Sau Gia'i Pho'ng

Suy nghĩ về tương lai của Trung tâm Y tế Xã hội
7/6/1975

Chiều tối qua, Trung tâm Y tế Xã hội đã có cuộc họp toàn thể nhân viên do Ban điều hành tự ý triệu tập để quyết
định việc thành lập tòa án nhân dân. Bản thân tôi có gợi ý sau khi các vụ trộm tăng lên trong thời gian qua ở
Trung tâm và cá nhân tôi không còn tâm trạng để diễn vai cảnh sát và người phân xử. Trong Ban điều hành, tôi
giải thích là cho tới nay chưa có bộ luật xã hội chủ nghĩa được soạn ra và chưa có tòa án. Chúng tôi có thể cố gắng
giải quyết vấn đề này trong nội bộ Trung tâm, trừ khi cần thiết phải giao phó cho giới chức công. Tuy nhiên, cuộc
thảo luận công khai về đề nghị này tại phiên họp toàn thể nhân viên đã góp phần đáng kể vào việc gây dựng ý
thức. Một mặt, cuộc thảo luận đã kích hoạt tinh thần cách mạng, mặt khác, rõ ràng là các nhân viên không ủng hộ
các tòa án nhân dân như cách nó được vận dụng một phần bên ngoài thành phố Sài Gòn/Gia Định. Mọi người đã
rất nhanh chóng nhận ra những nguy hiểm của những tòa án kiểu như vậy và do đó mà ban đầu muốn giao mọi
quyết định cho Ban điều hành. Chỉ đến phần thảo luận sau đó mới có một đề nghị theo đa số muốn Ban điều hành
thực hiện phần điều tra ban đầu. Buổi họp toàn thể nhân viên sẽ có quyết định cuối cùng về vấn đề phạm tội và
trừng phạt. Thẩm quyền được giới hạn ở các tội phạm hình sự, việc trừng phạt không bao giờ có hành quyết.

Buổi họp toàn thể nhân viên cũng thảo luận ngắn gọn việc thực hiện nghiêm ngặt nhiệm vụ canh cổng, mà cho
đến nay còn nhiều vấn đề. Tuy nhiên, sau một lúc ngắn, cuộc thảo luận dẫn đến việc phê bình các bộ đội chính
quy, đặc biệt là từ phía nữ nhân viên. Các bộ đội luôn xin phép vào để “nhìn các trẻ” hoặc để “đi dạo một vòng”.
Nhân viên thì có cảm giác là các anh thanh niên có ý ngắm các cô gái nhiều hơn. Tôi phải tự nói với mình là nhóm
bộ đội đang canh gác khu phố chúng tôi thì về mặt kỷ luật kém xa nhóm thứ nhất mà chúng tôi thậm chí còn cho
phép cắm trại trong Trung tâm. Bộ phận nhà nôi thậm chí còn sợ bộ đội mang mầm bệnh vào. Nhìn chung, mọi
người nhận thấy rằng cách cư xử và vệ sinh của số bộ đội đã không giúp khơi dậy sự tôn trọng trong số nữ nhân
viên của chúng tôi.

Tôi kết thúc buổi họp bằng lời kêu gọi mọi thành viên tham gia các đoàn thể chính trị tự tổ chức đang hình thành,
nhất là Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng và Hội Liên hiệp Thanh niên, Sinh viên, Học sinh Giải phóng. Về nguyên
tắc, mục đích của tôi là khiến các thành viên của Trung tâm hợp tác trong việc tái thiết một xã hội nhân đạo chứ
không đứng ngoài lề với hậu quả có thể là một ngày nào đó Trung tâm sẽ bị đóng cửa với tính cách là ốc đảo phản
ứng cuối cùng hoặc là khu đất sẽ bị thu hồi. Tôi nói rõ là MTGP không có nhiều cán bộ kỹ thuật và do đó sự tham
gia của số nhân viên của chúng tôi có thể thúc đẩy sự nhân đạo hóa xã hội. Nếu một ngày nào đó nhân viên của
terre des hommes làm việc trong các cơ quan của Mặt trận Giải phóng, thì công việc của terre des hommes được
tiếp tục, chỉ là ở một dạng khác mà thôi. Sau cùng, có thể terre des hommes chỉ còn là một văn phòng làm nhiệm
vụ chuyển hàng viện trợ đến các cơ quan, nơi mà các nhân viên cũ đã được hội nhập. Điều đó có nghĩa là duy trì
công việc nhân đạo của terre des hommes trong khi giải thể cơ quan Trung tâm Y tế Xã hội.

“Phi chính trị có nghĩa là phản động”
7/6/1975
Về mặt này thì Ngọc đã nêu gương. Cô đã tham gia Hội Phụ nữ Giải phóng và đang cân nhắc làm cách nào đóng
góp vào một phòng khám ở Phú Nhuận mà Hội Liên hiệp Phụ nữ đang xây dựng. Có thể là cô giảm thời gian làm
việc ở Trung tâm với tư cách là phụ trách phòng dược xuống còn nửa ngày và sử dụng nửa ngày còn lại cho
phòng khám đã nêu. Như vậy sẽ giúp Trung tâm tham gia bằng nhân lực (một nửa nhân lực) cộng với thuốc vào
phòng khám do Hội Liên hiệp Phụ nữ hoàn toàn tự mình tổ chức. Chúng tôi đã có những cách làm tương tự như
vậy ở Lộc Uyển và Tân Phú.
Ngọc đã gia nhập tổ chức rất dễ dàng – dễ dàng một cách khác thường. Cô tự hỏi tại sao lại có thể được như vậy,
bởi vì tất cả những người khác đều là cán bộ lâu năm của Mặt trận Giải phóng. Vài ngày trước giải phóng, Ngọc đã
muốn bỏ đi nước ngoài. Nay thì cô đã ở bên cạnh Giải phóng. Ngoài sự hiếu kỳ ban đầu muốn tham dự buổi nhóm
họp của các phụ nữ giải phóng, có lẽ ý thức tham gia xã hội và nguyên tắc tương trợ cũng đã thúc đẩy cô Ngọc độc
thân sẵn sàng giúp đỡ. Trong khi đó cô cũng nhận được thẻ thành viên và được phép thành lập tổ mới. Mỗi tổ có
năm thành viên và nếu có thêm thành viên gia nhập, tổ sẽ phân ra. Cô đã hỏi tôi liệu cô có thể tạo lập một nhóm
phụ nữ giải phóng trong Trung tâm. Tôi đã tán thành bởi vì đòi hỏi terre des hommes giữ tư cách phi chính trị ở
Nam Việt Nam không thể duy trì được nữa. Phi chính trị nghĩa là phản động. Người ta biết nguyên tắc về tính
đảng phái là nổi tiếng trong triết học xã hội chủ nghĩa.
Với công việc mới của mình, Ngọc cũng có thể đối mặt một cách dũng cảm hơn với những người kiểm tra nam
giới đến thăm nhà chúng tôi hôm nay. Vẫn là người thủ trưởng xã mà tôi đã đến thăm ở văn phòng ông ta ngày
hôm trước. Ông ta thật sự không tạo được cảm giác là người có thể lãnh đạo được một xã như Trung Nhứt.
Nhưng theo tôi nghe được, ông ta có lẽ là đầu mối liên lạc duy nhất ở xã có thâm niên trong MTGP. Ông đến cùng
vài bộ đội MTGP nhưng không có giấy tờ và hỏi về căn nhà chúng tôi bằng một cách tò mò rất trẻ con. Cuối cùng
ông hỏi xin một điếu thuốc hút. Một cây nỏ của người Thượng treo trên tường làm ông ta chú ý. Ông hỏi có thể
xin nó được không. Ông đã đến thăm nhiều nhà mà chưa thấy loại vũ khí này ở nhà nào. Hoặc có thể cho ông
mượn nó một thời gian. Ngọc bảo là ông cứ đi Ban Mê Thuột, ở đó có rất nhiều.
Trong khi chính quyền mới nỗ lực để đưa Sài Gòn vào tầm kiểm soát, việc ra đi của người nước ngoài dưới sự bảo
trợ của chính quyền vẫn tiếp tục. Mỗi tuần có vài chuyến bay của chính quyền đi Vientiane đưa số người nước
ngoài nào muốn ra đi. Margrit và Jean-Pierre đưa một người Pháp ra sân bay. Ở cổng vào thì kiểm soát rất ít,
nhưng kiểm tra vali và phim ảnh của người ra đi thì lại càng nhiều hơn. Từng món đều bị mở ra. Margrit nhìn
thấy một tập tài liệu hay tập ghi chép bị tịch thu cùng với băng ghi. Hành khách thì chỉ rủa: “Không thể tin nổi!”,
trong lúc các bộ đội MTGP thi hành các biện pháp kiểm soát của họ với vẻ lịch sự nghiêm khắc. Tất nhiên là cũng
không được phép mang thư từ vì trao đổi thư từ với nước ngoài chưa được thiết lập. Từ hai tuần nay chỉ có liên
lạc điện tín với nước ngoài. Tại khu vực sân bay, những tàn tích của chiến tranh hiện ra rất rõ. Cơ quan Liên lạc
Quốc phòng (DAO - Defense Attache’s Office) của quân đội Mỹ là một đống đổ nát. Rác chất thành đống và tỏa ra
mùi hôi kinh khủng. Quanh đó vẫn còn những chiếc xe tăng bị cháy nát. Ở góc sân bay và đường Võ Tánh, tràn
sang nửa con đường là một cái chợ bán đồ nội thất, hình như xuất phát từ những ngôi nhà bị cướp phá của người
Việt Nam và người Mỹ giàu có. Thị trường chợ đen vẫn không bị cấm. Chúng tôi trở về nhà trong lòng vui sướng
vì con phố của chúng tôi trông ít bị tàn phá hơn.
Đài BBC tường thuật rằng chính phủ sẽ sớm tiếp nhận quyền lực của UBQQ. Nhưng báo Sài Gòn Giải Phóng đến
nay vẫn không xác nhận điều gì như vậy. Lần kỷ niệm thứ sáu ngày thành lập Chính phủ Cách mạng Lâm thời,
ngày 6 tháng 6 năm 1975 trôi qua mà không có nhiều ồn ào. Người ta chỉ biết là có chính phủ này, và ai đứng sau
nó. Người dân thường chỉ biết tên của những thành viên chính phủ quan trọng nhất, ông Phát, ông Thọ, bà Bình.
Hôm nay, một bài diễn văn của người đứng đầu chính phủ là ông Phát được in trên báo. Nhưng dường như chính
phủ này vẫn chưa có ý nghĩa thực tế với người dân. Có thể các ngân hàng cuối cùng sẽ mở cửa khi chính phủ thực
sự bắt đầu cai trị miền Nam Việt Nam.
Cuộc tranh cãi giữa những người Công giáo tiến bộ và bảo thủ dường như đang lan rộng. Hôm nay, báo Sài Gòn
Giải Phóng cũng can thiệp vào cuộc xung đột này. Bằng một mục nhỏ với tiêu đề “Nhiều tổ chức Công giáo yêu cầu
sứ thần Henri Lemaitre của Giáo Hoàng rời khỏi Việt Nam”. Theo tờ báo, ông bị cáo buộc đã công kích nhân dân
và Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam dưới “chiêu bài” chống cộng sản. Các linh mục
đã nhóm họp và đưa ra yêu cầu của họ với tổng giám mục. Những tổ chức sau được liệt kê là các tổ chức tiến bộ:
Phong trào Thanh niên Công giáo Đại học, Phong trào Công giáo Xây dựng Hòa bình, Thanh niên Công giáo, Học
sinh Dòng Chúa Cứu Thế, Phong trào Công giáo và Nhân dân, Phong trào Công nhân Công giáo Trẻ, Hiệp hội Sinh
viên Công giáo Sài Gòn và Hiệp hội Sinh viên Công giáo Minh Đức.

8/6/1975
Ban Y tế và Xã hội thuộc UBQQ Sài Gòn/Gia Định rõ ràng đã bắt đầu công tác tiêm chủng đại trà. Hôm nay, anh
Câm, làm việc tại Viện Quốc gia Phục hồi, trở về với mẫu giấy nhỏ cho thấy các loại tiêm phòng dịch tả, dịch hạch,
thương hàn và uốn ván đã được lên kế hoạch. Anh đã được tiêm hai trong số các loại vắc-xin trên.

Chủ nghĩa xã hội nhiều hơn, trung lập ít hơn
10/6/1975

Ở Sài Gòn, bây giờ người ta nói nhiều hơn về chủ nghĩa xã hội và rõ ràng ít hơn một chút về chủ nghĩa trung lập.
Tuy thế, tôi thấy cái chủ nghĩa xã hội đang phát triển ở Nam Việt Nam trước sau vẫn rất kém phát triển. Đài Phát
thanh Hà Nội có ghi nhận rằng cuộc đấu tranh giải phóng miền Nam Việt Nam được tiến hành ở ba mặt trận –
chiến dịch quân sự Hồ Chí Minh, phong trào nổi dậy của nhân dân và cuộc đấu tranh chính trị. Nhưng tôi thấy
rằng trước hết là cuộc chinh phục bằng quân sự với rất nhiều sư đoàn từ miền Bắc đã bảo đảm cho chiến thắng.
Tôi còn nhớ, vài ngày trước khi Sài Gòn bị tiếp quản, một quan chức cao cấp của đại sứ quán Tây Đức đã phân
tích tình hình khi các lực lượng của Mặt trận Giải phóng đã ở ngay cửa ngõ Sài Gòn. Ông ta nói việc quyết định
tiến quân vào hay không do Matxkơva và Bắc Kinh cùng định đoạt. Bắc Kinh phê phán MTGP đã không chuẩn bị
đầy đủ về mặt chính trị và chủ trương việc chia ba đất nước trong một thời gian. Nhưng lựa chọn này đã không
thắng thế. Nó hơi giống cuộc can thiệp của nước Nga vào Tiệp Khắc. Mặc dù MTGP có sức mạnh quân sự để chiếm
toàn bộ miền Nam Việt Nam, nhưng họ đã không thực hiện các nhiệm vụ chuẩn bị để gây nhận thức về chính trị.
Chiến lược sai lầm đó có thể giải thích toàn bộ tình huống khó xử ngày nay. Người ta nói rằng ở toàn bộ Nam Việt
Nam không có tới 60.000 cán bộ, trong đó chỉ khoảng mười phần trăm là cán bộ trí thức. Số lượng cán bộ thật sự
có năng lực là rất ít. Điều đó đã dẫn đến tình trạng nghiệp dư và tầm thường tràn lan. Thêm vào đó, các cán bộ lâu
năm không tin tưởng hết thảy số người trước đây đã làm việc bên phía chế độ Thiệu.

Tình trạng cán bộ thiếu đào tạo lộ ra ở nhiều mặt tại Sài Gòn. Việc xử bắn những kẻ trộm cắp trong khi chợ đen
nở rộ với hàng trộm cắp. Lưu thông tiền tệ bị bóp nghẹt đã cản trở việc thúc đẩy sản xuất. Một cách ngẫu nhiên,
mọi sự bị lẫn lộn rất nhiều ở phần thượng tầng tư tưởng. Thay vì trước tiên là thay đổi cơ sở kinh tế để làm giảm
các tội phạm về tài sản, thì các tội phạm về tài sản bị trừng phạt bằng cách xử bắn. Điều đó khiến tình hình kinh tế
tồi tệ hơn với dân chúng. Các tội phạm về tài sản hiện nay giảm xuống là do sợ bị các tòa án nhân dân xử bắn công
khai, chứ không phải vì tính lương thiện tăng lên như người ta có vẻ nghĩ như vậy. Thay vì tạo những điều kiện xã
hội tiên quyết có lợi cho một nền văn hóa cách mạng xã hội chủ nghĩa thì chỉ cấm các sản phẩm văn hóa cũ và đòi
cắt tóc ngắn dựa theo lời Hồ Chí Minh. Thay vì phân tích chính xác giai cấp và tầm quan trọng của cuộc đấu tranh
chống đế quốc, người ta lại cho rằng không bao giờ có thể chiến đấu chống chủ nghĩa đế quốc thành công nếu tinh
thần yêu nước không gia nhập chủ nghĩa Mác – Lê-nin. Điều này đặt hiện tượng kiến trúc thượng tầng như chủ
nghĩa dân tộc ngang hàng với một lý thuyết khoa học như chủ nghĩa xã hội và thậm chí còn tuyên bố rằng hiện
tượng ý thức hệ này là điều kiện tiên quyết không thể thiếu trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc, “mức
độ cao nhất của chủ nghĩa tư bản”. Với sự lẫn lộn như vậy thì người ta không cần phải ngạc nhiên khi công việc
chính trị của chính phủ diễn ra tệ hại.

Nếu như tình hình hiện nay còn kéo dài sáu tháng nữa, Việt Nam sẽ đổ vỡ và MTGP sẽ không còn thể cai trị đất
nước này bằng cách nào khác ngoài bạo lực thuần túy và hành động chống lại các ổ kháng cự nay đã hình thành
khắp nơi. Người ta thấy trước hết là những người thất vọng và số ít những kẻ đã tin vào việc làm của chính phủ
mới.

Quân đội tiếp tục nắm quyền
11/6/1975

Đã có tin đồn lan truyền mà tôi mới nghe nói ngày hôm qua, là thành phố Sài Gòn/Gia Định sẽ trở nên trung lập
trong khi phần còn lại của miền Nam Việt Nam sẽ được đặt dưới một hệ thống xã hội chủ nghĩa. Người ta cho
rằng việc trung lập hóa thành phố Sài Gòn rộng lớn được nhắm tới là bởi vì mức sống, phong cách và các yếu tố
về tư tưởng của thành phố quá khác biệt để có thể chuyển đổi chúng trực tiếp sang chủ nghĩa xã hội. Những tin
đồn như thế phải được tiếp nhận một cách rất thận trọng. Ngay cả tin tức về việc thành lập chính phủ mới vào
ngày 6 tháng 6 cũng đã tỏ ra là không chính xác, bởi vì chính phủ đã không đưa ra được điều gì mới. Nó xuất hiện
không đầy đủ và qua hình ảnh trên mặt báo như thể nó đã tồn tại được sáu năm và do đó mà đáng để chào mừng
ngày kỷ niệm. Chính phủ vẫn còn trong bóng tối và người ta không biết chắc liệu nó có phát biểu điều gì không.
UBQQ vẫn nắm quyền ở Sài Gòn.

Những tờ báo như Sài Gòn Giải Phóng bây giờ đang đưa tin về những khóa học chính trị dành cho nhân viên cấp
cao, binh lính, v.v. Các khóa học này kéo dài một tháng, là bắt buộc và yêu cầu học viên phải tự phục vụ và tự lo
liệu.

