểu – chỉ là sự hoàn thành bản
tuyên ngôn độc lập của thời kỳ đó. Sợi chỉ của lịch sử như vậy đã được nối lại. Có lẽ chẳng bao lâu nữa câu chuyện
về hai nhà nước ở Việt Nam sẽ không còn nữa.
Để chuyến về được dễ dàng, chúng tôi hỏi xin bệnh viện một giấy chứng nhận đã đưa bệnh nhi đến. Một bộ đội
sẵn lòng cho chúng tôi qua. Tuy nhiên, đến chốt kế tiếp thì có vấn đề. Người bộ đội yêu cầu phải có con dấu, anh
ta nói ‘Sạo’ bằng giọng Bắc đặc. Phần lớn lính chính quy hiện nay rõ ràng là người miền Bắc. Anh ta không chịu
nghe lý lẽ của chúng tôi. Anh ta rõ là chỉ muốn thấy con dấu xác nhận là đương sự được di chuyển trong giờ giới
nghiêm. Cuối cùng anh ta nói là lần tới chúng tôi nên đưa người bệnh đi bộ đến bệnh viện nếu đã vào giờ giới
nghiêm. Tôi thầm tự hỏi vậy là giới nghiêm chỉ cấm các loại xe máy chứ không cấm con người. Quả thật, sau đó
chốc lát chúng tôi thấy hai người bế một đứa bé quấn trong chăn len, đi bộ về phía bệnh viện. Xem ra họ không
quen biết người nào có sẵn ô tô, có sẵn xăng và có sẵn thiện chí.
Ba giờ chiều, họp toàn thể nhân viên với ông Nhiệm. Buổi họp ít nhiều gồm bài phát biểu của ông Nhiệm, trong đó
quan trọng nhất là những điểm sau đây: 1. terre des hommes không còn phụ trách Trung tâm Y tế Xã hội, mà duy
nhất là Nhà nước, trong trường hợp cụ thể ở đây là Sở Thương binh và Xã hội và Ban Xã hội. 2. Gián tiếp kêu gọi
mọi nhân viên có ý muốn thì hãy về nông thôn làm nông nghiệp. Chính quyền sẽ hỗ trợ trong sáu tháng đầu. Nghe
nói có khoảng 20 người quan tâm đã tỏ ý xin thôi việc tại Trung tâm Y tế Xã hội.
Lần này Ba Nhiệm gây một ấn tượng rất năng động. Có lẽ ông ta thúc đẩy diễn biến trong Trung tâm đến mức tạo
ra một sự đã rồi khiến cho việc hợp tác với Chữ thập đỏ có thể trở nên cực kỳ khó khăn.
Ra lệnh biểu tình chống tư sản mại bản
12/9/1975
Từ hai ba ngày nay, chính quyền cách mạng đã tuyên bố cuộc đấu tranh công khai chống tư sản mại bản người
Hoa. Qua đó tạo ra một lối thoát cho tình hình khó khăn kinh tế ngày một lớn hơn của người dân. Trong các cuộc
biểu tình, chủ yếu do hội “Thanh niên Giải phóng” và “Phụ nữ Giải phóng” tổ chức, xuất hiện những biểu ngữ sau
đây: “Chúng làm giàu trên xương máu nhân dân”. Những cuộc biểu tình chống nâng giá này diễn ra ở các chợ và
cửa hàng. Thế nhưng phần lớn người dân nghèo thì lại bực mình với “những cuộc biểu tình bị áp đặt”, vì theo họ
thì chính các chính sách tồi tệ của chính quyền mới đẩy giá cả lên, chứ không phải lòng tham của những chủ cửa
hàng nhỏ lẻ, mà bản thân họ chẳng hưởng được bao nhiêu. Tuy nhiên, bản thân cuộc đấu tranh của chính quyền
cách mạng là để chống lại các nhà đại tư sản và tư sản mại bản người Hoa. Hai ngày trước, Ba Nhiệm nói rằng đã
đạt được chiến thắng cục bộ ở đây. Do vậy mà chính quyền có đủ gạo cho người dân. Chiến dịch được tiến hành
qua báo chí, tờ Tin Sáng đưa ra danh tính những kẻ bóc lột quan trọng nhất, trong đó có cả một “vua gạo” và một
“vua vải”. Trong một số tên tuổi khác bị tố giác công khai, cũng có người bị quy kết là cộng tác với cỗ máy chiến
tranh của Thiệu.
Nhân viên của Trung tâm bây giờ cũng bắt đầu chịu cảnh khó khăn về kinh tế, sau khi terre des hommes bàn giao
quyền điều hành. Để không nghịch với các cơ quan nhà nước khác, lương cơ bản nay được ấn định là 10.000
đồng, và mức này là cho mọi người. Trước đây, lương tối thiểu đã là 20.000, nhưng còn thêm phụ cấp gia đình và
mười kí lô gạo v.v. Tiền lương cơ bản 10.000 đồng chỉ tương đương khoảng 15 USD, là rất ít so với giá cả đắt đỏ
của hầu hết các loại thực phẩm.
Ngoài ra, dịch vụ bưu chính quốc tế đã mở lại từ ngày 1 tháng 9, nhưng tôi chưa thử xem thời gian mất bao lâu và
cần những thủ tục nào.
Thư gởi Milo Roten ở Đức
“Ánh vàng” của Mặt trận Giải phóng, từng tỏa sáng như thế trên mặt tuyên truyền quốc tế, đã lộ ra chỉ là vẻ ngoài.
Những bản tin có lẽ là rất tiêu cực mà các anh nhận được ở châu Âu là hoàn toàn chính xác, và tôi sẽ cung cấp
thêm một bản tin nữa ở đây, không phải để nói xấu Chính phủ Cách mạng Lâm thời, mà chỉ để kín đáo góp phần
đánh giá tình hình ở đây một cách thực tế.
Tôi sử dụng bức thư của anh ngày 29 tháng 8 làm cơ sở cho việc này, bởi vì trong thư đó vẫn còn thể hiện nhiều
hy vọng mà cả chúng tôi cũng đã nuôi dưỡng trước đây và nay chỉ còn làm vui lòng cơ quan kiểm duyệt. Câu
chuyện bắt đầu với sự kiểm duyệt, vì chúng tôi chỉ nhận được một bản sao qua Hà Nội. Nhưng qua nhiều đường
vòng, chúng tôi biết được từ trung tâm phục hồi là đã có một lá thơ của anh đến trước đây, mà chúng tôi chưa bao
giờ nhìn thấy. Có lẽ đó là lá thư gốc mà nay chúng tôi đang cầm bản sao.
Chúng tôi cũng đã trải qua sự việc tương tự với những thứ gửi từ Vientiane cùng với số trẻ khi chúng chuyển về
Sài Gòn. Chúng tôi được biết qua điện tín là cũng có 3000 đô la gửi kèm cho chúng tôi. Chỉ khi hỏi Chữ thập đỏ, họ
mới nói với chúng tôi là số tiền này đã được giữ lại để chi trả cho thời gian lưu trú ở trung tâm phục hồi. Chúng
tôi chỉ nhận được số tiền mặt cho các trẻ từ Đà Lạt và các báo cáo y tế.
Các anh vui mừng là terre des hommes đến nay vẫn có thể giúp đỡ trẻ em nghèo khó ở Việt Nam. Nếu đúng là như
vậy thì tôi đã không đi đến quyết định cả ngàn lần muốn rời khỏi đất nước này. Ngoài số trẻ từ Đà Lạt và 38 trẻ sơ
sinh được nuôi dưỡng tốt của Nhà nôi, có thể nói rằng mọi khoản chi tiêu đều là vô ích hay đúng hơn là không có
giá trị nào khác là duy trì sự hiện diện của terre des hommes ở Việt Nam cho đến khi nào tình trạng hỗn loạn trong
quản lý hành chánh đang phổ biến ở đây, giảm bớt chút ít. Bởi vì vấn đề chính yếu không phải là terre des hommes
có thể chịu tiếng xấu mà là việc các nhà cách mạng còn phải học thế nào là cai trị một đất nước, và còn phải giải
quyết vô số những vấn đề nội bộ và quốc tế không ngờ tới. Ngoài ra còn có những cám dỗ của một thành phố như
Sài Gòn, mà đối với những người cách mạng là tương đối giàu có. Tệ tham nhũng cũ xem ra cũng không dừng lại
với những người giải phóng. Và sự kiên nhẫn của người dân thì gần như đã hết. Nếu terre des hommes vẫn kiên trì
ở lại thì điều này có thể được hiểu như là một sự tin tưởng mù quáng vào cách mạng.
Thời gian sau này, tôi xem việc chuyển giao Trung tâm Y tế Xã hội cho Sở Xã hội Gia Định là một diễn biến rất tiêu
cực, bởi vì các cán bộ làm việc ở đó hay đúng hơn là người lãnh đạo của Trung tâm Y tế Xã hội kết hợp một sự
thiếu hiểu biết chuyên môn về hành chánh và chính trị-xã hội với sự chuyên quyền độc tài, đến mức mà người ta
phải nói về tính nhân văn xã hội chủ nghĩa thì ít, mà nhiều hơn là về sự chuyên quyền Á Đông, nếu được phép nói
như vậy. Anh cũng có thể hình dung ấn tượng gây ra cho các nhân viên người Việt khi ông Nhiệm đi vào kho vật
tư của Trung tâm trong đêm ngày thứ bảy hay chủ nhật và lấy đi vài thứ thuốc hay vài hộp sữa. Vì thế mà đặc biệt
là chủ nghĩa cơ hội lại trỗi dậy trong Trung tâm. Những kẻ cơ hội viết thư đến Sở Xã hội tố giác các nhân viên
khác – có lý do hay vô cớ – và hy vọng được thăng tiến với cách mạng.
Tôi có cảm tưởng là thất thoát do trộm cắp trong những ngày này nhiều hơn là dưới thời terre des hommes phụ
trách. Vì ông Nhiệm không những thiếu cái nhìn bao quát mà còn chỉ đến hai hay ba ngày một lần trong khoảnh
khắc ngắn ngủi. Thật ra thì chúng tôi đã muốn tránh không để Sở Xã hội tiếp quản ngay từ đầu. Nhưng một khi
ông Nhiệm đã nhận được lệnh tương ứng từ ban quân quản thì chúng tôi không thể phản đối được nữa.
Tôi không nghi ngờ là các cán bộ cao cấp và có trách nhiệm đang có trong túi những kế hoạch chín muồi cho công
tác xã hội trong tương lai. Nhưng chúng chưa được biết hoặc đúng hơn là chưa được công bố, và những dịch vụ
vật chất cụ thể được cung cấp cho người dân, cho trẻ mồ côi và cho các nhóm yếu thế là hoàn toàn không đủ và
theo tôi nhìn chung dường như là dưới mức của chế độ cũ. Ngoại trừ cách tổ chức yếu kém của hệ thống hiện nay,
một trong những lý do khách quan dĩ nhiên là việc thiếu tiền và thiếu hàng hóa do Mỹ không còn viện trợ và do
những vụ trộm cắp kinh khủng của bọn phản cách mạng bỏ chạy và bây giờ đang sống ở Mỹ.
Tôi đồng ý với anh rằng việc đặt mình dưới sự chỉ đạo của Chữ thập đỏ là điều đáng hoan nghênh. Tổ chức này có
các mối liên hệ quốc tế và lúc này cũng hoạt động rất tích cực ở Việt Nam. Hai người đại diện mà tôi đã gặp có vẻ
như cố gắng để không đưa ra những quyết định có tính nghiệp dư. Nhưng tôi không muốn tự gây cho mình những
ảo tưởng mới. Chúng tôi đã đề nghị giúp đỡ vô số lần và đến nay vẫn chưa có câu trả lời về cách sử dụng sự giúp
đỡ của chúng tôi, mặc dù các vấn đề ở Việt Nam trở nên cấp thiết hơn bao giờ. Cá nhân tôi không muốn ở lại đây
lâu hơn nếu không thể làm được điều gì hợp lý. Nếu đến giữa tháng 10 mà Chữ thập đỏ không thể đưa ra bất kỳ
câu trả lời nào cho tương lai thì tôi sẽ rời khỏi nước. Trên thực tế, điều này có nghĩa là: giới hạn hoạt động vào
Trung tâm giáo dục Đà Lạt, nếu có thể trở về đó trước cuối năm. Margrit đã tự đặt ra mốc thời gian này (bước
sang năm), nếu chính quyền ở đây không xác nhận và không muốn chị tiếp tục công tác thêm hai năm trong vai
trò trước đây.
Tôi đã phải thay đổi quan điểm ban đầu của mình là không tìm cách lách vào giữa các cơ quan khác nhau của hệ
thống, vì rất nhiều cơ quan đang tranh giành quyền lực thường xuyên và cạnh tranh với nhau và hầu như không
thể nhận ra một quyền lực nhà nước trung ương nào. Terre des hommes không có sự lựa chọn nào khác là bước
vào đấu trường nếu chúng tôi không muốn bị nghiền nát. Trung tâm đã phải chịu đựng nhiều rồi và ta chỉ có thể
hy vọng là những mảnh còn lại có thể hàn gắn lại với nhau một cách hữu ích càng sớm càng tốt để mang lại thành
quả cho trẻ em Việt Nam. Thật là nản lòng khi nhìn thấy bao nhiêu thiện chí của nhân viên tại Trung tâm Y tế Xã
hội bị lãng phí và thậm chí bị phung phí trong khi dân chúng lại cần biết bao. Tôi đã sẵn sàng làm việc trong một
thời gian dài sắp tới để ghép các mảnh vỡ lại với nhau thành một tòa nhà mới. Nhưng nếu hệ thống này, trong
một thời gian dài nữa, vẫn tỏ ra không có khả năng ấn định cho chúng tôi một vị trí rõ ràng hoặc thậm chí cho
một câu trả lời từ chối, thì thời gian của tôi ở đây sắp hết. Tôi hy vọng các anh cũng hiểu được điều này.
Bất chấp lời chỉ trích này, mà tất cả những kẻ phản động không được biết để chúng không thể lợi dụng, điều chắn
chắn là về mặt khách quan thì Việt Nam cần sự giúp đỡ và tình đoàn kết quốc tế hơn bao giờ hết. Điều này là chắc
chắn, ngay cả đối với các cán bộ cao cấp. Và với tôi, xem ra terre des hommes cũng không bị đánh giá tệ. Chỉ có
điều chưa rõ, ít nhất là với tôi, là hình thức hợp tác quốc tế và cả chính sách xã hội trong tương lai. Nhưng cái tệ
hại là những vấn đề này không thể được giải quyết nhanh hơn, khi mà lúc này sự giúp đỡ là rất cấp thiết. Một
ngày nào đó thì tất cả những diễn biến mới xấu xí cũng sẽ bị loại bỏ. Câu hỏi chỉ là khi nào? Chúng ta phải hy vọng
rằng những hy sinh cho tới ngày đó là không quá lớn.
Cung cấp thiếu thốn
19/9/1975
Mẹ và em gái của Ariel bây giờ đã rời khỏi nước sau nhiều khó khăn. Mặc dù họ là người Ấn có quốc tịch Pháp, cơ
quan di trú lúc đầu không muốn cho họ ra đi vì họ sinh ra ở Việt Nam và cư ngụ ở đây. Và ở nhiều mặt thì những
công dân này được xếp cuối cùng trong số những người nước ngoài đang chờ đợi. Ariel chỉ thành công khi đưa ra
lý lẽ rằng anh từ Pháp sang đây là chỉ để đón họ. Đến một ngày, không hề biết trước, quả thật không hề biết liệu
họ có thể đi được không, anh thấy tên mẹ và em gái của mình trên một danh sách được dán hàng ngày trước cổng
Bộ Ngoại giao: Số hành khách có thể rời khỏi nước trên chuyến bay kế tiếp. Mẹ Ariel thấy không có gì quan trọng
hơn là đi thăm mộ người chồng quá cố. Chuyến bay đã được ấn định cho ngày hôm sau. Thế nên chỉ còn lại buổi
chiều để mang hành lý ra Air Vietnam (nay là Air Giải Phóng). Các món nữ trang có giá trị cao không qua được
khâu kiểm tra mà phải bán lại cho Ngân hàng Quốc gia. Một anh bộ đội đích thân kiểm tra trong thân cây dù để
xem liệu có thể có kim cương giấu bên trong hay không.
Bây giờ thì bộ đội cũng đến nhà để kiểm kê các vật dụng còn lại. Ariel nêu nhận xét là anh vẫn còn sống ở đây.
“Tôi là con trai của chủ nhà.” Nhưng anh không phải là chủ nhân. Cuối cùng, các bộ đội đồng ý không kiểm kê một
số vật dụng mà Ariel muốn mang đi, và anh có thể “quản lý” ngôi nhà cho tới khi ra đi. Các bộ đội cũng sợ rằng số
chiến lợi phẩm này có thể rơi vào tay người khác. Nếu như có người từ phường hay khóm muốn kiểm kê lần nữa
thì anh phải nói là đã làm rồi. Và nếu những người khác vẫn không từ bỏ ý định của họ thì Ariel phải lập tức báo
cho các bộ đội biết. Còn lại thì chỉ phải ghi nhận là một bộ đội đã lén bỏ vào túi quần mình ba băng cassette: cả ba
cuộn băng đều là nhạc pop “đồi trụy”.
Ngay cả những người không chiến đấu cũng muốn có phần chiến lợi phẩm. Một nữ nhân viên của chúng tôi mới
đây nhận được thư từ người thân ở Hà Nội, nhờ cô mua một cái quạt máy và dụng cụ chạy điện khác. Lấy tiền đâu
ra để mua tất nhiên là điều khiến cô bối rối, vì tất cả những thứ đó nay đều có ở ngoài chợ bởi lẽ người dân miền
Nam phải bán đi các trang bị nội thất của mình để có tiền sinh sống. Tất cả những phản ứng này của những người
giải phóng từ miền Bắc Việt Nam sau 20 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội đều là bất ngờ. Và điều gợi ý trong diễn
văn ngày Quốc khánh của Phạm Văn Đồng, rằng ngay cả chủ nghĩa xã hội ở Bắc Việt Nam cũng cần được cải tổ,
nay mang một ý nghĩa sâu sắc.
Tình hình kinh tế của dân chúng tiếp tục xấu đi. Ngoại trừ gạo được những công ty chuyên trách bán theo giá
chính thức, nay phường đảm nhận việc bán những món hàng khác theo giá chính thức. Chúng tôi được báo trước
một ngày về khẩu phần cho tháng này. Mỗi gia đình có thể mua những món hàng giá rẻ này theo Tờ khai gia đình.
Phần chúng tôi được mua là hai gói bún gạo (220 đồng), hai gói thuốc hút Ruby (760), hai gói thuốc hút Bastos
lux (260), một gói thuốc hút Bastos xanh (110), một bánh xà bông (85), một ống kem đánh răng (200), 100 gam
bột ngọt (380) và một gói đường nhỏ, khoảng 200 gam (180). Nếu tính khẩu phần này dành cho một tháng, và
nếu tính là người ở Trung tâm chúng tôi lĩnh lương không quá 10.000 đồng, thì phần này hoàn toàn không đủ.
Đến gặp bà Thứ trưởng Y tế
20/9/1975
Việc đến gặp bà Thứ trưởng Y tế Bùi Thị Mè tại nhà riêng thật ra là do ngẫu nhiên. Ý định của tôi hôm nay chỉ đơn
giản là cùng với Ariel đến thăm bác sĩ Vĩnh Hưng tại Bộ Y Tế để mong ông ấy hiểu rằng việc tiếp tục tài trợ Trung
tâm Y tế Xã hội không còn chính đáng nữa. Nhưng Vĩnh Hưng không có ở đó nên chúng tôi đã đề nghị gặp bác sĩ
Thi, mà chúng tôi biết là đã ký một quyết định công nhận chung cho một số lớn các cô nhi viện (bao gồm cả cơ sở
SOS). Tuy nhiên, ông cũng không xuất hiện, mặc dù ông đang ở trong văn phòng. Ông chỉ ghi trên phiếu chuyển là
chúng tôi nên gặp trực tiếp Chị Năm Mè; hóa ra đó là Thứ trưởng Bộ Y tế và Xã hội, bà Bùi Thị Mè.