Bình thường hóa trong lĩnh vực xã hội và y tế
12/6/1975

Trên 3.000 người đã được tiêm chủng hôm nay ở Khóm 4, cũng là nơi Trung tâm Y tế Xã hội có trụ sở. Số đó
nhiều hơn số người sống trong khóm và cho thấy là cư dân ở những khóm khác mà chiến dịch tiêm ngừa chưa
triển khai tới, cũng đã tham gia. Việc tổ chức hoạt động này, mà UBQQ chịu trách nhiệm gián tiếp, rất là đơn giản.
Ngày hôm trước, hai bộ đội của MTGP đến hỏi mượn chúng tôi một bếp điện và một cái nồi. Hôm nay, chúng tôi
thấy đó là dụng cụ khử trùng duy nhất. Họ có đủ nhân lực, lúc đầu họ nói như vậy hôm qua, thế nhưng không lâu
sau đó họ xin chúng tôi giúp đỡ. Hôm nay, nhóm của chúng tôi (một bác sĩ, vài y tá và một ít người để làm sổ
sách) lại đông hơn nhóm mà những người phụ trách Khóm đã thông báo, kể cả thanh niên Chữ Thập Đỏ. Thuốc
tiêm chủng có đủ. Không rõ thuốc đó do MTGP sản xuất hay nhập từ nước ngoài. Nhưng lại thiếu kim tiêm, thế
nên chúng tôi phải dùng tiền của chúng tôi để mua thêm kim tiêm ngoài chợ đen vào cuối buổi chiều. Một vài bộ
đội của MTGP và Bắc Việt có súng đứng giữ trật tự. Hai nhân viên của phòng y tế khu vực giám sát quy trình kỹ
thuật. Còn thì dân chúng chen lấn nhau đến chỗ người nào có thể tiêm cho họ. Sau đó, người ta nhận giấy chứng
nhận tiêm chủng do nhân viên đăng ký ký tên chứ không phải bác sĩ. Chỉ cần cho xem vết tiêm và nói tên họ là đủ.
Tiêm chủng ngừa dịch tả và sốt thương hàn phải tiêm nhắc lại hai lần nữa. Chúng tôi nghe được là lý do cho đợt
tiêm chủng này là một vài ca bệnh tả đã xuất hiện trong vùng của chúng tôi. Do vậy mà UBQQ đã ứng phó tức thì
bằng các biện pháp dự phòng. Mọi việc diễn ra trong cơ sở mới của Khóm 4, trước đây là một hộp đêm và nhà thổ
tên là Hideaway. Tôi thấy ngôi nhà này lần đầu tiên. Không có dấu vết gì nhiều cho thấy mục đích sử dụng trước
đây của nó. Trên bãi cỏ trước nhà còn sót lại một tờ thực đơn. Một tượng danh ca bằng thạch cao đã bị đập gãy
đầu trong cơn hăng say của cách mạng. Chủ cũ là người Mỹ nhưng đã qua đời và để lại cơ ngơi cho người thân.
Xem ra thì người này đã bị MTGP tịch thu tài sản.
Bất chấp những cải cách kinh tế còn đang chờ đợi, việc bình thường hóa các điều kiện xã hội nay cũng xuất hiện
trong lĩnh vực công việc của chúng tôi. Đường lối của chính quyền mới nay đã rất rõ, là dỡ bỏ càng nhiều cô nhi
viện càng tốt. Công trạng của chúng tôi là đã liệu trước được hướng phát triển này một thời gian và theo đó mà
hoạt động cùng phương hướng. Nhiều cô nhi viện ở Sài Gòn đã trở nên rất trống vắng mà hoàn toàn không có sự
hỗ trợ đặc biệt nào của chính quyền cách mạng. Đó rõ ràng là ý của các gia đình muốn đoàn tụ trong thời buổi khó
khăn và bất định này. Một lý do khác nữa khiến việc đoàn tụ có thể thực hiện là bởi đất nước không còn bị chia
cắt nữa. Ở một vài nơi, cán bộ địa phương đã ép buộc việc giải thể các cô nhi viện, rất ngược lại ý muốn của hầu
hết các nữ tu Công giáo, vì họ thấy bị tước mất thành quả của chính sách Cơ Đốc hóa và hoạt động xã hội từ thiện
của họ. Hôm nay chúng tôi nghe được từ hai nhân viên công tác xã hội của terre des hommes rằng bà giám đốc cô
nhi viện Mỏ Cày đã khóc cay đắng khi những đứa con của bà rời bỏ cơ sở.
Ngay tại Trung tâm, các vấn đề cũng được đơn giản hóa với việc tái lập hòa bình. Trong số trẻ còn ở lưu trú chỗ
chúng tôi, hết đứa này đến đứa khác nay rời terre des hommes để cùng gia đình trở về với nông nghiệp, vì nay có
thể làm nông nghiệp trở lại. Trước đây vài ngày là Điểm, hôm nay là Quyến, sau khi người anh trở về từ nhà tù
Côn Đảo. MTGP đã mở cửa tất cả các nhà tù. Sự tập trung trong các đô thị phình to theo kiểu ký sinh ăn bám đã
được loại bỏ nhanh chóng bằng cách này. Dù gì thì vấn đề người tị nạn hầu như đã được giải quyết rồi. Gần như
không còn thông tin nào về số người tị nạn chưa trở về nhà. Chính quyền đã hỗ trợ mạnh mẽ chiến dịch trở về
quê này về mặt tổ chức và tài chính, mặc dù có thể là ở mức độ chưa đầy đủ.
Đình trệ trong cung cấp nhiên liệu dường như có phần giảm đi, có lẽ là nhờ một số những chuyến tàu mới đến từ
Nga và Trung Quốc. Hôm nay là lần đầu tiên chúng tôi có thể mua xăng nguyên chất của Nga, mặc dù là ở mức giá
kinh khủng (1.300 đồng/lít). Chúng tôi cũng thấy xăng được phân phối tại một vài trạm xăng. Xem ra họ là nhân
viên nhà nước được hưởng đặc quyền tem phiếu do phường cấp. Trong khi đó, chúng tôi đang cố gắng xin phép
để được mua số lượng lớn ở Esso (dĩ nhiên là đã bị quốc hữu hóa từ lâu) cho tất cả ô tô và xe Honda của chúng
tôi. Chúng tôi chỉ cần nộp đơn đề nghị, sau đó chúng tôi sẽ nhận được suất của mình. Tôi trông ngóng. Chúng tôi
đã nộp đơn như vậy cho UBQQ mà đến nay vẫn chưa nhận được trả lời. Ga thì đắt, hầu như không có mà mua.
Chúng tôi đã chuyển sang dùng than củi từ nhiều tuần nay, nhưng giá cũng ngày càng tăng nên chúng tôi đã phải
mua trữ. Chỉ ở chợ đen là giá hàng xa xỉ có giảm. Hôm nay, Siriporn mua được một vali nhôm với giá chỉ 3.000
đồng, rẻ hơn giá của ba lít xăng. Giá thuốc lá sản xuất ở nhà máy cũng đã giảm trở lại vì sản xuất đã tiếp tục, cũng
có thể vì công nhân ở đó được trả lương bằng thuốc lá chứ không phải bằng tiền mặt.
Trong khi đó thì những nghi ngại từ phía các bộ đội MTGP và bộ đội Bắc Việt về sự hiện diện của chúng tôi trong
khu phố đã giảm đi đáng kể. Người ta biết chúng tôi. Và qua hoạt động tiêm ngừa hôm nay, chúng tôi thậm chí còn
hội nhập hơn nữa về mặt tổ chức.

Đổi sang giờ Đông Dương
14/6/1975
Ở Bộ Y tế, người ta không tìm thấy bà bộ trưởng cũng không thấy những người phụ trách ngành y tế và xã hội của
UBQQ, mặc dù một tấm bảng lớn trên tòa nhà thông báo điều này một cách đầy hứa hẹn. Những người phụ trách
ngành y tế và xã hội chỉ đến khi họ có việc gì đó phải làm ở bộ. Hàng ngày và thường xuyên chỉ có một đồng chí
ngồi ở đó, trông rõ ràng là một trạm chuyển tiếp. Ông ta không biết nhiều, ít ra thì ông không cung cấp được
nhiều thông tin. Nhưng ông sẵn sàng giúp, lịch sự và có lẽ cảm thấy không thoải mái lắm trong vai trò của mình.
Hôm nay, chúng tôi lại tới gặp ông để hỏi xem đã có trả lời cho đơn xin công nhận của chúng tôi chưa. Chúng tôi
bị tạm dừng ở tầng trệt vì cô tiếp tân không rõ người mà chúng tôi muốn gặp có mặt hay không; hôm nay là ngày
học tập, nghĩa là học chính trị. Nhưng ông có mặt ở đó. Lần này thậm chí ông còn cởi bỏ bộ quần áo lính màu xanh
lá và thay vào đó một áo sơ mi màu xanh nước biển. Số nhân viên cấp cao của MTGP ngày càng mang vẻ dân sự
nhiều hơn, thậm chí những kẻ có nhiều đặc quyền hơn cũng vứt bỏ những đôi dép cao su nổi tiếng làm từ lốp xe.
Lần này rõ ràng là ông có thông cảm với chúng tôi, vì đã nhiều lần chúng tôi gõ cửa ông mà không được gì. Ông
rất thân thiện và cố giúp chúng tôi, dù cho không đạt kết quả gì. Ông cũng hiểu vấn đề nổi cộm nhất của chúng tôi
là thiếu tiền mặt. Do ngân hàng liên tục đóng cửa nên chúng tôi vẫn không thể trả tiền lương tháng 5 cho nhân
viên. Ông cho chúng tôi một tia hy vọng lóe lên khi bảo chúng tôi nên trở lại vào ngày thứ hai.
Tuy vậy, trong cuộc săn lùng tiền mặt yêu quý, chúng tôi vẫn thử đến sở tài chánh của UBQQ ngay tức thì. Chúng
tôi đã thành công đến mức biết được tên của người phụ trách việc đổi tiền. Đây đã là một tiến bộ vì các lãnh đạo
của MTGP ít nhiều đều ẩn danh và chỉ được gọi là anh Hai, anh Ba v.v. Nhưng biết được tên là chúng tôi đã đến
bước cuối. Vị đồng chí có quyền thế về tài chánh cũng tham gia học chính trị. Chúng tôi nên trở lại vào ngày thứ
hai. Vậy là lại có một tia hy vọng.
Diễn biến cũng xảy ra tương tự như vậy với chúng tôi ở Ngân hàng Quốc gia, nơi mà, theo tường thuật của đài
phát thanh, đã chi ra những số tiền đáng kể cho nông dân và các doanh nghiệp lớn bị tịch thu. Nhưng do đồng chí
phụ trách cũng tham gia lớp học chính trị nên chúng tôi chỉ dừng lại ở quầy tiếp tân và được ngắm nhìn gian sảnh
chính rộng lớn nhưng vẫn chưa hoạt động của Ngân hàng Trung ương.
Việc tìm kiếm xăng, vấn đề thứ hai về thời sự, hôm qua đã có kết quả. Trước đó chúng tôi đã nộp đơn cho ban vật
tư của UBQQ tại công ty Esso và Shell, nay đã bị tiếp quản. Cô thư ký trẻ của chúng tôi đối mặt với một số lớn bộ
đội của MTGP, họ hỏi cô những câu kiểu như: Tại sao mấy người nước ngoài không bỏ chạy trước giải phóng?
Nhưng cuối cùng cô cũng nhận được phiếu mua 300 lít xăng loại tốt, xem như một cử chỉ thân thiện, cho đến khi
chúng tôi có giấy phép để tiếp tục công tác. Tuy nhiên chúng tôi không nên trở lại trước khi nhận được giấy phép.
Bộ đội của MTGP bận học chính trị trong toàn thành phố ngày hôm nay. Những sự kiện như vậy cũng được xếp
lịch ngay cả trong những khu phố nhỏ. Chúng tôi còn cung cấp băng ghế cho khu phố chỗ chúng tôi.
Chúng tôi nay đã chuyển sang giờ Đông Dương để tạo điều kiện cho việc tái thống nhất – như người ta nói. Nhà
báo người Đức gốc Ý Terzani, phóng viên báo Spiegel, một trong các nhà báo phương Tây cuối cùng còn ở Sài
Gòn, đã tường thuật trong một bức điện báo gửi về châu Âu rằng chính quyền mới chỉ đưa ra khuyến cáo mà
người dân nên làm theo ở mức nhiều nhất có thể, rằng họ ngại đưa ra mệnh lệnh khi đứng trước nền dân chủ
mới. Theo Terzani, điều này cuối cùng đã dẫn đến sự việc là đồng hồ ở Sài Gòn vẫn còn chỉ giờ khác nhau cho đến
ngày hôm nay. Trên thực tế, các cơ quan công quyền luôn dùng giờ Đông Dương, trong khi người dân ít nhiều vẫn
còn dùng giờ Sài Gòn sớm hơn một tiếng. Ba ngày sau khi bức điện của Terzani chạy qua máy điện báo, lệnh
chính thức được đặt lên bàn: đồng hồ phải chỉnh lại từ hôm qua. Giờ Đông Dương cũng là giờ được sử dụng ở
Bangkok, bên ngoài Đông Dương.
Terzani, một trong những người ủng hộ cực đoan nhất cho chiến thắng của MTGP, cũng định rời đất nước trong
thời gian sớm nhất, có lẽ ông còn ở lại thêm ít tuần nữa. Ông cho biết là chính quyền mới không thích thấy có nhà
báo nước ngoài, và dường như ông thậm chí còn có chút thông cảm cho điều đó. Nhà báo nước ngoài được hiểu là
bất kể họ có đến từ các nước xã hội chủ nghĩa hay không. Ông biết từ phóng viên của TASS là người này đã bị
giam giữ hết một ngày. Chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam rất lớn và những đặc quyền mà các nước xã hội chủ nghĩa
được hưởng không được dẫn tới hậu quả là ảnh hưởng của nước ngoài lan rộng trở lại và ngăn cản việc hưởng
thụ những thành quả của cuộc đấu tranh. Sự giúp đỡ ngay cả từ những nước xã hội chủ nghĩa chỉ được tiếp nhận
khi không có điều kiện. Vì vậy mà giả thuyết của đài BBC rằng Nam Việt Nam sẽ để Liên bang Xô viết sử dụng một
cảng biển là không đáng tin.
Cho đến nay, báo chí Việt Nam vẫn im hơi lặng tiếng về trận chiến giữa MTGP và Khmer Đỏ để tranh giành một
hòn đảo ngoài khơi Campuchia. Theo thông tin muộn của BBC, trận chiến đã mang lại chiến thắng cho phía Việt
Nam, điều này không có gì ngạc nhiên trước sự yếu kém về quân sự của Khmer Đỏ. Mặt khác, Đài Tiếng Nói Việt

Nam (Hà Nội) thì nhắc lại rằng mối quan hệ anh em tốt đẹp giữa các chính quyền Việt Nam, Campuchia và Lào
vẫn bình thường.

Những bao tải đầy tiền
17/6/1975

Số báo Sài Gòn Giải Phóng phát hành chiều hôm qua đưa tin mới là Ngân hàng Quốc gia và vài ngân hàng khác đã
bắt đầu hoạt động trở lại. Tuy nhiên – như chúng tôi tin chắc – các cổng chính vẫn đóng. Chúng tôi đã đến đó buổi
sáng mà chẳng được tích sự gì. Đồng chí đó bận họp. Thế nhưng đến buổi chiều thì chúng tôi được phép vào Ngân
hàng Quốc gia sau khi hoàn tất vài thủ tục và điền phiếu đề nghị của chúng tôi. Trong công trình có từ thời thuộc
địa Pháp, trước đây là Ngân hàng Đông Dương (Banque de l’Indochine), chúng tôi ngồi lún sâu trong những chiếc
ghế bành bằng da để chờ nửa tiếng đồng hồ người đàn ông hằng mong được gặp đó. Ông bước ra trong bộ cánh
màu xanh lá của quân đội cũng như mọi cán bộ phụ trách. Ông chỉ chúng tôi gặp ngay một nhân viên khác để đưa
chúng tôi đến một cơ sở khác là ngân hàng Thương Tín. Trên đường đi, chúng tôi nghe phàn nàn về những số tiền
khủng khiếp đã bị những người Việt Nam giàu có rút ra khi bỏ chạy ngay trước giải phóng và mang đi nước ngoài.
Nếu tôi nhớ đúng thì ông ta nói đến số tiền 300 tỉ đồng (bao gồm vàng) mà dân chúng vì vậy đã mất đi.

Tại ngân hàng Thương Tín lại một đồng chí mới lắng nghe vấn đề của chúng tôi. Đổi tiền mặt dường như rất đơn
giản, đơn giản hơn là rút tiền từ một tài khoản ở ngân hàng Pháp. Điều này trước tiên đòi hỏi xác nhận của ngân
hàng Pháp, sau đó tài khoản phải chuyển sang Thương Tín (nay là chi nhánh Ngân hàng Nhà nước về các quan hệ
với nước ngoài) và cuối cùng là phải nộp đơn đề nghị, kèm theo các chứng minh chi tiêu. Việc chuyển tiền từ
nước ngoài, nhất là từ nước tư bản, dường như vẫn còn mơ hồ. Vụ mất 5.000.000 đồng vẫn chưa được làm rõ sau
khi nó biến mất trên đường chuyển giữa ngân hàng Sài Gòn và ngân hàng Đà Nẵng trong thời gian giải phóng.

Hôm nay, việc đổi tiền mặt trước sau vẫn phức tạp vì các ngân hàng chưa sẵn sàng cho các dịch vụ như vậy.
Chúng tôi được các đồng chí gọi điện thoại yêu cầu đến. Chúng tôi bước vào căn phòng chính của ngân hàng qua
cửa sau, nơi có nhiều bộ đội cả nam và nữ của MTGP đứng gác. Tôi phải xuất trình hộ chiếu và giấy phép tạm trú
cùng một văn bản nêu lý do đổi tiền đô la Mỹ. Đồng chí này xem xét các số tiền và tài liệu rất chi tiết. Trong lúc đó,
các nhân viên ngân hàng trẻ tuổi vẫn còn dáng dấp tư sản của thời trước chuẩn bị nhiều chứng từ và nhiều giấy
tờ khác mà tôi phải ký tên. Cuối cùng, chúng tôi nhận được hai bao tải tiền kếch xù, tất cả đều là tờ 200 đồng,
khác với tờ 1000 đồng thường được phân phát. Xấp giấy bạc nhỏ bé 160 tờ 100 đô la Mỹ nằm cạnh đống giấy này
cho thấy hình ảnh sống động về sự lạm phát của nền kinh tế ký sinh ở Nam Việt Nam. Những tờ tiền vẫn chưa
thay đổi. Có lẽ người ta tránh in tiền mới, bởi vì việc tái thống nhất có thể hoàn thành thực tế trong thời gian
không lâu nữa.

Nhân viên của chúng tôi thở phào nhẹ nhỏm sau 17 ngày bị trễ hạn trả lương. Ngay khi vừa về Trung tâm,
chúng tôi bắt đầu việc trả tiền lương. Các tờ tiền 200 đồng tất nhiên khiến lượng công việc tăng thêm, vì tiền
lương nằm trong khoảng từ 20.000 đến 50.000 đồng. Nhưng ai lại muốn phàn nàn số phận khi chúng tôi đổi được
tiền đã là một ngoại lệ lớn rồi, cũng có thể bởi vì chính quyền mới cần gấp ngoại tệ và muốn tránh việc mọi thứ
được mua bán trên thị trường chợ đen và cuối cùng thì người nước ngoài cùng với ngoại tệ thoát mất ra nước
ngoài.

Tất nhiên, terre des hommes không phải là tổ chức đầu tiên được hưởng một ngoại lệ như vậy. Nhiều doanh
nghiệp, đã hoạt động trở lại dưới sự lãnh đạo của các nhóm công nhân cách mạng, cũng đã nhận được tiền từ
ngân hàng để kích thích nền kinh tế. Ngoài ra, chính phủ đã phân phối một lượng kinh phí đáng kể dưới hình thức
tín dụng nông nghiệp, nhưng dù sao terre des hommes vẫn có một vai trò đặc biệt vì là một trong số ít các tổ chức
nước ngoài vẫn còn ở lại và hoạt động trong nước. Tổ chức kia là hội Chữ thập đỏ quốc tế. Hôm nay chúng tôi gặp
một bác sĩ của tổ chức này tại cô nhi viện Gò Vấp, nơi ông chăm sóc y tế hàng ngày cho 800 trẻ. Chữ thập đỏ hiện
nay có quan hệ tốt đến mức có thể đưa những chuyến hàng y tế từ nước ngoài vào bằng đường hàng không trực
tiếp qua ngõ Bangkok đến Sài Gòn – bằng máy bay do Chữ thập đỏ thuê bao. Tuy nhiên, về cơ bản thì đó là một
giải pháp quá hoàn hảo cho một nước đang phát triển có thể tự sản xuất thuốc – mặc dù với thành phần thiếu
chính xác. Với một bác sĩ đã quen với các tiêu chuẩn phương Tây thì khó mà xác định liều lượng với các loại thuốc
trong nước. Tuy thế, chúng tôi vẫn ưu tiên cho thị trường trong nước, cần được ủng hộ về mặt kinh tế. Do đó
chúng tôi sẽ sử dụng dược phẩm Việt Nam là chủ yếu và chỉ nhập khẩu những sản phẩm nào không có ở đây.

Cuộc chiến giành những con tim
18/6/1975

Tấm màn trước màn ảnh của rạp chiếu phim đã đóng lại khi chúng tôi bước vào rạp xinê. Màn lại được kéo lên
cho chúng tôi, những người khách duy nhất, và phim bắt đầu. Đó là phim Kim Đồng, mà vài đứa trẻ của chúng tôi
đã xem và phê phán kịch liệt vì chỉ là tuyên truyền thuần túy. Chúng tôi không thể tán thành ý kiến đó. Kịch bản
phim, diễn ra trong thời đấu tranh chống thực dân của Việt Minh trong năm 1943, nói về một em trai – như trong
trò chơi – làm quen với cách mạng, liên kết với những trẻ khác và giúp đỡ các bộ đội chống người Pháp để giành
độc lập. Em ngày càng thấy rõ hơn mặt nghiêm trọng của cuộc xung đột, qua lần một thành viên trong gia đình bị
bắt giam, qua lao động cưỡng bức trong trại giam của Pháp và cuối cùng là bản thân bị bắn chết trên đường chạy
trốn. Sau Nguyễn Văn Trỗi, đây là bộ phim thứ hai được thực hiện xuất sắc về mặt kỹ thuật. Phần diễn xuất, nhất
là của trẻ em, thật là nổi trội. Vì chúng tôi không hiểu nhiều về lời thoại nên tôi không thể đánh giá nhiều phần
này. Trong chừng mực tôi hiểu được, lời thoại tất nhiên gắn liền với một lời kêu gọi chính trị, lời kêu gọi trẻ em
tham gia đấu tranh. Điều này hoàn toàn phù hợp với tin tức cho biết trẻ em ở những vùng của MTGP cũng tham
gia tích cực vào công cuộc giải phóng miền Nam Việt Nam bằng cách vượt qua tuyến địch để chuyển tin mật hoặc
ném lựu đạn. Phim cũng rõ ràng phục vụ việc xây dựng tư liệu lịch sử của Đảng Cộng sản Đông Dương và cuộc
đấu tranh của các tầng lớp nông dân. Cuộc kháng chiến diễn ra ở đây trong vùng thuần nông. Một cuộc sống nông
thôn với những phong cảnh tuyệt đẹp của vùng đồi núi miền Bắc Việt Nam được thể hiện cùng với nhiều kỹ thuật
truyền thống của văn hóa làng quê. Ngoại trừ một ngoại lệ, thế lực thực dân Pháp chỉ xuất hiện dưới hình dáng
của bọn lính lê dương Việt Nam, được miêu tả là vừa độc ác vừa ngu ngốc. Ngược lại, các chiến sĩ du kích nông
dân giống như hiện thân của những người tốt, trước hết là lá cờ đỏ sao vàng, nay là quốc kỳ của miền Bắc Việt
Nam. Theo ý chúng tôi, bộ phim bắt đầu với một sai lầm lớn: trong giấc mơ, không lâu trước khi chết, cậu bé Kim
Đồng gặp thiên đường xã hội chủ nghĩa, được phác họa như một xứ sở kỳ diệu của Walt Disney: với những ngôi
nhà nông thôn sạch sẽ, toàn người mặc áo lụa, những khu vườn xinh đẹp và những ngọn đèn đường với ánh sáng
điện. Trẻ em thích thú với con bù nhìn mang dáng dấp một sĩ quan Pháp phải di chuyển như con rối. Giấc mơ về
một xứ sở diệu kỳ xã hội chủ nghĩa là một sự đơn giản hóa không thể tha thứ.
Những điều đó, cũng như việc nhồi sọ chính trị quá rõ rệt, dường như không dễ tiêu hóa với người dân Sài Gòn,
dù cho họ có một quan điểm tích cực đối với cách mạng. Tôi không biết việc tuyên truyền chính trị được tiếp
nhận như thế nào ở nông thôn, nhưng ở Sài Gòn thì dường như những nỗ lực như vậy có tác động tiêu cực nhiều
hơn. Các buổi học tập hiện nay trong các khu phố, mà bây giờ cũng được tiến hành cho toàn bộ dân chúng, đặc
biệt gây thất vọng cho thành phần có học. Tôi nghe kể là một cán bộ đã bị chế giễu thật sự vì đã trả lời quá tệ các
câu hỏi của cử tọa. Ông ta chỉ có thể lấy lại được sự tôn trọng bằng cách bắn nhiều phát súng chỉ thiên. Trong một
cuộc họp khác được tổ chức cho nhân viên cấp thấp của chế độ cũ, người nói đã vắng mặt cả ngày đầu tiên. Cách
làm đơn giản và tổ chức kém một lần nữa cho thấy chính quyền cách mạng thiếu cán bộ, nhất là ở mức đào tạo
trung cấp. Tưởng chừng như chỉ có những cán bộ có trách nhiệm cao, có trí tuệ và hiểu biết về chủ nghĩa xã hội
thì người ta mới kính trọng, còn nếu không thì những cán bộ được giáo dục đơn giản và những bộ đội MTGP
(hoặc Bắc Việt) dường như không có khả năng thúc đẩy được dân chúng. Họ có thể đạt được chiến thắng về quân
sự, nhưng dường như họ đã thua ván cờ giành các con tim.
Một ví dụ là số phận nhà trẻ chúng tôi ở khu Bình Đông của Sài Gòn, thuộc Trung tâm Y tế Xã hội. Hôm nay, bà
phụ trách nhà trẻ đã quay về Trung tâm với vẻ chán nản. Tay cán bộ an ninh của Khóm ở đó yêu cầu đóng cửa,
mặc dù UBQQ đã yêu cầu chúng tôi tiếp tục công việc. Ngay cả người cán bộ (miền Nam) phụ trách hành chánh
của Khóm cũng ủng hộ chúng tôi tiếp tục công việc. Phường thậm chí cũng ra một văn bản, nhưng nghe nói đã trở
thành vô giá trị vì Phường ở khu vực này đang trong tình trạng bị giải thể. Và ngay cả người lính phụ trách an
ninh của toàn Quận (nhưng cũng là người miền Nam) cũng dường như bất lực trước lệnh đó. Xem ra tay an ninh
Khóm có nhiều quyền lực hơn. Dân trong khu phố thấy rõ ngay lập tức điều đó là bởi vì ông ta là người miền Bắc.
Ông cũng đưa ra những tuyên bố chính trị theo kiểu tổ chức tư nhân không thể hoạt động ở Nam Việt Nam. Thế
thì người dân, vốn biết nhà trẻ này (trong đó cũng có một phòng khám), sẽ nghĩ gì về chính quyền mới khi họ
phải chấp nhận thiệt thòi do việc đóng cửa một cơ sở xã hội ở địa phương? Đây là một vùng đã rất chống đối
chính phủ Thiệu ngay từ trước khi cách mạng chiến thắng và thậm chí còn bị xem là thân cộng sản sau những
hành động đánh đập mà cảnh sát của Thiệu gây ra.
Mới đây, bộ đội an ninh bắt đầu kiểm soát cả người và xe. Một đứa trai câm điếc vì vậy mà đã mất chiếc xe đạp
của mình trong 24 tiếng đồng hồ. Mặc dù em có mang theo thẻ căn cước, nhưng lại không có hóa đơn mua xe đạp.
Thế là bộ đội cho rằng chiếc xe bị đánh cắp. Chỉ nhờ tôi xác nhận mà mới lấy chiếc xe đạp ra được. Ở vài nơi còn
nghe nói là việc đăng ký tài sản ở từng hộ gia đình, cũng do cán bộ MTGP thực hiện, còn diễn ra tới mức là ngay cả
số chén dĩa trong bếp cũng được ghi chép.
Xem ra MTGP không mấy mặn mà với việc người nước ngoài biết điều đó. Đơn xin thị thực, đặc biệt là từ kiều dân
Pháp, được giải quyết tương đối nhanh và mới đây thì người nước ngoài còn được yêu cầu rời khỏi nước càng
sớm càng tốt, “trước khi quá muộn”. Dường như chỉ còn lại vài nhà báo, ba hay năm người, và họ cũng đã lên kế

hoạch ra đi. Chúng tôi không quan tâm đến việc ở lại trong nước quá mức cần thiết của mình. Nhưng xét thấy
quan điểm tích cực của UBQQ về công việc của terre des hommes, chúng tôi cũng không có lý do gì để lên kế hoạch
ra đi sớm. Cuối cùng thì tất cả chúng tôi đều chờ đợi được tiếp xúc trực tiếp với chính phủ miền Nam Việt Nam.
Nay thì mọi người đều rõ là chính phủ có tồn tại, thế nhưng sự tồn tại của nó phần lớn là ở hậu trường. Theo
thông tin từ UBQQ, các bộ trưởng vẫn còn chưa thâm nhập vào các bộ. Nhưng lúc này lúc khác, như khi tuyên bố
đổi sang giờ Đông Dương hay thông báo mở cửa ngân hàng, các thông cáo do người đứng đầu chính phủ là Huỳnh
Tấn Phát ký tên chứ không phải do người đứng đầu UBQQ là Trần Văn Trà. Nhưng chúng tôi hy vọng rằng mọi
thứ sẽ sớm trở nên tốt hơn và những sai lầm có thể hiểu được, sẽ sớm được sửa chữa.

Nỗ lực ngăn cản việc đóng cửa nhà trẻ
19/6/1975

Cố gắng của chúng tôi nhằm duy trì Nhà trẻ Bình Đông qua sự can thiệp của Bộ Xã hội không đạt được nhiều kết
quả. Người phụ nữ chịu trách nhiệm là chị Mai, cán bộ của MTGP, không lên tiếng hộ cho chúng tôi. Lời giải cho
câu đố đến từ một nhân viên xã hội khác trước đây đã từng làm việc tại Bộ Xã hội và thấy không cần đến sự trung
thành để giữ bí mật các thông tin. Chị Mai đã bị một nữ cán bộ khác của MTGP bôi xấu. Câu chuyện bắt đầu từ vài
tuần trước khi tin đồn lan truyền trong Trung tâm chúng tôi là nó sắp bị tịch thu. Việc tịch thu được cho là sẽ do
số cán bộ trẻ, trước đây là nhân viên của tổ chức quốc tế ISS, thực hiện. Lúc đó, một yêu cầu tìm hiểu gửi đến Bộ
Xã hội đã cho thấy là số cán bộ trẻ này không được phép làm điều đó. Như vậy mọi việc còn lại chỉ là lời thông báo
qua điện thoại là việc tịch thu sắp tiến hành. Thế nhưng, thay vì như vậy, vài ngày sau đó đích thân chị Mai đến
gặp chúng tôi và thăm Trung tâm. Chị cho chúng tôi lời khuyên rất hay là cứ tiếp tục hoạt động cho đến khi có
một quyết định cuối cùng và hãy gọi ngay cho chị trong trường hợp sắp xảy ra tịch thu, bởi vì chỉ có chị mới có
thể tiến hành một hành động như thế. Hôm nay hóa ra ý kiến tích cực đó không phải là không gây ra những hậu
quả tiêu cực cho chị Mai. Như chúng tôi được biết, UBQQ, cụ thể là Tướng Trà, nhận được một lá thư tố giác theo
đó tác giả muốn chứng minh rằng terre des hommes là một tổ chức không thể chấp nhận được. Các cáo buộc cho
rằng terre des hommes nhận trẻ con mà không có bất kỳ tiêu chí nào, có ý đồ chính trị và tìm cách đưa tài sản ra
nước ngoài. Chị Mai đã bị phê bình vì đã hứa hẹn với một tổ chức như vậy là nó có thể được tiếp tục hoạt động. Vì
vậy mà chị Mai đã phải bỏ công cả một ngày dài tìm hiểu về chúng tôi tại Quận Phú Nhuận mà chúng tôi không hề
biết gì về việc đó. Nhưng kết quả thì tích cực. Xem ra Quận, Phường và Khóm không có điều gì chống lại chúng tôi.
Tuy vậy, lúc này chị Mai không muốn rơi vào một cái thế còn rắc rối hơn nữa nếu cho phép nhà trẻ ở Bình Đông
tiếp tục hoạt động. Chị chỉ cho biết là sẽ đến thăm nhà trẻ trong vài ngày tới để có một khái niệm cho bản thân.
Vậy nên Dung hiện vẫn kiên nhẫn chờ đợi chuyến thăm đó của người cán bộ từ Bộ Xã hội.

Đến để giúp đỡ, nay là kẻ cầu xin
20/6/1975

Chúng tôi phải lấy can đảm từ đâu để tiếp tục ở lại Việt Nam? Sau nhiều suy nghĩ và day dứt trong lương tâm, tôi
đã đến Việt Nam để làm điều gì đó có ích cho người dân ở thế giới thứ ba, đặc biệt là ở những nơi mà các chính
phủ tham nhũng cản trở người dân có một tương lai tốt đẹp hơn. Tất cả điều này chỉ là sự giúp đỡ tạm thời cho
đến khi một chính phủ mới với một chính sách mới tạo nên những khả năng và cơ sở để phát triển một tương lai
cho người dân. Ở Việt Nam, chúng tôi đã luôn chờ đợi thời khắc đó khi Mặt trận Dân tộc Giải phóng tiến vào Sài
Gòn. Nhưng bây giờ, khi thời khắc mong chờ đó đã đến, thì những chờ đợi và hy vọng của chúng tôi biến thành
thất vọng cay đắng. Và điều gây bận tâm nhiều nhất đến lĩnh vực cảm xúc của mỗi con người là sự xem thường tất
cả những chờ đợi đó và xem thường sự gắn bó của chúng tôi với những hy vọng của người dân.
Việc tố cáo công việc của chúng tôi là điều bịa đặt thuần túy, phản ánh sự thù ghét người nước ngoài một cách cực
đoan. Việc đóng cửa nhà trẻ ở Bình Đông, mà sự cần thiết là không ai tranh cãi. Hôm nay, hai nhân viên xã hội trở
về từ Xã. Đề nghị của họ được cấp giấy chứng nhận để vận chuyển hàng cứu trợ ra Đà Nẵng đã bị từ chối. Cuối
cùng, họ nhận được giấy tờ từ ban an ninh của ủy ban hành chánh tỉnh Gia Định, vừa được thành lập và hình như
chưa biết gì về terre des hommes. Nếu chúng tôi muốn làm theo hướng dẫn của UBQQ là làm đơn cấp phép cho
mỗi lần đi lại của nhân viên, thì chúng tôi có thể bãi bỏ ngay bộ phận công tác ngoại tuyến. Hôm nay, chúng tôi đã
từ chối việc tuyển dụng một nữ bác sĩ và thiết lập một phòng khám nhỏ mới ở một vùng ngoại ô rất nghèo của Sài
Gòn. Công việc của chúng tôi vẫn chờ UBQQ cấp phép. Không có giấy phép này thì sẽ luôn là chuyện may rủi với
câu hỏi liệu có thể thực hiện được công việc thực tế hay không. Chúng tôi đến đây để giúp đỡ người dân. Nay
chúng tôi là người cầu xin, thường đứng trước những cánh cửa đóng kín.
Đôi khi, người nước ngoài chúng tôi thậm chí còn có cảm giác là các cơ quan chính quyền không muốn gì hơn
khác là chúng tôi ra đi sớm. Lần đầu tiên, tôi bắt đầu thật sự suy nghĩ liệu đó lại không phải là giải pháp tốt nhất
hay sao. Điều còn giữ chân tôi ở lại đây chỉ là nhiệm vụ được phân công. Hôm nay, tôi đến Bộ Ngoại giao cùng với
Margrit. Chị chưa kịp nói rõ ý muốn của mình thì đã được nhiệt tình cho biết là chị có thể nộp đơn xin thị thực
xuất cảnh. Tuy nhiên, điều này dường như không dễ dàng như vậy, vì một người nước ngoài khác là ông Ardin,
được biết là ông không cần phải nộp đơn trước tháng bảy vì phía chính quyền đã bị quá tải. Lý do sâu xa có lẽ là
máy bay không được phép đáp ở Vientiane. Ở Bộ Ngoại giao, chúng tôi được biết là chính quyền Lào không còn
đồng ý cho máy bay xuất cảnh đáp xuống vì sân bay Sài Gòn vẫn đóng cửa với máy bay Lào. Ông Ardin đã từng bị
bắt ngay trên phố và bị giam giữ một thời gian vì bị nghi là điệp viên của CIA. Sáng nay, ông đã ngã quỵ ở Bộ
Ngoại giao vì đau tim. Do có nhiều người nước ngoài muốn xuất cảnh nên bầu không khí đã trở nên quá tồi tệ.
Một ví dụ rất sâu sắc về một người Việt Nam thất vọng là ông Râu, một nhà văn cực tả, không mơ ước gì hơn là
một nước Việt Nam thống nhất xã hội chủ nghĩa. Vì quan điểm của mình, ông đã phải chịu đựng rất nhiều dưới
chế độ Thiệu và chỉ đành cam chịu với một chức vụ tầm thường. Thư viện của ông có những trường hợp sách
cấm, nhất là từ Bắc Việt Nam. Ông là một trong những người đấu tranh cho tự do ngôn luận và tự do báo chí.
Nhưng ngay cả dưới thời MTGP thì điều này cũng chẳng xảy ra. Các đồng chí mời ông giữ một chức vụ trong cơ
quan kiểm duyệt. Ông từ chối. Ông cũng khước từ một chiếc xe công vụ mà người ta dành cho ông. Hôm nay,
Siriporn muốn đến thăm ông. Thế nhưng ông đã biến mất. Vợ ông chỉ có thể buồn rầu kể lại rằng ông đã bị các
cán bộ đến tận nhà đón đi trong một chiếc ô-tô đẹp, đi đâu và bao lâu thì không biết. Rõ ràng là ông cũng phải trải
qua khóa học tập chính trị như những người đại diện cấp cao của chế độ cũ. Nhưng địa điểm học tập này được
giữ bí mật, có lẽ để tránh những cuộc tấn công của các nhóm kháng cự. Khi đi, ông dặn vợ đừng nói gì với các con,
để họ không phải lo lắng.
Cũng có những hình thức bác bỏ hay kháng cự khác. Một trong những ngày đầu sau cách mạng, tôi nhìn thấy một
nhà sư vừa đi vừa cầu nguyện giữa phố dọc theo một đường giao thông chính. Và hôm nay thì nhà văn Bùi Giáng
đến nhà chúng tôi, ăn mặc như một tên hề. Tác giả kỳ cục này bình thường đã có thói quen tương tự, nhưng lần
này thì tình trạng tâm thần của ông dường như còn tệ hại hơn. Vài tuần trước ông còn tặng tôi bản dịch
Heidegger tiếng Việt của ông. Lần này ông chỉ là một tên điên đối với các bộ đội của MTGP. Họ từ bỏ ý định bắt
giam ông. Tôi còn nhớ hình thức kháng cự im lặng chống lại trật tự Nho giáo thời xưa ở Việt Nam: thoát ly khỏi xã
hội và làm người ẩn dật hay nhà sư. Có lẽ các ví dụ đã mô tả là biến thể ở thời kỳ khác, nhưng trong những điều
kiện tâm lý xã hội tương tự.

Trốn lánh vào văn hóa
22/6/1975

Tình hình ở miền Nam Việt Nam dường như ngày càng khắc nghiệt. Sau khi chính quyền địa phương đóng cửa
nhà trẻ Bình Đông, tổ trưởng dân phố cũng đến và giải thích với hai cô giáo là họ không thể ở đấy nữa nếu họ
không đăng ký hợp lệ ở Bình Đông. Điều đó có nghĩa là họ phải xóa tên trong hộ khẩu ở nhà cha mẹ để chuyển về
thường trú ở Bình Đông, chỉ để tránh cho căn nhà lợp mái tranh của nhà trẻ không bị tịch thu vì không có người
ở, hoặc không bị người chủ nhà (ở gần đó) lấy lại sử dụng.
Càng lúc càng có nhiều quân lính tập trung trong thành phố Sài Gòn, đặc biệt là về đêm họ được trang bị vũ khí
nặng. Tối qua có khoảng 10 người lính của MTGP hoặc Bắc Việt, trang bị súng ba-zô-ka, ngồi trước cửa Khóm 4,
cũng là khóm nơi tọa lạc Trung tâm chúng tôi. Vài ngày trước chúng tôi có thấy súng ống được chuyển vào tòa
nhà đó. Hôm qua chúng tôi nghe một tin đồn lý giải việc trang bị vũ khí hạng nặng này. Một cuộc không kích vào
Sài Gòn được cho là sẽ xảy ra trong thời gian từ 27/6 và 7/7 do các binh lính chống đối của chế độ Thiệu tiến
hành. Súng mà chúng tôi thấy trước đó là súng phòng không. Tôi hoàn toàn không rõ liệu tin đó – kết hợp với yêu
cầu xây hầm trú ẩn – nên được phán đoán là đúng, là sự tưởng tượng của dân chúng trước những tin tức dồn dập
về sự kháng cự quân sự trong nước, hay là tin đồn có chủ đích của MTGP nhằm biện minh cho các hành động
kiểm soát.
Trước những viễn cảnh không đẹp, tôi không muốn trốn vào hầm trú hay ra nước ngoài (mà bây giờ là không
thể) mà thà lánh mình vào mỹ thuật. Tối qua tại Nhà Hát, là nhà Quốc hội cũ của chế độ Thiệu, có xuất diễn của
đoàn kịch rối miền trung Việt Nam đến Sài Gòn theo lời mời của Bộ Văn hóa Bắc Việt. Những chỗ ngồi mà vé
không bán được đều bị lấp đầy bởi lính tráng và trẻ con vì hình như số này không phải trả tiền. Thế nên khán
phòng hầu như chật kín. Cả bộ đội và trẻ con đều thích thú với phiên bản Việt Nam của Nàng Lọ Lem. Các nhân
vật và kỹ năng của các nghệ sĩ múa rối đều xuất sắc. Ngay cả các kỹ thuật viên ánh sáng cũng có trình độ cao. Vở
kịch rối hoàn toàn thành công. Tôi chỉ tự hỏi mình sau đó về tính thích đáng về chính trị của vở kịch, mà tôi ngờ là
có trong mọi biểu hiện nghệ thuật. Câu chuyện của nàng Lọ Lem có thể được giải thích theo một cách phản động
về mặt chính trị, giống như nhiều câu chuyện thần tiên. Cuộc đấu tranh giai cấp giữa chế độ phong kiến và giai
cấp bị áp bức được hoà giải thông qua cuộc hôn nhân giữa những người đại diện cho các giai cấp đối lập. Cuộc
chiến chống lại cái ác là thuần túy về đạo đức, không phụ thuộc vào vấn đề giai cấp. Ý nghĩa chính trị duy nhất mà
tôi có thể thấy, nhất là trong lúc này khi xem vở kịch ở Sài Gòn, là ở chỗ hôn nhân giữa hoàng tử và Lọ Lem được
cho là tượng trưng sự đoàn tụ giữa Bắc và Nam, trong khi bà mẹ kế độc ác đại diện cho tất cả những gì ngày nay
gọi là chế độ bù nhìn và đã từ lâu cản trở việc đoàn tụ. Người đàn bà kia trong khu rừng (theo phiên bản này của
Nàng Lọ Lem) phát hiện cô gái ở nơi ẩn náu và giải thoát cô để kết hợp với hoàng tử.
Sáng nay chúng tôi cùng Ariel đi tham quan hai ngôi chùa ở Chợ Lớn, mà tôi tình cờ tìm thấy trong một quyển
hướng dẫn du lịch do Hiệp hội Phụ nữ Hoa Kỳ sản xuất chỉ vài tháng trước Giải phóng và chỉ có giá trị (nếu có
chút nào) với rất ít người.
Tuy vậy lời giới thiệu đáng giá cho chuyến thăm: đó là hai trong số những ngôi chùa Phật giáo cổ nhất, Giác Viên
Tự và Giác Lâm. Đây là những địa điểm hầu như không được du lịch khám phá, và những nhận định về nghệ thuật
đền chùa nghèo nàn ở Sài Gòn chỉ chạm đến những sáng tạo mới ở nhiều nước châu Á, bộc lộ sự thiếu phong cách
và thiếu tay nghề. Các ngôi đền cổ của Sài Gòn nằm ở những vùng nghèo khó ít được biết tới, mà cho đến nay
không thể giới thiệu cho khách du lịch vì lý do an ninh. Cả hai ngôi chùa thậm chí bên ngoài không có vẻ gì đặc
biệt thu hút. Thế nhưng ở bên trong một chốn tôn nghiêm bộc lộ ra phong cách hầu như bất biến của thế kỷ 18 và
19. Trong khi Ariel được sư trụ trì của một ngôi chùa khai sáng về các phương pháp y học cổ truyền, tôi đã cố
gắng chụp lại nội thất bằng hình ảnh. Các căn phòng khá tối, ánh sáng ban ngày chỉ rọi vào qua các khung cửa và
một vài cửa sổ và khe hở. Một khi con mắt đã quen với cảnh tối đó, nó phát hiện ra một dãy sặc sỡ nào là các Phật,
thánh, thần và tượng các nhà sư quá cố. Nhiều hơn cả là tượng Quán Âm, bồ tát của lòng nhân hậu. Các trụ cột
được trang trí bằng Hán tự dát vàng. Các dải băng thêu màu đỏ rủ xuống từ trần nhà. Không gian rất yên tĩnh vì
tín đồ chỉ tụ họp vào những ngày lễ. Ngay cả số sư tăng cũng không nhiều mặc dù ở một trong hai chùa cho biết
có một số khá lớn trên danh nghĩa. Khi chúng tôi hỏi thì được giải thích là các sư ra ngoài làm công tác xã hội hoặc
đi dạy. Lúc chúng tôi rời chùa, một lũ đông trẻ con bám đuôi chạy theo chúng tôi, có hơi huyên náo. Chúng vẫn
còn reo hò “Mỹ”, xem ra không biết là gần như tất cả người Mỹ đã rời bỏ đất nước. Sau khi người Mỹ đã bị tuyên
bố là kẻ thù số 1 của giai cấp, với chúng tôi tất nhiên là không có gì đặc biệt phấn khởi khi được gọi theo cách đó.