Ngôi nhà riêng của bà là một biệt thự lớn thời thuộc địa, mà có lẽ bà chỉ nhận được như một căn nhà công vụ sau
giải phóng. Một anh bộ đội gác cửa và cho chúng tôi vào sau khi hỏi bà Mè. Sau khi chúng tôi ngồi xuống những
chiếc ghế bành bọc nệm và uống trà, một người phụ nữ nhỏ nhắn, ăn mặc rất đơn giản bước vào theo phong cách
những người phụ nữ của Mặt trận Giải phóng, áo bà ba, quần dài và dép nhựa. Với một tính cách mạnh mẽ được
biểu hiện tinh tế và một giọng nói rất điềm tĩnh, bà ấy hỏi về những mối bận tâm của chúng tôi. Chúng tôi trình
bày những vấn đề của mình. Bà ghi mọi thứ vào sổ tay, đôi khi hỏi những câu hỏi quan tâm, cả về những cảm
nhận của chúng tôi từ ngày cách mạng. Tôi nói là tôi đã rất nhiệt tình góp phần xây dựng một xã hội mới xã hội
chủ nghĩa và rằng nhiều xu hướng đã lộ rõ sẽ cho thấy bộ mặt tương lai của xã hội. Chỉ đáng tiếc là vì là người
nước ngoài, bạn không thể chủ động giúp định hình nó, mà chỉ là khán giả và kẻ quan sát thì đúng hơn, có lẽ là
người cố vấn. Bà gật đầu vẻ rất tán thành, như thể tôi đã mô tả rất đúng vai trò của mình. Bà nói, nhìn chung, bất
kỳ tổ chức nào cũng có thể giúp xây dựng đất nước. Nhưng bà vẫn chưa thể đưa ra quyết định bởi vì chính quyền
quân sự vẫn còn đương nhiệm. Bà chỉ tiếp chúng tôi vì chúng tôi làm việc với cùng tinh thần xã hội, vì chúng tôi là
đồng chí và bởi vì chúng tôi được bác sĩ Thi giới thiệu. Các câu hỏi và ghi nhận của bà chỉ là thông tin riêng cho bà
để thảo luận với các quan chức của chính quyền quân sự về các vấn đề đang tồn đọng. Bà Mè tự giới hạn trong vài
phát biểu mang tính nguyên tắc và với vẻ lịch sự nhã nhặn.
Thật không may, điều đạt được không gì hơn là một ấn tượng tốt đẹp. Hơn nữa, vẫn phải chờ đợi, mặc dầu các
hướng đi quan trọng đã được ấn định dưới chính quyền quân sự.
Lễ hội thiếu nhi và cải cách tiền tệ
21/9/1975
Hôm kia và hôm qua, trẻ em ở Việt Nam mừng Tết Trung Thu, một lễ hội giữa mùa thu. Lần này người ta cũng
làm những cái lồng đèn màu sắc lộng lẫy để trẻ con đi diễu phố ban đêm. Nhưng nhà nước không bỏ lỡ cơ hội để
mang lại cho lễ hội mang tính truyền thống Nho giáo-duy linh này một nét chính trị-cách mạng. Vâng, cán bộ khắp
cả nước ít nhiều đều được kêu gọi tổ chức lễ hội phù hợp cho trẻ em. Những ngày trước đó, các hội viên của Hội
Thanh niên Giải phóng đã đi quyên góp từng nhà trong nhiều khóm. Cuối cùng thì thứ sáu vừa rồi, chúng tôi nghe
thấy hệ thống loa thông báo lễ Tết Trung Thu vang đến tận nhà chúng tôi. Trẻ em hát những bài về Hồ Chí Minh
và giải phóng miền Nam. Thật ra thì đáng tiếc là chúng tôi không thể đích thân đến dự được. Nhưng chúng tôi
cảm thấy lạc lõng vì là người nước ngoài ở một lễ hội dân gian như vậy, do thái độ xa cách và khước từ người
nước ngoài nói chung. Trước dinh Độc Lập cũng có một khán đài lớn được dựng lên và người ta thấy có một bức
hình Hồ Chí Minh đang vuốt tóc một em bé. Cũng đã có những bài hát nhi đồng về Hồ Chí Minh và Tết Trung Thu.
Tôi tình cờ nghe được một bài ở một buổi liên hoan nhỏ của các cháu bại liệt được tổ chức trong Trung tâm. Các
cháu đã học bài hát ở trường học của trung tâm phục hồi chức năng, ngôi trường vừa mới mở cửa và hầu như chỉ
dành riêng cho trẻ em của thành phần cách mạng. Một lễ mừng cũng diễn ra tại trung tâm phục hồi chức năng, do
những người khuyết tật tổ chức, có sự tham dự của trẻ em và cả các trẻ mồ côi. Tổ chức không tệ.
Mặc dầu được cho rằng đã bị rò rỉ ra vài người, tuyên bố đổi tiền ngày hôm nay giáng xuống dân chúng miền Nam
như tia sét đánh xuống từ bầu trời vốn đã xám xịt. Tôi đã nghi ngờ ngay từ đêm trước đó là sẽ có gì đó đặc biệt
sắp xảy ra, thậm chí cũng đã nghĩ đến khả năng sẽ có đổi tiền. Sau nửa đêm, xe phóng thanh chạy khắp thành phố
và thông báo điều gì đó mà tôi không hiểu được. Chỉ có điều đáng chú ý là thông báo đến sau 24 giờ, tức là bắt
đầu giờ giới nghiêm, và vào đêm chủ nhật nên hẳn phải có ý nghĩa cho tuần mới sắp đến. Vào ngày hôm sau,
chúng tôi được biết là loa không thông báo đổi tiền, mà chỉ báo trước sẽ có một tin quan trọng lúc năm giờ sáng
qua truyền thông. Việc hạn chế đi lại được thông báo kéo dài đến mười một giờ sáng. Người đi bộ và đi xe đạp
được phép đi lại trong khu phố của mình và cũng được phép đi vào thành phố, nhưng bị kiểm soát rất nghiêm
ngặt. Giao thông cơ giới bị cấm. Việc đổi tiền được tiến hành tức thì. Cư dân phải kê khai số tiền mặt của họ trong
buổi sáng cho đến mười một giờ. Việc kê khai này phải tiến hành tại các cơ quan tự quản địa phương, tức là các
ủy ban cách mạng khóm, phường, quận, v.v. tùy theo số lượng tiền mặt. Các cơ quan này phải được xem như là
chi nhánh ngoại tuyến của Ngân hàng Nhà nước và cũng được ghi rõ là như vậy. Tin tức dần dần rò rỉ ra chính xác
hơn về chi tiết việc đổi tiền. 500 đồng của “chế độ cũ Sài Gòn”, theo cách gọi thân thiện hơn hiện nay, đổi lấy một
đồng tiền mới. Bất kể số tiền khai báo là bao nhiêu thì số tiền mới được phát trực tiếp cho cá nhân cũng bị giới
hạn: gia đình (có tờ khai gia đình) được đổi ngay lập tức 100.000 đồng tiền cũ, cá nhân không có gia đình thì chỉ
được 15.000. Số tiền còn lại bị giữ lại tạm thời, nhưng có thể được phép đổi ở ngân hàng trong những ngày tới
đây. Chỉ đến chiều tiền mới được giao ra khi giới nghiêm được bãi bỏ. Tôi ngạc nhiên vì ít có những biện pháp an
ninh trong khi dân chúng nay thật sự cầm tiền mới trong tay. Chỉ phía trước Ngân hàng TT là có một đội cảnh sát
đông đảo. Những xe nào không phải đến để nhận tiền đều bị đuổi đi ngay lập tức. Một người Đức sau khi đã giao
nộp số tiền Việt của mình liền bị hỏi tiền lương ông nhận là bao nhiêu. Ông nói là lương được trả ở Đức. Thế là
ông được dặn rằng ngày hôm sau hãy quay trở lại. Vấn đề không phải là cấp bách đối với các cán bộ. Trung tâm Y
tế Xã hội thì đã vội vã đếm tiền trong buổi sáng. Bản thân tôi cũng còn một số tiền mặt của terre des hommes tại
nhà riêng và thành thật mang nó bỏ vào két sắt. Tại Trung tâm, chúng tôi chờ đại diện của Sở Thương binh Xã hội
đến giải quyết vấn đề này với tư cách là giám đốc. Đến chiều, chúng tôi mang toàn bộ tiền đến đó, tiền được đếm
và nằm lại đó. Khi nào các tổ chức xã hội được phát tiền mới và phát bao nhiêu thì hiện vẫn chưa rõ. Xem ra một
số lớn các tổ chức xã hội ở Sài Gòn Gia Định đã gửi lại tiền của họ ở đây.
Tiền mới trông hơi ngộ nghĩnh, với những tờ tiền khá là nhỏ và những trang trí kỳ lạ. Hình vẽ trên đó rõ ràng có
liên hệ tới cuộc đấu tranh giải phóng ở Nam Việt Nam và như vậy tờ tiền xem ra chỉ dành riêng cho miền Nam.
Bản thông cáo công khai về cuộc cải cách tiền tệ cũng do Chính phủ Cách mạng Lâm thời ký tên. Ví dụ như người
ta thấy trên tờ tiền nào là xe tăng, cờ của MTGP v.v. Loại tiền này cũng mang tính chất gần như lỗi thời vì cuộc
chiến đã qua rồi. Một chi tiết nhỏ khiến lúc nào tôi cũng phải để tâm suy nghĩ là câu hỏi tại sao các tờ tiền được
ghi năm 1966. Nếu thời điểm in tiền đã lâu như vậy thì có lẽ là vào một thời điểm sớm hơn rất nhiều, đã từng có
kế hoạch đưa vào lưu hành một loại tiền tệ riêng biệt – có lẽ là trong vùng giải phóng.
Tờ tiền hai đồng và một đồng do Ngân hàng Việt Nam in năm 1966
và được chính phủ mới ở miền Nam Việt Nam phát hành ngày 22 tháng 9 năm 1975.
Những nhà giàu, vẫn còn vài triệu đồng tiền mặt, thì rất tức giận và phải cố gắng lắm mới che giấu được sự bực
tức của họ. Họ lo sợ cho tiền của của họ đã tích lũy được. Điều này không phải là hoàn toàn bất hợp lý, bởi vì cuộc
cải cách tiền tệ hiện đang rơi vào giữa chiến dịch chống lại những kẻ tư bản bóc lột. Có thể là cuộc cải cách tiền tệ
chủ yếu theo đuổi mục đích chính trị là bòn rút số của cải còn tích trữ và hướng sự phê phán tình hình kinh tế
khốn khó của đất nước lên các nhà tư bản (chủ yếu là người Hoa). Bởi vì cải cách tiền tệ đối với tôi dường như
không phải là một trong những biện pháp cấp bách nhất cho đến nay trong chính sách kinh tế. Toàn bộ khâu khai
báo và giao nộp tiền phải kết thúc hôm nay vào giữa đêm. Nhưng nó sẽ còn kéo dài sang vài ngày sắp tới nữa.
Hàng quán đóng cửa cả ngày. Bởi vì không ai có tiền, và khi đến tối những người đầu tiên ngập ngừng đi tìm
thuốc hút trở lại (mà giá đã tăng cao khủng khiếp trong ngày), thì vẫn chưa có giá bán theo đồng tiền mới. Chỉ có
giá theo đồng tiền cũ: những tờ 50 đồng trước mắt vẫn còn giá trị và có giá một xu, đơn vị tiền dưới đồng. Ngày
mai, ngoài chợ hẳn sẽ có cảnh hỗn loạn giá cả vì chỉ số giá mới vẫn chưa hình thành cho các loại hàng hóa khác
nhau. Tuy nhiên cũng có tin là năm giờ sáng sớm mai sẽ có thông báo mới quan trọng qua đài phát thanh và
truyền hình. Chúng tôi nóng lòng muốn biết liệu sẽ có một chính sách giá cả toàn diện được ấn định hay không.
Đề xuất cho các dự án mới
25/9/1975
Hôm qua Bác sĩ Hưng và dược sĩ Nam đến thăm Trung tâm vì họ muốn có cảm tưởng về hoạt động của terre des
hommes. Chiếc xe công vụ Chữ thập đỏ của họ có người lái xe lăn bánh vào sân Trung tâm đúng 2 giờ chiều và
chúng tôi dành vài phút dùng trà và nói về các chủ đề chung. Sau đó là một vòng đi thăm Trung tâm. Ở khu vực
của các trẻ bại liệt từ Đà Lạt, Bs. Hưng rất ấn tượng bởi sự sạch sẽ. Ông nói là ở đây ở Sài Gòn cũng không tệ lắm.
Ở Nhà nôi đã có nhiều trao đổi về chuyên môn trong câu chuyện. Đến “Chương trình vì gia đình nghèo” cũng vậy,
nội dung đề cập đến số trẻ khuyết tật, đặc biệt là số trẻ có bệnh tim. Cả hai bác sĩ dành nhiều thời gian nói chuyện
với nhân viên Việt Nam. Mặc dù chỉ còn lại ít hoạt động tại Trung tâm, hiểu biết và chuyên môn kỹ thuật của nhân
viên rõ ràng đã gây ấn tượng cho họ.
Sau đó tôi trình bày các đề xuất về những dự án tương lai, như sau:
Một trung tâm dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, sẽ làm cho chương trình hiện nay mở rộng đáng kể.
Dịch vụ y tế lưu động cho các cô nhi viện.
Một trại trẻ mồ côi kiểu mẫu với tính cách là một hợp tác xã nông nghiệp cho đối tượng nhiều lứa tuổi và
không còn điều kiện hội nhập xã hội.
Một trung tâm đào tạo cô giáo nhà trẻ.
Một hợp tác xã đào tạo cho thiếu niên mồ côi.
Trung tâm Đà Lạt chỉ được nêu ngắn gọn vì dự án đã hình thành. Vấn đề chỉ là làm sao đưa các trẻ trở về càng
sớm càng tốt và tìm được một bác sĩ lãnh đạo và một nhân viên cơ khí chỉnh hình để quản lý xưởng.
Cả hai vị khách rõ ràng là rất ngạc nhiên vì những ý tưởng phong phú và đáng quan tâm. Họ ghi chép mọi thứ và
muốn có thời gian suy nghĩ để sau đó có ý kiến phản hồi cho chúng tôi. Nhưng khi nào thì chưa biết. Thế nên
chúng tôi vẫn không rõ liệu mọi việc có thật sự tiến triển hay không.
Tin đồn và chứng loạn thần kinh trong thời gian đổi tiền
25/9/1975
Cuộc cải cách tiền tệ rõ ràng đã góp phần khiến cho người dân thêm bực tức về số phận kinh tế của họ. Các tầng
lớp dân nghèo hầu như không có gì để sợ. Nhưng người dân thường tất nhiên vẫn lo mất vài đồng xu của họ trong
bất kỳ tình hình thay đổi nào cũng giống như những nhà tư bản lớn, là đối tượng thật sự bị nhắm tới trong chiến
dịch này. Không may là cũng đã xảy ra những sự cố trong chiến dịch được hoạch định khá tốt. Chẳng hạn như
ngày 22 tháng 9, dân chúng phải xếp hàng trước trụ sở khóm cho tới khuya mà chờ đợi vẫn vô ích. Vài người vẫn
chưa nhận được 200 đồng tiền mới của họ vào ngày hôm sau mà mãi đến ngày thứ ba mới có. Các cô nhi viện và
tổ chức xã hội phải đổi tiền thông qua cơ quan cấp trên của họ nên phải chờ đợi lâu hơn nữa. Vì vậy mà Trung
tâm Y tế Xã hội mãi sau ba ngày vẫn không thể mua được thứ gì, vì ông Nhiệm chẳng mang lại dù là một phần nhỏ
của số tiền mới tương ứng. Mọi người phải ăn cơm với nước mắm mặc dù đã có họp chợ. Trung tâm Đà Lạt, vốn
tá túc ở Trung tâm Y tế Xã hội, xoay sở đổi được tiền dễ dàng hơn vì tư cách vẫn còn bán độc lập và họ trực tiếp
đến ngân hàng. Sang ngày thứ ba, Sơn đưa ra được 200 đồng và nhờ vậy cũng đã giúp cho nhà bếp nấu ăn trở lại
cho toàn bộ Trung tâm – dù là chỉ nấu nhỏ lửa.
Ngoài ra thì dân chúng cũng lo lắng khi tin tức báo chí cho biết là mãi một tháng rưỡi sau mới có thể rút thêm
được từ số tiền còn lại ở ngân hàng. Lại có thêm tin đồn là bộ đội đã trực tiếp đổi những số tiền khổng lồ cho
người giàu, nhưng qua đó đã thu về cho mình hơn 50 phần trăm. Những tin đồn này có đúng hay không thì tôi
khó mà nói được, nhất là vì tôi không thể thấy làm sao mà những việc như vậy lại có thể diễn ra trong bối cảnh
kiểm soát chặt chẽ. Thế nhưng với dân chúng, những câu chuyện như vậy là dấu hiệu của tham nhũng. Nhưng
chính quyền cách mạng hẳn đã kinh ngạc về bao nhiêu số tiền bạc nằm trong tay tư nhân. Chúng tôi biết nhiều gia
đình mà không bao giờ ngờ rằng họ có hàng triệu đồng tiền mặt để ở nhà, vì không ai tin tưởng ngân hàng.
Nhưng mục đích thật sự của cuộc cải cách tiền tệ là nhằm xác định có bao nhiêu tiền đang lưu hành và rồi đưa số
vốn này vào tay Nhà nước, để có thể quyết định trong từng trường hợp liệu việc sử dụng khoản tiền có phục vụ
lợi ích công cộng hay không. Thế nhưng việc đổi tiền rõ ràng đã khiến dân nhà giàu hoảng sợ. Có tin đồn là những
ai kê khai số tiền lớn sẽ bị đưa ra trước tòa án nhân dân để giải thích tại sao họ lại có nhiều tiền mặt như vậy.
Nghe nói thậm chí đã xảy ra nhiều vụ tự tử. Một người Hoa giàu có được cho là đã đốt sạch tiền giấy của mình ở
một ngôi chùa rồi tự cắt cổ. Người ta chỉ có thể lắc đầu trước những kẻ loạn thần kinh của chủ nghĩa vật chất như
vậy. Bản thân tôi thì không tin là chính phủ sẽ tổ chức các tòa án nhân dân bởi vì cho tới nay hầu hết mọi biện
pháp được tiến hành đều là các biện pháp hành chánh. Với chính phủ thì chặn nguồn tiền ở ngân hàng và sử dụng
vào đầu tư v.v. là hoàn toàn đủ. Trong tương lai, việc rút tiền ở ngân hàng đòi hỏi phải chứng minh với phía quản
trị và có thể bị từ chối nếu việc đó không phục vụ lợi ích công hoặc cuộc sống của chủ tài khoản.
Bằng cách này, vấn đề tiền thuê nhà của chúng tôi cũng sẽ được giải quyết. Một tháng trước, chúng tôi đã xin chủ
nhà giảm bớt tiền thuê vì điều này bây giờ là phổ biến. Thế nhưng ông đã từ chối, rõ ràng là vì tiền thuê nhà vẫn
là nguồn thu nhập lớn nhất đối với ông. Ông lập tức làm thủ tục bảo đảm giá trị căn nhà cho mình, vì rất có thể
chính quyền cách mạng sẽ không xem ba căn nhà là cần thiết đối với gia đình ông, dù là gia đình đông người. Vài
ngày trước, một người môi giới đã đến với một người mua tiềm năng. Nhưng nay đợt đổi tiền đã phá tan mọi sự
đầu cơ. Người mua tiềm năng chắc chắn không còn tiền (bằng đồng tiền mới) và ngay cả khoản thanh toán tiền
thuê nhà của chúng tôi cũng không chắc chắn. Để trả tiền nhà, tôi phải làm đơn gửi ngân hàng. Thế nhưng rất có
khả năng là giá thuê nhà 70.000 (140 đồng tiền mới) được xem là cao và người ta không muốn vì vậy mà phải
xem xét lại việc cào bằng số tiền mặt trong tay tư nhân. Không loại trừ khả năng người chủ nhà sẽ ra về tay trắng,
ít nhất là trong một thời gian nhất định.