Thiếu giáo dục chính trị
24/6/1975

Tôi vừa đọc xong “Chiến tranh nhân dân – Quân đội nhân dân” của Võ Nguyên Giáp, trình bày kinh nghiệm của
cuộc kháng chiến Việt Minh chống thực dân Pháp. Bà bếp mới của chúng tôi, người đã trải qua hai cuộc chiến
tranh giải phóng, trình bày vấn đề theo cách nói đơn giản của bà như sau: Khi Việt Minh giải phóng khỏi sự xâm
lược của Pháp, thì đó là người từ địa phương, vì vậy là từ Sài Gòn-Gia Định, đã hoàn thành cuộc giải phóng đó.
Nhưng lần này thì cuộc giải phóng do người miền Bắc thực hiện.

Sự thật sâu xa của lời nói này ngày càng trở nên rõ ràng hơn. Các thước phim tường thuật từ Hà Nội năm 1954
cho thấy niềm hân hoan thật sự của dân chúng về nền độc lập đã giành được. Nhân dân đứng sau lưng cách mạng.
Đấu tranh chính trị và đấu tranh quân sự liên kết với nhau. Không có tổ chức kháng chiến về mặt chính trị thì
không thể có chiến thắng về quân sự. Không có sự gắn bó của người dân với Việt Minh thì niềm hân hoan ở Hà
Nội đã không lớn đến thế. Cuộc giải phóng mới đây rõ ràng đã không đếm xỉa gì đến việc tiến hành đồng thời đấu
tranh chính trị và đấu tranh vũ trang. Số cán bộ địa phương quá yếu để đạt được chiến thắng về quân sự. Sự hình
thành về mặt chính trị của MTGP quá bất cập, như tình hình thiếu cán bộ bây giờ cho thấy. Một cuộc chiến tranh
nhân dân, khó khăn hơn nhiều và gian khổ hơn, và đòi hỏi huy động mọi nguồn lực, lần này đã không được tiến
hành. Một đội quân chính quy từ miền Bắc đã dành ưu tiên cho chiến thắng quân sự, cho việc chinh phục. Điều
này vi phạm các nguyên tắc tiến hành chiến tranh cách mạng và cũng vi phạm các tư tưởng của Võ Nguyên Giáp.
Ngay cả khi người ta cho rằng chính Giáp đã ủng hộ giải pháp quân sự này,

Sự thiếu chuẩn bị về chính trị nay trông thấy rõ đến mức khó xử. Toàn dân phải học cách bước đi, không chỉ các sĩ
quan và quan chức cao cấp của chính quyền Thiệu, mà cả người dân ở mọi khu phố. Các khóa học chính trị tỏ ra
khá là tuyên truyền, dường như không có ý nghĩa gì và công kích người dân. Vì niềm tin chính trị không được rút
ra từ kinh nghiệm cuộc sống thực tế, nó thậm chí còn gây tác động xấu trong phần lớn các trường hợp. Ngoại trừ
những kẻ cơ hội thì có không ít những người có trách nhiệm mà trước đây không thuộc về MTGP, nay thất vọng
với những mong đợi của họ đối với MTGP. Thời gian mà trước giải phóng đã không được sử dụng để tiến hành
giáo dục chính trị thì nay sẽ kéo dài hơn nữa. Và bởi vì những người chinh phục không tin tưởng người dân địa
phương nếu không phải là thành phần thuộc MTGP, vấn đề thiếu cán bộ trước sau vẫn không được giải quyết.

Áp lực tạo phản áp lực
28/6/1975
Số thứ bảy hôm nay của tờ Sài Gòn Giải Phóng kêu gọi tố giác “các băng nhóm đồi trụy” với hàng tựa lớn bằng chữ
in hoa. Chiến dịch giáo dục chính trị đang diễn ra sôi nổi ở Sài Gòn. Chiến dịch cũng bao gồm việc tố cáo những kẻ
chống đối chế độ. Nội dung này được nêu ra trong các buổi họp tổ dân phố cũng như trong các khóa học chính trị
cho viên chức và binh lính các cấp cao thấp. Khóa học dành cho lính thường và viên chức đến cấp hạ sĩ quan chỉ
dài vài ngày, nhưng thỉnh thoảng có lặp lại. Các khóa học cho viên chức và sĩ quan cấp cao hơn kéo dài ít nhất một
tháng và có bao gồm công việc khai thác gỗ và công việc rừng cực nhọc. Trong khi đó, bộ đội đã phát hiện là vị bác
sĩ của chúng tôi, bác sĩ Chinh, trước đây là lính nhảy dù và phục vụ trong quân đội với tư cách là bác sĩ. Vì vậy mà
nay ông cũng phải học khóa dài hạn. Ông có phản đối một chút do ông bị cắt cụt một chân trong chiến tranh nên
làm công việc rừng có khó khăn. Không rõ liệu ông có được tha việc đó không. Lúc năm giờ chiều hàng ngày,
người ta thấy số người chức vụ thấp đi bộ ngoài phố từ chỗ học trở về nhà. Ngoài nhiều việc khác, họ còn phải
học thuộc lòng một tập sách nhỏ, kiểu như sách giáo lý, trong đó có những câu hỏi như “Tại sao binh lính cũng
được cách mạng giải phóng?” hay “Chúng tôi có tội gì đối với cách mạng?” Các khóa học kết thúc bằng những bài
luận văn tự kết tội mình. Người tham dự có cảm giác những ai tự buộc tội mình nhiều nhất và mạnh nhất là
những người được nhìn nhận tốt nhất.
Phần lớn học viên dường như bị tác động ngược lại bởi việc học tập chính trị. Một người tham dự, ở đối diện nhà
Ariel, đã dọa sẽ vào bưng. Điều bí mật này thì chỉ nghe đồn thôi. Cũng như tin đồn là đường đi Đà Lạt bị chặn
trong vài ngày. Thực tế là những ngày qua rau củ có ít hơn. Tỉnh Rạch Giá nghe nói đã bị chiếm đóng bởi các
thành phần chống chế độ là binh lính của chế độ cũ. Nhân viên của chúng tôi không dám phiêu lưu về các tỉnh cực
nam của đồng bằng Cửu Long nữa cũng vì lý do đó. Trụ sở trước đây của Khóm 4 nay đã rời đi vì pháo binh được
đặt trong tòa nhà đó. Đêm qua các vụ xả súng lại gia tăng trở lại trong khu phố của chúng tôi, giống như bình
thường trước đây dưới chế độ Thiệu.
Trong khi đó, nhiều người không khỏi có cảm tưởng rằng UBQQ Sài Gòn/Gia Định không còn nắm được binh lính
của mình trong tay. Trong từng khu phố riêng biệt, có nhiều hành động được khởi phát mà không nhất thiết được
sự đồng ý của ban quân quản. Hôm qua, UBQQ thậm chí phải thông báo qua đài phát thanh là tất cả những ai tiến
hành kiểm tra phải có chứng minh thư. Ngay cả ông chủ tịch ủy ban địa phương cũng không có giấy đó khi kiểm
tra nhà chúng tôi. Việc tịch thu xe đạp cũng không được phép khi người chủ không có biên lai mua xe.
Hôm qua, ngay gần nhà chúng tôi, nghe nói có một bộ đội của MTGP đã bị giết chết bởi một quả lựu đạn do hai
người ném. Áp lực tạo phản áp lực, và thế thì dân tộc Việt Nam khó mà dứt ra khỏi cuộc chiến được.
Ngay cả khi đến văn phòng chúng tôi, thủ trưởng Ban Xã hội của UBQQ là Chị Mai, cũng mang vũ khí. Một cậu bé
khoảng 12 tuổi cùng đi theo nhóm với một khẩu súng trường. Có vẻ như sự giúp đỡ mà chúng tôi phải đưa ra là
cần thiết đối với chính quyền cách mạng. Ít nhất, những bình luận của chị tiết lộ rằng bản thân chị mong đợi sẽ có
một thỏa thuận giữa Chính phủ Cách mạng Lâm thời và terre des hommes.
Buổi tối hôm trước, chúng tôi lại có một niềm vui nghệ thuật khác. Một nhóm nhạc đến từ Hà Nội, có vẻ khá nổi
tiếng. Đáng tiếc là nhóm này lại trình diễn cùng một kiểu nghệ thuật tư sản mà ở Đức tôi cũng đã không thể chịu
đựng được. Các cô ca sĩ thì trang điểm rất đậm đến mất tự nhiên. Các nghệ sĩ độc tấu, trong bộ com-lê đen và cà
vạt kiểu ca sĩ nhạc kịch, trình diễn những bài hát cách mạng cũng theo cung cách ủy mị và nháy mắt giống như
các bài hát nhạc kịch từ thế kỷ 19, mà họ cũng có trong vốn tiết mục của họ. Màn trình diễn của một nghệ sĩ vĩ
cầm và một nghệ sĩ kèn co trông giống như là màn trình diễn bản nhạc hay nhất có thể chơi được. Khâu thực hiện
kỹ thuật cực kỳ tốt và cho thấy được đào tạo ở châu Âu, có thể là ở Matxkơva hay Đông Berlin, nhưng tôi phải phê
phán rất nhiều về khiếu thẩm mỹ. Buổi hòa nhạc tối hôm sau nghe nói hay hơn. Bản thân tôi không đến nghe
được vì dàn nhạc chỉ biểu diễn một ngày duy nhất ở Sài Gòn. Như trong hầu hết các buổi biểu diễn nghệ thuật,
theo một cách nào đó, khán giả thể hiện nỗ lực đạt đến một xã hội phi giai cấp. Những cô gái thuộc tầng lớp trung
lưu tư sản, bên cạnh những trí thức từ giới bí mật và những bộ đội của MTGP với đôi dép làm từ lốp ô tô, mà giờ
đây cũng đang trở thành mốt của người Sài Gòn. Người ta có thể mua chúng ở nhiều góc phố Sài Gòn.
Nhưng bất kể tất cả những bình luận chỉ trích, người ta không nên quên rằng cuộc tắm máu rộng khắp mà cơ
quan mật vụ Mỹ CIA tiên đoán đã không xảy ra. Các khóa học tập cải tạo chính trị là một hình phạt khá là vô hại
đối với những người đại diện của hệ thống cũ. Các chốt y tế đang được thiết lập ở khắp mọi nơi. Dân chúng được
nhận gạo. Ai muốn trở về làng cũ thì được nhận ít nhất là phí đi lại, nếu không phải là đất và gạo cho tới vụ thu
hoạch sau. Chiến dịch tiêm phòng chống dịch bệnh cho toàn bộ dân chúng đã được bắt đầu. Các cô nhi viện tự giải
tán dần. Sản xuất ở nhiều – có lẽ là phần lớn – nhà máy công nghiệp được đẩy mạnh trở lại. Trộm cắp và cướp
giật đã giảm xuống. Vấn đề mãi dâm, ăn xin và ma túy ít ra cũng được giải quyết theo triệu chứng. Giao thông bưu
điện và vận tải nối các tỉnh đã được tái lập. Các khoa y, dược và nha đã mở cửa. Trường học đã thông báo lịch tựu

trường sau khi kỳ nghỉ hè kết thúc. Ở nông thôn, việc phân phối tài sản một phần tự giải quyết, một phần thông
qua việc thành lập hợp tác xã.
Cũng đáng chú ý là các xu hướng bộc lộ trong công nghiệp dược phẩm. Các công ty dược phẩm ở Việt Nam không
phải là quá tệ bởi đã tiếp xúc với nền sản xuất tư bản chủ nghĩa trong thời gian lâu như vậy. Tuy thế, các công ty
khá nhất là những đơn vị sản xuất theo giấy phép nhượng quyền hoặc đơn giản là chi nhánh của các tập đoàn
quốc tế. Trong phần lớn các nhà máy này, sản xuất đã nối lại dưới sự lãnh đạo gián tiếp của chính quyền cách
mạng. Nhưng sản phẩm không sẵn sàng được tiếp tục cung cấp cho thị trường dược phẩm, vốn vẫn được tổ chức
theo hình thức tư bản. Các hiệu thuốc chỉ nhận một phần nhỏ chỉ tiêu và còn sống với nỗi lo sợ bị tịch thu bất kỳ
lúc nào. Vì vậy mà các sản phẩm của họ phần lớn được tung ra thị trường chợ đen (hay xám). Chính quyền dường
như không xem trọng khía cạnh này. Vì phần lớn hơn nữa vẫn còn nằm trong tay chính quyền. Cho đến nay vẫn
chưa biết liệu chính quyền có lưu kho các sản phẩm hay phân phối chúng đến các trạm xá của các ủy ban nhân
dân cách mạng. Tuy nhiên, điều chắc chắn là phần lớn sản phẩm dược sẽ trực tiếp mang lại lợi ích cho dân chúng.
Tuy nhiên, trong một vài tuần nữa sẽ thiếu hụt các nguyên liệu thô quan trọng để sản xuất thuốc. Trừ khi các hợp
đồng với các công ty dược gần như đã sẵn sàng hoặc việc mua nguyên liệu được bảo đảm ở các nước xã hội chủ
nghĩa, khi đó ngành công nghiệp dược sẽ phải ngừng sản xuất một phần.

Chùa là khu vực quân sự
29/6/1975

Cuộc trốn lánh của chúng tôi vào thiên đường mỹ thuật ngày hôm nay đã tình cờ kết thúc trong chính trị. Cho
ngày chủ nhật này, chúng tôi dự kiến đi thăm Chùa Bà Thiên Hậu, một trong những tác phẩm nghệ thuật quan
trọng nhất của cộng đồng tôn giáo người Hoa. Lần đầu tiên tôi nhận thấy rõ những khác biệt đáng kể giữa nghệ
thuật Việt Nam và Trung Hoa. Chùa thờ Thiên Mẫu A Phò. Cảnh thường thấy của những người ăn xin mắc bệnh
phong ở lối vào chùa. Người bán cái này cái kia bên trong. Một số tín đồ thỉnh thoảng đến và dâng lễ trước bàn
thờ hoặc thắp nhang. Trong một gian phòng dẫn vào chánh điện, buổi ăn trưa vừa mới bắt đầu cho những người
làm việc trong chùa, trong số đó cũng có hai bộ đội MTGP. Lần đầu tiên, chúng tôi nhìn thấy những giấy dán tuyên
bố chủ nghĩa Mác-Lênin trong một ngôi chùa. Chúng tôi hỏi một người bảo vệ liệu chúng tôi có thể thăm chùa và
chụp ảnh, và được cho phép. Khắp trên trần của ngôi chùa có treo những vòng nhang, được cho là cháy luôn ba
tháng. Chúng mang lại một vẻ kỳ lạ cho bên trong, với đầy những nét chạm khắc màu đỏ và vàng và những bức
rèm. Chúng tôi vừa đi thăm xong một vòng thì một người mặc dân phục trông như cán bộ MTGP gắt gỏng hỏi
chúng tôi muốn làm gì ở đây. Ông cầm theo vũ khí đưa chúng tôi gặp cấp trên, một sĩ quan MTGP, ở ngôi trường
ngay bên cạnh. Việc người nước ngoài lang thang trong các chùa ở Chợ Lớn rõ ràng đã làm dấy lên sự nghi ngờ
của những người giải phóng. Chúng tôi bị hỏi giấy tờ, mà tất nhiên chúng tôi đã bỏ ở nhà trong một chuyến đi vô
hại ngày chủ nhật như thế này. Chúng tôi có giấy phép thăm chùa hay không. Lúc này thì tôi bắt đầu bực mình và
giải thích bằng tiếng Việt rằng điều đó không cần thiết, vì mọi người, cả người nước ngoài, đều có thể đi lại tự do
ở Sài Gòn-Gia Định. Điều này dường như gây ấn tượng cho ông ta. Tuy vậy, ông ta nói là chúng tôi không nên
chường mặt đến đây mà không có giấy phép rõ ràng. Ngôi chùa được cho là khu vực quân sự. Nhưng vì ông ta
không đứng ở đâu và cũng không có người canh gác trước chùa, vâng ngay cả những bộ đội trong bữa ăn trưa
cũng đã nhìn thấy chúng tôi từ lâu, tôi coi lời nhận xét của ông ta chỉ như một cái cớ để giữ thể diện. Hơi bực
mình vì bị đối xử một cách phi lý, chúng tôi trở về nhà.

30/6/1975
Hôm nay Trung tâm có hội nghị toàn thể. Bộ phận đối ngoại của UBQQ thông báo rằng tất cả người lao động Việt
Nam và người nước ngoài từ các tổ chức nước ngoài phải đăng ký tại một văn phòng được chỉ định. Không có một
tiếng vang vui vẻ nào. Các khóa học tập chính trị, mà thời lượng còn chưa rõ, việc tự phê bình và tố cáo, được yêu
cầu thực hiện, đã phủ bóng đen lên mọi thứ. Các nhân viên muốn được đối xử như những người bình thường và
không bị đẩy vào một tương lai chưa biết trước của người ngoài cuộc qua cách đăng ký với Ban đối ngoại. Trước
tiên nên đăng ký với chính quyền địa phương, để có thể hủy bỏ việc đăng ký với cơ quan ngoại vụ. Vẫn còn phải
xem liệu điều này có thể thực hiện được hay không. Câu hỏi lớn là liệu việc đăng ký có thể bị từ chối hay không.

Hai tháng sau giải phóng
1/7/1975
Tháng thứ nhì đã trôi qua từ khi Mặt trận Dân tộc Giải phóng chiếm Sài Gòn. Trong khi đó, nhiều thứ đã trở
thành một phần của cảnh tượng thường lệ, mà mới trước đây thôi dường như khó hình dung được. Hình ảnh
thành phố bị áp đảo bởi màu xanh lá của quần áo bộ đội, là quân lính của Bắc Việt Nam và MTGP. Phần lớn trong
số họ không sở hữu gì nhiều hơn là quần áo của mình và vũ khí. Nhưng vũ khí mạnh nhất của họ là niềm tin đã
chiến đấu cho chính nghĩa. Nhưng có phần ngạc nhiên, họ cũng hẳn nhận ra là bản thân không thể cưỡng lại
những cám dỗ và sự giàu có vật chất của thành phố Sài Gòn. Họ cũng tung tăng ở chợ như người dân Sài Gòn. Một
chợ bán đồng hồ đeo tay đã phát triển từ khi bộ đội được biết là thích món này. Mặt hàng thứ nhì là đài bán dẫn.
Bây giờ cũng có những anh bộ đội hãnh diện trả giá được cái máy thu băng Akai ở chợ đen. Hình ảnh bộ đội cũng
áp đảo ở các khu phố nhỏ. Họ là thành phần đa số trong lực lượng trật tự địa phương, vì số cán bộ dân sự tại chỗ
hoàn toàn không đáng kể.
Đường phố trước sau vẫn trống vắng. Ô tô nằm bẹp trong nhà xe vì xăng rất khó mua và ở chợ đen thì đắt lại bị
pha trộn. Những ô tô to lớn của Mỹ và những xe tốt, mà chủ nhân của chúng đã chuồn đi nước ngoài trước giải
phóng và chúng thoát khỏi trận hôi của, nay là xe công vụ của bộ đội và cán bộ, tất nhiên là có tài xế. Những chiếc
xe Jeep của Mỹ đã đổi màu sơn và biển số và bây giờ cũng phục vụ cho các cán bộ trật tự mới. Nhưng dân chúng
thì hầu như chỉ đi lại bằng xe đạp, một số ít còn tìm được xăng cho xe Honda của họ.
Người Sài Gòn ít thay đổi vẻ ngoài của họ. Tuy có nghe nói là hội viên của Hội Liên hiệp Thanh niên, Học sinh và
Sinh viên của Mặt trận Giải phóng đã tụt váy ngắn của vài cô gái, và đưa ra những quy định y phục cho bề rộng
của ống quần mặc với áo dài, thế nhưng kiểu cắt may theo thời trang chế độ cũ vẫn còn thịnh hành. Chỉ có ít
người là tham gia thời trang mới, thể hiện qua chiếc áo cánh màu đen và xăng đan làm từ lốp xe (bây giờ có cả
cho trẻ con). Cũng có ý kiến can ngăn, bởi hoạt động kháng cự cộng sản chưa phải là đã kết thúc.
Những kỳ vọng từ cách mạng đã có phần mệt mỏi. Những lá cờ Bắc Việt và MTGP phải trưng ra vào những ngày
đầu, nay vẫn còn đó – nhưng đã bạc màu vì nắng và gió, một số bây giờ gần như bạc trắng. Cờ Trung Quốc đã biến
mất từ lâu, vì Việt Nam vẫn phải là Việt Nam đối với chính quyền cách mạng – kể cả thiểu số người Hoa. Tuy
nhiên, con số các cơ quan hành chánh nay đã tăng lên. Ngày càng có nhiều bảng chỉ dẫn xuất hiện, chỉ đến các cơ
quan cách mạng địa phương. Có ủy ban nhân dân cách mạng cấp Khóm, Phường và Quận. Có phòng an ninh của
Quận và ủy ban hành chánh tỉnh Gia Định. UBQQ hiện nay không chỉ có các sở Ngoại Vụ, Nội Vụ. Có sở Xã hội và Y
tế, và cả cho những thứ khác thường như sở Nông nghiệp. Xem ra chính quyền quân sự dường như đang chuẩn bị
cho kế hoạch dài hạn. Và theo tin đồn, thì đó là do các hoạt động kháng cự chống cộng sản.
Ngoài các nhà báo ra thì chỉ có ít người nghe được tin gì đó từ Chính phủ Cách mạng Lâm thời. Tại Bộ Y tế, khi
chúng tôi thẳng thừng hỏi về bà bộ trưởng, cuối cùng chúng tôi cũng có được địa chỉ nhà riêng của bà. Chúng tôi
nộp văn bản của chúng tôi ở đó. Người ta nghe nhiều nhất là về bà Bình, Bộ trưởng Ngoại giao, mà theo các báo
thì đang đi công du ở nhiều nước. Theo tin đồn thì bà đã từ chức từ lâu rồi, để phản đối. Nhưng ta không cần phải
tin vào các tin đồn.
Sài Gòn trước sau chỉ có một nhật báo duy nhất: Sài Gòn Giải Phóng. Ngoài ra, còn bày bán các tờ Quân Đội Nhân
Dân và Nhân Dân từ Hà Nội. Nhưng chỉ có những nơi nhất định mới có báo từ miền Bắc. Đài phát thanh hiện nay
đã mở rộng ra trên nhiều làn sóng khác. Thế nhưng ta ít nghe được nhạc từ đài của hàng xóm. Tiếng ồn nhất mà
ta nghe thấy trong khu phố vào những dịp nhất định là tiếng chói tai của những cái loa, phát thanh những bản
công bố và lời kêu gọi, tập hát hoặc dạy chính trị cho đông đảo người nghe. Những giờ học tập này cũng bao gồm
việc khai báo lý lịch của người dân địa phương. Bà nấu bếp của chúng tôi khai rằng trước đây bà đã làm cho
người Mỹ. Ông cán bộ khuyên bà bây giờ hãy quên đi mọi nghệ thuật nấu ăn kiểu Mỹ của bà. Bà cho rằng bộ đội
không biết cách làm việc, nghĩa là giải quyết công việc mà không có kế hoạch và phương pháp. Điều đó thật sai
lầm, bởi vì xét cho cùng, mọi sáng kiến bằng cách nào đó đều hoạt động như thể chúng được dẫn dắt bởi một bàn
tay bí mật. Chiều tối hôm qua có thông báo trễ nhưng vẫn còn kịp, rằng đợt tiêm phòng nhắc lại sẽ thực hiện
trong khu phố chúng tôi. Lúc tối, bộ đội hỏi liệu chúng tôi có thể sắp xếp phòng cho công tác đó vì cơ sở trước đây
của Khóm 4 nay đã đặt súng phòng không. Tất nhiên là chúng tôi đồng ý. Hôm nay, chúng tôi được tiêm nhắc và
cũng được tiêm ngừa dịch hạch, và do số người đến quá ít nên việc tiêm phòng sẽ tiếp tục ngày mai.
Bạn bè của chúng tôi từ Đà Nẵng kể lại rằng cuộc sống ở đó đã được quy định chặt chẽ hơn. Ngay cả người lái xích
lô cũng nhận được lệnh nghiêm ngặt về việc được phép chở ai đi đâu, lúc nào, với giá nào. Ở Đà Nẵng đã phát
động phong trào kêu gọi thanh niên đi về nông thôn để khai hoang rừng và trồng trọt. Những phong trào như vậy
chưa có ở Sài Gòn, nhưng chính sách đảo ngược đô thị hóa khiên cưỡng thì có. Có thông tin cho rằng 70 phần
trăm dân số Sài Gòn phải về nông thôn. Công việc ở nông thôn dường như cũng là thời gian thử việc đối với tất cả
những người được cho là sẽ đảm nhận vai trò quan trọng trong lãnh đạo đất nước. Ngay các bác sĩ cũng đã chuẩn
bị tinh thần để làm việc ở nông thôn trước tiên, thậm chí có thể là cày ruộng. Tuy nhiên, hy vọng cho rằng cuộc