Hai ngày sau lần đổi tiền có một thông cáo quan trọng của Chính phủ Lâm thời: bãi bỏ thị trường tự do đối với
nhiều mặt hàng thiết yếu cơ bản. Bản thông báo ấn định giá cả của những mặt hàng này được dán trên khắp các
tường nhà. Theo đó, không cửa hàng nào được phép bán các mặt hàng này với giá đắt hơn. Thế nhưng ngày hôm
qua và hôm nay cho thấy không thu được nhiều kết quả về mặt này. Phần lớn các mặt hàng thậm chí còn tăng giá
mạnh hơn. “Cảnh sát giá cả” thì chưa có để giúp thực thi quy định. Còn dân chúng dường như không mấy mặn mà
nhờ bộ đội can thiệp. Nhưng thông cáo này dường như chỉ là chương đầu tiên trong việc thực thi giá bảo đảm đối
với các mặt hàng thiết yếu cơ bản. Có thể chính phủ sẽ phản ứng bằng cách đóng cửa các cửa hàng không tuân thủ
thông cáo hoặc bằng cách tiếp quản chính các cửa hàng đó, như đã thông báo khi thành lập “hợp tác xã” (nói đúng
hơn là hợp tác xã tiêu dùng).
27/9/1975
Việc tổ chức đổi tiền nay dường như đã mở rộng ra thành một sự hỗn loạn. Từ các thông tin mới đây trên báo chí,
người ta có thể suy ra tại sao có thể có tham nhũng lúc đổi tiền. Bộ đội và cán bộ có thể đổi tiền không giới hạn và
tiền cũ vẫn có thể giao nộp cho ngân hàng đến hết ngày 30 tháng 9. Trong khi đó, một loạt các cơ sở xã hội, nhất
là các cơ sở đã nộp tiền cho Sở Thương binh Xã hội, thì hầu như chưa có tiền mới. Nghe nói các nữ tu Công giáo
đã bật khóc lúc nhìn thấy 100 đồng đầu tiên mà sau nhiều ngày họ mới nhận được, vì đến nay thì họ không còn
khả năng nuôi số trẻ mồ côi của họ. Ban đầu không ai biết quy định cụ thể cho người nước ngoài. Một người Anh
đi đến khóm và sau nhiều giờ chờ đợi đã nhận được một tờ giấy để điền thông tin thì mới biết là mình cũng có thể
đổi tiền ở ngân hàng. Thế là ông đến ngân hàng và sau khi đổi số tiền được hưởng theo quy định, ông trở về
khóm, trình số tiền và nói rằng bây giờ có thể xóa tên ông trên danh sách chờ đợi. Nhưng lúc mười giờ tối, cán bộ
khóm đến gõ cửa nhà ông và muốn tiến hành đổi tiền vì lúc đó đến lượt ông. Việc rút tiền từ tài khoản xem ra
cũng không thực hiện được cho đến ngày thứ bảy hôm nay. Những người thử đến ngân hàng Thương Tín hôm
nay thì nghe thấy một người cầm loa rảo khắp ngân hàng: “Thông tin quan trọng, tiền hôm nay đã hết.” Họ phải
trở lại vào thứ hai tuần sau. Trong khi đó, trên các báo xuất hiện nhiều cố gắng xoa dịu. Dân chúng thì vui mừng vì
tiền ngụy đã biến mất. Các khó khăn thì được giải quyết nhanh chóng. Các hộ đăng ký chung tờ khai gia đình
nhưng có khoản tiền riêng biệt, nay có thể được nhận số tiền riêng của hộ mình. Trong những ngày sắp tới, số
tiền được phép rút có thể lên tới 400 đồng tiền mới. Thế nhưng những lời cảnh báo Cassandra, nhất là về việc
chống tăng giá, lại bị đả kích là sai trái và bị cho là xuất phát từ những nguồn phản cách mạng. [Người dịch ghi chú: Lời
cảnh báo Cassandra là cảnh báo trước một sự cố không may, mà không ai muốn nghe hoặc không tin vào nó.]
Bây giờ thì dân chúng lo ngại là toàn bộ nhà ở sẽ bị lục soát. Nghe nói ở vài khu phố đã có xe phóng thanh chạy
qua và thông báo rằng tin đồn giới nghiêm 24 giờ là sai. Tôi cũng đã nghe tin đồn này, theo đó chính phủ muốn
cho đăng ký hoặc quản lý lượng dự trữ tiền tệ, đá quý và ngoại tệ. Biện pháp này không phải là phi lý, vì trong
những tuần và tháng trước đó, những thứ này được mua bán trên thị trường chợ đen nhiều đến mức người ta
phải đoán là có những kho tàng của cải to lớn nằm trong tay tư nhân. Bởi vì các doanh nhân thật sự sành sỏi thì
chắc chắn đã không trữ với số lượng lớn loại tiền mặt cũ của chế độ Thiệu, mà ai cũng biết là một ngày nào đó sẽ
mất giá trị.
Cảm giác đã tự bôi bẩn mình
1/10/1975
Tham nhũng vẫn tiếp diễn mặc dù đất nước xem ra đã được giải phóng khỏi bọn phản động. Chúng tôi đã phải
trực tiếp trải nghiệm điều này ngày hôm qua khi đến nhận lại tư trang cá nhân của Siriporn sau khi cơ quan kiểm
duyệt đã kiểm tra. Chúng tôi thấy số tư trang vẫn y nguyên ở chỗ chúng tôi đã mang đến. Rõ ràng người ta chỉ
xem lướt qua thôi. Ngay cả các vi phim cũng được xem qua, mặc dù trước đó tôi đã được khuyên nên lấy chúng ra
bởi vì Bộ Văn hóa không có đầu đọc chuyên dụng cho chúng. Một bà nguỵ cho chúng tôi biết đây là lần đầu tiên
không có khiếu nại gì. Chúng tôi khá vui vì điều đó và nghĩ rằng đây có thể là kết quả bức thư của tôi viết trên giấy
terre des hommes, trong đó tôi giải thích về chuyến đi của vợ tôi. Thế là chúng tôi bắt đầu niêm phong các thùng
và kiện hàng, cùng với một nhân viên nguỵ và một tay cách mạng "nhỏ" mà sự khờ khạo liên tục làm người khác
bực mình (nhưng vẫn phải tỏ ra thân thiện với anh ta). Đột nhiên tay thư ký nguỵ cho biết là chúng tôi nên “boa”.
Chúng tôi hỏi boa cho ai, cô ấy chỉ vào người phụ nữ mặc áo trắng, cũng là dân nguỵ, chị dâu của bà Ánh, nhân
viên công tác xã hội tại Trung tâm chúng tôi. Trước đó bà có nói với tôi về tính liêm khiết của người chị dâu ở Bộ
Văn hóa. Chúng tôi có lẽ phải trả tiền boa nếu tôi muốn nhận được vật dụng của mình sau này khi tôi rời khỏi đất
nước và cũng để tránh phiền phức bây giờ. Tờ mười đồng mới đổi chủ và cô gái nhỏ ra hiệu cho bà xếp nguỵ của
mình. Sau đó, mọi thứ đều sẵn sàng và đến lúc thanh toán chính thức: sáu đồng có hóa đơn ghi lệ phí của Bộ Văn
hóa. Chúng tôi rời khỏi cơ quan với cảm giác đã tự bôi bẩn mình, nhưng cũng với cảm tưởng là công cuộc giải
phóng vẫn chưa hoàn thành. Ariel sau đó nói với chúng tôi là việc tham nhũng đến từ một bộ đội, ngồi ở phía sau
và hoàn toàn không nhúng tay vào tất cả mọi khâu. Bộ đội và nhân viên nguỵ chia nhau chiến lợi phẩm. Nếu bạn
không trả tiền, bạn không thể mang các thứ về nhà, mặc dù chúng đã được kiểm tra.
Vào buổi tối, chúng tôi tình cờ thấy một rạp chiếu phim còn mở cửa. Đó là một trải nghiệm bất ngờ: một bộ phim
ba lê của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, nhân dịp kỷ niệm 26 năm thành lập nhà nước. Phần tuyên truyền
vô cùng thịnh soạn và vượt quá mức độ của thị hiếu châu Âu. Nhưng sự thể hiện nghệ thuật của các nghệ sĩ ballet
thật xuất sắc. Đó như là một câu chuyện ngụ ngôn về cuộc cách mạng Trung Hoa chống lại giới tư sản Nho giáo và
Quốc dân đảng. Có rất nhiều biểu tượng nổi bật của Phật giáo, chẳng hạn như các nữ hồng quân ngồi thiền trong
tư thế yoga trước lời dặn dò của vị chủ tọa. Hoặc cây bồ đề rực lửa, trong đó có hình tượng của người anh hùng
nhân dân đã ngã xuống trong cuộc chiến chống Quốc dân đảng. Các động tác của ballet phần nào gợi nhớ đến các
hình thức võ thuật truyền thống của Trung Quốc. Hấp dẫn và cũng hơi đáng sợ đối với tôi chỉ là sự cách điệu của
mọi chuyển động, để người ta khó tin rằng có một kẻ đứng sau các chuyển động đó, với những ý tưởng bất chợt,
những khuynh hướng và đam mê không phải lúc nào cũng hòa hợp với nhu cầu của một xã hội cách mạng.
“Xin lỗi, điều đó không ảnh hưởng đến chúng tôi.”
6/10/1975
Tình hình chung ở miền Nam Việt Nam vẫn chưa rõ ràng. Chính phủ vẫn chưa nhậm chức. Có tin đồn rằng chính
quyền quân sự được kiểm soát từ Hà Nội trừ khi có những giải pháp được quyết định ở các vùng. Trên thực tế
hầu như không có sự phối hợp giữa các ủy ban quân quản cấp tỉnh. Chẳng hạn, ngay cả Hội Chữ thập đỏ mới cũng
không có liên lạc với Đà Nẵng. Điện tín đơn giản là không được trả lời, ngay cả giữa các đồng chí. Cuộc tranh
giành giữa các nhà chức trách khác nhau đôi khi dẫn đến kết quả hỗn loạn. Trong khi đó, bộ đội quay trở lại chiến
trường, tâm trạng bất bình, bởi họ tưởng chiến tranh đã kết thúc. Nhưng đội quân ngầm của chế độ Thiệu dường
như vẫn chưa bị loại hẳn. Và dân chúng gần như không còn hy vọng. Các vụ tự tử dường như xảy ra nhiều hơn.
Một người quen của chúng tôi biết về một gia đình chín người gần đây đã tự sát. Đơn vị bộ đội kiểm tra sau đó nói
với người dân là tất cả những điều đó không có thật.
Đối với terre des hommes mọi thứ vẫn như cũ hay đúng hơn là trở nên tồi tệ hơn. Nhân viên thì vẫn chưa nhận
được tiền lương đã bị giảm của họ. Ba Nhiệm không hiểu gì nhiều về chính sách nhân sự và hủy hoại nốt phần di
tích cuối cùng của bầu không khí xã hội bằng những thủ đoạn, mưu đồ và dọa dẫm bất minh. Một ví dụ là việc
Margrit công bố cho bà Sửu thôi việc đối với Trung tâm của cô ấy. Như mọi kẻ cơ hội thường làm, tất nhiên là Sửu
chạy đến Ba Nhiệm để kêu nài. Ba Nhiệm lập tức đứng về phía bà ấy mà không xem xét vụ việc. Vài ngày trước,
Margrit thậm chí đã cho ông ta biết sự việc mà ông ta không có giải pháp nào. Tất nhiên, Ba Nhiệm không thể
công khai hành động chống lại người phụ nữ người Âu, mà là chống lại tay thư ký người Việt của cô, vốn chẳng
liên quan gì ngoài việc phiên dịch. Nhưng bản lĩnh sáng tạo của bà Sửu và một số nhân viên liền dựng ra huyền
thoại là bây giờ Sơn muốn đưa cô bạn gái Hà vào làm ở Đà Lạt. Điều này chưa bao giờ được đề cập, nhất là vì
không có nhu cầu thay người. Cách đây vài ngày, Ba Nhiệm nói qua điện thoại rằng Sơn là kẻ vô chính phủ, rằng
ông ta, Nhiệm, phụ trách Trung tâm Đà Lạt chứ không phải Sơn. Không hề có vấn đề đó bởi vì Trung tâm Đà Lạt
hoàn toàn không thuộc quyền quản lý của Sở Xã hội.
Hôm qua Sơn và cả lũ trẻ đã chịu thêm một tràng chỉ trích. Ông Nhiệm muốn đưa Sơn và các trẻ đi học tập chính
trị hoặc về nông thôn làm ruộng, xem như trừng phạt, có thể nói vậy, vì những cơ sở đó được cho là phục vụ công
tác xây dựng. Khi Nhiệm nhận gạo từ Trung tâm hôm nay với sự đồng ý của tôi, số trẻ bại liệt đã lo lắng hỏi liệu
chúng có bị bỏ đói hay không. Chúng cũng báo rằng Nhiệm đã biết ai đứng về phía Margrit và ai đứng về phía Ba
Nhiệm, tức là về phía cách mạng. Tôi chỉ có thể nói rằng Ba Nhiệm không phải là một nhà cách mạng, mà chỉ là
thực hiện một kiểu chuyên quyền đơn giản, đầy mưu mô, mà cả Marx và Lenin đều không muốn biết tới.
Nhưng bạn không thể tự bảo vệ mình, không có cơ quan có thẩm quyền nào có thể ngăn chặn điều đó. Hôm nay
khi tôi trình bày vấn đề với Hội Chữ thập đỏ, ông Hưng chỉ nói một cách khô khan: "Xin lỗi, điều đó không ảnh
hưởng đến chúng tôi.”
Tạm biệt Siriporn
8/10/75
Hôm nay là ngày vợ tôi Siriporn và tôi tạm biệt nhau. Siriporn trở lại Bangkok. Lý do trước mắt là hộ chiếu của cô
ấy đã hết hạn từ lâu và bởi vì không có triển vọng các đại sứ quán sẽ sớm mở cửa ở Sài Gòn (kể cả đại sứ quán
Hoàng gia Thái Lan), nên cô phải giải quyết vấn đề trực tiếp tại Thái Lan. Tuy nhiên, lý do sâu xa hơn nằm ở chỗ
cô đã quá chán nản vì cảnh ăn không ngồi rồi kéo dài ở Sài Gòn. Rốt cuộc, các dấu hiệu cho thấy là tôi cũng sẽ
không ở lại đây lâu hơn nữa. Thế nên cô ấy có thể chuẩn bị trước những gì chúng tôi cần ở Thái Lan. Một công
việc cho cô ấy và chỗ ở chung cho chúng tôi. Cuối cùng thì việc xuất khẩu dần dần “đồ đạc” của chúng tôi đã dẫn
đến chỗ chúng bị phân tán ở nhiều nơi khác nhau và với nhiều người bạn khác nhau. Siriporn sẽ thu gom chúng
trở lại.
Tuy nhiên, hôm qua là một ngày bực mình. Một ngày làm thủ tục. Rời khỏi Việt Nam không còn là một việc dễ
dàng. Chúng tôi đã cho kiểm duyệt những thứ gọi là văn hóa phẩm như sách, băng ghi âm, v.v. tại bộ Văn hóa.
Hôm qua chủ yếu là thực hiện các thủ tục vận chuyển hàng hóa và hải quan. Tất nhiên là không có gì để khai báo.
Nhưng phát hiện được điều đó đã làm tiêu tốn năng lượng của nhiều người. Để có thể ký gửi hàng vận chuyển thì
cần có thẻ lên máy bay, thị thực và hộ chiếu. Tất nhiên là lúc đầu Siriporn đến nhầm văn phòng Air Vietnam để
mua vé máy bay. Lúc đó đã là buổi trưa, và hàng hóa phải làm thủ tục tiếp nhận lúc 1 giờ chiều. Vì vậy, phải nhanh
chóng mua vé tại văn phòng khác. Tuy nhiên, cô quá bất ngờ khi biết được là vé chỉ có thể thanh toán bằng đô la
tại ngân hàng ngoại thương. Vì vậy, chúng tôi vội vã đến đó để thanh toán. Nhưng điều này gần như không thể
thực hiện được vì người ta khóa két sắt lúc 1g30 chiều. Rất bực mình và thuyết phục mãi, cô mới giao nộp được
tiền và nhận được biên lai. Với tờ biên lai, cô vội vã quay trở lại Air Vietnam để lấy vé máy bay. Trong khi đó,
chúng tôi đã đứng chờ sẵn cùng một chiếc xe tải nhỏ và vài người trợ giúp khác trước bộ phận vận chuyển hàng
hóa của Air Vietnam, nằm ở nơi khác. Khi chúng tôi có thể bắt đầu các thủ tục thì đã 2 giờ chiều. Mà người ta nói
giờ làm việc của bộ đội kết thúc lúc 3 giờ chiều. Một anh bộ đội xem xét hộ chiếu và thị thực mất nhiều phút rồi
anh ta đưa cho chúng tôi một mẫu đơn để điền vào đó tất cả tư trang của mình. Mọi thứ có giá trị phải được liệt
kê – tách bạch gọn gàng thành hành lý đi kèm và hành lý không có người đi kèm. Khi chúng tôi đã xong việc đó, hy
vọng của chúng tôi có thể làm thủ tục gửi hành lý vào chiều hôm đó biến mất hoàn toàn, bởi vì một đại gia đình
người Ấn Độ với số lượng hành lý khổng lồ đã đứng chặn toàn bộ quầy làm việc. Họ nói ngày mai quay lại. Và nếu
anh không hoàn thành vào sáng mai (anh phải có mặt ở sân bay trước mười giờ), anh sẽ không thể bay. Nhưng
đến 3 giờ chiều, bộ đội bắt đầu tăng nhịp kiểm tra. Mọi người đều lo lắng vì họ biết có thể phải tiếp tục làm việc
đến 4 giờ chiều đối với những người đã có mặt trong văn phòng.
Cuối cùng, chúng tôi tìm được một anh bộ đội động lòng trắc ẩn, cũng chịu làm thủ tục cho chúng tôi sau khi nghe
nhiều lý lẽ, chẳng hạn là phần lớn số thùng đã được Bộ Văn hóa kiểm tra. Khi anh ta đã kiểm tra mọi thứ một cách
thần tốc, ngay cả số bản đồ từ Lào cũng vượt qua được kiểm tra, chúng tôi phải kéo các thùng hàng trở lại văn
phòng khác, để được cấp thẻ và cấp hóa đơn. Thế nhưng việc thanh toán phải thực hiện một lần nữa ở văn phòng
đầu tiên vì quầy thu tiền nằm ở đó. Đến bây giờ chúng tôi mới biết chắc chắn cước phí vận chuyển là bao nhiêu:
36 US cent mỗi kí lô đi Bangkok. Thông tin trước đó từ cùng một văn phòng là 30, 40 và 72 cent.
Hoàn toàn kiệt sức, nhưng hài lòng vì sau cùng mọi thứ đã ổn thỏa, chúng tôi lảo đảo đến tiệm kem Brodard, mà
nhân đây cũng xin nói là đã do nhà nước điều hành (mặc dù giá thậm chí còn cao hơn trước). Nhưng ngay cả ở đó
chúng tôi cũng không có thời gian rảnh rỗi, vì Siriporn phải vội đến Phường. Cô ấy muốn nhận nốt số tiền cuối
cùng mà chúng tôi đã đem đổi. Cô đã có số thứ tự. Dù đã gần đóng cửa nhưng cô vẫn nhận được số tiền 205 đồng
mới. Nếu không thì cô ấy đã phải viết giấy ủy quyền cho tôi, vì phiếu đổi tiền đứng tên cô ấy.
Chúng tôi trở về nhà vì chúng tôi có hai mươi vị khách của Trung tâm đến chào từ biệt Siriporn lúc 7 giờ tối.
Chúng tôi đi mua bia ngay, vì Chị Ba đã chuẩn bị món ăn rất chu đáo. Ngay từ 6 giờ tối, chúng tôi chưa kịp trở về
với số bia thì đã có hai trong số những vị khách được mời đang đứng trước cửa nhà chúng tôi. Họ vẫn chưa tính
theo giờ mới – là giờ Đông Dương, đã được đưa vào sử dụng cách đây ba tháng. Đặc biệt là những thành phần bảo
thủ và không có tư tưởng cách mạng trong xã hội Sài Gòn, họ không quan tâm đến giờ Đông Dương mới. Thế là
chúng tôi nhanh chóng tắm rửa và thay bộ quần áo ướt đẫm mồ hôi, và bữa tối chia tay có thể bắt đầu.
Tâm trạng bây giờ không như trước nữa, vì mọi người đều có nhiều lo lắng, và việc Siriporn sắp ra đi đã báo hiệu
quá rõ ràng rằng người chủ cũ terre des hommes cũng đang chuẩn bị rút lui. Cuối cùng mọi người cùng ngửa bài.