sống ở nông thôn được tổ chức ít nghiêm ngặt hơn đã cho thấy là một ảo tưởng. Bà giúp việc nhà trước đây của
chúng tôi đã trở về nông thôn và mới đây lên thăm Sài Gòn, nhận thấy là cuộc sống ở Sài Gòn tương đối thoải mái
và tự do. Có lẽ chính quyền quân quản lo ngại rằng họ có thể gây ra quá nhiều kháng cự ở Sài Gòn nếu họ hành
động nghiêm khắc quá nhanh.
Cuộc xung đột được cho là xảy ra giữa bộ đội Bắc Việt và miền Nam của MTGP dường như đã bị cường điệu. Lúc
nào cũng có thông tin về những vụ chạm trán như vậy, nhưng đây rõ ra là một vụ tranh cãi giữa anh em được giải
quyết trong nội bộ. Chỉ những kẻ phản động ngây thơ mới có thể nghĩ rằng như vậy có thể làm thay đổi được bộ
mặt của lịch sử một cách thực chất.

Những vụ ám sát chiến sĩ giải phóng gia tăng
4/7/1975

Hôm nay, hầu như toàn bộ nhân viên của Trung tâm đã ra ngoài. Đây là ngày đầu tiên mà mọi người phải đăng ký
tại Sở Ngoại vụ. Một bảng câu hỏi dài được đưa ra, với yêu cầu cung cấp nhiều chi tiết về lý lịch của từng nhân
viên, đặc biệt là phần lý lịch từ 1945. Trong chừng mực tôi biết, một vài nhân viên cao tuổi của chúng tôi đã bỏ
qua một số sự việc nhất định, như đã tham gia quân đội thực dân Pháp. Ban đầu, nhân viên của sở còn chất vấn
thêm nhân viên của chúng tôi, nhưng sau đó họ thôi, xem ra họ biết là tổ chức của chúng tôi được đánh giá không
phải tệ. Cuối cùng, từng nhân viên người Việt phải ký tên dưới bảng câu hỏi, kết thúc bằng lời hứa tố giác những
kẻ chống chế độ và một công thức xin lỗi vì mọi hoạt động phản cách mạng.
Rõ ràng là những điều khoản sau cùng này khiến dân chúng tức giận nhất và đưa họ vào thế phản đối cách mạng.
Họ cảm thấy thật không công bằng khi bị đối xử như thể họ đã làm điều gì sai trái. Vì vậy mà sự chống đối ngày
càng tăng lên. Những cuộc mưu sát bộ đội ngày càng nhiều hơn ở Sài Gòn. Mới đây, hai người lái xe Honda chạy
ngang qua một nhóm bộ đội và ném một quả lựu đạn ngay giữa ban ngày. Hậu quả là ba người chết và ba người bị
thương. Trong cuộc truy đuổi, những kẻ mưu sát bị giết chết và xác chết được phô bày trên lề đường để răn đe.
Mới đây, một bộ đội bị bắn vào đầu từ trên cao trên đường Tự Do, hình như là từ một cửa sổ của những ngôi nhà
nhiều tầng kiểu Pháp.
Tình hình trở nên tồi tệ. Vài ngày trước, một tên trộm trong trung tâm phục hồi chức năng đã bị xử bắn vì tội ăn
cắp xăng dầu. Ở một trường hợp khác, hai tay lái xe Honda giật giây chuyền ở cổ một phụ nữ đã bị bộ đội bắn chết
sau cuộc truy đuổi dữ dội. Một phụ nữ bán hàng trên lề đường gần đó cũng trúng đạn vào bụng. Không nói lời
nào, bà ôm vết thương và ngã sang bên. UBQQ rõ ràng là muốn sử dụng những phương tiện mạnh bạo nhất để
chống lại tội phạm, cướp giật và trộm cắp, nhưng dường như chính họ cũng đã gieo mầm bạo lực bằng cách đó.
Lòng thương hại và sự sẵn sàng giúp đỡ được viết bằng kiểu chữ còn nhỏ hơn trước kia, bởi vì ai cũng trốn vào
cái góc nhỏ của mình để đừng gây chú ý quá nhiều. Thế nên tối qua, người ta thấy một người da trắng bê bết máu
bước loạng choạng ngoài phố, dựa vào cô vợ Việt. Trông như ông ta bị đánh vào mũi và miệng. Không người nào
giúp sơ cứu, cả bộ đội cũng không, mà ở khắp nơi đều thấy có.

Thiếu thốn vật chất của người dân vẫn chưa được giảm thiểu đáng kể. Khi nhân viên đi đăng ký hôm nay, một cán
bộ hỏi một cô nhân viên lĩnh được bao nhiêu tiền lương. Cô nói 30.000 đồng, bằng 120 Mark một tháng. Người
cán bộ chỉ lưu ý một cách giễu cợt rằng làm thế nào mà người ta lại có nhiều tiền như vậy. Tin tức về việc nối lại
sản xuất trong một số lớn cơ sở công nghiệp và trong nông nghiệp mâu thuẫn sâu sắc với thực tế là giá dược
phẩm, giá sữa và nhiều thứ khác tăng vọt khủng khiếp. Trong khi đó, nhiều người có ảnh hưởng muốn biết rằng
tất cả hàng cứu trợ cho cuộc cách mạng ở miền Nam Việt Nam, cũng như hàng hóa mới được sản xuất, có được
đưa ra miền Bắc Việt Nam. Điều đó cũng có thể khiến người ta hiểu được tại sao ngay cả Sở Xã hội của UBQQ cũng
xin sữa chỗ chúng tôi. Trước ưu thế của Bắc Việt Nam trong sự nghiệp tổ chức lại và tái thiết, cũng có nhiều tin
đồn cho rằng các xung đột giữa MTGP Nam Việt Nam và quân đội Bắc Việt hiện nay đã trở nên gay gắt. Nghe nói
là các bộ trưởng Bộ Tư pháp và Bộ Y tế đã bị tước quyền lực. Vì Chính phủ Cách mạng Lâm thời không xuất hiện,
nên cho đến nay cũng không có sứ quán nước ngoài, mà chỉ có vài phái bộ ngoại giao của những nước bạn, mà đại
diện của họ có lẽ cũng đã rời đi rồi.

Chứng loạn thần kinh CIA và chủ nghĩa sô-vanh
8/7/1975

Ngay cả với người nước ngoài, cuộc sống ở Việt Nam cũng trở nên khó chịu đựng hơn. Ngoài việc bị cô lập trong
thành phố Sài Gòn, việc tuyên truyền chống người nước ngoài cũng tăng lên. Việc đăng ký nhân viên tại Sở Ngoại
vụ của UBQQ cho thấy rõ là tất cả các tổ chức viện trợ của nước ngoài đều được xem là ngụy. Ông/Bà đã làm gì
cho chế độ ngụy và quân đội ngụy? Nếu có người trả lời là không làm gì cả, thì bị yêu cầu ghi công việc làm của
mình với terre des hommes. Một khóa Học Tập đặc biệt được dự kiến cho tất cả những ai đã làm việc cho các tổ
chức của nước ngoài, như thể họ bị xem là tệ hơn những người bình thường vốn chẳng hề làm gì cho sự sống còn
của trẻ em ở đất nước này. Chiều tối hôm qua, chúng tôi đã mời hai đại diện của Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng
đến thăm. Chúng tôi cũng lại nghe rằng phải dè chừng mọi người nước ngoài. Ai biết được có phải là gián điệp
không. Rõ ràng là chứng loạn thần kinh CIA ngày càng được sử dụng nhiều hơn để biện minh cho đường lối sô-
vanh.

Tin tức về phong trào chống đối ngày càng nhiều hơn. Nghe nói là một buổi sáng người ta thấy ba cái đầu bị chặt
rời của bộ đội bị treo ở một tòa nhà văn phòng tại góc đường Lê Lợi và Nguyễn Huệ. Phụ nữ đã biểu tình nhiều
lần trước dinh Độc Lập sau khi có thông báo là chồng họ đã chết sau khi đi học tập và xác có thể nhận về. Về
nguyên nhân chết thì có tin đồn là đoàn xe của số người này bị phong trào kháng chiến tấn công. Họ bị tử thương
trong trận đánh này. Các tin đồn mâu thuẫn nhau về nơi xảy ra, không biết là trên đường đi Đà Lạt, Tây Ninh hay
Vũng Tàu. Cuộc sống ở Việt Nam đang lại trở nên nguy hiểm.

Tôi muốn mô tả lại buổi nói chuyện của người đại diện Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng tại Trung tâm. Đó là một
người đàn bà gầy guộc nhưng có vẻ cương quyết, đã có gia đình và một con nhỏ. Bà kể lại đã bị chế độ Thiệu tra
tấn. Nay bà là một trong những tuyên truyền viên chính trị quan trọng thuộc quận Phú Nhuận. Bà định nói về vai
trò của người phụ nữ trong xã hội mới, nhưng lại tập trung nhiều hơn vào phần trình bày chính trị chung, nhất là
tập trung vào lịch sử cuộc cách mạng và việc cản trở giải phóng bởi các thành phần phản động. Phản ứng của cử
tọa, gồm khoảng 60 phụ nữ, thiếu nữ và đàn ông, là khác nhau. Vài người chú ý lắng nghe và theo dõi mọi nét mặt
và mọi câu nói đùa của người nói, một số khác giữ một khoảng cách phê phán không kiểm soát, nhóm thứ ba theo
dõi những lời giải thích theo cách để cho thấy mức độ đồng ý của họ với mọi thứ và mức độ thông cảm của họ.
Phần thảo luận sau đó có sôi nổi, nhưng chỉ tập trung vào vài người có đủ can đảm và trình độ để phát biểu trước
công chúng. Kim Thanh còn hỏi là làm thế nào để trở thành hội viên. Tôi có cảm tưởng là tính cơ hội ở cô ấy lại
trỗi dậy một lần nữa. Cô chỉ phạm phải lỗi lầm là hỏi câu thứ hai: Làm thế nào bạn có thể tự bảo vệ mình trước
những người muốn gây áp lực lên người khác với sự hỗ trợ của bộ đội từ chính gia đình của họ. Người nói chuyện
chỉ sang cô Ngọc, người chỉ dẫn học tập cho nhân viên với tư cách là cán bộ, chính cô Ngọc đó, mà ba tháng trước
đây không muốn gì hơn là rời bỏ đất nước trước khi cách mạng đến, nay là hội viên đầu tiên của tổ chức và sẽ
chóng vánh trở thành tổ trưởng. Ngay trong Trung tâm Y tế Xã hội tới đây sẽ hình thành những tổ như vậy.

Kết thúc công việc của terre des hommes tại Việt Nam?
10/7/1975

Mong muốn phát triển bất kỳ sáng kiến nào khác của tôi gần như đã giảm xuống con số không. Tôi muốn dừng
công việc của tôi và có thể cả công việc của terre des hommes ở Việt Nam. Chỉ nhờ vào sáng kiến hiện tại của
Margrit mà tôi mới phát bực mình để rồi phát hiện ra lý do tại sao chúng tôi vẫn chưa sở hữu số tiền đang bị
phong tỏa ở ngân hàng. Vậy là tôi phải chuẩn bị một văn bản gửi cho Sở Y tế và Xã hội là cơ quan chủ quản của
chúng tôi. Trong văn bản chúng tôi đề nghị được mở một tài khoản. Hôm qua, đồng chí quan trọng nhất tại Bộ Y
tế không chịu gặp chúng tôi (xem ra bởi vì ông ta vẫn chưa có câu trả lời cho đề nghị cấp phép của chúng tôi), thế
nên chúng tôi quay sang một đồng chí khác, cấp thấp hơn ở Bộ Y tế, khá là tích cực về việc này. Ông ta hình như
chịu trách nhiệm về quản trị nội bộ ở Bộ Y tế. Khi chúng tôi xuất hiện sau khi đi qua phòng cấp phép thông quan ở
tầng một, chúng tôi được biết ông ấy vẫn còn ở nhà. Vì vậy, tôi có thể dành thời gian đọc những khẩu hiệu được
dán trên tường của phòng chờ. Ngoài nhiều câu khác, có câu là chủ nghĩa Mác-xít Lê-nin-nít sẽ mãi mãi trăm trận
trăm thắng. Tôi tự hỏi làm thế nào điều đó phù hợp với chủ nghĩa trung lập đã tuyên bố và vẫn được thể hiện rõ
nét trên mọi tiêu đề văn bản chính thức. Số ít nhân viên chưa phải đi học tập dường như tìm cách giết thời gian
bằng cách này hay cách khác. Trên cửa có thông báo về việc phân phối đường, sữa, gạo, v.v. mà các nhân viên
được hưởng theo khẩu phần. Rõ ràng là vị đồng chí chúng tôi chờ gặp cũng phụ trách những vấn đề này, bởi vì
phòng ban của ông chịu trách nhiệm về tài chính và vật tư.

Cuối cùng thì đồng chí đó cũng bước vào, có vài người vây quanh, thân thiện như một ngôi sao. Mọi sự chú ý đổ
dồn về ông ta. Ông thẳng thắn và lập tức mời mọi người vào phòng của ông, trong đó đã có nhiều đồng chí ngồi
quanh. Ông trả lời điện thoại, ký hàng tá biểu mẫu giống nhau, dường như là các phiếu khẩu phần hàng hóa cho
nhân viên và lắng nghe yêu cầu của chúng tôi. Ông cũng là bộ đội, nhưng không mặc áo xanh lá mà là áo màu xám.
Ông trả lời yêu cầu của chúng tôi về việc mở tài khoản bằng cách viết một lá thư hỏi ngân hàng cần những thủ tục
gì. Một viên thư ký thuộc chế độ cũ, có một bộ ria kỳ lạ và trông có phần hơi lo lắng, hoàn tất định dạng phù hợp
cho lá thư và lầm bầm phàn nàn về kiểu ngôn ngữ mới. Lá thư được làm thành năm bản. Để lấy chữ ký, phải mời
đồng chí đó trở lại từ một cuộc họp mà ông ta vừa mới tham dự và biến mất vào trong đó. Sau đó lá thư đi đến
ngân hàng.

Tiếp chúng tôi là một viên chức trẻ, vẻ tự phụ, và xem chừng là viên chức cấp cao của chế độ cũ theo đồ đạc bài trí
trong phòng. Trong khi đó, tiền có thể gửi từ Hà Nội đến Sài Gòn qua một ngân hàng Xô Viết ở Paris. Nhu cầu về
ngoại tệ dường như làm đơn giản hóa mọi việc. Thế nhưng tiền của chúng tôi tại ngân hàng BFA rõ ràng là không
thể rút ra dễ dàng. Viên chức này thậm chí còn để mình bị cuốn theo kết luận rằng số tiền này vẫn chưa có ở Việt
Nam. Vì vậy mà chúng tôi cần xác nhận từ Paris cho số tiền của chúng tôi ở Sài Gòn, xác nhận đó sẽ đến Sài Gòn
trở lại qua ngã Hà Nội. Chỉ khi đó số tiền mới được ghi có cho chúng tôi. Nếu có tiền, chúng tôi có thể mở tài
khoản bằng đô-la. Với tài khoản tiền đồng, chúng tôi xuống tầng dưới. Nhưng đồng chí phụ trách không có ở đó.
Lại một cuộc họp khác.

Trời mưa xối xả khi chúng tôi thử đi trở lại buổi chiều. Bàu trời ngày hôm đó ảm đạm dường như để nhấn mạnh
thêm sự tuyệt vọng của toàn bộ nỗ lực. Nhưng chúng tôi gặp may. Sau nửa giờ chờ đợi thì đồng chí đến, một
người bộ đội trẻ, xem chừng trước đây không biết gì nhiều về hoạt động ngân hàng. Theo những quy định chi tiết
mà anh ta giải thích thì tôi thấy rõ là không phải mở tài khoản tiền đồng. Tôi chỉ bị kéo ra khỏi sự bực mình bởi
tin nhắn của Margrit là 100.000 VNĐ đã được chuyển đi. Nhưng tủ sắt của kho bạc đóng lúc 14g30. Ngày mai lúc
9g chúng tôi phải lấy được tiền. Giờ đây, việc mở một tài khoản tiền đồng dường như rất dễ dàng, bởi vì, nếu có
thể, tiền phải sẵn có ở ngân hàng một thời gian.

Trong ngày lại có thêm tin tức về các hoạt động kháng cự. Tuy nhiên, thông tin bổ sung về số lính ngụy tử vong
cho biết rằng một số người chết được chôn ngay sau đó nên các bà vợ không thể lấy xác được nữa. Trên đường đi
Đà Lạt, một xe vận chuyển bộ đội hình như đã bị chặn và số bộ đội bị giết. Đám cướp lấy quân phục mặc vào và lái
chiếc xe tải Nolotova đến Bảo Lộc mua hàng không trả tiền. Sau đó chúng lại biến mất vào rừng. Vụ nổ chúng tôi
nghe thấy hai ngày trước hình như xảy ra tại một kho đạn dược ở Chợ Lớn. Chỉ riêng ở Phú Nhuận đã có 70 bộ
đội bị chết thì ta có thể suy ra mức độ tử vong trên khắp cả nước phải lên đến bao nhiêu. Tỉnh lỵ Châu Đốc nghe
nói đã bị quân chống đối chiếm đóng hoàn toàn. Các nội dung phát sóng của những đài phát bí mật dường như đã
bị chặn. Nghe nói là các tờ rơi lại kêu gọi xây dựng hầm trú ẩn.