Số phận có vẻ đe dọa, nhưng phương pháp là một trò chơi. Nó giúp tâm trạng được thư giãn và bạn có thể đọc
được nhiều hơn trong thẻ bài so với những gì bình thường bạn được phép nói. Vài bình luận nhỏ xoay quanh Ba
Nhiệm, nhưng không ai cười thật lòng. Tâm lý sợ bị trả thù và nghi ngại bị tố giác đã cản trở sự cởi mở, ít nhất là
về chủ đề này. Tuy nhiên, cuối cùng thì bữa tiệc cũng thành công phần nào, tâm trạng thân mật, mặc dù với mọi
người nó phản ánh đúng tình hình hiện tại.
Giương cao ngọn cờ cách mạng
9/10/75
Chạy vẫn chưa đủ. Sáng nay, ngày khởi hành, Siriporn lại phải đến ngân hàng. Cô cần tờ khai ngoại tệ. Nếu không
có, tiền sẽ bị giữ lại tại sân bay. Sau 30 phút cô cũng nhận được tờ khai. Cuối cùng là đến thăm một trí thức cách
mạng. Ông sống trong một căn nhà nhỏ nghèo nàn nằm trong một con hẻm trên đường Võ Di Nguy, Gia Định. Thật
đáng buồn khi thấy một người chiến đấu cho nhân loại như vậy có thể rơi vào thất vọng. Thế nhưng ông còn ân
hận rằng, như ông nghi ngờ, là Siriporn hiểu lầm nguyên tắc của cách mạng. Ông làm việc cho tờ Tin Sáng, một
trong hai tờ nhật báo hiện nay của Sài Gòn. Sự phê phán của ông cũng giống như của chúng tôi, chỉ có điều ông
vẫn cố gắng giương cao ngọn cờ cách mạng mà vì nó ông đã chịu đựng rất lâu dưới chế độ Thiệu. Ông vẫn hy vọng
một giải pháp riêng cho miền Nam và phàn nàn rằng các đồng nghiệp của ông, gần đây đã đi Hà Nội và đã trở
thành người phát ngôn cho miền Bắc khi quay về. Lần từ biệt vĩnh viễn với Siriporn, ông nói rất muốn đến thăm
đất nước và muốn học cả ngôn ngữ mà ông vô cùng kính trọng.
Đã mười giờ sáng. Ariel đợi sẵn ở nhà để đưa Siriporn ra sân bay. Đây cũng là quy tắc mới. Chỉ một người có xe,
đều phải đăng ký trước, mới có thể đưa khách ra sân bay. Và bởi vì tôi vẫn không tin tưởng tài lái xe của mình,
nên sẽ là Ariel. Vậy là tạm biệt Siriporn trước cửa nhà. Thật buồn, nhưng biết rằng mình cũng sẽ không ở lại được
bao lâu nữa, tôi dõi nhìn theo xe. Tôi nằm xuống một chút, nhắm mắt lại, cố gắng ngủ. Nhưng cách mạng cũng lại
ầm ĩ xâm nhập vào phòng ngủ. Bởi vì ngay lúc đó, nhạc đài phát thanh nổ ra trên loa với âm lượng đến khó tin.
Một lúc sau tôi mới biết cái loa mà mọi người trong khu phố phải trả 50 đồng tiền cũ, được đặt bên kia đường
cách nhà chúng tôi 20 mét. Âm nhạc cách mạng, tin tức và thông báo cho cả Khóm bây giờ được phát hàng ngày
trong nhiều giờ.
Việt Nam là một
10/10/75
Hôm nay chúng tôi có một cuộc nói chuyện khác với ông Nam bên Hội Chữ thập đỏ Cộng Hòa Miền Nam Việt
Nam. Lý do cụ thể là một thông báo từ Đà Lạt. Bệnh viện địa phương muốn chuyển đổi cơ sở của trung tâm phục
hồi chức năng trẻ bại liệt thành nhà điều dưỡng cho binh lính. Việc này dự kiến bắt đầu vào tuần tới. Diễn biến
này tất nhiên sẽ làm tiêu tan mọi hy vọng trở lại Đà Lạt càng sớm càng tốt. Hội Chữ thập đỏ rất hiểu và muốn
trình vấn đề với Chủ tịch rồi gửi một bức điện hoặc một bức thư cho Đà Lạt.
Ngoài ra, Margrit cũng đề xuất là có thể mời bác sĩ nước ngoài nếu hiện nay việc tìm bác sĩ ở Việt Nam quá khó
khăn. Hội Chữ thập đỏ có thể bổ nhiệm một cán bộ chính trị có năng lực sư phạm làm giám đốc trung tâm. Xem ra
Ông Nam khá hứng thú với ý tưởng này.
Tuy nhiên, cuộc nói chuyện nhanh chóng chuyển sang những vấn đề có tính nguyên tắc hơn nhiều. Ngoài một số
những điều khác, tôi cho biết rằng tôi không còn sẵn sàng chờ đợi lâu hơn nữa ở Việt Nam trừ khi có một triển
vọng mới rõ ràng cho hoạt động tương lai của terre des hommes trước giữa tháng 10. Tôi chỉ ra rằng terre des
hommes đã đưa ra đề nghị giúp đỡ cách đây năm tháng và cho đến nay vẫn chưa có trả lời tích cực hay tiêu cực.
Ông Nam yêu cầu tôi phải kiên nhẫn. Hội Chữ thập đỏ và terre des hommes không nằm ở vị trí đầu tiên trong việc
xây dựng lại chính quyền hiện tại, nhiều nhất là ở vị trí thứ hai hoặc thứ ba, như ông bày tỏ. Tôi thể hiện sự hiểu
biết và do đó cũng đảm bảo với ông rằng tôi chỉ muốn chuyển việc chờ đợi ra nước ngoài, bởi vì hiện tại cuộc
sống ở Việt Nam không mấy dễ chịu. Tuy nhiên, Ông Nam cho rằng rất khó để trở về một khi bạn đã rời khỏi
nước. Hiện nay hầu như không có người nước ngoài nào đến Việt Nam mặc dù có nhiều yêu cầu. Và các khó khăn
ở Việt Nam không phải chỉ có nhiều với người nước ngoài mà cả với các cán bộ cách mạng. Bản thân ông cũng cần
giấy phép nếu muốn đi Mỹ Tho, chẳng hạn.
Tôi hỏi là liệu việc chấp nhận sự giúp đỡ của terre des hommes cũng tùy thuộc vào Hà Nội. Ông Nam trả lời một
cách bí hiểm. Việt Nam là một, đó là điều không ai nghi ngờ gì. Vậy nên chỉ có một quyền lực.
Cuối cùng, tôi nhận xét một cách phê phán là chẳng có gì thay đổi theo hướng tích cực cho terre des hommes trong
thời gian năm tháng từ ngày cách mạng. Những gì đã diễn ra chỉ là sự tháo dỡ Trung tâm. Chúng tôi đã luôn có
những cuộc trao đổi thân thiện với Chữ thập đỏ và nghe nhiều lời động viên. Nhưng không có một hành động cụ
thể nào. Ông Nam tỏ vẻ hơi “bực mình” vì phát biểu đó của tôi. Cuối cùng, ông cho tôi xem một văn bản nội bộ của
Chữ thập đỏ về kế hoạch năm 1976, trong đó nêu rõ ý định của Chữ thập đỏ tiếp nhận terre des hommes và Làng
trẻ SOS dưới sự bảo trợ của mình để các cơ sở này có thể tiếp tục hoạt động. Mọi việc dường như phụ thuộc vào
việc chấm dứt chế độ quân quản – điều này một lần nữa trở nên rõ ràng theo lời ông Nam.
Ngay sau đó, tôi có một ấn tượng điển hình về những khó khăn hành chính ở Ngân hàng Thương Tín. Để có giấy
phép đưa dược phẩm ra khỏi cảng, ta cần có giấy xác nhận từ ngân hàng rằng mọi thứ cần thanh toán đã được
thanh toán. Lần này tôi phải lên tầng hai. Trong căn phòng bảnh chọe, tay giám đốc là người duy nhất là cán bộ
hoặc du kích, có thể nhận biết qua chiếc quần dài màu xanh lá của quân đội và chiếc nón mềm màu xanh lá mà
ông ta đặt trên bộ bàn bằng gỗ tếch. Thật không may, việc giao tiếp với ông ta rất khó khăn vì tiếng Anh của ông
ấy quá khó nghe đến nỗi, sau khi lặp đi lặp lại và suy nghĩ hết sức, tôi mới hiểu rằng ngày mai tôi nên quay lại. Tôi
cũng không muốn chuyển sang tiếng Việt, để khỏi cho thấy kiến thức của ông kém đến mức nào. Dù sao, ông cũng
là người cán bộ đầu tiên (một người đàn ông khá trẻ 35 tuổi) hiểu một số tiếng Anh. Hầu hết các cán bộ khác nói
tiếng Pháp nhiều hơn, nếu không phải là một ngôn ngữ nào khác. Vậy ngày mai tôi quay lại để cầm tờ xác nhận
đến Tổng cục Ngoại thương, rồi đến Cảng vụ, rồi vào cảng, đến ban an ninh cảng (để được phép vào cảng), sau đó
là hải quan và cuối cùng là kho phát hàng. Để chuyển những thứ đó đi, tôi lại cần người vận chuyển, và tôi đã ngờ
rằng có một đơn vị công đoàn đang trông nom quyền lợi ở đây, mà điều này lại vẫn chưa được quy định rõ ràng.
Trở lại Trung tâm, tôi được biết là vị cán bộ và giám đốc điều hành của chúng tôi đã tỏ ra bất mãn về báo cáo và
mối quan hệ của tôi với Hội Chữ thập đỏ. Nhưng sự bất mãn của ông ta không nhắm vào tôi, mà nhắm vào các
phiên dịch đáng thương ở văn phòng. Ông muốn biết chính xác ai đã dịch các bức thư tôi gửi cho Chữ thập đỏ.
Xem ra việc tôi tiếp xúc với một cơ quan cấp cao hơn là quá lắm rồi đối với ông. Ông cũng muốn độc chiếm toàn
bộ văn phòng điều phối của terre des hommes. Ngoài ra, có rất nhiều lời đồn đại về việc ai đã xầm xì về ai ở Ban Xã
hội, dù đúng hay sai. Không khí tại Trung tâm ngày càng trở nên tồi tệ. Ông giám đốc điều hành của chúng tôi
dường như không có chút khái niệm gì về chính sách nhân sự, nếu không ông ấy phải biết rằng các thủ đoạn và
lời dọa dẫm của ông đi ngược lại việc nhân đạo hóa xã hội, mà vì nó mà Mặt trận Giải phóng đã đấu tranh với
nhiều hy vọng. Tôi vẫn không rõ động cơ của Ba Nhiệm khi tham gia Mặt trận Giải phóng là gì. Đó không thể là
mong muốn nhân đạo hóa xã hội, mặc dù ông ta luôn nhấn mạnh ông yêu thương con người – mọi con người –
đến nhường nào.
Đi dạo phố
12/10/75
Hôm qua lại là thứ bảy, là ngày mà chúng tôi thường đi dạo ở khu trung tâm thành phố. Ở tòa nhà quốc hội cũ,
nay là nhà hát, có một băng rôn lớn và cờ của Bắc Việt Nam, Mặt trận Giải phóng và của Lào: ngày kỷ niệm 30 năm
cuộc khởi nghĩa giành độc lập ở Lào. Trên quảng trường phía trước, bộ đội đang tập đi đều bước. Khó hình dung
ra thành phố mà không có họ. Họ ngồi trong các cửa hàng, tán gẫu với các chủ quán cà phê, chơi bóng bàn trong
những con đường nhỏ dọc phố Tự Do hay tập bắn súng. Từ ngày cách mạng, ngày càng có nhiều người trong số
họ chuyển vào Sài Gòn. Dường như đó là chính sách có chủ ý khi để bộ đội sống không chỉ trong các doanh trại
kín cổng hay cơ sở quân đội mà còn đi vào dân chúng. Hàng loạt các ngôi nhà tư nhân hay phòng riêng đã bị bộ
đội chiếm đóng. Ngoài ra, khá nhiều gia đình có thành viên lúc trước đi theo quân giải phóng và nay đã trở về.
Qua đó, mối tiếp xúc với người dân đã được nhanh chóng thiết lập.
Tôi không rõ chuỗi mệnh lệnh hoạt động ra sao trong điều kiện sinh sống rải rác thế này. Có lẽ trong rừng sự
phân tán cũng rộng lớn, nhưng vẫn đòi hỏi có một hệ thống mệnh lệnh hiệu quả. Thế nên trông bề ngoài thì bộ
đội là đội quân xuề xòa nhất thế giới. Trước mắt mọi người, họ có những hành vi tai quái trong lúc tập luyện, ví
dụ như đá vào mông của người đi trước. Và ở trước dinh Độc Lập, đôi khi người ta phải tìm nơi ẩn nấp vì bộ đội
tập bắn bia giấy ở đó. Hôm kia, chúng tôi nhìn thấy bộ đội di chuyển qua phố dưới trời mưa với những bộ phận
đại bác đã tháo rời. Trong thời gian vừa qua, người ta nhìn thấy rất nhiều nhóm đeo hành trang. Dân chúng nói là
bây giờ sẽ diễn ra trận đánh cuối cùng với những phần tử chống đối còn lại từ quân đội của chế độ Thiệu. Người
khác thì quả quyết rằng đó chỉ là diễn tập chiến đấu để giúp quân đội sẵn sàng cho mọi tình huống. Thế nhưng
niềm kính trọng bộ đội không phải là lớn trong lòng người dân Sài Gòn. “Ngây ngô, không có học, thiếu thân
thiện” là những từ ôn hòa hơn mà dân chúng nghĩ về họ.
Tôi bước tiếp trên phố Tự Do. Nhiều cửa hiệu đã đóng cửa. Một vài cửa hàng trong số đó đã có chức năng mới
theo chính sách của cách mạng, trở thành cửa hàng bán gạo nhà nước, quầy bán hàng của một công ty dệt may
nay đã do nhà nước quản lý, hay là văn phòng của một cơ quan địa phương thuộc nhà nước, chẳng hạn như
Phòng văn hóa và tuyên truyền quận 1 gần khách sạn Majestic, nơi mà người ta có thể trầm trồ trước những hình
ảnh về cuộc đời của Hồ Chí Minh.
Khách sạn Caravelle, từng tạm thời đóng cửa khi các nhà báo phương Tây cuối cùng rời khỏi đất nước và sau đó
chỉ đón tiếp khách nhà nước, bây giờ đã mở cửa lại thành nhà hàng ăn cho nhân dân. Những kẻ nay đang ngồi đầy
ở hàng hiên chính là những người bị gán cho từ “ngụy”: giới trẻ và giới kinh doanh khá giả, ăn mặc sành điệu, vẫn
hướng về Mỹ hoặc Pháp. Bản thân người dân thì không có đủ tiền chỉ để uống ít nhất là một ly cà phê ở đây.
Nhiều hộp đêm cũ đã mở cửa lại, nhưng với danh nghĩa là “quán cà phê”. Cũng vẫn là những cô gái đó, phong cách
chỉ sáng sủa hơn một chút. Còn thì những quán này vẫn thu hút đúng những kiểu người trước đây.
Ý định của Margrit là in ảnh từ một cuộn phim đã không thành vì giá cả. Giấy ảnh đã trở nên đắt hơn. Trên đường
đến “chợ trời” ở đường Nguyễn Huệ, tôi nghe được đám trẻ ở phía sau tôi đang cố đoán xem tôi là người nước
nào. Pháp, Anh, Đức, Xô Viết, đó là những lựa chọn phổ biến nhất.
Trong khi đó, khó khăn về kinh tế ngày càng tệ hơn. Số người bị bệnh tâm thần trở nên rõ hơn. Một người nằm
ngay giữa đường Nguyễn Huệ và la hét. Ông ấy hẳn đói ăn. Ô tô chạy lách tránh ông ấy. Mọi người trông có phần e
sợ. Chốc sau, tôi thấy ông ta lảo đảo đi qua phố. Một người đi xe đạp bị ông ta tấn công khi đang ngồi trên xe nên
không thể chống cự được. Một người đàn ông trẻ tuổi khác đến gần và khuyên ông ta tránh đi nơi khác. Đám
đông thưa dần ở “chợ trời”, nơi mà trước nay vẫn bán đủ mọi thứ từ cái tua-vít cho tới máy truyền hình. Giá cả đã
lại tăng thêm một chút, nhưng vẫn còn thấp hơn nhiều so với các nước khác. Người dân bán tư trang của họ, còn
những người có thể mua thì cũng không có nhiều tiền. Người ta thường thấy nhất là bộ đội đứng mặc cả để mua
đồng hồ và radio.
Cuộc trở về nông thôn đầy khó khăn
13/10/1975
Nỗ lực của chính quyền mới nhằm thúc đẩy người dân từ thành phố trở về nông thôn, về mặt khách quan là đúng
và được tiến hành với nhiều công sức tuyên truyền. Chẳng hạn như khu đô thị Sài Gòn có gần bốn triệu người –
một sự bất cân xứng to lớn so với tổng số 19 triệu dân của toàn miền Nam Việt Nam. Việc người dân lánh nạn
bom đạn và việc cưỡng bức di tản dưới thời chính phủ Thiệu đã khiến phần lớn dân chúng tìm việc làm trong khu
vực công nghiệp và khu vực dịch vụ tại các thành phố, còn khu vực một, nhất là sản xuất nông nghiệp, thì ngày
càng giảm sút. Vì vậy mà miền Nam Việt Nam, từng là một trong những nước xuất khẩu chủ lực, nay lại phải nhập
khẩu lượng gạo rất lớn. Diễn biến này phản ánh tình trạng bệnh hoạn của một nền kinh tế ăn bám trong thời gian
chiến tranh và bây giờ cần phải đưa trở lại về mức độ bình thường. Trước tình hình kinh tế khó khăn và nguồn
lực hạn chế, kể cả của chính phủ, thì kế hoạch đó đầy khó khăn. Giả thiết là chính phủ muốn sau này Sài Gòn có
không hơn một triệu dân cư. Thế nhưng năm tháng sau khi chiến dịch bắt đầu, kết quả đến nay vẫn còn nghèo
nàn. Theo các thông báo trên báo chí, số người đã rời thành phố không hơn 240.000.
Trong số những người muốn trở về nông thôn tất nhiên là có nhiều người còn sở hữu ruộng đất mà bây giờ có
thể tiếp tục canh tác hoặc có thể tăng cường sử dụng bởi nhiều thành viên gia đình mới trở về từ thành phố. Đối
với những người không có đất riêng, chính phủ đã thành lập Vùng Kinh Tế Mới. Đất ở đó thường chưa khai
hoang. Điều này có nghĩa không phải chỉ là xây dựng lại những cánh đồng bị bỏ hoang mà còn phải mở rộng diện
tích canh tác. Khi mô tả những “vùng kinh tế mới”, đáng tiếc là tôi chỉ có thể dựa vào những gì mà người ta thuật
lại. Và căn cứ theo những lời than thở của họ và trước tình trạng miễn cưỡng phải làm theo chính phủ, thì tất cả
những người ra đi đến những vùng đất mới đều đối mặt với một cuộc sống hết sức khó khăn. Các trợ cấp của
chính phủ hoàn toàn không hấp dẫn. Người ta nói là ở một vài vùng, chính phủ chỉ đơn giản cấp cho ba năm gạo
và một căn nhà lá do sinh viên dựng lên trước đó. Đất thì thường không thuận lợi bởi vì đất tốt hơn đã được giao
cho các gia đình thân với cách mạng. Tin tức về những ngôi làng mới cho biết ở đó cán bộ tổ chức lao động theo
các nguyên tắc tập thể. Công việc thì làm chung với nhau, nhà của những người mới đến cũng được cùng nhau
xây dựng. Vào buổi tối, dân khẩn hoang phải tập hợp để học tập, tức là học chính trị. Mới đây, tôi có nói chuyện
với một cô nhân viên công tác xã hội sau ba tháng đào tạo đã được phân công giúp các ứng viên đi vùng kinh tế
mới. Sau một tháng, ba nhóm nhân viên xã hội đã không thể đưa được hơn chín gia đình về sống ở nông thôn. Thế
nhưng đó là những gia đình nghèo đến mức họ không còn lối thoát nào khác. Những gia đình khác thì lo sợ một
tương lai bấp bênh, đói ăn, bệnh tật, vì cơ sở hạ tầng chưa xây dựng, đất xấu, mìn sát thương vẫn còn, nước thiếu
và cuối cùng là tình trạng giám sát cá nhân và chính trị còn chặt chẽ hơn ở Sài Gòn. Ở mọi phường đều có tổ chức
một văn phòng riêng dành cho việc trở về nông thôn. Nhưng người ta thấy chỉ có rất ít người đến đó. Thỉnh
thoảng, người ta thấy có những đoàn xe chở các gia đình và số vật dụng ít ỏi của họ chạy về nông thôn. Nhưng cho
tới nay xem chừng không nhiều hơn 240.000.
Cho dù những khó khăn có vẻ muôn vàn như hiện nay, thì có lẽ một ngày nào đó, chính những người dân ở các
vùng kinh tế mới sẽ tiến xa nhất trong công cuộc xây dựng nền nông nghiệp xã hội chủ nghĩa, trong khi chính
quyền sau này chỉ tiến hành tổ chức lại nông nghiệp ở những vùng đó, mà từ lâu đã được canh tác và ở đó có sở
hữu đất đai lâu dài và sở hữu đại điền trang.
Giải phóng, nhưng không phải cách mạng
14/10/1975
Sau một thời gian dài, tôi lại một lần nữa trở lại với các bài viết của Erich Wulff. Và dường như nó lại khẳng định
thêm một lần nữa rằng có sự khác biệt lớn giữa những gì mà cánh tả mới ở châu Âu và châu Mỹ hiểu về khái niệm
chủ nghĩa xã hội và những gì đang diễn ra ở Thế giới thứ ba, đến mức người ta không muốn tin rằng điều này
được gán cho cùng một thuật ngữ. Và sự thất vọng, hay ít nhất là sự chán ngán của giới cánh tả châu Âu thì không
phải nhỏ khi đối mặt thực tế này. Điều này có thể chứng minh bằng những bài đóng góp trong hai lần phát hành
của bộ Kursbuch cách đây vài năm. Trường hợp của Nam Việt Nam, vào thời điểm viết bài thì chưa xảy ra, dường
như cung cấp bằng chứng mới về sự hiểu lầm to lớn này.
Cuộc đấu tranh ở Nam Việt Nam trước hết là một cuộc đấu tranh giành độc lập khỏi sự thống trị của nước ngoài.
Việc giải phóng khỏi sự xâm nhập văn hóa của nước ngoài, đặc biệt là trong tư tưởng của Bắc Việt Nam, chính là
tiếp tục cuộc đấu tranh chống thực dân, mà bây giờ không còn là chống Pháp, mà là chống Mỹ, kẻ đã ngăn cản sự
độc lập của cả nước Việt Nam tại Hội nghị Genève năm 1954. Quan điểm của Bắc Việt Nam rằng đó là sự tiếp tục
cuộc đấu tranh của Việt Minh cũng có ý nghĩa chiến lược quân sự cụ thể. Bởi vì với việc chính danh hóa cuộc tiến
quân vào miền Nam, nơi kẻ thù vẫn đang cố thủ, họ có thể gửi những đơn vị chính quy khổng lồ qua vĩ tuyến 17.
Chính những đơn vị này đã khiến chế độ Thiệu sụp đổ, một chế độ không thể dựa dẫm hơn nữa vào tiếp viện
quân sự của một nước Mỹ chống cộng sản vô điều kiện. Quân du kích địa phương hay cả quân đội chính quy, chỉ
toàn người miền Nam, thì không thể làm được điều đó nhanh chóng. Đó không phải chỉ là lý do về số lượng và do
thiếu trang thiết bị kỹ thuật, mà còn do thiếu kiến thức công nghệ. Còn đối với miền Nam, người ta có thể đi thêm
một bước nữa và nói rằng đó chỉ là một cuộc giành quyền lực chính trị. Các lực lượng sản xuất chưa đạt đến mức
mà một cuộc cách mạng xã hội sắp xảy ra. Cuộc cách mạng xã hội bây giờ phải được tiến hành trong tiếng rên của
dân chúng và với trình độ chuyên môn kém của đội ngũ cán bộ vốn đã quá ít. Và nếu như miền Bắc, nơi các lực
lượng sản xuất và công cuộc xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa đã phát triển hơn, mà không hỗ trợ về mặt cán bộ,
thì người ta hẳn phải lo ngại là các vấn đề còn to lớn hơn nữa.
Người ta hẳn có thể gọi những gì đã diễn ra cho đến ngày 30 tháng 4 là một cuộc giải phóng khỏi ảnh hưởng của
nước ngoài. Nhưng dù thế nào thì cũng không phải là một cuộc cách mạng hay một cuộc nổi dậy. Đó là một cuộc
giành quyền lực chính trị sớm, đi trước cách mạng xã hội. Cuộc chiến giành quyền lực này do một quân đội chính
quy, phần lớn là của Bắc Việt, tiến hành. Dù gì thì số chiến sĩ du kích, không mặc quân phục, cũng không đáng kể
về mặt số lượng. Trong những tuần và ngày trước ngày 30 tháng 4, đúng là quân của Thiệu có đào ngũ, nhưng đó
là một sự đổi cờ trong sợ hãi. Thành phố Sài Gòn với bốn triệu dân của nó không nghĩ đến một cuộc nổi dậy vì
cộng sản, quá lắm là vì lực lượng thứ ba. Vì vậy mà họ chờ quân đội tiến vào – phần vì sợ hãi, phần vì cam chịu số
phận. Cuối cùng thì ít nhất họ cũng vui mừng là một bên đã chiến thắng và nhờ vậy mà chiến tranh đã chấm dứt.
Khoảng cách giữa hai bên lớn đến mức những người lính đầu tiên tiến vào được ngưỡng mộ như một kỳ quan của
thế giới. Về phần mình thì những người lính nghĩ là họ sẽ gặp người Mỹ nhưng rồi chẳng thấy ai. Họ tin rằng ít
nhất thì dân chúng cũng sẽ nổi dậy ngay trước khi họ tiến quân vào. Nhưng cả việc đó cũng không xảy ra. Người
dân Sài Gòn đã tin vào tuyên truyền của Thiệu và lo sợ sẽ có một cuộc tắm máu, điều đó cũng không xảy ra.
Những người lính giải phóng đã được các sở chỉ huy yêu cầu phải hết sức tự kiềm chế và tỏ ra thân thiện.
Cuộc cách mạng xã hội bây giờ được ban bố tiếp sau đó chứ không phải như trong cuộc cách mạng của Việt Minh,
đã được thực hiện bằng các hoạt động bí mật trước khi giành quyền lực chính trị. Trên báo chí, tuy là nhân dân
quyết định, nhưng đó là nhân dân cách mạng hay là nhân dân của cách mạng, một thiểu số, các thành phần du
kích miền Nam, số người có cảm tình công khai ngay từ trước ngày 30 tháng 4, cũng như số lính của quân đội
miền Bắc. Số chống đối phản động thì chiếm đa số, bị dán nhãn là ngụy, là người dân thành phố với sự suy đồi và
nền văn hóa của họ, chịu ảnh hưởng của Mỹ hoặc Pháp, và tính hám lợi ích kỷ của họ. Thành phần dân chúng
không phải cách mạng thì ít nhiều chấp nhận số phận của họ một cách kiên nhẫn. Họ hy vọng có thể mọi thứ dưới
chủ nghĩa xã hội sẽ không quá tệ, nhưng họ vẫn còn nhiều nỗi sợ bởi những dấu hiệu ban đầu mang tính đe dọa
của cuộc cách mạng xã hội vừa được ban bố. Tất nhiên là các nhà cách mạng sử dụng kiến thức của các thành
phần ngụy. Số này được sử dụng chủ yếu trong lĩnh vực hành chánh công, ngân hàng, v.v. Nhưng họ phải chịu phụ
thuộc. Lúc nào họ cũng có một cán bộ là cấp trên – thường với kiến thức kỹ thuật kém nhơn nhiều.
Cán bộ có nhiều đặc quyền, gọi là phần thưởng cho những thiếu thốn của những năm dài chiến đấu. Họ dễ dàng
nhận được hàng hóa theo giá chính thức. Họ có thể đi từ tỉnh này sang tỉnh khác dễ dàng hơn. Họ không bị hạn
chế khi đổi tiền. Con cái của họ được ưu tiên nhận vào những trường tốt hơn và những thành phần cán bộ quan
trọng trong số họ nay đã dọn vào ở những ngôi biệt thự đồ sộ mà chủ nhân trước đã bỏ lại khi bỏ chạy khỏi đất
nước.
Tuy nhiên, cuộc cách mạng xã hội hoàn toàn không do tổng số các cán bộ này áp đặt lên các thành phần ngụy, có
thể nói là theo cách không hề có trưng cầu ý dân. Dường như có nhiều mức độ tham gia khác nhau vào chính sách
quy hoạch của nhà nước. Ít nhất là về mặt chính sách thông tin, cán bộ cấp dưới ở Khóm và Phường không được
thông tin đầy đủ. Bậc thang của quyền quyết định dường như tiếp tục lên đến những nấc cao nhất ở Hà Nội. Cuối
cùng, báo chí chứa đựng lớp nền cuối cùng của những gì liên quan đến tất cả mọi người, đến cách mọi người nên
cư xử và vân vân. Mẫu số đơn giản nhất này cũng giải thích sự đơn giản và sự chuẩn hóa của ngôn ngữ trên báo
chí và trong nội dung tuyên truyền xuất hiện trên tường nhà.
Kiểm soát việc chăm sóc sức khỏe tại địa phương
15/10/75
Việc hội nhập, hoặc nói một cách tiêu cực, việc giám sát mỗi cá nhân trong khu phố của mình đã có từ thời Thiệu.
Vào thời đó, một đơn vị khu phố gọi là Liên gia, nghĩa là một nhóm các hộ gia đình. Từ ngày giải phóng, đơn vị
nhỏ nhất này gọi là Tổ đoàn kết. Tiếp theo, đơn vị lớn hơn là khóm và phường. Nhưng khác với trước đây, các cơ
quan hành chính tự quản địa phương này bây giờ được giao những nhiệm vụ khá là rộng lớn – kể cả công tác xã
hội, ví dụ như nhận biết những gia đình thật sự nghèo và giới thiệu đến các cơ quan chức năng cho hàng loạt công
tác. Ngay cả công tác y tế nay cũng nằm trong nhiệm vụ. Các cơ quan hành chính tự quản tại địa phương là khóm
và phường không những được yêu cầu phải thành lập những phòng khám nhỏ mà còn gián tiếp xác định ai được
phép đi bệnh viện. Vì vậy mà việc báo cáo đầy đủ ngày càng trở cấp bách hơn. Một cô gái bị bệnh tim được chúng
tôi chăm sóc và tìm được việc làm chỗ chúng tôi, nay bị từ chối khi khám sàng lọc để chuyển bệnh viện, mặc dù rõ
ràng là cô ấy phải được khám theo dõi đều đặn bởi vì cô ấy có đặt van tim nhân tạo. Tôi phải xác nhận là cô ấy
đang tạm trú chỗ chúng tôi để cô có thể đăng ký với chính quyền địa phương. Nhân viên công tác xã hội của
chúng tôi giải thích: “Nếu cô ấy không có đăng ký ở đâu, khóm hoặc phường sẽ không thể cấp giấy giới thiệu mỗi
khi cô cần để đến bệnh viện kiểm tra sức khỏe.” Quy định này, khiến cho việc tới lui và thủ tục giấy tờ tăng lên và
cũng có thể dẫn đến những quyết định bất cập do cán bộ thiếu năng lực về y tế, lại có mục đích rõ rệt: giúp chính
quyền địa phương có cái nhìn khái quát về các vấn đề y tế tại khu vực của mình. Hơn nữa, xem ra chính quyền
cách mạng cũng muốn nắm được nhu cầu đi bệnh viện. Chính quyền địa phương có thể làm điều này vì dù sao họ
cũng biết người dân của mình. Có khả năng là sau này các loại phí ở bệnh viện sẽ được quy định và phân loại tùy
theo sự giới thiệu của chính quyền địa phương. Cho tới nay, người bệnh vẫn phải trả cùng mức phí như nhau tại
bệnh viện. Phí điều dưỡng thì tương đối thấp, nhưng bình thường thì người bệnh phải hoàn toàn tự trả tiền
thuốc, mà nguồn cung cấp thuốc hiện nay dù sao cũng đang thiếu.
Chuyến trở về khó khăn của một chiến sĩ du kích
16/10/75
Anh trở về nhà muộn hơn nhiều bạn bè của mình. Những lá cờ sao vàng trên nền xanh đỏ đã bay phấp phới trên
khắp các ngôi nhà. Anh cảm thấy rất khó để tìm thấy lại con đường của mình sau mười năm trời. Từ khi anh xa
rời gia đình, Sài Gòn đã thay đổi rất nhiều. Anh ngạc nhiên trước số đông người và số đông xe cộ. Bản thân anh
lúc này đang ngồi trên một chiếc xe hơi Nhật Bản. Đồng đội cho anh biết là đã tìm thấy chiếc xe trong sân ngôi
biệt thự mà đơn vị anh đã chiếm giữ. Người chủ, một bác sĩ giàu có, nghe nói đã biến mất, đã bỏ trốn bằng máy
bay trực thăng của Mỹ. Đồng đội của anh cũng cho biết là chiếc xe cũng như ngôi nhà trông tồi tệ khi bọn họ dọn
vào. Nhưng bây giờ, một tháng sau, nó đã chạy bon bon trở lại. Một đồng chí biết rành Sài Gòn hơn một chút đã đề
nghị giúp anh cùng tìm gia đình. Họ không còn sống ở nơi anh đã rời bỏ họ. Anh chỉ biết địa chỉ mới và đang cầm
trên tay mảnh giấy nhỏ mà một người bà con xa trong quân đội giải phóng đã đưa cho anh, trong khi anh đang lạ
lẫm chạy xe qua nhiều ngôi nhà mới ở Phú Nhuận, nơi trước đây từng có những cánh đồng lúa rộng lớn. Những
ngôi nhà bê tông hai đến ba tầng, xây chồng lên nhau ngay sát đường, có cửa lùa lớn bằng sắt để ô tô có thể lái
vào trong nhà. Những kiểu nhà này đã có trước đây, nhưng ở khu vực này của thành phố trên đường đến sân bay,
chúng mới hơn và trông như thể người ta chỉ mới giàu lên gần đây. Ngoài ra còn có những quầy hàng nhỏ bên
đường nơi các cô gái bán thuốc lá, bia, Coca Cola và các chai nước ngọt khác nhiều màu sắc mà anh thấy ở đây lần
đầu.
Người đồng đội của anh biết ước chừng chỗ con hẻm trong đó có ngôi nhà của cha mẹ anh. Chúng tôi chỉ phải hỏi
thăm có hai lần. Nét mặt của anh có chút lo lắng, như thể anh không biết chắc liệu tất cả niềm tự hào của mình
trong việc đóng góp vào chiến thắng lịch sử vĩ đại – như tuyên truyền thường nói – có phù hợp hay không. Mười
năm trước, anh chuẩn bị tốt nghiệp trung học thì bộ quốc phòng đã gửi lệnh nhập ngũ. Nếu anh phải vào quân đội
thì thà anh gia nhập du kích, anh đã thề với bạn bè của mình. Lúc đó đã nổ ra một cuộc tranh cãi dữ dội với cha
anh. Chỉ còn thiếu một điều khiến anh hạ quyết tâm, đó là đề nghị của cha anh muốn chạy chọt để anh được miễn
quân dịch và vào học trường luật. Ngay tối hôm đó, anh đã biến mất và từ đó gia đình không nhìn thấy anh nữa.
“Trả lời cuối tuần này, là liệu có được phép hay không.”
20/10/1975
Hôm nay là ngày chúng tôi đặt mọi hy vọng vào khả năng hợp tác với Chữ thập đỏ, thì lại mang đến sự thất vọng.
Trước đó bác sĩ Hưng đã hứa là ngày 15 tháng 10 sẽ có quyết định về vấn đề Trung tâm y tế xã hội terre des
hommes. Từ quyết định đó mà tôi phải có câu trả lời cho bản thân là liệu có hợp lý khi tiếp tục chờ đợi ở đây lâu
hơn nữa hay không.
Buổi chiều, chúng tôi đã phải đợi một tiếng đồng hồ ở cơ quan Chữ thập đỏ, mặc dù họ cho chúng tôi biết là có thể
gặp bác sĩ Hưng ngay. Cũng cùng đợi với chúng tôi là vị đại diện Hội Chữ thập đỏ quốc tế. Vừa lúc chúng tôi định
bỏ cuộc và ra về thì bác sĩ Hưng ra tiếp đón chúng tôi và bên Chữ thập đỏ quốc tế. Trong cùng một phòng nhưng ở
những góc khác nhau. Xem ra thì cả hai đang trong một cuộc họp và họ đã tạm dừng để tiếp chúng tôi. Chỉ khi
chúng tôi bước vào phòng giám đốc thì họ mới bật máy điều hòa và trà được phục vụ như thường lệ.
Để không phải hỏi trở lại về tình hình của terre des hommes ở Việt Nam, tôi nêu lý do việc tôi đến chính là bức
điện tín của Milo Roten từ terre des hommes bên Đức, trong đó cũng yêu cầu một câu trả lời chính xác. Lúc đầu
bác sĩ Hưng lái câu chuyện sang những vấn đề khác. Chúng tôi đã tiếp nhận thuốc ngoài cảng chưa? Tôi chỉ có thể
trả lời là chưa và kể cho ông biết những khó khăn về hành chính. Ông ta xem ra có phần thất vọng vì thư giới
thiệu của ông đã không mang lại nhiều kết quả hơn. Tiếp theo tôi đưa ông xem bức điện của Milo Roten và ngay
sau đó trình cho ông một bản dự thảo trả lời của tôi, mà chỉ toàn liệt kê những triển vọng ảm đạm. Nhiều phút im
lặng trôi qua. Bác sĩ Hưng không thốt lấy một tiếng. Với Margrit, cô có cảm tưởng như ông ta sắp bật khóc. Như
thể mọi nỗ lực của ông nhằm giữ chân các tổ chức quốc tế nay đã thất bại. Do sự kháng cự hay do những khó khăn
mà chúng tôi không biết và ông không thể kể cho chúng tôi biết. Có lẽ đó là một trong những buổi gặp gỡ đầy tính
người nhất, mà không có gì nhiều để nói. Ông muốn lấy bức điện tín và bản dự thảo trả lời của tôi để trình cho
một người nào đó, có lẽ là bác sĩ Thủ, trong những ngày tới. Nhưng, tôi nói, tôi cần phải trả lời. Đã năm ngày trôi
qua mà chưa có câu trả lời. Tôi chỉ có thể gửi điện cho terre des hommes xin kéo dài thêm vài ngày nữa. Nó như
một giọt nước tràn ly đối với ông. Cũng giống như đề xuất của tôi với một số nhân viên để lên một kế hoạch chi
tiết cho trung tâm dinh dưỡng. Ông cam đoan sẽ cho tôi câu trả lời dứt khoát vào cuối tuần: Có hoặc Không.
Nhưng dường như thể câu trả lời Không chiếm ưu thế, ông trả lại tôi bức điện tín và bản trả lời. Rõ ràng là không
cần thiết đưa chúng cho ai khác xem nữa. Bàng hoàng, chán nản và buồn, chúng tôi lái xe ra bưu cục để gửi bức
điện với yêu cầu chờ đợi. “Trả lời cuối tuần này, là liệu có được phép hay không.”