Chứng kiến một đoạn lịch sử
15/7/1975
Cuộc họp hôm nay của Ban Chấp hành, mà chủ đề là thảo luận về triển vọng tương lai của Trung tâm Y tế Xã hội,
đã nêu rõ những vấn đề cơ bản mà một tổ chức tư nhân làm dịch vụ y tế và xã hội đang phải đối mặt trong một
đất nước đang cố gắng xây dựng một xã hội xã hội chủ nghĩa. Theo yêu cầu của tôi, tất cả các thành viên đã trình
bày những đề án làm sáng tỏ định hướng tương lai của terre des hommes.
Ví dụ, có một đề xuất chuyển giao tất cả tài sản của Trung tâm cho UBQQ, đề nghị sử dụng số nhân viên muốn làm
việc và cung cấp một khoản tiền nhất định để chính phủ có thể làm bất cứ điều gì họ muốn trong lĩnh vực y tế-xã
hội thuộc phúc lợi trẻ em. Một gợi ý khác là hãy tiếp tục công việc một cách độc lập càng lâu càng tốt. Một gợi ý
khác muốn hoàn thành các dự án đang thực hiện càng nhanh càng tốt và sau đó bắt đầu lập kế hoạch mới sau khi
tất cả nhân viên không sẵn sàng hoặc không đủ điều kiện để hợp tác tiếp đã rời bỏ công việc. Đề xuất của riêng tôi
là chuyển giao các bộ phận của Trung tâm y tế xã hội cho các cơ sở cách mạng bất cứ khi nào có đủ thành viên của
Trung tâm đã đăng ký vào những nơi đó và sau đó tài trợ cho các cơ sở được chuyển giao thông qua các thỏa
thuận của riêng họ. Mọi người đều có ý kiến của riêng mình nhưng không ai có một ý kiến vững vàng. Do đó, vấn
đề của ban chấp hành là không đi đến quyết định cuối cùng vì sợ bị trả thù hoặc thích nghi không đúng với đường
lối cách mạng. Mọi người đều thận trọng, thế nên câu hỏi đặt ra là liệu một ủy ban như vậy có còn hoạt động hiệu
quả hay không. Người phụ trách nhà nôi thậm chí còn muốn từ chức vì cô sợ có bất lợi nếu cô hành xử quá cứng
rắn.
Lúc nào cũng đặt ra câu hỏi cơ bản là terre des hommes sẽ mất thế hơn đến mức độ nào nếu vẫn không có sự chấp
thuận chính thức của chính phủ. Bất cứ dự án nào được đề xuất đều phải được sự đồng ý của các cấp chính quyền
cách mạng. Vì vậy mà đối với tôi, giải pháp tốt nhất dường như là chính nhân viên của chúng ta trở thành cán bộ
cách mạng và sau đó trong khuôn khổ của tổ chức cách mạng tương ứng, sẽ tiếp tục công việc dưới dạng sửa đổi
và có sự tài trợ của chúng tôi.
Như vậy có nghĩa là toàn bộ Trung tâm sẽ hoạt động dưới sự quản lý mới với một chương trình mới độc lập với
terre des hommes. Tổ chức của các phụ nữ giải phóng sẽ ký kết hợp đồng riêng của họ với người chủ nhà. Ông ấy
dường như sẵn sàng ký như vậy, nhưng tôi không biết liệu điều này có thể gây ra bất kỳ bất lợi nào cho ông ấy
hay không. Bởi vì nếu tổ chức không còn đồng ý trả tiền thuê nhà sau một năm, thì không chắc liệu ông ta sẽ còn
cơ hội viện dẫn các điều khoản hợp đồng theo kiểu tư bản hay không.
Người chủ nhà thuộc tầng lớp tư sản còn lại của miền Nam Việt Nam. Ông sống trong một căn hộ ốp gỗ ở tầng ba
của một tòa nhà kiểu Pháp, với một phụ nữ trẻ nhỏ bé và mảnh mai và một số trẻ mảnh khảnh. Ông là một tay cáo
với nhiều dự án lớn trong và ngoài thành phố Sài Gòn, bao gồm cả một rạp chiếu phim. Trong số các khách mời
của một bữa tiệc mà chúng tôi có lẽ đã vô tình được mời gần đây có tay giám đốc trẻ măng của Citroen, một quản
trị viên Esso, một bác sĩ bệnh viện. Họ chỉ nói về sự bất lực của những người giải phóng và nâng ly cho một sự giải
phóng khác, tất nhiên là với ly rượu vang sủi bọt cuối cùng và trứng cá muối.
Bữa tiệc cũng cứng nhắc, thiếu tự nhiên đúng như các sự kiện tư sản kiểu này. Phụ nữ thì tiếc rằng Cercle sportif
(Câu lạc bộ thể thao của Pháp) đã bị đóng cửa và trẻ con không còn cơ hội được học trường Pháp.
Sau đó, chúng tôi nghe nói về tay bác sĩ mà chúng tôi đã gặp là hắn nổi tiếng vì nhận hối lộ của bệnh nhân trước
khi điều trị. Chủ đề quan trọng nhất của hắn vào buổi tối đó là những nỗ lực thành công của hắn với bộ đội để có
được giấy phép xuất cảnh bằng máy bay cho con chó boxer thuần chủng của mình. Khi trở về nhà, tôi cảm thấy có
niềm tin trở lại là cuộc cách mạng ở miền Nam Việt Nam là thực sự cần thiết.
Trong khi đó, số thành viên Phụ nữ Giải phóng đang tăng lên ở Trung tâm. Ngọc, nay đã trở thành một cán bộ
hàng đầu, đã làm rất tốt: gần 60 lượt đăng ký. Động cơ của các thành viên khá là trái ngược nhau, cơ hội hoặc
thực tế; nhưng ai lại đi trách cứ người khác về việc đó chứ. Trong mọi trường hợp, nhân viên hy vọng có lợi thế
và tránh bị đẩy sang bên. Dù sao thì việc tiếp quản bởi hội phụ nữ vẫn tốt hơn là việc tiếp quản bởi chính quyền.
Ngọc cũng không ảo tưởng về động cơ, có lẽ cô cũng có một động cơ tương tự. Rốt cuộc, thật thú vị khi thấy
quyền lực của cô tăng lên như thế nào và ảnh hưởng của ủy ban điều hành giảm dần. Lời kêu gọi đầu tiên của tôi
đối với tất cả nhân viên là hãy tham gia vào đội hình của MTGP rõ ràng cũng khá thực tế.
Với những diễn biến mới, sự vô dụng của cá nhân tôi ở Việt Nam cũng gia tăng. Tôi đang lên kế hoạch rút lui,
không hài lòng về những yếu đuối của con người đang bộc lộ ra và về sự thiếu tôn trọng đối với công việc được
thực hiện cho đến nay, nhưng ít nhất tôi tin chắc rằng mình đã chứng kiến một đoạn lịch sử và đã đóng góp một
phần nhỏ cho nó. Lịch sử không phải do những con người riêng rẽ làm ra, thế nên đóng góp đó thực sự chỉ là một
phần nhỏ. Thêm vài đứa trẻ đã sống sót, thêm một ít hạ tầng cơ sở về y tế xã hội đã hình thành, một chút nhận
thức chính trị đã được khởi xướng và một chút dân chủ đã được thực hành. Liệu tất cả những điều đó có xứng

đáng với bao nhiêu là tiền bạc, công sức và lý tưởng (cũng có lẽ đã bị hiểu sai) thì tôi không biết chắc. Bất luận thế
nào, kinh nghiệm làm việc cho một tổ chức nhân đạo sẽ dừng lại ở ví dụ này và tôi không muốn lặp lại nó một lần
nữa.

Thật buồn khi phải tự mình bắt đầu kết thúc công việc
17/7/1975

Buổi giới thiệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng của Phường dự kiến diễn ra trong ngày hôm nay, cũng có sự
tham dự của các thành viên ở Trung tâm, đã bị hủy bỏ trong thời gian ngắn. Lý do hủy bỏ là tình hình báo động
chung, mà tôi đã nghe nói hai ngày trước đó. Người ta lo ngại rằng có thể có những khó khăn vào ngày kỷ niệm
đất nước bị chia cắt, ngày 20 tháng 7. Tình trạng báo động được kéo dài đến ngày 22 tháng 7. Tình hình an ninh
xem chừng đang xấu đi. Điều này không chỉ liên quan đến các vấn đề quân sự mà còn về cướp bóc và trộm cắp.
Chỉ mới ngày hôm kia, một người đàn ông được đưa vào trạm xá của chúng tôi trong tình trạng bị thương nặng vì
bị tấn công giữa ban ngày đến nỗi máu chảy ra từ miệng và mắt của anh ta. Chúng tôi nhanh chóng đưa đến bệnh
viện, nhưng không chắc anh ta có qua khỏi hay không. Những khó khăn khi di chuyển từ phố này sang phố khác
và sự căng thẳng thần kinh kèm theo đã khiến một nhân viên đang ở tạm với chúng tôi phải ứa lệ. Nhưng anh ấy
hiểu tất cả những điều này. Nhóm trí thức của MTGP, mà đôi khi anh ta có tiếp xúc, an ủi anh ấy hết lần này đến
lần khác về những khó khăn mà anh gặp phải với các cán bộ cấp dưới.

Thật vậy, hôm nay tôi đã quyết định ngừng hoạt động của Trung tâm dưới sự chỉ đạo của terre des hommes. Hiện
nay không còn một ban chấp hành nào có thể được thành lập mà có đủ thẩm quyền và đồng thời cũng chưa được
thành lập bởi chính các lực lượng cách mạng. Người ta thậm chí còn cho rằng ủy ban điều hành hiện tại, bao gồm
những người đứng đầu các chương trình và bộ phận khác nhau, không khác gì một nhà hát múa rối cho người
nước ngoài ở terre des hommes, giống như Tổng thống Thiệu với Hoa Kỳ. Lời này xuất phát từ cô Ngọc đang ở trọ
chỗ chúng tôi, là người đã chóng vánh chuyển từ chạy trốn cộng sản, mà không thành công, sang thành viên (Hội
Phụ nữ) và bây giờ đã được xem là một cán bộ ở Phú Nhuận. Cô ta hiện đã tổ chức khoảng 60 thành viên trong
Trung tâm, những người cũng đã thích nghi với thực tế, mặc dù chậm hơn. Sức mạnh của họ, dựa trên nỗi sợ của
các thành viên, tất nhiên là không mang tính xây dựng cho việc điều hành. Mặt khác, tổ chức của họ vẫn chưa sẵn
sàng để tiếp quản Trung tâm. Vì vậy, trách nhiệm của terre des hommes chỉ có thể bị giải thể và để chính quyền tự
làm những gì họ nghĩ là đúng. Nhân viên sẽ bị cho thôi việc có bồi thường và cơ sở sẽ được bàn giao cho UBQQ.
Thật đáng buồn khi phải tự mình bắt đầu kết thúc công việc, nhưng điều đó không chỉ tuân thủ hệ thống, mà còn
phù hợp. Hoạt động của Trung tâm không thể tiếp tục nếu không được MTGP ban phước. Ngay cả một ủy ban
điều hành mới được bầu cũng sẽ không còn mang lại bất kỳ sự đổi mới đáng kể nào nữa. Mọi người đều mất tinh
thần. Điều này làm giảm ý thức trách nhiệm và làm tăng những ý đồ tranh thủ lợi dụng vào những giờ phút cuối
cùng.

Siriporn và tôi đã nộp đơn xin thị thực xuất cảnh ngày hôm nay, lý do chính thức của cô ấy là để xin cấp hộ chiếu
mới, còn tôi là để liên hệ trực tiếp với terre des hommes ở châu Âu để thảo luận hình thức và phạm vi giúp đỡ tiếp
theo. Điều này cũng phản ánh những hy vọng mờ nhạt cho việc trở lại.

Maria đặc biệt tệ hại trong hoàn cảnh này. Hy vọng rằng cô sẽ có thể rời đi với người chồng Việt Nam của mình
đang phai mờ dần. Mặt khác, cô cũng mất việc khi terre des hommes đóng cửa. Và một sự chia ly sẽ không phải là
lối thoát.

Xin phép cho buổi sinh nhật
18/7/1975

Lần đầu tiên kể từ Cách mạng, đường Công Lý phía trước dinh lại bị phong tỏa bằng các chướng ngại vật và bị bộ
đội chiếm đóng. Đường Hồng Thập Tự, đoạn đi qua cạnh dinh, cũng đã được tuyên bố là đường một chiều. Xa
hơn, người ta có thể thấy xe trinh sát bọc thép và bộ đội với vũ khí tấn công. Có tin đồn rằng gần như toàn bộ lãnh
đạo hàng đầu của Bắc Việt đã đến Sài Gòn. Trong đó có Phạm Văn Đồng, Lê Duẩn và Giáp. Người ta nói rằng họ
đến vì ngày 20 tháng 7, ngày kỷ niệm Việt Nam bị chia cắt, để chuẩn bị cho việc thống nhất. Hơn nữa, người ta còn
lo sợ có một cuộc tổng nổi dậy. Tuy nhiên, với những tin đồn, nó vẫn như mọi khi: bạn chỉ biết một thời gian sau
đó liệu có bất kỳ sự thật nào trong đó hay không, bởi vì chính quyền mới không sẵn sàng cung cấp thông tin.
Tuy nhiên, điều lo ngại phổ biến là bất kỳ việc gì cũng có thể xảy ra. Chúng tôi đến thăm một bác sĩ phụ trách tại
Hội Chữ thập đỏ, và ông có lẽ là người đầu tiên nói rõ rằng hòa bình vẫn chưa được thiết lập và chiến tranh vẫn
phải tiếp tục. Siriporn có sinh nhật vào ngày mai, đã làm theo lời khuyên của người quen là xin phép sẽ có nhiều
khách hơn cho bữa tối sinh nhật của cô vào ngày mai. Xe phát thanh đã thông báo một ngày trước đó rằng phải
xin phép cho các sự kiện công cộng. Đám cưới cũng nên tránh tổ chức vào ngày đó, nếu có thể. Siriporn hỏi bộ đội
ở góc phố thì họ ghi nhận chính xác mọi thứ, nhưng không phản đối bữa tối sinh nhật.
Trong khi đó, những lo ngại về tương lai của Trung tâm vẫn tiếp tục, nhất là khi nhân viên hiểu rằng chúng tôi
không còn sẵn sàng hỗ trợ một Trung tâm thiếu sự ban phước của chính quyền. Trong cuộc họp của Ban chấp
hành, đã có những lời lẽ khá là nghiêm trọng được phát biểu về tình hình. Người đứng đầu nhà nôi báo cáo rằng
đã có một số đe dọa nhắm vào cô. Người ta cũng nói rằng các mặt hàng bây giờ nên được phân phát cho nhân
viên. Các thành viên của ban chấp hành sợ phải đưa ra những quyết định triệt để. Vì vậy mà Trung tâm gần như
không có người lãnh đạo. Vị bác sĩ bên Hội Chữ thập đỏ mà tôi đã trình bày tình hình, thấy đề xuất của tôi là hợp
lý, về việc gửi đến một giám đốc điều hành của chính phủ hoặc của một tổ chức cách mạng. Ông thấy thực sự phải
dùng đến cách này bởi vì ông cũng cho rằng trong một xã hội xã hội chủ nghĩa không nên có mâu thuẫn giữa công
và tư.
Nhưng sau đó họ quyết định một giải pháp thay thế mà tôi không biết liệu nó có đến quá muộn cho chúng tôi hay
không. Đó là hình thành Công đoàn, một kiểu cơ quan tự quản của công nhân, thường được tổ chức ở các công ty.
Nếu một tập thể như vậy được chính phủ chấp thuận và có thể bổ nhiệm một người có năng lực, vấn đề sẽ được
giải quyết. Nhưng cách này phải thực hiện nhanh chóng.

Sài Gòn:
Hình ảnh các hoạt động của terre des hommes

Ảnh 10. Cuộc họp tại Trung tâm Y tế Xã hội, đường Minh Mạng, Sài Gòn. Bên trái là Walter Skobanek, phía sau là một bác sĩ người
Việt, tiếp theo là một cặp bác sĩ người Pháp, bên phải là Tường, điều phối viên ở Đà Nẵng, và Maria Đưng (Foto:Georg Fischer 1974)

Ảnh 11. Nữ bác sĩ Trinh thăm khám cho trẻ tại Trung tâm Y tế Xã hội (Foto: Georg Fischer 1974)

Ảnh 12. Cô Maria Đưng tại Trung tâm Y tế Xã hội (Foto: Georg Fischer 1974)
Ảnh 13. Ở cô nhi viện (Foto: terre des hommes 1974)

Ảnh 14. Trong Nhà nôi của Trung tâm Y tế Xã hội (Foto: Georg Fischer 1974)
Ảnh 15. Cô Kim Thanh, y tá trưởng. Cô qua đời không lâu sau ngày Giải phóng (Foto: Georg Fischer 1974)

Ảnh 16. Trẻ được nuôi dưỡng tốt trước khi cho về (Foto: Georg Fischer 1974)
Ảnh 17. Trẻ suy dinh dưỡng từ các cô nhi viện được chăm sóc tại Trung tâm Y tế Xã hội (Foto: Georg Fischer 1974)

Ảnh 18. Cùng nhau ngồi bô trước giờ ngủ trưa
Ảnh 19. Trong Trung tâm Phục hồi chức năng trẻ bại liệt ở Đà Lạt (Foto: Georg Fischer 1974)

Ảnh 20. Chăm sóc trẻ em bị thương (Foto: terre des hommes 1974)

Một trong những nơi gặp gỡ cuối cùng của giới tư sản Sài Gòn
20/7/1975

Thế là hôm nay là ngày kỷ niệm ly khai của miền Nam Việt Nam tại Hội nghị Đông Dương Geneva. Bà đầu bếp của
chúng tôi, ngày hôm trước đã nói là bà ấy phải mang biểu ngữ trong một cuộc diễu hành và không biết sẽ đi đâu
và vì mục đích gì, sau đó không cần phải đi đến cuộc biểu tình chính trị này nữa. Cuộc diễu hành đã bị hủy vào
phút cuối, vì lý do an ninh, như người ở trọ của chúng tôi giải thích. Người ta nói rằng thành phố đầy xe tăng và
nhiều con đường đã bị phong tỏa. Tuy nhiên, vào khoảng giữa trưa, sự tò mò chiếm ưu thế hơn nhu cầu về an
ninh. Chúng tôi ngồi vào xe, nhưng không thấy gì khác thường, không có xe tăng cũng như các biện pháp phòng
ngừa an toàn đặc biệt. Thành phố khá vắng lặng hơn bình thường. Có lẽ là giờ ngủ trưa trong thành phố. Thế nên
chúng tôi ghé tiệm kem Pháp quen thuộc, vẫn mở cửa và thỉnh thoảng có khách bộ đội và cán bộ – một trong
những nơi gặp gỡ cuối cùng của giới tư sản Sài Gòn. Buổi chiều, tôi chuẩn bị thư cho chính quyền cách mạng về
thông báo bàn giao Trung tâm. Hai ngày tới có lẽ sẽ không làm thay đổi quyết định của tôi nhiều.

Ra đi với dấu hỏi
22/7/1975
Các diễn biến đang dồn dập liên quan đến hình thức tổ chức trong tương lai của Trung tâm. Sáng thứ hai hôm
qua, tôi đã đến thăm trợ lý của một tay thế lực trong ngành y tế, hiện là Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ, nhưng không có
mong chờ tức thì nào rằng ông ta sẽ lưu ý giải quyết các vấn đề ở Trung tâm. Sau đó, tôi soạn bản tuyên bố với
Ban chấp hành là terre des hommes sẽ bàn giao quyền kiểm soát Trung tâm cho chính quyền cách mạng vào ngày
15 tháng 8. Một cuộc họp đã được xếp lịch lúc ba giờ. Chúng tôi rất ngạc nhiên khi một đoàn công tác của Sở Xã
hội tỉnh Gia Định xuất hiện đúng lúc này, dường như đã được thông báo về những vấn đề của chúng tôi. Họ cũng
không bỏ lỡ thời gian để lắng nghe cuộc thảo luận. Cho đến nay chúng tôi không có gì liên quan đến sở này, bởi vì
các cơ quan khác đã chăm sóc chúng tôi. Bây giờ đoàn xử sự như thể chúng tôi đã có thể tránh được nhiều rắc rối
nếu chúng tôi liên lạc với họ sớm hơn. Tuy nhiên, Ban điều hành đã không đưa ra quyết định quan trọng và hoãn
lại đến thứ sáu. Ngày thứ ba hôm nay, tôi nhận được giấy mời từ cùng một Sở xã hội đề nghị đến cơ quan chính
quyền tỉnh vào buổi chiều cùng với toàn bộ ban chấp hành để thảo luận. Sở xã hội đầy thế lực muốn tôi chấp
thuận để Trung tâm tiếp tục chịu sự chỉ đạo của họ. Họ làm suy yếu vai trò của bác sĩ Thủ, người mà tôi muốn chờ
câu trả lời. Tôi không muốn terre des hommes đưa ra quyết định về việc Trung tâm nên tiếp tục làm việc với cơ
quan nào. Sở xã hội cũng sử dụng một hình thức áp lực không mấy dễ chịu: Tôi không nên hy vọng có thể rời khỏi
đất nước này trước khi thiết lập được quan hệ ngoại giao với các nước có terre des hommes. Họ không biết tôi đã
có thị thực xuất cảnh. Tuy nhiên, toàn bộ sự việc đã được nói ra với một nụ cười nhẹ và sau đó được rút lại. Tuy
nhiên, điều đó không thúc đẩy tôi phải chìa tay ra với cái Sở xã hội này.
Như thường lệ, những người của Sở xã hội không tự giới thiệu bằng tên cá nhân của họ. Có một diễn giả rất thành
thạo việc tuyên truyền chính trị và một phụ nữ lớn tuổi, có vẻ là người có tiếng nói quan trọng trong công tác xã
hội. Hóa ra là một bác sĩ và bà vợ. Họ tự cho là cán bộ và không mặc đồng phục. Cuộc nói chuyện diễn ra trong
một căn phòng lớn ở tầng một của Sở xã hội. Một vài cô gái thuộc hệ thống cũ đang ngồi trong góc làm những
bông hoa bằng giấy.
Thế là tôi đi về với viễn cảnh không thể rời khỏi đất nước này nhanh như vậy. Tất cả điều này cũng khiến tôi có
phần thích thú. Tôi sẵn sàng ở lại đất nước này nếu tôi có điều gì đó hợp lý để làm. Tôi chỉ không thể tưởng tượng
được đó có thể là gì. Bầu không khí trước sau vẫn không dễ chịu hơn.
Ví dụ: Cách đây vài ngày, bà bếp của chúng tôi đã đồng ý rằng con gái của bà sẽ trông nom con nuôi của Ngọc là
người ở trọ của chúng tôi, vì Ngọc không có thời gian. Cô ấy có lẽ chỉ nhận nó vì lý do cơ hội chính trị. Việc thỏa
thuận trông trẻ không rõ ràng. Nhưng bây giờ người trông trẻ, là con gái của bà bếp, làm việc còn nhiều hơn mẹ
cô ấy và thậm chí không biết mình sẽ nhận được mức lương nào. Nhưng bà bếp của chúng tôi sợ cô con gái rút lui.
Nghe nói, Ngọc trong thời gian qua đã vươn lên vị trí một cán bộ có chức vụ ở xã và thậm chí còn được cho là ngồi
vào ban chấp hành quận. Bà bếp lo sợ nếu con gái rút lui cũng sẽ gặp khó khăn vì làm giúp việc nhà cho gia đình
người nước ngoài. Chúng tôi đã để cho bà ấy được tự do đi hay ở, nhưng tình hình khó khăn bên ngoài quá lớn.
Tất nhiên, Ngọc khai thác tình huống này và bóc lột cô gái như một người giúp việc. Bấy nhiêu giáo dục chính trị
không thể xóa bỏ tinh thần tư sản ở con người Ngọc. Thảo nào, trước cách mạng, cô đã giới thiệu tôi với một
người bạn của cô, người này đã đề nghị cho chúng tôi sử dụng thuyền của ông ấy để trốn khỏi đất nước. Cô ta gần
như quỳ xuống cầu xin để giúp cô trốn đi. Bản thân cô ta cũng đã từng đến chỗ Tùy viên quốc phòng Hoa Kỳ. Mặt
khác, tôi đã cố gắng nói rõ với cô ấy rằng cô nên ở lại đất nước và không cần phải sợ những người cộng sản vì
những câu chuyện khủng khiếp nhất mà một người tị nạn Bắc Việt đã kể lại. Anh rể của cô từng làm việc cho CIA.
Không ai nhận ra sự thay đổi lớn mà cô ấy đã thực hiện trong thời gian này, mặc dù chính cô ấy trong lúc đó đã
thuyết phục 60 phần trăm nhân viên của terre des hommes gia nhập Hội Phụ nữ giải phóng. Nay cô đã cởi bỏ áo
dài và ăn mặc giản dị kiểu áo bà ba. Đó là quy định cho các cuộc họp. Hôm nay bà bếp của chúng tôi đã nói trước
rằng chuyến bay cao của Ngọc sẽ sớm kết thúc. “Cô ấy sẽ rơi sâu và khóc rất nhiều.” Nhiều người hiện nay tin như
vậy.
Trở về từ một chuyến du ngoạn buổi tối vào thành phố, chúng tôi phải trải qua một vụ kiểm soát bất thường.
Kiểm soát súng, khoảng 300 mét cách nhà chúng tôi. Một sự pha trộn giữa giận dữ, thích thú và giễu cợt tràn
ngập trong tôi khi chúng tôi đứng cạnh chiếc xe trên một con phố nhỏ với ba anh chàng bộ đội đang nhìn vào xe.
Xem chừng tình hình an ninh đang trở nên tồi tệ. Có tin đồn rằng một phần Đà Lạt đã bị chiếm đóng trong vài
ngày. Và người ta nói rằng xung đột giữa MTGP và Bắc Việt Nam đang ngày càng gay gắt. Vậy là bây giờ bạn phải
đối phó với ba nhóm và cuộc chiến vẫn chưa kết thúc. Có lẽ mọi việc sẽ được giải quyết nếu như đã tuyên bố, một
chính phủ miền Nam Việt Nam sớm được thành lập và một Hội đồng Nhân dân Cách mạng được hình thành cho
Sài Gòn-Gia Định. Không ai quanh tôi hỏi quá nhiều về việc đó nữa, bởi vì mọi người đã quen với cách của UBQQ.
Hôm nay Siriporn đã tìm hiểu về việc xuất khẩu tư trang của chúng tôi. Công đoàn cách mạng của công ty vận tải
Pháp sẽ đến xem xét, đóng gói và niêm phong những thứ cần chuyển đi. Không ai biết liệu đồ đạc có thể gửi đi
được hay không. Công ty cũng không dám đảm bảo. Rất có thể một lần kiểm tra khác sẽ diễn ra tại hải quan,