Chúng tôi đi Gò Vấp gặp Kutin với hy vọng ông biết rõ hơn về các lý do của những vấn đề khó khăn, về những tin
đồn có chiến sự ở biên giới Campuchia và Trung Quốc, hoặc về bất kỳ việc gì khác. Từ ngày giải phóng, Kutin sống
biệt lập trong làng trẻ của ông, nhưng cho biết là sáng sớm nay có diễn ra buổi họp toàn thể các giám đốc cô nhi
viện, theo đó thì tất cả các cô nhi viện trong vùng Sài Gòn phải do nhà nước quản lý với hiệu lực tức thì. Ông biết
ít hơn chúng tôi về những chuyển động rộng lớn hơn diễn ra phía sau sân khấu. Tuy nhiên ông được biết về
những mối quan hệ xấu giữa Chữ thập đỏ quốc tế và Chữ thập đỏ quốc gia. Tôi giải thích cho ông hiểu là Chữ thập
đỏ quốc gia đang làm hết sức họ và họ có nhiều thiện chí. Nhưng sự kháng cự thì ở nơi khác. Ngoài nhiều việc
khác, Kutin còn cho biết là ủy ban quân quản thậm chí còn cấm cả Chữ thập đỏ quốc gia lẫn Chữ thập đỏ quốc tế
không được trưng lá cờ Chữ thập đỏ. Thực tế thì bây giờ chúng tôi nhận ra là đã không còn thấy lá cờ đó trên tòa
nhà một thời gian qua.
Chúng tôi trở về từ Gò Vấp thì trời đã khuya. Chúng tôi cảm thấy như đang ở nông thôn, trên những con đường
băng đồng tối tăm, nơi chúng tôi phải để ý người đi bộ và xe đạp không đèn. Điểm dân cư tiếp theo cũng giống
như một ngôi làng nhỏ với cuộc sống nông thôn. Chỉ khi về gần đến Sài Gòn chúng tôi mới nhìn thấy những chiếc
ô tô đầu tiên. Nhưng vượt qua những ổ gà khổng lồ trước quân y viện Cộng Hòa cũ, chúng tôi lại về đến thành phố
sáng ánh đèn, nhưng không có nhiều hy vọng còn có thể trải qua thêm nhiều thời gian ý nghĩa ở đây.
Sự pha trộn giữa niềm vui và tinh thần trách nhiệm khó khăn
25/10/75
Các vali của tôi gần như đã xếp xong và tôi không còn trông mong lớn lao gì bởi vì hôm qua, thêm một lần nữa và
có lẽ là lần cuối cùng trong một chuỗi dài những lần đến Chữ thập đỏ, tôi đã hỏi bác sĩ Hưng về quyết định cuối
cùng. Quyết định đó ‒ như đã biết trước ‒ vẫn chưa có. Bác sĩ Hưng không có gì để thông báo cho chúng tôi, dù là
Có hay là Không, nhưng ông nhắc lại là vẫn chưa tìm ra được một cán bộ. Dường như có điều gì đó đang cản trở
việc hợp tác với Chữ thập đỏ mà không dễ để loại bỏ hoặc ít ra cũng không khiến bác sĩ Thủ đặc biệt quan tâm.
Tôi trở về Trung tâm trong sự pha trộn giữa niềm vui được đoàn tụ với Siriporn ở Thái Lan và ý thức trách nhiệm
khó khăn phải tự hỏi là liệu đã thử hết mọi khả năng chưa. Thế nhưng khi về Trung tâm, những triển vọng mới
đột nhiên mở ra. Một người thư ký tại Trung tâm, được giao nhiệm vụ làm thủ tục cho nhiều chuyến hàng dược
phẩm tại cảng và sân bay và do vậy mà có liên hệ với một cán bộ cấp cao ở Bộ Y tế, báo tin là ở Bộ Y tế, bà Bộ
trưởng – cụ thể là bác sĩ Hoa – đã làm việc từ ngày 15 tháng 9. Và đích thân bà Bộ trưởng đã yêu cầu hoàn tất
nhanh chóng các thủ tục cho terre des hommes.
Tôi dành cả buổi tối để soạn một bức thư trong đó phác thảo những bước cần thiết nhất để đưa Trung tâm hoạt
động trở lại. Buổi sáng tôi đưa bức thư cho Khương để dịch, dặn ông mang nó về nhà để chuẩn bị một cách kín
đáo. Cùng lúc tôi bắt đầu thăm dò tình hình ở Bộ Y tế, có vẻ như đã thay đổi mà công chúng không hay biết gì. Một
cán bộ cấp cao là bác sĩ Hồ Hải, phụ trách quan hệ đối ngoại và quan hệ với Vụ y tế và xã hội thuộc Bộ Y tế, Xã hội
và Thuong binh, theo tên gọi hiện nay. Bàn giấy của ông nằm trong một văn phòng có vài nhân viên của chế độ cũ
vẫn còn làm việc. Chúng tôi phải chờ ông một lúc để nhờ các nhân viên của chế độ cũ giúp hiểu rõ hơn chút. Thực
tế thì bản thân bác sĩ Hồ Hải có tiếp xúc gần như hàng ngày với bà bộ trưởng. Tuy nhiên bà làm việc ở nhà riêng
và rất ít khi đến Bộ Y tế. Nhưng hầu hết mọi tài liệu quan trọng đều do bà ký tên. Cơ cấu của hành chính quân
quản đang giải tán dần, nhưng nó vẫn còn đó. Ở tòa nhà đối diện vẫn còn gắn biển tên Ban Y tế Xã hội của Ủy ban
Quân quản bằng chữ vàng trên nền đỏ. Bác sĩ Vĩnh Hưng, người đã ra lệnh tiếp quản, vẫn còn đó và vẫn thường
ký các tài liệu trước mặt bà bộ trưởng. Thế nên người ta có cảm tưởng là bộ máy hành chính quân quản đang từ
từ biến mất và nền hành chính dân sự cấp bộ với các trách nhiệm trùng lắp đang dần dọn vào.
Bác sĩ Hồ Hải là một bác sĩ đã từng ở Liên Xô và cả Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Một người đàn ông trẻ rất thân
thiện, và theo lời kể của các đồng nghiệp thì có sự nhanh nhạy của một cậu nông dân miền Nam. Ông ta biết khá
rõ về terre des hommes và xác nhận với chúng tôi là theo kế hoạch thì Vụ xã hội của Bộ Y tế Xã hội và Thương binh
sẽ tiếp quản trách nhiệm về terre des hommes. Khi tôi phàn nàn về tình hình hiện nay, ông ra vẻ rất thông cảm và
mỉm cười. Tuy nhiên ông không nói cũng không hứa hẹn quá mức những gì ông muốn nói và có thể nói. Tuy
nhiên, đề nghị của chúng tôi xin sắp xếp cuộc gặp với bà bộ trưởng được thực hiện ngay tức thì. Ông với tay lấy
điện thoại và quay số bà bộ trưởng. Mặc dù bà không muốn tiếp chúng tôi ngay lúc này bởi vì bà còn nhiều việc
phải làm, bà vẫn đề nghị chúng tôi trình bày cho bà mọi vấn đề trong một bức thư.
Những diễn biến mới đối với chúng tôi vẫn chưa khớp với nhau. Cả Ba Nhiệm và bên Chữ thập đỏ đều cho biết rõ
là Chữ thập đỏ sẽ tiếp quản trách nhiệm về terre des hommes. Bây giờ thì rõ ràng lại là Bộ Xã hội như trước đây.
Nhóm bà bộ trưởng và bà thứ trưởng được xem là ủng hộ giải pháp miền Nam Việt Nam, trong khi chúng tôi có
cảm tưởng là phía Chữ thập đỏ hướng về giải pháp thống nhất nhiều hơn. Có phải chăng bác sĩ Thủ đã thất bại với
tư cách là ứng viên của miền Bắc cho cái chức Bộ trưởng Bộ Y tế và nay bà Hoa bước ra sân khấu trở lại như bà đã
từng làm khi còn ở MTGP? Mọi câu hỏi đều để mở và hầu như không thể tin được là vai trò của Bắc Việt Nam sẽ
giảm đi. Nhưng có một vài dấu hiệu cho thấy như vậy. Cũng như việc bà Bình xuất hiện trên báo chí vài ngày
trước cùng với ông Đại sứ Bắc Triều Tiên tại Cộng hòa Miền Nam Việt Nam.
Một giải pháp độc lập nửa vời cho miền Nam Việt Nam?
27/10/75
Nếu người ta tin vào những dấu hiệu nhìn thấy được và những tin đồn chưa được xác thực, thì một số cấu trúc cơ
bản của tổ chức chính trị dường như đang trỗi dậy từ tình hình hỗn loạn trong hệ thống chính trị, khiến tinh thần
của mọi người dân Sài Gòn vô tội phải bối rối trong những tuần và tháng sau cách mạng.
Mọi dấu hiệu hiện nay đều cho thấy là sẽ hình thành một giải pháp độc lập nửa vời cho miền Nam. Bà Bình rõ
ràng đang ở Sài Gòn lúc này. Bà Bộ trưởng của MTGP trước đây, bác sĩ Hoa, mà người ta không nghe thấy tăm hơi
gì trong những tuần và tháng sau giải phóng, nay rõ ràng đang cầm quyền. Trong các bộ đang dần xây dựng, hầu
hết số cán bộ cấp cao rõ ràng đều là những nhà cách mạng miền Nam. Có vẻ như Mặt trận Giải phóng Miền Nam
đã thành công trong việc nắm giữ những vị trí quan trọng, mặc dù quyền lực quân sự nằm trong tay bộ đội Bắc
Việt. Xem ra thì điều này có thể xảy ra bởi vì MTGP miền Nam Việt Nam, vốn tự nhiên muốn nắm vận mệnh của
miền Nam trong tay mình chứ không phải chỉ là phần phụ thuộc của chính phủ Hà Nội, có thể tin tưởng vào sự
ủng hộ của tất cả các thành viên của mình, và của cả dân chúng miền Nam Việt Nam. Dân chúng miền Nam, số
không thuộc MTGP, cũng trông mong có một hình thức nhà nước ôn hòa hơn của miền Bắc, mà ở đây bị xem như
đặc biệt cứng rắn, có kỷ luật và rốt cuộc là thậm chí phi sản xuất.
Những người cách mạng miền Nam cũng dường như không chấp nhận quyền của bộ đội miền Bắc được ra lệnh
trong một lần chạm trán cụ thể. Việc đó nghe nói xảy ra tại một phường ở Phú Nhuận khi ba người bộ đội miền
Nam, lúc đó vẫn còn ngồi ở một quán nước vào giờ giới nghiêm, đã từ chối chấp hành lệnh yêu cầu đi về của ba bộ
đội miền Bắc đang đi tuần tra. Người miền Bắc không có gì để nói với họ, cùng lắm là An ninh nhân dân, nghĩa là
công an nhân dân của chính quyền địa phương. Cuối cùng, các bộ đội miền Bắc phải gọi đến đơn vị này, mà thành
phần cũng là người miền Nam. Chỉ khi đó số bộ đội miền Nam, lúc đó vẫn còn nán lại ở quán nước, mới chịu chấp
hành lệnh.
Hơn nữa, lúc này có nhiều tin đồn là quân chống cự của chế độ cũ, mà mới đây đã giao tranh dữ dội gần Kon Tum
và nghe nói còn có những đơn vị hoạt động trong khu vực quanh Sài Gòn, đã yêu cầu quân lính miền Bắc rút lui về
sau vĩ tuyến 17. Nếu thế thì điều này xác nhận tin đồn trước đây là một ngày nào đó MTGP miền Nam và quân
chống cự sẽ đi đến một thỏa hiệp. Thật vậy, không thể loại trừ rằng quân chống cự, tất nhiên đang chiến đấu ở thế
thua trận, bằng cách này, có thể đạt được kết cục mà không bị trừng phạt hoặc tổn thất. Còn phía MTGP thì có thể
sử dụng thế đòn bẩy này với Hà Nội, rằng hòa bình sẽ được đảm bảo với việc miền Bắc rút quân, để áp đặt một
giải pháp riêng biệt của miền Nam và không cần đến sự hỗ trợ vũ khí của Hà Nội.
Ý muốn về một giải pháp Nam Việt Nam cũng có thể nhìn thấy ở thực tế là cho đến ngày nay, Đảng Lao động của
Bắc Việt chưa thật sự hình thành ở miền Nam. Tôi còn không biết trụ sở của đảng này nằm ở đâu tại Sài Gòn.
Cũng không có cơ quan chính thức của đảng ở miền Nam, nhưng có cơ quan chính thức của Mặt trận Giải phóng
Dân tộc, là nhật báo Giải Phóng. Mới đây, thậm chí còn có nguồn tin từ Biên Hoà là một buổi họp đã diễn ra ở
thành phố đó nhằm tuyển mộ thành viên cho một “Đảng Giải phóng”. Sau đó, bộ đội đã tiến hành lục soát nhà của
tất cả những người đã tham dự buổi họp đó. Sự cố này đã được diễn giải theo hướng là bộ đội Bắc Việt muốn cản
trở việc thành lập một đảng MTGP. Nếu điều này hoàn toàn đúng, thì người ta sẽ nghĩ rằng nỗ lực tuyển mộ thành
viên cho một đảng như vậy là một sáng kiến của khu vực mà không có sự chấp thuận của ban lãnh đạo MTGP. Nếu
không, những cuộc họp như vậy tất cũng sẽ tổ chức ở Sài Gòn và được thông tin trên báo chí.
Mặt khác, tất cả các báo của chính quyền cách mạng ở Sài Gòn đều hết sức thận trọng để không cho thấy bất kỳ
mâu thuẫn nào giữa MTGP và chính phủ Hà Nội. Do đó, có rất nhiều thông tin về Bắc Việt Nam. Các chuyến thăm
cấp nhà nước của Lê Duẫn tại Romania, Đông Đức, Tiệp Khắc và Liên Bang Xô Viết luôn được giới thiệu như thể
có các đại diện của chính phủ của “đất nước chúng ta”. Khi tiêu đề nói về “Chính phủ của chúng ta”, người ta phải
luôn luôn trông chừng cẩn thận trong thân bài để xem đó là nước cộng hòa nào, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hay
Cộng hòa Miền Nam Việt Nam. Xét thấy các khuynh hướng chính trị khác nhau, thì điều tất nhiên dễ hiểu là một
giải pháp suôn sẻ trong việc xây dựng chính trị của miền Nam và trong việc xây dựng chính quyền không thể đạt
được một cách đơn giản.
Ở miền Nam này có ý kiến phổ biến cho rằng miền Bắc đang theo đuổi chính sách của Xô Viết một cách quá chặt
chẽ, trong khi miền Nam lại cố gắng giữ một vị thế trung lập hơn trong phạm vi các nước xã hội chủ nghĩa. Điều
này liên quan trước tiên đến mối quan hệ với nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Nhiều cán bộ cấp cao của
miền Nam đã từng đi lại hoặc được đào tạo tại cả Liên bang Xô Viết lẫn Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Mong
muốn đạt được một sự trung lập lớn nhất có thể cũng đang được thể hiện tại các phòng chiếu phim hiện nay.
Phim thì có từ gần như tất cả các nước xã hội chủ nghĩa, ví dụ như từ Liên bang Xô Viết, Đông Đức, từ Romania,
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Bắc Triều Tiên, từ Lào và Cuba. Điều cũng đáng chú ý là đến nay cả đại sứ Xô Viết
lẫn đại sứ Trung Hoa cũng đều chưa đến, nhưng các đại sứ của hai nước đang phát triển là Ấn Độ và Bắc Triều
Tiên, mà về nguyên tắc đang cố gắng theo đuổi một chính sách độc lập cho đất nước họ, thì đều có mặt. Rất có thể
những ý tưởng khác nhau của Matxcơva và Bắc Kinh cũng sẽ ảnh hưởng đến câu hỏi liệu trong bao lâu và theo
cách nào thì một giải pháp Nam Việt Nam có thể thực hiện được.
Những căng thẳng có thể thấy ngay cả bên trong MTGP Nam Việt Nam. Chẳng hạn một cán bộ cấp cao của Vụ Xã
hội tại Bộ Y tế Xã hội và Thương binh đã rõ ràng chỉ trích Sở Thuong binh Xã hội Thành phố Hồ Chí Minh ngay cả
với người ngoài cuộc, mô tả tình trạng thiếu tổ chức tại Sở như món bouillabaisse (món súp cá). Tuy nhiên quyền
lực của Bộ xem ra chưa đủ mạnh trong trường hợp này để buộc Sở Thương binh Xã hội cải tổ cơ cấu nhân sự. Thế
nên tình trạng tranh chấp vẫn còn kéo dài một thời gian và dân chúng vẫn phải chờ đợi. Nhưng nay đã có triển
vọng tích cực để chấm dứt chế độ quân quản. Nghe nói ở các tỉnh đã có lệnh kết thúc với hiệu lực tức thì. Còn
những người trong cuộc thì hy vọng chính quyền quân sự kết thúc ở Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 1 tháng 11.
“Chắc anh đã ở đây lâu đến mức tin vào những chuyện đó”
29/10/75
Nói chuyện với ông Lafosse tại Đại sứ quán Pháp: Trái với ý kiến phổ biến trong dân chúng là sẽ có một giải pháp
Nam Việt Nam, quan điểm ở đây cho rằng việc chính thức tái thống nhất đất nước sẽ được tuyên bố trong năm
1976. Khi tôi chỉ ra một số yếu tố ủng hộ tính thống nhất chính trị đặc thù của miền Nam Việt Nam, Lafosse cười
đáp: “Chắc anh cũng đã ở đây lâu đến mức bắt đầu tin vào những câu chuyện đó.” Cả đại sứ Ấn Độ và Triều Tiên
của Cộng hòa Miền Nam Việt Nam cũng không phải là những đại sứ thường trú ở Sài Gòn. Đại sứ Ấn Độ chỉ đến
Sài Gòn trong hai ngày rưỡi và còn không có dịp gặp người tiền nhiệm, vẫn còn ở Sài Gòn.
Thông tin từ vùng cực Bắc của Nam Việt Nam cũng đáng chú ý. Ở đó, việc sáp nhập đã được thực hiện – ít nhất là
về mặt tiền tệ. Trong khi ở những phần đất khác của miền Nam, tiền của Ngân hàng Việt Nam được phân phát và
có hiệu lực pháp lý vào ngày đổi tiền, thì cũng ngày hôm đó ở các tỉnh Thừa Thiên và Quảng Trị diễn ra việc đổi
sang tiền đồng Hồ Chí Minh của Bắc Việt Nam. Điều này có nghĩa là một đặc điểm của chủ quyền nhà nước, cụ thể
là chủ quyền tiền tệ, đã bị xóa mờ hoặc vượt qua ranh giới của vĩ độ 17.
Tiếng gầm đại bác và tin đồn chiến sự
30/10/75
Một ngày trước khi chế độ quân quản được cho là kết thúc đối với các thành phố của Nam Việt Nam, kể cả Sài
Gòn, có nhiều tin đồn về việc chiến sự gia tăng do sự kháng cự của quân chế độ cũ. Trước đây vài ngày đã xảy ra
một vụ khủng bố nghiêm trọng tại sân bay Biên Hòa khiến rất nhiều bộ đội thiệt mạng. Giới nghiêm 24 tiếng đã
được áp đặt tại vùng đó trong vòng một ngày. Người ta cho rằng dân chúng Sài Gòn đang nói là cái ngày đánh lớn
và giải phóng sắp đến. Thật khó để xác định điều gì là đúng về tất cả những điều này, đặc biệt là khi các tờ báo im
lặng một cách dễ hiểu về những vụ việc như vậy, ngay cả khi chúng có xảy ra. Nhưng điều chắc chắn là quân đội
giải phóng đang chuẩn bị cho một cuộc chiến tranh du kích trong thành phố. Những ngày này, người ta có thể tận
mắt nhìn thấy bộ đội luyện tập cận chiến với súng tiểu liên sẵn sàng bên cạnh. Tất cả những điều này rất khác
thường và đầy sát khí đối với quang cảnh thành phố nên người dân qua lại có phần lo sợ bị liên lụy vào một tai
nạn. Thực tế thì các bên nay đã đảo ngược vị trí. Quân giải phóng bây giờ đóng trong thành phố, trong khi quân
kháng cự của chế độ cũ lại cố thủ trong rừng và ở nông thôn đồng bằng. Quân đội giải phóng có lẽ không được
luyện tập cho một cuộc đối đầu như vậy, vì trước đây họ hầu như không kiểm soát thành phố nào ở miền Nam.
Việc thành lập các vùng kinh tế mới cũng có thể đặt ra một mối nguy hiểm cho chế độ mới chừng nào mà quân
kháng cự vẫn còn hoạt động ở vùng nông thôn đồng bằng. Vì xem ra khó mà hình dung được là những nhóm dân
cư không có cơ sở kinh tế ở thành phố, nay sẵn sàng tham gia công việc mới trong nông nghiệp chỉ vì được thuyết
phục và với một ít hỗ trợ vật chất, sẽ là những người bạn đặc biệt của Mặt trận Giải phóng. Các điều kiện cung cấp
thiếu thốn và hạ tầng cơ sở nghèo nàn ở vùng kinh tế mới có thể thật sự trở thành môi trường xúc tác cho các
nhóm chống đối, sẽ hợp tác với quân kháng cự, từ đó mà vị trí các bên bị đảo ngược về mặt chiến lược quân sự.
1/11/75
Ngày 1 tháng 11 được trông đợi lại không mang đến điều gì mới mẻ, thậm chí cũng không phải là sự kết thúc chế
độ quân quản, mà từng phần vẫn còn đó. Nhưng đó là lần đầu tiên từ nhiều tháng nay mà thành phố Hồ Chí Minh
bị khuấy động bởi tiếng gầm của đại bác trong nhiều tiếng đồng hồ vào buổi sáng. Quân đội MTGP diễn tập
chăng? Hay quân kháng cự của chế độ cũ tấn công? Đó là câu hỏi. Khi tôi chuẩn bị đi nghỉ sau bữa trưa thì bị đánh
bật dậy khỏi giấc ngủ bởi tiếng súng máy rất gần và tiếng lựu đạn nổ. Margrit từ gác trên nhận xét một cách giễu
cợt rằng liệu cuộc chiến đường phố mà bộ đội luyện tập lâu nay để đối phó có sắp bắt đầu hay không. Vẫn chưa rõ
đó là gì, nhưng nghe ra có vẻ đe dọa.
Sự việc rõ ràng hơn cho terre des hommes
6/11/75
Ngày 4 tháng 11, thời khắc trọng đại đã đến khi chúng tôi có vinh dự tiếp Bs. Thủ. Ông đến Trung tâm cùng với
Tổng thư ký Hội Chữ thập đỏ, có báo trước một ngày. Hóa ra Bs. Thủ không chỉ là Chủ tịch Hội Chữ Thập Đỏ Miền
Nam Việt Nam, mà còn là Trưởng ban Y tế Xã hội của Cộng Hòa Miền Nam Việt Nam. Ông tự giới thiệu mình là đại
diện của chính quyền quân sự, khiến chức vụ của ông trở thành vị trí điều phối cao nhất về các vấn đề y tế xã hội
trong chính quyền quân sự. Ở Sài Gòn, điều này vẫn còn tồn tại từng phần ở một số bộ, trong khi ở các tỉnh dường
như đã chấm dứt – ở Đà Nẵng thì đã chấm dứt từ lâu.
Theo lời kể của chính ông, Bs. Thủ đã học trung học và đại học tại Pháp, làm công việc bác sĩ trong hai năm tại Sài
Gòn trước khi hoạt động với Việt Minh và MTGP trong 30 năm. Việc ông thẳng thắn kể về câu chuyện cuộc đời
mình là điều không bình thường đối với các cán bộ, vốn thường im lặng khi được hỏi những câu hỏi như vậy. Ông
hành xử như một người từng trải, đi giày tây, mặc áo sơ mi bỏ ngoài quần, đeo kính râm, hút thuốc lá Ruby Queen
và tỏa mùi nước hoa nhẹ quanh mình. Ông thông cảm với những vấn đề của chúng tôi và giải thích rằng bây giờ
họ muốn sửa lỗi. Ông cũng gọi Ba Nhiệm bằng tên, người mà lúc đó thậm chí còn không được thông báo rằng
triều đại của mình đã kết thúc.
Chúng tôi cũng được biết là nay Chữ thập đỏ sẽ giám sát các hoạt động của Trung tâm, nhưng không phải là tiếp
quản việc quản lý. Quyết định này đã có sự thỏa thuận với bà Bộ trưởng, Bs. Hoa. Sau khoảng hai tháng chuyển
tiếp, cuối cùng thì việc quản lý sẽ do Bộ Xã hội tiếp quản ngay khi bộ có quy chế chính thức và có cán bộ đủ năng
lực. Bs. Thủ cũng đi thăm một vòng Trung tâm, nhưng dường như không có ấn tượng gì đặc biệt với mọi thứ.
Dường như ông đã quen với những cơ sở quan trọng hơn và có chuẩn mực quốc tế. Những giải thích của nhân
viên cũng không khiến ông quan tâm lắm.
Vấn đề lương nhân viên phải được làm sáng tỏ tức thì. Điều này đòi hỏi phải có một giấy phép chính thức cho
terre des hommes được rút những số tiền lớn hơn từ ngân hàng. Giấy phép được giải quyết ngày hôm sau. Tôi đến
Chữ thập đỏ gặp ông Nam, ông soạn giấy phép để đưa Bs. Thủ ký. Chúng tôi đến gặp ông ở văn phòng, là một ngôi
nhà riêng có vẻ như do nhà nước tiếp quản, nằm trong một khu dân cư sang trọng và được các chiến sĩ du kích
bảo vệ. Ngôi nhà hẳn đã thuộc về một người Việt giàu sang, có nhiều vật dụng trang trí tuyệt đẹp, kiểu mỹ thuật
Việt Nam, một bể nước nhỏ trong phòng khách, v.v. Người ở mới, Bs. Thủ, có vẻ như không quan tâm nhiều đến
những thứ đó, như thể người độc thân sống ở đó. Bs. Thủ đang ngồi nói chuyện với một cán bộ ở phòng khách
cạnh một chiếc bàn đầy những mẩu thuốc lá. Người khách biến mất khi chúng tôi đến, và Bs. Thủ lại cất giọng vui
vẻ. Mọi thứ được đọc cho ông nghe rồi ký tên mà không có thêm lời thảo luận nào.
6/11/75
Ariel dường như lúc nào cũng tỏ ra am hiểu nhất về các phong trào kháng cự và về chủ trương của quân kháng cự
thuộc chế độ cũ. Tuy nhiên, thông tin của anh cho đến nay hiếm khi được xác nhận. Ariel giải thích là tối hậu thư
của quân kháng cự sẽ kết thúc vào ngày 11, nghĩa là đến ngày đó quân đội Bắc Việt phải rút khỏi miền Nam. Nếu
không, sẽ có một cuộc nổi dậy theo kiểu tấn công Tết Mậu Thân. Phe MTGP ở miền Nam cũng đồng ý với nội dung
tối hậu thư. Nếu tôi không rời khỏi nước trong vài ngày tới, tôi sẽ không thể đi nữa cho đến tận tháng 1.
11/11/75
Hôm nay diễn ra một cuộc họp toàn thể nhân viên Trung tâm Y tế Xã hội, có nhân viên của Trung tâm Giáo dục
[Trung tâm Đà Lạt – người dịch chú thêm] tham dự. Lý do là để thông tin về tình trạng pháp lý mới của Trung tâm căn
cứ theo quyết định giao nhiệm vụ giám sát cho Hội Chữ thập đỏ. Tôi đề nghị đề cử cho tôi những nhân viên nào
phù hợp để thành lập một ban quản trị trong thời gian chuyển tiếp, cho đến khi Hội Chữ thập đỏ bổ nhiệm một
ban giám đốc.
Từ đây có đề nghị bầu ra một nhóm bốn người, bất kể chương trình hoặc lĩnh vực phụ trách. Cuối cùng thì đề
nghị cũng được thực hiện, với nhiều người được bầu chọn, mà phần lớn tôi rất kính trọng. Thế nhưng có ba
người trong số họ cho biết là không muốn nhận nhiệm vụ, thực ra họ là những người được quý trọng nhất trong
nhân viên, nhưng lại cảm thấy mệt mỏi vì tình hình quyền lực hỗn loạn và những toan tính về chính trị - chiến
lược. Còn lại bà Ánh, ông Mẫn và cô Bích Thủy. Cả ba đều có thiện chí muốn làm điều gì đó có ích cho Trung tâm,
mặc dù họ hoàn toàn không phải là những người có lý tưởng vị tha, chỉ nghĩ đến kẻ đồng loại tội nghiệp.
Đàm phán về việc tái thống nhất
12/11/75
Những tin đồn của những kẻ muốn biết về một giải pháp miền Nam cho Việt Nam, qua đó có lẽ biểu lộ những hy
vọng chống cộng sản của bản thân họ nhiều hơn, đã bị quét sạch vào cuối tuần. Tờ Tin Sáng ngày 10 tháng 11
chạy tiêu đề lớn: Hai miền Nam Bắc mở cuộc đàm phán hữu nghị về thống nhất đất nước. Một cuộc họp của các
quan chức cấp cao thuộc các lực lượng cách mạng miền Nam đã diễn ra vào cuối tuần: 24 cán bộ của MTGP, 9 cán
bộ của Liên minh các lực lượng dân chủ và hòa bình, 9 của Chính phủ Cách mạng lâm thời, 2 của Hội đồng tư vấn
của CPCMLT và 21 trí thức yêu nước. Từ giới thân cận của mình, họ đã chọn một nhóm gồm 25 người, mà báo chí
đã giới thiệu tên và ảnh, và một nhóm mờ nhạt đến từ miền Bắc Việt Nam, mà thành phần rõ ràng đã được quyết
định trước. Nhóm miền Nam Việt Nam do Phạm Hùng đứng đầu, từ lâu được mọi người biết đến như kẻ chủ
trương tái thống nhất ngay lập tức, nhưng hầu như không xuất hiện trước công chúng. Phạm Hùng là Ủy viên Bộ
Chính trị thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam, Bí thư xứ ủy Nam kỳ của Đảng Lao động và
là đại biểu của Đảng trong MTGP. Nhóm đại diện miền Nam được chọn khá tốt. Nhóm có mặt các chức sắc yêu
nước từ các giáo hội, bao gồm cả giáo phái Cao Đài, cũng như các đại diện khác như bà Bình, những người từng
được xem ở đây là những người thẳng thắn ủng hộ giải pháp miền Nam. Các phái đoàn sẽ hội đàm về tổng tuyển
cử và thành lập các bộ chung. Các tờ báo ngày hôm sau, thứ ba, vẫn đầy rẫy những phản ứng từ miền Nam về
mong muốn thống nhất nhanh chóng, về những mít-tinh chào mừng diễn biến này và những tuyên bố của các
nhân vật quan trọng của công chúng như Tổng Giám mục Bình ở Sài Gòn. Xem ra ông ấy cũng có vẻ rất vui mừng
về sự phát triển này.
Thật bất ngờ, sáng nay chúng tôi gặp phải tình trạng kẹt xe nghiêm trọng khi các tuyến đường xung quanh Dinh
Độc lập bị chặn. Trên đường Cách Mạng cũ, nay là đường Giải Phóng, học sinh và phụ nữ xếp hàng dài trong trang
phục lễ hội, với cờ hai miền Nam Bắc và biểu ngữ. Tôi hoàn toàn không hiểu tại sao. Các biểu ngữ chỉ đơn thuần
thể hiện sự hoan nghinh thống nhất. Xem ra có ai đó được chờ đón từ sân bay. Đài BBC cũng không đưa tin cụ thể
gì vào tối qua. Chỉ có một phái đoàn từ miền Bắc đã đến để nói về việc tái thống nhất. Bà Bộ trưởng Xã hội của
miền Bắc Việt Nam cũng được cho là đã đến. Các chương trình công tác mà bà thứ trưởng đang thực hiện ở miền
Nam nghe nói là đã bị dừng lại. Mọi thứ đều hướng đến một giải pháp sớm về vấn đề tái thống nhất và đài BBC
thậm chí còn cho rằng vấn đề này sẽ được giải quyết vào đầu năm mới.
Trên các đường phố, được trang trí bằng cờ miền Nam và miền Bắc, người ta thấy rất đông binh lính hoặc cảnh
sát ăn mặc khác thường trong quân phục diễu hành màu trắng với kiểu mũ tròn như ta thấy ở Nga. Rõ ràng có
lệnh treo cờ cho đến ngày 25 tháng 11, thời gian dự kiến của các cuộc đàm phán. Lực lượng an ninh có vẻ hơi
căng thẳng. Có nhiều tiếng súng nổ trong thành phố, đặc biệt là vào buổi tối. Có lẽ lực lượng bảo vệ từ ngoài bắc
vào nên chưa quen với nhịp sống nhộn nhịp của Sài Gòn. Có lẽ ngày mai các tờ báo sẽ đưa tin chính xác hơn về
những gì sẽ xảy ra bây giờ và ai đã đến.
Nhiệm vụ lúc này là xây dựng chủ nghĩa xã hội
18/11/75
Trong khi dân chúng vẫn đi làm như bình thường thì rõ ràng là một trong những hội nghị quan trọng nhất trong
lịch sử hiện đại của Việt Nam đang diễn ra tại Dinh Độc lập: Hội nghị về tái thống nhất đất nước. Các đại diện của
miền Bắc, theo như báo chí tường thuật, đã bất ngờ vào trước đây vài ngày và được đám đông dân chúng chào
đón nồng nhiệt. Mãi đến khi xe chở Chủ tịch nước Bắc Việt Nam Trường Chinh chạy ngang qua thì họ mới biết tại
sao họ đã được điều động tới con đường huyết mạch dẫn ra sân bay với lá cờ trên tay. Khu vực quanh Dinh Độc
Lập đã bị phong tỏa. Hàng đoàn xe đỗ trong khu vườn rộng lớn và hình ảnh hàng ngày trên báo chí cho biết là hội
nghị đang diễn ra ở đó. Thật ra thì biện pháp an ninh không nhiều. Nếu thật sự có nguy cơ là quân kháng cự của
chế độ cũ có kế hoạch tấn công Sài Gòn thì địa điểm hội nghị hẳn đã được giữ kín.
Tuy vậy, quang cảnh thành phố không cho thấy điều gì đặc biệt, ngoại trừ rừng cờ của cả hai miền. Chỉ các công
sở là hoạt động với một nửa lực lượng, bởi vì rõ ràng là các cán bộ cấp cao của Mặt trận Giải phóng cũng được
huy động cho hội nghị tái thống nhất. Tính công khai của hội nghị cho thấy là nó cũng có mục đích chính trị và
tuyên truyền, cụ thể là chuẩn bị tinh thần người dân cho công cuộc tái thống nhất. Hàng ngày, các trang báo toàn
là hình ảnh thể hiện các vị lãnh đạo đang nói chuyện với nhau hay đang ôm nhau thắm thiết. Hàng ngày cũng có
một thông báo về các kết quả trong ngày. Dân chúng thì được thông tin về các diễn tiến trong buổi học tập lúc
chiều tối. Các dấu hiệu cho thấy một cuộc tái thống nhất tức thì. Người ta tự hỏi khi nào thì lá cờ của MTGP sẽ
biến mất và cái khẩu hiểu trung lập sẽ bị xóa bỏ, mà nay vẫn còn là đầu đề trên các văn bản của Cộng hòa Miền
Nam Việt Nam. Vì nhiệm vụ bây giờ rõ ràng là xây dựng chủ nghĩa xã hội, như ta có thể nghe thấy và đọc được
khắp nơi. Trường Chinh rõ ràng cũng đã trả lời một số câu hỏi của công chúng, cụ thể là sẽ tổ chức một cuộc bầu
cử quốc hội lập hiến để ấn định nhiều việc trong đó có vấn đề thủ đô tương lai, lá cờ, các cơ quan chính trị, v.v.
Nhiều người trước đây không dính dáng gì đến cách mạng cũng bắt đầu vỡ lẽ rằng việc tái thống nhất là hệ quả
lịch sử của cuộc chiến thắng muộn màng trong cuộc đấu tranh giành độc lập cho cả nước Việt Nam.
Phạm Hùng, mà trước đây chỉ những người trong cuộc mới biết và nay được bầu làm trưởng đoàn miền Nam,
đang dần lấn lướt trước Nguyễn Hữu Thọ, lãnh đạo của MTGP. Hình ảnh trên báo chí cho thấy ông là một quý ông
lớn tuổi vui tính, và nhằm bác bỏ những tin đồn cho rằng ông thuộc số những cán bộ cứng rắn và không khoan
nhượng.
Dân chúng nay đã chấp nhận tình cảnh mới. Bà giúp việc của chúng tôi, chị Ba, không còn mạnh miệng chửi mắng
cách mạng như trước nữa, mà công nhận rằng họ tiến hành mọi thứ cẩn thận hơn và có cân nhắc hơn Việt Minh
hồi năm 1945. Tất nhiên là thường xuyên phải đi họp, và giá cả tăng cao vẫn gây bực tức cho người dân. Trong
khi đó, giá thịt đã lên tới hơn 2400 đồng tiền cũ, tức là hơn ba đô la một kí lô. Nhưng các tin đồn về một cuộc tấn
công của quân kháng cự của chế độ cũ có vẻ như đã tàn lụi.
Nếu không có gì xảy ra trong những ngày này thì có vẻ như cơn khủng hoảng đã qua. Tuy nhiên chiến sự trên cao
nguyên rõ ràng là vẫn còn. Số cán bộ thạo tin cũng đã cảnh báo chúng tôi không nên đi đường Đà Lạt. Lúc này
không an toàn. Nhưng những nguy hiểm đó không phải sát sườn.
Trong các cơ quan chính trị của miền Nam, hiện tại vẫn chưa rõ mọi việc sẽ diễn tiến như thế nào. Ngoại trừ Sài
Gòn, chính quyền quân sự đã gần như chấm dứt, và nền hành chính dân sự của Cộng hòa miền Nam Việt Nam đã
dần hình thành một cách vất vả. Bây giờ cơ cấu với các bộ kết hợp hoặc các cơ quan song song dường như lại thay
đổi lần nữa. Một số không chần chừ, chỉ viết là "Chính phủ Việt Nam", còn lại để ngỏ cho dù đó là chính phủ miền
Nam Việt Nam, chính phủ Bắc Việt Nam, hay chính quyền quân quản.
Kiểm kê nhà ở
24/11/75
Sáng nay, có một cuộc viếng thăm đã được thông báo vào sáng thứ bảy qua một bức thư nhỏ để lại ở ngôi nhà bên
cạnh: Văn phòng Sở hữu Nhà Đất Nước ngoài. Đó là một người bộ đội, hình như cùng với một nhân viên của hệ
thống cũ. Họ muốn kiểm kê ngôi nhà. Lúc đầu, tôi không đồng ý vì tôi đã nghe những người khác kể rằng nhiều
nhóm cách mạng khác nhau đã tịch thu nhà mà không có bất kỳ cơ sở pháp lý nào. Thế nên tôi đã yêu cầu phải có
giấy của UBQQ. Tuy nhiên, người bộ đội đã tự chứng minh được mình là đại diện của Văn phòng Sở hữu Nhà Đất
Nước ngoài. Sự hiện diện của chủ nhân ngôi nhà, người sống ngay bên cạnh, là điều không cần thiết.
Họ đưa ra một số câu hỏi: chúng tôi có tờ khai gia đình không, ai sống trong ngôi nhà của chúng tôi, tiền thuê nhà
là bao nhiêu, v.v. Cuối cùng, hai người hỏi liệu họ có thể tham quan toàn bộ ngôi nhà không, trong thời gian đó
người nhân viên ghi chép mọi thứ, kể cả các quạt trần. Trở lại phòng khách, anh ta ghi mọi thứ vào một bảng kê
lớn, sau đó người bộ đội ký tên, rồi tôi ký và đưa cho tôi một bản, như một kiểu biên lai.
Cuộc trò chuyện diễn ra bằng tiếng Việt, rất lịch sự nhưng kiên quyết. Tôi được cho biết là tôi có thể sống ở đây
bao lâu tùy thích, không cần làm gì cả. Văn phòng sẽ chỉ đến khi tôi rời đi. Người bộ đội rất ngạc nhiên khi tôi nói
thêm rằng chủ nhà đã yêu cầu tôi rời đi từ lâu vì ông ấy muốn lấy lại. Ông ấy đã có nhà rồi, sao lại cần cái thứ hai?
Tôi hỏi liệu chủ nhà có lấy lại được nhà không. Điều đó có vẻ không chắc, nhưng ông ấy có thể làm đơn khiếu nại
việc đó.