nhưng chưa chắc. Mọi thứ trong va li đi máy bay đều được kiểm tra tại sân bay. Chỉ có sách, băng cassette, băng
từ và phim phải nộp trước cho Bộ Văn hóa và Tuyên truyền. Những thứ được chấp nhận thì sau này có thể tìm
thấy tại sân bay. Tuy nhiên, những món bị tịch thu coi như mất. Thế nên triển vọng bạn có thể mang được nhiều
hơn hai vali là khá mờ mịt. Tôi có thể hình dung ra cảnh các chiến sĩ kiểm tra giấy khai sinh của tôi để đảm bảo
rằng những thứ đó không phải là vật tư dành cho công tác gián điệp bí mật. Chúng tôi có thể sẽ phải hoãn ngày
đóng gói vào thứ hai tới, vì trong thời gian này chúng tôi không biết liệu có phải ở lại đây nữa hay không.

Trung tâm Y tế Xã hội dưới sự quản lý của Nhà nước
24/7/1975
Từ 3 giờ chiều hôm qua, Trung tâm đã nằm dưới sự kiểm soát của nhà nước. Chúng tôi đã nghi như vậy khi một
lá thư ngắn gọn và khá khô khan từ Sở xã hội của chính quyền tỉnh Gia Định đến tay chúng tôi vào buổi trưa, theo
đó chúng tôi sẽ vui lòng phải đến Trung tâm vào buổi chiều với toàn bộ ban chấp hành để nhận quyết định của Bộ
Y tế và Xã hội. Vào phút cuối, chúng tôi còn cố gắng ngăn chặn số phận bị tiếp quản bởi chính cái cơ quan mà
chúng tôi không tin tưởng nhiều lắm sau cuộc nói chuyện ngày hôm trước. Ban điều hành cũng muốn được đưa
vào chính sách chung của chính phủ. Tôi thử quay sang phía Chữ thập đỏ của MTGP, là tổ chức luôn quan tâm đến
chúng tôi. Một chị khác trong ban điều hành thì thông báo cho Bộ Xã hội. Tuy nhiên, phía Chữ thập đỏ không có ý
muốn can thiệp vào sự việc hoặc hành xử vội vàng. Các cán bộ quan trọng nhất bên Bộ Y tế thì không biết về
quyết định liên quan đến Trung tâm. Bên Bộ Xã hội xem ra cũng vậy. Khi tôi đến Trung tâm đúng lúc ba giờ, tất cả
các điểm chiến lược đã bị các chiến sĩ MTGP có súng trường trấn giữ. Chị Mai, cán bộ cao cấp nhất của Bộ Xã hội,
đã ngồi cùng ban chấp hành. Mặc dù đã kiểm tra với cấp trên nhưng chị không biết gì và muốn dừng diễn biến sự
việc nếu cần thiết. Sau đó là đoàn của Sở xã hội thuộc Cơ quan hành chính tỉnh Gia Định. Lúc đầu, họ không nói lời
nào trước tình huống đó, nhưng tỏ ra không mấy ngạc nhiên. Trước tiên, các đồng chí nói chuyện với nhau để giải
quyết vấn đề trong nội bộ. Rốt cuộc thì mọi chuyện có vẻ ổn. Cuộc họp bắt đầu.
Đại biểu Sở xã hội Gia Định đứng lên đọc thông cáo cho biết là Sở xã hội đã được UBQQ (Bộ Y tế) giao nhiệm vụ
quản lý nhà nước đối với Trung tâm. Bây giờ thì chúng tôi không nói nên lời. Bởi vì dưới hình thức đó thì mọi thứ
đều hoàn toàn đúng đắn. Người bác sĩ quản lý đã thực sự ký chấp thuận mà không ai hay biết. Chị Mai có vẻ rất
thất vọng vì chị ấy đã điều tra về chúng tôi với kết quả rất tích cực và có lẽ đã đưa ra những đề xuất nhất định.
Phía nhân viên thì choáng váng vì không ai tin rằng họ sẽ phản ứng nhanh như vậy. Tôi được hỏi liệu tôi có đồng
ý với thông cáo này không. Tôi nói có. Ban chấp hành cũng không dám phản đối. Sau đó đoàn của Sở Xã hội Gia
Định bắt tay ngay vào công việc.
Hôm qua và hôm nay danh sách kiểm kê hàng đã lập xong. Những điều kỳ lạ xảy ra đã không thể nào qua mắt các
đồng chí. Trong buổi làm việc, Ngọc đứng dậy sai người chú vào khu nhà phụ nơi cô ta và chúng tôi ở để mang
một số đồ đạc cất vào nơi an toàn. Người ta thấy các nhân viên khác thì di chuyển đồ đạc đến chỗ khác hoặc đến
đúng chỗ. Tôi không còn quan tâm đến việc đó nữa. Ngọc chắc chắn là người thất vọng nhất, vì kế hoạch giành
quyền lực ở Trung tâm thông qua Hội Phụ nữ của MTGP đã bị phá sản. Có lẽ cô đã bị mất mặt với chủ nghĩa cơ hội
của mình. Số lượng thuốc cũng không khớp với những gì đã đếm ngày hôm nay.
Cơ cấu quyền lực ở Trung tâm lại tự động thay đổi lần nữa. Tôi thấy thực tế kỳ lạ là vai trò của tôi lại được tăng
cường trái với ý muốn của tôi, xem ra là vì các đồng chí sợ rằng nếu tôi ra đi hoặc tôi bị loại bỏ, sự đảm bảo về tài
chính sẽ không còn nữa.
Việc kiểm kê tiếp tục trong ngày hôm nay. Ngay cả trước khi các đồng chí bên Gia Định đến, nhân viên đã tự ý gọi
họp để Ban điều hành trả lời về câu hỏi thúc bách nhất của họ, đó là liệu lương tạm ứng có phải là quà tặng hay
không. Công việc nhà nước rất khó khăn nên các yêu cầu nên đề đạt với terre des hommes. Không ai trong ban
điều hành dám phát biểu quá tích cực vì terre des hommes không còn trách nhiệm với việc đó. Cùng lúc đó các
đồng chí bước vào; cuộc họp kết thúc bằng một phát biểu ngắn, theo đó tất cả các câu hỏi sẽ được giải quyết sau.
Công việc lại tiếp tục.
Vào buổi chiều, ban điều hành họp với Sở Xã hội Gia Định, cơ quan này trong tương lai sẽ chịu trách nhiệm quản
lý công việc của Trung tâm. Xu hướng trở nên rõ ràng hơn ở đây. Sở Xã hội Gia Định tiếp quản có nghĩa là phạm vi
giới hạn vào vùng Gia Định và nội dung điều chỉnh theo công việc của chính quyền cách mạng. Việc tái cơ cấu
đáng kể bên trong Trung tâm rõ ràng là không được tiến hành, bởi vì sự quản lý của Sở Xã hội chỉ là tạm thời,
không có những dự án mới được khởi động. Xem ra sẽ sớm có một chính phủ dân sự ở miền Nam Việt Nam, nghe
nói trong hai tuần nữa, sẽ điều chỉnh vai trò của một tổ chức như terre des hommes, bao gồm cả việc hội nhập
công tác tổ chức của nó vào lĩnh vực dịch vụ công. Nhìn chung, Trung tâm vẫn tiếp tục công việc của mình. Ban
điều hành vẫn duy trì và được củng cố về thẩm quyền. Tôi chắc chắn sẽ phải ở lại trong nước cho đến khi cơ quan
quyền lực nhà nước trung ương ở miền Nam Việt Nam được thành lập và các thỏa thuận được ký kết dứt khoát.
Các chương trình khác nhau đã được thảo luận chi tiết và sửa đổi một chút. Mức lương sẽ giữ nguyên cho đến ít
nhất là cuối tháng bảy.
Dẫn đầu cuộc thảo luận là một phụ nữ lớn tuổi xem chừng hiểu các vấn đề rất nhanh và biết nhiều về bản chất
con người. Bà là người gây ấn tượng nhiều nhất trong toàn bộ đoàn của Sở Xã hội Gia Định và rất nhanh chóng
giành được sự tôn trọng của các thành viên ban điều hành. Vị bác sĩ mà chúng tôi gặp lần đầu tiên hóa ra không
đáng kể, một "cán bộ 30 tháng 4" như chính ông nói, nghĩa là ông được nhận vào Sở Xã hội sau ngày giải phóng vì
trước đó ông không ở trong quân đội và không làm công chức. Tuy nhiên, nhìn thái độ thì ông đến từ hệ thống cũ.
Ông cảm thấy không thoải mái và suy sụp, như có thể thấy từ một cuộc trò chuyện riêng tư với tôi. Hai người phụ

nữ khác, là cán bộ ngay cả trước cách mạng, trông không thân thiện và căng thẳng, như thường xảy ra với những
người phụ nữ phải chịu đựng rất nhiều trong kháng chiến và nay thì rất nghi ngờ đối với mọi thứ mới.
Ngọc sau đó đã mang TV và tủ lạnh của mình ra thị trường chợ đen. Xem ra cô ấy sợ, một cách chắc chắn vô lý,
rằng cô ấy sẽ bị buộc tội vì lối sống tư sản của mình. Chủ nghĩa cơ hội, nỗi sợ hãi về một tương lai nguy hiểm,
đang cho ra những bông hoa rất kỳ lạ.

“Tôi là cách mạng”
31/7/1975

Những khiếm khuyết chuyên môn trong tổ chức xã hội, có thể nhận thấy ở khắp mọi nơi, cũng trở nên rõ ràng sau
vụ tiếp quản Trung tâm Y tế Xã hội. Sau công tác kiểm kê, người ta không biết làm gì hơn là ngưng hầu hết mọi
thứ để tổ chức lại kho dược phẩm. Cũng đã có một vài vụ tranh cãi gay gắt. Lúc tịch thu các tài khoản ngân hàng,
mà ít nhiều thì dù gì cũng không đúng với ý nguyện của tôi, họ còn có ý nghĩ là phải nghi ngờ các bản kê viết tay
của tôi. Tôi nổi giận. May mắn là kẻ tiếp nhận chỉ là một nữ “cán bộ 30 tháng Tư”. Một vụ đụng chạm khác xảy ra
khi Kim Thanh phát hiện ra đồ đạc cá nhân của cô cũng nằm trên danh sách kiểm kê, trong đó có một máy truyền
hình và một tủ lạnh (vâng, cô sống trong Trung tâm). Vừa khóc, cô vừa cố gắng giải thích số phận của mình cho
đồng chí Nhiệm. Thế nhưng điều này lại gây ra một cuộc thảo luận kéo dài về từ ngữ trong biên bản bàn giao, vì
vậy mà đồng chí đó đã nổi giận vì người ta thiếu tinh thần cách mạng đến vậy. Số thuốc của nhóm Đà Lạt cũng
nằm trong danh sách đó. Thế là Sơn thành nạn nhân của một vụ đụng chạm khác vì anh muốn sử dụng số thuốc
đó theo thẩm quyền của mình như trước đây. Vị đồng chí cũng nổi giận vì người ta thiếu tin tưởng vào cách mạng
đến vậy. Ông ta đe dọa cho Sơn đi học tập chính trị trong thời gian tới đây. Vậy là Sơn đành ngậm miệng. Thái độ
“Tôi là cách mạng” làm cho mọi người khá là bực mình và cảm nhận là rất phi dân chủ.
Trong những ngày tiếp theo, nhân viên đã chặn lại không cho ghi nhận thêm dược phẩm, và các đồng chí thấy
rằng không nên thúc giục nhân viên làm việc. Một tuần nay đã trôi qua mà phần lớn các phòng ban chỉ lau chùi
dọn dẹp hoặc không làm gì cả.
Các đồng chí cũng rất hiếm khi đến với những ý tưởng rõ ràng về công việc trong tương lai hay với những góp ý
thảo luận. Hoặc là mọi thứ đã được quyết định mà không có sự tham gia của chúng tôi, hoặc là chẳng có gì được
quyết định cả. Ngày mai, công tác cô nhi viện phải được tái khởi động bằng một chuyến đi thăm ở Phú Mỹ. Đây là
cô nhi viện giàu nhất, mà các đồng chí muốn biến nó thành một cơ sở kiểu mẫu. Cả trẻ em bị bại liệt và người già
cũng được tiếp nhận ở đây, từ đó mà các vấn đề xã hội được trình bày chỉ qua một cái nhìn. Vì có 25 người sẽ
tham dự chuyến đi thăm nên phải gọi cả một chiếc xe tải. Tôi háo hức chờ đợi màn trình diễn này.
Lúc này Tấn tỏ ra đặc biệt tích cực, tôi không thể vứt bỏ được sự nghi ngờ rằng anh ta đã đưa tin cho các đồng chí
về vụ tiếp quản sắp tới để họ hành động tức thì. Bây giờ thì anh ấy cũng muốn kết hôn gấp rút. Vì vậy mà mới đây
anh đã về báo tin vui cho gia đình ở Bảo Lộc. Thật ra thì anh đã chọn một cô gái cũng có thể làm được nông
nghiệp. Nhưng sau khi trở về thì anh đã tạm thời hoãn lại kế hoạch dựng lều ở Bảo Lộc. Anh sợ những vụ mưu sát
của số người công giáo phản động mà trong vùng đó rất đông. Và chắc chắn là Tấn sẽ không giữ mồm giữ miệng
về quan điểm tích cực của mình đối với cách mạng. Theo anh kể thì đường đi rất nguy hiểm, đặc biệt là ở vùng Di
Linh, nơi mà bọn cướp dường như rất lộng hành, bao gồm đám lính từ đội quân đã tan rã của Thiệu và các thành
phần dân tộc thiểu số người Thượng. Thế đấy, lý do tại sao người của Trung tâm Đà lạt vẫn chưa có cơ hội để trở
về.
Người ta nói rằng lâu nay đã có giới nghiêm, ở Sài Gòn là 23 giờ và ở Gia Định là 22 giờ. Mới đây, chúng tôi tổ
chức một buổi tiệc nhỏ từ giã Jean-Pierre sắp rời khỏi nước. Chúng tôi không chú ý lắm đến giờ giới nghiêm. Thế
nên xe của Ariel và Jean-Pierre rời nhà chúng tôi lúc 23 giờ 30 trên con đường vắng lặng. 15 phút sau đó họ đã
quay lại. Họ đã qua được ba chốt chặn, ở chốt thứ tư thì người ta không cho phép đi tiếp nữa. Lúc đầu, người ta
thậm chí còn không cho phép họ quay đầu xe. Họ phải ngủ lại ở đó. Phải nói mãi mới thuyết phục được các dân
quân để họ nhận ra rằng sẽ mất không lâu để trở về nhà chúng tôi.