Margrit lẽ ra sẽ đi vào ngày mai, đó cũng là lý do tại sao văn phòng biết địa chỉ của chúng tôi. Bởi vì tên của những
hành khách khởi hành được niêm yết tại Bộ Ngoại giao và nhiều cơ quan khác. Thế nhưng, hôm nay, khi cô muốn
xách vali đến Air Vietnam – như thường lệ vào ngày hôm trước – cô được cho biết là chuyến bay của mình đã bị
hoãn một ngày vì một chuyến bay trước đó đã bị hủy. Người ta cho rằng đây là một biện pháp an ninh do Trường
Chinh đang bay về Hà Nội. Nhưng cũng có thể là do nhà chức trách Thái Lan đã nghiêm túc cảnh báo rằng sẽ
không thực hiện thêm các chuyến bay sơ tán Sài Gòn-Bangkok nếu các quy định của Thái Lan đối với việc vận
chuyển người di cư không được tuân thủ, chẳng hạn như phải có vé cho chuyến bay chuyển tiếp về nguyên quán,
chứ không chỉ là một tấm vé đến Bangkok. Điều này cũng ảnh hưởng đến tôi vì tôi không có thị thực của Thái Lan
trên hộ chiếu. Chính quyền Thái Lan vẫn chưa có đại diện trở lại tại Sài Gòn.
Nỗi cay đắng của dân chúng
1/12/75
Trong khi đó, tiếp sau sự kính nể thì đến sự sợ hãi to lớn đối với các bộ đội cũng đã biến mất. Nếu phải tin vào các
câu chuyện được kể thì dân chúng đâm ra thất vọng và bực tức với những người giải phóng mặc quân phục. Họ bị
xem là kẻ trộm cắp và quân chiếm đóng, ít ra là theo các nguồn tuyên truyền tiêu cực. Trước đây còn rụt rè trước
một ly nước trái cây thì giờ đây họ chễm chệ dang rộng ngồi ngửa ra trên ghế bành và nhiều người cũng không
chê rượu bia với số lượng lớn hay các cô gái trước đây từng đi lại với người Mỹ. Theo tin đồn thì người ta đã thấy
cô vũ nữ khỏa thân nổi tiếng nhất thời Thiệu đi cùng với một sĩ quan cấp cao của Bắc Việt. Nhưng tin đồn cũng kể
là việc tán tỉnh không thành công lắm vì các cô gái miền Nam không thích các anh lính thô lỗ của miền Bắc. Họ
còn thường bị cho là thậm chí ngốc nghếch, và điều này càng làm người ta phát bực thêm khi họ mua sạch hàng
ngoài chợ và để vật giá tăng cao, trong khi người dân miền Nam nghèo hơn lúc nào hết. Chợ quần áo, nghĩa là chợ
bán quần áo của bản thân, bây giờ đã trở thành một sự cản trở giao thông, nhất là ở đường Hàm Nghi. Ngoài ra
còn những câu chuyện về sự tàn nhẫn bất cần của các bộ đội khi họ không ưa điều gì đó. Việc sử dụng lựu đạn để
chống lại bọn trộm xe đạp thì người ta đã biết. Ariel nhìn thấy một kẻ trộm xe đạp khác bị một bộ đội nhắm bắn
nhưng không trúng. Thế là tay bộ đội đuổi theo bằng chiếc xe Jeep, nhanh chóng bắt kịp tên trộm trên chiếc xe
đạp. Người đạp xe ngã xuống, chiếc Jeep chạy sấn tới và người đàn ông bị bậc lên xuống của xe Jeep đụng vỡ sọ.
Tất nhiên là chết.
Tường thuật về một sự cố khác cũng tương tự: Một người đi xe đạp bị cảnh sát giao thông chặn lại vì mặc quân
phục chế độ cũ để đi làm. Người cảnh sát ra lệnh cho đương sự trở về nhà và thay quần áo. Nếu không, anh ta sẽ
bị phạt cảnh cáo. Sau đó người đi xe đạp bực tức chặn một xe Jeep chở bộ đội ở một nơi khác và đứng ngay trước
đầu xe. Được hỏi, tại sao anh làm như vậy thì anh ta hỏi lại: Tại sao các anh còn sử dụng xe Jeep Mỹ sau cách
mạng? Anh ta vừa bị cảnh cáo là không được mặc quân phục của chế độ cũ. Để trả lời, người bộ đội lái xe nhấn ga
và cán qua người đi xe đạp. Câu chuyện này hơi khó tin, nhưng nó mô tả nỗi niềm cay đắng của một phần lớn
người dân Sài Gòn.
Hầu như không thể khiếu nại các vụ hành hung. Khiếu nại thì cũng không có hy vọng gì, bởi vì kẻ khiếu nại là dân
ngụy, là phản động, trong khi thủ phạm đại diện cho người dân cách mạng. Những xung đột giữa người dân và bộ
đội ngày càng nhiều hơn, thế nhưng số người nước ngoài vốn đã ít lại hiếm khi là nhân chứng bởi vì họ nhanh
chóng rút vào chỗ an toàn. Nếu chính quyền không sớm giúp chấn chỉnh kỷ luật quân đội thì e là còn xảy ra
những việc tồi tệ hơn. Hôm chủ nhật đã có tiếng nổ gì đó ở xa. Sau đó, tôi được biết là ở Hóc Môn, người ta đã
ném lựu đạn vào một cuộc họp của dân chúng, trong đó cũng có nhiều bộ đội. Nghe nói hơn 20 người đã thiệt
mạng. Nhưng những việc như vậy không xuất hiện trên báo nên người ta chỉ biết qua tin đồn, và liệu có thật hay
không thì thường khó mà kiểm chứng được.
Tình hình các cô nhi viện
2/12/75
Tình hình các cô nhi viện tại thành phố Hồ Chí Minh nay đã thay đổi đáng kể. Hôm nay tôi đã đến thăm ba cơ sở
trong số đó, mà tôi đã biết từ lâu và cũng đã được terre des hommes hỗ trợ trong thời gian dài. Các diễn biến sau
đây trông thấy rõ:
Tập trung: Chính quyền dường như đang cố gắng tập trung số trẻ mồ côi vào số ít cơ sở có hoạt động tốt. Theo
cách đó các cơ sở tự chuyên môn hóa vào những nhóm tuổi nhất định. Theo báo cáo thì nay chỉ còn 12 cô nhi viện
trong toàn bộ khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Ví dụ như Kỳ Quang đã bị giải thể, bà giám đốc cũ chỉ còn giữ
lại ba trẻ làm con nuôi. Lâm Tỳ Ni thì có vẻ cũng sắp đóng cửa.
Thiếu nhân viên chuyên môn: Tình hình thiếu nhân viên thạo việc có vẻ như tồn tại dai dẳng tại những cơ sở
vẫn còn hoạt động. Ví dụ như Diệu Quang gây ấn tượng buồn, cũng như trước kia. Nhân viên thì thiếu tận tâm,
cũng không có động cơ làm việc và không được đào tạo. Cũng không thể mong đợi gì khác, khi mà tiền lương theo
quy định nhà nước nay chỉ là 300 đồng tiền cũ (thêm cái ăn và chỗ ở) và cho đến nay chỉ một phần ba số nhân
viên đã được trả lương tháng 11.
Tăng hỗ trợ vật chất của nhà nước: Nhà nước hiện trợ cấp 3000 đồng tiền cũ, gạo và sữa, khi cần, cho mỗi trẻ
mồ côi. Mức này cao hơn nhiều so với trước cách mạng, khi Bộ Xã hội cấp 1200 đồng và không có gạo, v.v. Trước
đây có nhiều tổ chức nhân đạo tham gia, nhưng đóng góp của họ không minh bạch lắm và là nguồn gốc của tham
nhũng.
Nhà nước giám sát: Tất cả các cô nhi viện đều bị quốc hữu hóa, như cách người ta gọi. Tuy nhiên, đây chỉ là một
kiểu cường điệu, bởi vì cho đến nay hầu hết các ban giám đốc cũ thuộc tôn giáo vẫn tồn tại. Họ chỉ bị chính quyền
giám sát, chặt hơn trước đây. Việc kiểm soát này cũng cần thiết bởi vì các cơ sở hoàn toàn phụ thuộc vào sự giúp
đỡ của nhà nước. Ngoài sản xuất thủ công thì không thể trông mong vào những nguồn thu nhập khác, ví dụ như
từ các tổ chức nhân đạo.
Thiếu chăm sóc y tế: Bác sĩ và thuốc tại cô nhi viện thì không có. Các cô nhi viện phải gắn với các cơ sở y tế địa
phương như người dân bình thường, tức là đến bệnh viện. Tuy thế, việc đòi hỏi có giấy giới thiệu của khóm và
phường khi đi bệnh viện thì không áp dụng cho các cô nhi viện.
Trách nhiệm tăng cường của chính quyền địa phương: Phòng Xã hội của Quận nay cũng có chức năng tương đối
quan trọng trong việc kiểm soát các cô nhi viện. Như vậy trong lĩnh vực xã hội, chủ yếu có ba cơ quan mà các cô
nhi viện phải liên hệ: Vụ Xã hội của Bộ Y tế, Sở Xã hội của thành phố Hồ Chí Minh và Phòng Xã hội của từng quận.
Trở về gia đình ít hơn: Làn sóng trở về gia đình, vốn làm giảm số trẻ ở cô nhi viện ngay sau ngày giải phóng, nay
dường như đã yếu đi. Tuy nhiên, trong trường hợp các cô nhi viện bị đóng cửa, người ta không rõ số trẻ đã đi đâu.
Vì vậy mà vấn đề này vẫn để mở để khảo sát thêm. Có thể là số trẻ mồ côi lớn được tập hợp vào các trường nội
trú cho học sinh hoặc các hợp tác xã nông nghiệp được xây dựng mới đây.
Trẻ bị bỏ rơi: Khó khăn to lớn về vật chất của người dân vẫn khiến nhiều trẻ bị bỏ rơi. Nhưng xem ra chúng
không được giao cho trại trẻ mồ côi vì ban giám đốc có thể từ chối tiếp nhận nếu không có sự chấp thuận của cơ
quan cấp trên. Trẻ em thường được tìm thấy trong các đống rác hoặc trên đường phố, hoặc thậm chí bị bỏ lại
trước trại trẻ mồ côi. Vì vậy, trên thực tế, sở xã hội là cơ quan đã tìm thấy chúng và giao chúng cho một trong các
trại trẻ mồ côi. Tuy nhiên, trong các trại trẻ mồ côi ngày nay, những trường hợp như vậy không nhiều lắm.
Chủ trương được giữ kín: Những quyết định của các cơ quan xã hội thường gây bất ngờ cho các trại trẻ mồ côi.
Họ không được tham gia vào việc lên kế hoạch và thường không biết lý do cho một số biện pháp nhất định. Khi
tôi hỏi giám đốc cô nhi viện Kỳ Quang nhiều lần, bà không nói được 60 đứa trẻ của bà đã đi đâu: “Chính quyền đã
đưa chúng đi rồi.” Cảnh chia lìa giữa các trẻ và những người dạy dỗ chúng trước đây hẳn là rất đau lòng.
Ai nắm quyền lực ngày nay?
3/12/1975
Dữ liệu sẵn có ở đây hoàn toàn không đủ cho một cuộc khảo sát để biết ai đã nắm quyền lực cùng với cuộc cách
mạng ở miền Nam. Người ta chỉ có thể thử xem xét lại hình ảnh cuộc nổi dậy của nhân dân với một vài nhận xét.
Những người xuất thân từ bộ phận tiến bộ của giới tư sản miền Nam: Đó là những người thuộc những gia đình
lớn, nổi tiếng ở Sài Gòn hoặc các thành phố khác, thường có trình độ đào tạo cao, nhất là ở Pháp. Vài người trong
số họ đã đi theo Việt Minh cũ từ khi Hồ Chí Minh tuyên bố độc lập năm 1945 và như vậy đã có 30 năm hoạt động
bí mật. Khi đất nước bị chia cắt năm 1954, họ thường tập kết ra Bắc, ở đó họ tiếp tục được đào tạo về chính trị để
trở thành cán bộ và chuẩn bị cho ngày giải phóng. Tuy nhiên cũng có những thành phần đi theo MTGP sau này, ví
dụ như sau cuộc tấn công Tết Mậu Thân. Cuối cùng là những thành phần của lực lượng thứ ba trước đây, đại diện
cho khuynh hướng ủng hộ hòa bình và trung lập dưới chế độ Thiệu, và như vậy chỉ có thể tự xem mình thuộc cách
mạng sau ngày giải phóng. Những thành phần xuất thân từ giới tư sản tiến bộ này là số chủ yếu dường như chiếm
giữ những vị trí quyền lực cao hơn trong các cơ quan và các bộ ở thành phố Sài Gòn. Thường thì họ vẫn thể hiện
một lối sống tư sản, mặc dù nhiều người được tiếp tục đào tạo ở những nước cộng sản, chủ yếu là ở Nga và Trung
Quốc, trong thời gian họ hoạt động bí mật. Lập trường chính trị về việc tái thống nhất có nhiều sắc thái, rõ ràng là
tùy thuộc vào thời gian mỗi nhóm đã tham gia vào công cuộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Ý tưởng tái thống
nhất tất nhiên là thịnh hành nhất trong số những thành phần đại diện sống theo truyền thống của Việt Minh, có
nhiều liên hệ với Hà Nội hay thậm chí sống ở đó và đã trở thành cán bộ của đảng Lao Động Bắc Việt, mà chi nhánh
ở miền Nam đến nay vẫn còn rất thưa thớt.
Lính của quân đội Bắc Việt: chiếm tuyệt đại đa số trong bộ đội chính quy là người miền Bắc, mặc dù ở các vị trí
chỉ huy cũng có nhiều người miền Nam. Nhưng phần lớn bộ đội đều tương đối ít học và theo cách nhìn của miền
Nam thì họ là những người bị nhồi sọ một cách đơn giản. Niềm tự hào của họ về Hà Nội, về miền Bắc và chủ nghĩa
xã hội đối với người dân Sài Gòn chỉ là bề mặt và cuối cùng thì cũng bị phủ nhận bởi những hành động và thói háu
mua sắm của họ, v.v. Những người lính hầu như chỉ có nhiệm vụ an ninh và cảnh sát và hiếm khi xuất hiện trong
chính trị và hành chính – ngoài vị trí gác cửa, v.v. Tuy vậy, có nhiều sĩ quan cao cấp của quân đội xuất thân từ Bắc
Việt Nam và cũng làm việc ở những vị trí hành chánh nhất định, chủ yếu là trong ngành an ninh, hoặc kiểm soát
các đồng chí miền Nam.
Chiến sĩ du kích miền Nam và thành viên MTGP: Nếu là chiến sĩ du kích bình thường thì họ hầu như chỉ có chức
năng đảm bảo an ninh hay nhiệm vụ bảo vệ các nhân vật quan trọng cao cấp hơn. Nhưng nếu đã có học qua
trường lớp thì chiến sĩ du kích miền Nam và thành viên MTGP cũng được cơ quan hành chánh địa phương và
chính quyền sử dụng. Nhưng phần lớn trong số họ thiếu được đào tạo phù hợp, vì vậy mà quá trình học tập đang
mới diễn ra giúp họ thực hiện nhiệm vụ của mình một cách đầy đủ. Về cơ bản, đây là những người chiến đấu thực
sự trong cuộc xung đột ở miền Nam Việt Nam, những người đã phải chịu đựng rất nhiều và thường mang dấu tích
những vết sẹo và khuyết tật cơ thể. Nhưng vì họ không có tiếp xúc trực tiếp với Bắc Việt Nam nên hầu như không
được đào tạo về chính trị. Họ cũng thiếu tầm nhìn và sự thoải mái trong cung cách đối xử với người dân. Tính
ngoan cố của họ thường khiến cho người dân Sài Gòn chống lại cách mạng.
Hỗ trợ kỹ thuật từ Bắc Việt Nam: Từ ngày giải phóng, một số lực lượng chuyên môn từ miền Bắc vào đã được
bố trí vào những vị trí lãnh đạo trung gian. Ảnh hưởng gián tiếp của họ không phải là không quan trọng, bởi vì họ
mang đến kinh nghiệm về việc xây dựng một đất nước xã hội chủ nghĩa và giúp giảm bớt việc thiếu hụt cán bộ
trung cấp trong quản trị.
Khó mà đánh giá được quyền lực trên thực tế của những nhóm khác nhau, nhất là khi vai trò của những nhóm
này cũng khác nhau theo từng địa phương. Ví dụ như ở các tỉnh thì có thể xác định được ưu thế áp đảo của những
người lính thuộc quân đội Bắc Việt Nam và của những chiến sĩ thuộc MTGP. Ở Sài Gòn, nơi có trụ sở của Chính
phủ Cách mạng Lâm thời, thì nhóm đầu tiên từ giới tư sản miền Nam có tầm quan trọng rất lớn. Đó là lý do tại sao
phong cách sống phóng khoáng ở Sài Gòn luôn được nhấn mạnh một cách đúng đắn. Tuy nhiên, có thể cho rằng
quyền lực chính trị chủ yếu thuộc về một nhóm những người xuất thân từ giới tư sản này, đặc biệt nếu họ có
quan hệ với Hà Nội và đảng Lao Động, và thuộc về các đại diện của quân đội Bắc Việt Nam. Tầm quan trọng của
MTGP đã giảm đi do sự xuất hiện của những tổ chức khác, mà họ cùng với MTGP đại diện cho phần đóng góp của
miền Nam Việt Nam cho cuộc cách mạng.
Tình hình kinh tế ngày càng không khả quan
6/12/75
Tình hình kinh tế của người dân ngày càng trở nên không khả quan và có lẽ là một trong những lý do quan trọng
nhất khiến nhiều tầng lớp dân chúng chống đối cách mạng khá mạnh, mặc dù họ buộc phải chấp nhận số phận
của mình. Hiện nay, giá một xe gắn máy Honda cao gấp đôi và gấp ba lúc trước, nghe nói khoảng một triệu đồng
tiền cũ, còn giá xe đạp cũng đạt tới khoảng 200.000 đồng. Nhưng ô tô lại rất rẻ, vì hầu như không ai còn khả năng
mua xăng với giá đắt trên thị trường tự do (500 đồng một lít). Tuy nhiên, nghiêm trọng nhất là việc giá cả lương
thực thực phẩm tăng cao. Giá thịt trong khoảng từ 2000 đến 3000 đồng một kí lô. Một kí lô củ hành tây cũng có
giá 2000 đồng. Một quả trứng là 85 đồng và nửa kí cà chua 250 đồng. Tất cả những sản phẩm này không phụ
thuộc vào nhập khẩu, mà dù gì thì nhập khẩu cũng bị cấm. Những tắc nghẽn trong cung cấp này được cho là hậu
quả của việc nông dân chỉ sản xuất cho nhu cầu của bản thân họ, do giá cả bị nhà nước ấn định, và các xí nghiệp
quốc doanh lớn như trại chăn nuôi gà không hoạt động suôn sẻ. Mặt khác, thu nhập của các gia đình chỉ được cải
thiện chút ít. Chính phủ đã phần nào ổn định hệ thống tiền lương – dù cho không đồng đều. Tiền lương thông
thường của các thành phần ngụy nằm trong khoảng từ 10.000 đến 40.000 đồng tiền cũ. Mặt khác, những nguồn
thu nhập lớn không còn nữa vì toàn bộ ngành buôn sĩ và vận tải ít nhiều đã bị quốc hữu hóa. Tôi nói là quốc hữu
hóa chứ không phải xã hội hóa vì các nhà sản xuất và công nhân hầu như không được tham gia vào các quyết
định. Tất cả các quyết định và biện pháp của chính phủ thật ra bị rò rỉ ra ngoài nhiều hơn là được công bố,
thường thì chúng đến hoàn toàn bất ngờ và người ta chỉ nhận ra tầm quan trọng khi mọi thứ đã xảy ra rồi. Những
ai càu nhàu mà bị bắt quả tang, như từng xảy ra, thì có thể bị cho đi học tập, đi học các khóa chính trị, thường
cũng kết hợp với lao động chân tay.
Chính sách cứng rắn của bộ đội ít ra cũng đã giúp giảm bớt các vấn đề an ninh do trộm cắp gây ra. Những quả lựu
đạn chống lại bọn trộm cắp xe đạp xem ra đã có tác động răn đe. Lúc sau này, trong khu phố của tôi hiếm khi nghe
thấy tiếng nổ. Từ đó có thể kết luận rằng bây giờ không còn nhiều việc phải làm nữa trong lĩnh vực an ninh. Các
tin đồn về chiến sự ở đồng bằng cũng giảm đi. Dường như chính phủ cách mạng đã kiểm soát được tình hình rồi.
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Sau Gia'i Pho'ng
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search