Công tác y tế và xã hội bị bỏ phế
1/8/1975
Sau khi Sở xã hội Gia Định tiếp quản Trung tâm Y tế Xã hội, công tác xã hội và y tế đã ít nhiều bị ngưng trệ trong ít
nhất một tuần. "Chương trình gia đình nghèo" và "Phòng khám" đã bị đình chỉ tạm thời ‒ như cách người ta nói.
Thay vì làm việc, các nhân viên phải viết báo cáo về công việc họ đã làm cho đến nay. Chương trình cô nhi viện
chịu số phận tương tự. Trong khi chờ đợi “phương hướng cụ thể hơn” của công tác cô nhi viện trong phạm vi
vùng Gia Định, hoạt động phải tạm ngưng. Các ni cô cầu cứu chúng tôi giúp đỡ đều phải ra về tay trắng. Điều này
đặc biệt bi thảm đối với tất cả những ai đến từ các tỉnh khác và khó có thể hy vọng tiếp tục nhận được sự hỗ trợ
từ Trung tâm Y tế xã hội. Bởi vì ưu tiên cho nhu cầu trong vùng Gia Định. Mặt khác, ở tỉnh ít có những mặt hàng
mà bình thường lại sẵn có ở các thành phố lớn: như sữa, thuốc, tiền, v.v. Các nhân viên của chương trình cô nhi
viện ít nhiều đã vắng mặt vì không có việc làm thực sự cho họ.
Chỉ có "Chương trình Trợ giúp Y tế và Xã hội cho Trẻ Khuyết tật" vẫn tiếp tục hoạt động, chủ yếu là về công tác
quản lý. Mặt khác, Nhà nôi vẫn hoạt động như bình thường, mặc dù số lượng trẻ em đã giảm trong thời gian này
vì không có trẻ mới nào được tiếp nhận, còn trẻ thuộc các gia đình nghèo được trả lại theo yêu cầu của gia đình,
nếu sức khỏe của các bé cho phép. Các bộ phận trung tâm thì bận rộn ít nhiều. Văn phòng phải lo kiểm kê, sổ sách
và báo cáo. Nhà bếp vẫn phải lo ăn cho cùng một số lượng nhân viên như mọi khi. Nhân viên phòng dược phải sắp
xếp hàng kiểm kê của mình theo trật tự.
Khâu kiểm kê y tế chiếm phần lớn sự quan tâm của các đồng chí trong những ngày đầu. Thuốc men, vốn được cất
tạm ở ba nơi khác nhau trong Trung tâm, thì đem tập trung vào một nơi. Điều này dẫn đến rất nhiều vận chuyển.
Ví dụ, phải ba xe tải nhỏ để giải phóng số thuốc ở nhà tôi. Mọi thứ đem dồn vào "Nhà nôi" cũ trước đây của
chương trình gia đình nghèo. Tuy nhiên, có lẽ do thiếu kiến thức chuyên môn nên các đồng chí không thể sắp xếp
mọi thứ ổn thỏa ngay lập tức. Thế là họ không còn tìm ra được thuốc Valium mà Trung tâm Đà Lạt cần, nhưng đã
bị kiểm kê như mọi thứ khác trong Trung tâm Y tế xã hội.
Những vấn đề quan trọng, như liệu Ban điều hành có nên tiếp tục hoạt động, đều chưa được bàn tới. Mặc dù có
hứa hẹn và tiền có sẵn, nhân viên vẫn chưa nhận được lương. Vấn đề về kế hoạch tài chính cũng chưa được giải
quyết. Thế nên tôi vẫn giữ chìa khóa két sắt và đảm nhận việc chi tiêu, mặc dù chi tiêu lúc này ở mức thấp nhất.
Tôi có cảm tưởng là việc bàn giao Trung tâm Y tế xã hội một cách nhanh chóng cho Sở Xã hội Gia Định chưa phải
là kết thúc. Bác sĩ Thủ, là người mà tôi đã gửi bản đề nghị bàn giao và bản thân không thể quyết định bởi vì một
cơ quan khác đã quyết định mà ông không hay biết, mới đây đã tiếp ông Nhiệm đến gặp ông. Sau đó, tôi có cảm
tưởng là các đồng chí ngày càng nhấn mạnh tính chất tạm thời của vai trò của họ tại Trung tâm.
Hôm qua đã có một cuộc họp khác của Ban điều hành với các đồng chí, qua đó tôi nhấn mạnh – cũng theo yêu cầu
của terre des hommes gửi đến bằng điện tín – tầm quan trọng của việc ấn định rõ công việc tương lai của Trung
tâm. Yêu cầu nhận được một câu trả lời trung thực. Lúc này điều đó là không thể, ngay cả với các đồng chí. “Trong
thời gian ngắn sắp tới”, một chính phủ dân sự sẽ được thiết lập và sẽ quyết định mọi vấn đề. Kể cả việc làm rõ về
nhiệm vụ trong tương lai của Trung tâm Y tế xã hội và việc terre des hommes cũng như Trung tâm sẽ được đặt
dưới cơ quan chức năng nào thuộc chính phủ.
Phương hướng tương lai đã có thể thấy lờ mờ. Hôm qua, hai bác sĩ từ trung tâm phục hồi chức năng đến thăm
chúng tôi để tìm hiểu về tình hình y tế của số trẻ bại liệt. Xem ra họ cũng tìm hiểu một cách gián tiếp về tình hình
chung của Trung tâm, có lẽ là một hình thức kiểm tra cho bác sĩ Thủ. Người bác sĩ bộ đội ghi chép nguyên văn
lệnh tiếp quản của bác sĩ Vĩnh Hưng, trưởng ban y tế xã hội của UBQQ. Thế nhưng họ vẫn cố tạo cái cảm tưởng
rằng họ không hề quan tâm đến các vấn đề hành chính và pháp lý mà chỉ chú ý đến số phận y tế của số trẻ. Tuy
nhiên, rõ ràng là số trẻ của Trung tâm Đà Lạt sau này sẽ giao cho ngành phục hồi chức năng, với ý định sẽ hợp tác
chặt chẽ với Chữ thập đỏ Việt Nam. Bác sĩ Thủ là chủ tịch Hội Chữ thập đỏ. Nhưng ông cũng chịu trách nhiệm về
mọi vấn đề y tế ở miền Nam Việt Nam. Do đó mà rất có thể ông sẽ vẫn là đối tác của chúng ta. Nhưng khi tôi hỏi ai
phụ trách chúng tôi, câu trả lời là: Bác sĩ Vĩnh Hưng. Sự phân định quyền hành và những mâu thuẫn nội tại vẫn
còn để ngỏ. Người bác sĩ bộ đội chia sẻ thông tin một cách rất thân tình rằng ông không biết trả lời những câu hỏi
đó sao cho chính xác.
Nhưng ít nhất thì hôm nay công việc của chúng tôi cũng có chuyển động dưới hình thức một chuyến thăm tập thể
của hầu hết số nhân viên ngành xã hội và y tế đến cô nhi viện Phú Mỹ. Chuyến thăm không được chuẩn bị tốt,
nhưng với một chút tự phát, công việc được tổ chức tại chỗ. Các nhóm khác nhau đã đảm nhận những khía cạnh
khác nhau của cô nhi viện và nhà dưỡng lão. Một nhóm xem xét tình trạng y tế, nhóm khác xem xét việc học hành,
nhóm khác việc trả những đứa trẻ về gia đình nếu còn gia đình, nhóm thì tập trung vào các tiện nghi chuyên biệt
cho trẻ bại liệt, nhóm khác về lý do thu nhận người già và nhóm về tình trạng vật chất của cô nhi viện.

Các nữ tu Công giáo dòng Thánh Phaolô đã không khỏi ngạc nhiên khi thấy terre des hommes sát cánh với các cán
bộ của Sở Xã hội Gia Định. Chúng tôi thậm chí còn được kêu gọi cư xử như cán bộ theo tinh thần cách mạng. Vào
buổi chiều, một số nhân viên chưa thể hoàn thành khảo sát của họ trong buổi sáng đã trở lại Phú Mỹ. Tôi rất
mong chờ kết quả của cuộc khảo sát.
Bản thân tôi đã cố gắng để có một cái nhìn tổng thể và, nếu tôi phải lên kế hoạch cho tương lai, tôi sẽ hướng đến
một giải pháp triệt để. Giống như với Trung tâm Đà Lạt, tôi sẽ sáp nhập trung tâm bại liệt vào ngành phục hồi
chức năng, hiện có trình độ khá tốt. Sự tập trung này sẽ có ưu điểm là hòa hợp việc trao đổi thông tin và việc điều
phối trong nội bộ công tác phục hồi chức năng cho người khuyết tật. Ở cô nhi viện, tôi sẽ cho xuất viện tất cả
những đứa trẻ vẫn còn gia đình hoặc người thân sẵn sàng tiếp nhận. Số trẻ còn lại sẽ đưa vào các cô nhi viện kiểu
mẫu. Tôi không chắc liệu Phú Mỹ có thể đảm đương chức năng này hay không vì các điều kiện thiết kế và xây
dựng không đặc biệt thuận lợi cho trẻ em.
Nhà dưỡng lão luôn khiến tôi phải có những chỉ trích đặc biệt. Nên tránh những cơ sở dành cho người già ở các
nước đang phát triển. Đó là sự bắt chước các xã hội công nghiệp hóa, nơi mà các gia đình nhỏ không còn chỗ cho
người già. Trong các xã hội nông nghiệp như Việt Nam, nơi mà sự tôn trọng dành cho tuổi già có vai trò quan
trọng, đại gia đình ít nhiều vẫn còn nguyên vẹn, vì vậy việc chăm sóc người cao tuổi không nên trở thành trách
nhiệm của nhà nước. Tuy nhiên, ở Việt Nam, có hai diễn biến đối chọi nhau: Thứ nhất, sự phá hủy một phần ý
thức gia đình truyền thống do hậu quả của cuộc chiến tranh kéo dài. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải thiết lập
lại tinh thần gia đình và trách nhiệm của gia đình. Thứ hai, sự lan truyền của khuynh hướng Công giáo bảo thủ,
dẫn đến lối đối xử mang tính từ thiện cá nhân hóa, hướng đến đối tượng và được hỗ trợ bởi lòng nhiệt thành
truyền giáo mạnh mẽ. Do đó mà vai trò của các giáo hội, đặc biệt là Giáo hội Công giáo, phải được hạn chế trong
chừng mực nó được phối hợp với chính sách xã hội chung của một xã hội xã hội chủ nghĩa và mọi suy xét không
mang tính chất xã hội nên bị loại bỏ.
Tình cảnh của một nhóm nhỏ trẻ khuyết tật về thể chất và tinh thần đã khơi dậy sự ghê tởm đặc biệt nơi tôi.
Những đứa trẻ bị nằm trói trên giường cùng với những người đàn ông lớn tuổi, cũng bị bệnh, để chúng khỏi “làm
những điều ngu đần”. Một số trẻ em chắc chắn có thể được hòa nhập vào trung tâm phục hồi chức năng hiện có và
qua đó có một tương lai nhân đạo hơn. Theo chỗ tôi biết, ở Việt Nam vẫn chưa có cơ sở phù hợp dành cho trẻ em
khuyết tật tâm thần. Vấn đề cũng chưa hề được giải quyết ở châu Âu. Nhưng vẫn có những cơ hội phát triển đáng
kể cho số trẻ này. Vấn đề là nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải thiết lập những cơ sở phục hồi chức năng
cho trẻ em khuyết tật tâm thần (và có lẽ cả cho người lớn) càng sớm càng tốt để mang lại cho những người này
một tương lai tốt đẹp hơn, nhân đạo hơn.
Còn đối với các đồng chí, dường như công tác xã hội là một lĩnh vực mới đối với họ. Một số người trong số họ
công khai thừa nhận điều này. Họ khéo léo khi đặt câu hỏi với các nữ tu Công giáo, nhưng cho thấy sự thiếu kinh
nghiệm công tác xã hội. Tuy nhiên, đây chỉ là vấn đề tạm thời. Có lẽ các cuộc thảo luận trong nhóm nhân viên tại
Trung tâm Y tế Xã hội có thể giúp họ làm rõ vấn đề. Mặt khác, các đồng chí rất sốt sắng và hy sinh nhiều thời gian
cho những vần đề mới nổi lên. Tính cách của họ giúp bỏ qua việc thiếu kiến thức kỹ thuật và kinh nghiệm tổ chức.

Trẻ sơ tán trở về từ Lào
3/8/75

Số trẻ bại liệt mà chúng tôi tạm thời đưa đi Vientiane, Lào, trước ngày chiến thắng của MTGP, đã trở về vào thứ
sáu tuần trước trên một chiếc máy bay mà thường thì chở những người nước ngoài chạy khỏi Việt Nam. Việc hồi
hương đã được tổ chức bởi chính quyền cách mạng thông qua Cao ủy Tị nạn LHQ tại Geneva, và bản thân chúng
tôi không phải làm gì với tổ chức này. Chúng tôi chỉ được thông báo trước một thời gian ngắn, nhưng thậm chí
không thể đến sân bay, là khu vực quân sự bị giới hạn và bị kiểm soát nghiêm ngặt. Các em không được trả lại cho
chúng tôi mà phải đến trung tâm phục hồi chức năng, nơi mà đáng tiếc là có không khí bệnh viện và không phù
hợp với các nhu cầu về giáo dục và xã hội của các em.

Margrit đã đến gặp các em vào thứ sáu. Tôi đến thăm họ ngày hôm nay. Mặc dù hầu hết các em đều muốn trở lại
Việt Nam và về trung tâm Đà Lạt thân yêu của mình, nhưng sau khi nghe tất cả những gì mà số người rời khỏi Việt
Nam sau cách mạng đã kể, các em có phần e ngại về tương lai trước mắt. Người bác sĩ bộ đội xem ra đã xua tan
nỗi lo đó. Anh ấy biết cách ứng xử với trẻ em. Tuy nhiên, việc cắt tóc không thể tránh khỏi trong ngày đầu tiên.
Thế nhưng, các em nhận thấy là không bị ép buộc việc đó mà chỉ được khuyến khích làm theo thủ tục.

Chỉ có hai nhân viên Việt Nam đi cùng. Ba người châu Âu phải ở lại Vientiane. Họ không được phép vào Việt Nam.
Sửu đã từng đến Trung tâm, và như tôi đã chờ đợi, một số người đã hỏi cô ấy tại sao cô ấy lại trở lại Việt Nam chứ.
Cô ấy rõ ràng cảm thấy rằng mình đang khoác một chiếc áo hoàn toàn nhân đạo. Cô ấy không có gì phải sợ.

Lý thuyết và thực hành của nền hành chính cách mạng
7/8/1975
Kể từ khi Sở Xã hội Gia Định tiếp quản Trung tâm Y tế xã hội, terre des hommes gần như phải ngừng hoàn toàn
công tác viện trợ của mình. Cho đến nay, các đồng chí trong chính quyền tỉnh chỉ phát sữa, thuốc men và tiền đủ
dùng cho hoạt động của Trung tâm và Nhà nôi.
Đại diện các cô nhi viện từ các tỉnh vẫn đến Trung tâm cầu xin sự giúp đỡ, nhưng vô ích. Vì các đồng chí chỉ nhìn
thấy các vấn đề trên địa bàn tỉnh Gia Định và việc giữ nguyên hiện trạng vật chất của Trung tâm. Chúng tôi có báo
cáo từ các cô nhi viện là tình hình không thể trụ được, ví dụ như Quảng Ngãi hoặc Phật Huệ, Bến Lức. Nhưng xem
ra khó mà khiến các giới chức cách mạng đi trệch khỏi con đường một khi họ đã xác định. Các đồng chí nói rằng
các cô nhi viện nên tìm đến các sở y tế hoặc xã hội của tỉnh nhà để xin giúp đỡ. Nếu những cơ quan này không thể
giúp thì phải liên hệ với Bộ Xã hội hoặc Y tế, từ đó sẽ cung cấp các vật tư cần thiết cho tỉnh tương ứng. Xem ra đó
là lý thuyết về nền hành chính cách mạng. Tuy nhiên, tình hình thực tế trông hoàn toàn khác. Các yêu cầu gửi đến
sở y tế hoặc sở xã hội của tỉnh thường không được trả lời. Và khi có trả lời, thì mọi thứ đều thiếu. Trong thời gian
ngắn trước khi Trung tâm được bàn giao, có một số sở xã hội từ các tỉnh đã chấp thuận cho các cô nhi viện khác
gửi yêu cầu giúp đỡ đến terre des hommes vì bản thân họ không thể giúp được. Nhưng ngay cả các cô nhi viện ở
Gia Định cũng không được hưởng lợi từ sự giúp đỡ của terre des hommes kể từ khi tiếp quản, mặc dù đã có đơn
yêu cầu. Hãy chờ xem, đồng chí Nhiệm nói trong một lần họp với nhân viên.
Maria, một nữ y tá người Đức làm việc thường trực tại một cô nhi viện Công giáo ở Gia Định, cũng khá bức xúc về
thái độ này của các đồng chí. Cô ấy cần tiền, ít nhất là để khám bệnh cho trẻ mồ côi tại bệnh viện, khám X-quang,
và cũng cần tiền chợ. Đồng chí chỉ nói rằng gạo đã được phát cho cô nhi viện này rồi.
Toàn bộ nhân viên của chương trình cô nhi viện chỉ tham gia viết báo cáo về Nhà dưỡng lão Phú Mỹ, mà mục đích
thì vẫn chưa rõ. Hôm nay một phần của nhóm đã đến một cô nhi viện khác với các đồng chí, có thể là để đóng cửa
cơ sở đó. Tất cả những việc này trông giống như liệu pháp lao động cần kéo dài trong một khoảng thời gian nhất
định. Có lẽ cho đến khi chính quyền dân sự được thành lập. Nhưng khi nào thành lập thì vẫn chưa biết.
Nhân viên của "Chương trình gia đình nghèo" cũng không khá hơn là bao. Chương trình đã bị gián đoạn "tạm
thời". Để thay thế, họ được gửi đến Nhà dưỡng lão Phú Mỹ để thăm khám cho người già. Hàng loạt báo cáo đã có
sẵn, nhưng cho mục đích gì thì không rõ. Sau cùng, dịch vụ y tế và xã hội dành cho trẻ khuyết tật (do Tùng phụ
trách) thì hoàn toàn không nhận được sự quan tâm của các đồng chí bên Sở Xã hội Gia Định. Ví dụ, có một máy
tạo nhịp tim mới cho một trẻ bị bệnh tim. Hiện tại không có đội ngũ y tế nào có thể thực hiện thủ thuật này. Một
bác sĩ chuyên khoa tim mạch đã bỏ đi Mỹ, một bác sĩ khác vẫn còn học tập chính trị trong rừng. Một người thứ ba
thì quá coi trọng phẩm cách chuyên nghiệp của một bác sĩ ngụy. Và một cô bác sĩ trẻ tiến bộ lại rất sợ ông ta. Còn
lại thì các bác sĩ bộ đội ở bưng ra không phải là bác sĩ chuyên khoa, thế nên vấn đề y tế này, lẽ ra phải được giải
quyết vào cuối năm, nay vẫn không có giải pháp.
Trung tâm Đà Lạt, hiện đang lưu trú tại Trung tâm Y tế xã hội, cũng gặp những khó khăn tương tự. Thuốc chỉ có
sẵn vào một giờ nhất định trong ngày, nhưng đôi khi đồng chí không có ở đó. Thế là thuốc bị thiếu cả ngày. Do
phòng dược tổ chức kém nên Valium bị thiếu trong nhiều ngày. Tại trung tâm phục hồi chức năng, nơi một số trẻ
bại liệt sinh sống từ khi trở về từ Vientiane, đồ giặt không được nấu sôi. Điều này làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Và không ai dám nói ra với các bác sĩ của Mặt trận Giải phóng. Chỉ có người nước ngoài mới có đủ thế để nói,
nhưng sau đó có nguy cơ bị coi là kiêu ngạo và cái gì cũng biết.
Hy vọng về một tương lai tốt đẹp hơn vẫn quyết định hướng suy nghĩ của tôi.

Tham nhũng gia tăng
10/8/1975

Cho tới nay tôi không muốn tin. Thế nhưng thời gian sau này ngày càng có nhiều dấu hiệu tình trạng tham nhũng
cũ tiếp tục trong hệ thống mới và với số cán bộ mới. Ví dụ như tin đồn lan truyền lâu nay rằng phần lớn số xăng
mà hiện nay phụ nữ và trẻ em bán từng lít một trong chai ở hầu hết lề đường tại Sài Gòn là từ bộ đội bán ra để
kiếm thêm thu nhập. Có người mới kể cho tôi về một phụ nữ đã mua 10.000 lít với giá 450 đồng một lít từ một
người của MTGP. Giá bán ngoài chợ đen là 600 đồng. Giá chính thức, chỉ có thể mua với phiếu của chính quyền, là
250 đồng.

Việc cấm rút tiền từ tài khoản cá nhân dường như cũng bị tham nhũng lũng đoạn. Người ta nói rằng có thể rút ra
bao nhiêu tiền cũng được nếu như chỉ trả khoảng 60.000 đồng cho một triệu. Tất nhiên là cách này vẫn làm lợi
cho những kẻ bóc lột, họ có những tài khoản khổng lồ, trong khi dân thường phải vật lộn với những thủ tục giấy
tờ không thể hiểu nỗi để có cuộc sống dễ chịu hơn. Một phụ nữ mới đây kể lại cho tôi là đã nhìn thấy hai cán bộ
cấp thấp của Sở Xã hội Gia Định lén nhét kem đánh răng vào túi xách riêng của họ. Corry và Olivia gửi tiền dollar
cùng với số trẻ tới Sài Gòn, được trao cho một nhân viên của Liên Hiệp Quốc và chuyển đến Chữ thập đỏ. Nhưng
cho đến nay tiền vẫn không thấy nhắc tới. Chúng tôi chỉ biết được việc này qua điện tín. Có lẽ sự việc sẽ được làm
sáng tỏ. Nhưng thật là ngạc nhiên khi những việc như vậy cứ liên tục tăng lên.

Tiến bộ trong báo chí – Trung tâm mất nhân viên y tế
11/8/1975
Hôm nay, tôi đã mua được số thứ nhì của nhật báo Tin Sáng, tờ báo đã tồn tại từ trước cách mạng, nhưng sau đó
bị đóng cửa trong khuôn khổ chiến dịch báo chí của Thiệu. Người quen của chúng tôi là ông Rau, đã từng từ chối
lời mời làm việc của MTGP tại cơ quan kiểm duyệt, nay trở thành tổng thư ký của tờ báo này. Nó có nhiều thông
tin hơn tờ Sài Gòn Giải Phóng, vì tờ này là một kiểu bản tin chính thức của Ủy ban Quân quản thì đúng hơn.
Tự do báo chí mà những người chống lại chế độ Thiệu luôn đấu tranh ủng hộ thì vẫn chưa được phục hồi với tờ
Tin Sáng, nhưng số lượng báo chí ở Sài Gòn chắc chắn đã tăng lên thêm một tờ. Về nhật báo thì chỉ có hai tờ vừa
nêu. Tuy thế còn có những báo xuất bản định kỳ của những người Công giáo tiến bộ, của Phụ nữ Giải phóng và
của Nghệ sĩ Giải phóng.
Một điều mới xuất hiện trong điều khiển giao thông: bộ đội trong bộ đồng phục có màu đồng nhất mà tôi muốn
mô tả là màu vàng nâu nhạt pha hồng, thực thi các quy tắc giao thông – hẳn vẫn là những quy tắc cũ – một cách
nghiêm khắc. Nhưng hiếm khi có những vụ phạt.
Sài Gòn dường như đang chuẩn bị lễ kỷ niệm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2 tháng 9. Báo chí
đầy những bản tin về sự kiện đó. Ngoài ra, có những toán công tác vệ sinh dân sự để loại bỏ những vết dơ bẩn ra
khỏi cảnh quan phố xá. Ngay cả công việc tu bổ cũng được thực hiện. Trong Trung tâm chúng tôi, một nhóm bộ
đội trong quân phục xanh lá đang tập diễu hành và bồng súng chào. Nhân đó, người ta nói là chính phủ cách mạng
dân sự Nam Việt Nam sẽ được thành lập. Người ta đang hết sức chờ đợi điều này bởi vì nhiều sự khởi đầu tốt đẹp
trong việc phát triển một đường lối chính trị mới đã bị sa lầy với tất cả những ủy ban quân quản địa phương đó.
Ví dụ như trong việc hồi hương về nông thôn, người dân được hứa hẹn giúp đỡ rất nhiều về đất đai và lương thực
cho đến vụ mùa tiếp theo. Nhưng khi họ về đến tỉnh nhà thì chính quyền quân sự ở đó không có phương tiện để
giữ đúng các lời hứa.
Cả chúng tôi cũng rất mong chờ chính phủ dân sự để có thể định nghĩa dứt khoát quy chế của Trung tâm và của
terre des hommes. Bây giờ thì nghe nói rằng, trước khi có quyết định chính thức, chúng tôi sẽ được nhập vào Chữ
thập đỏ (đã hợp nhất từ Chữ thập đỏ cũ và Chữ thập đỏ của MTGP) hay ít nhất là ở dưới trách nhiệm của họ. Điều
đó có nghĩa là những cố gắng của chúng tôi với phía bác sĩ Thủ đã không phải là vô ích, dù cho đến nay chúng tôi
vẫn chưa nhận được câu trả lời.
Chợ thuốc tây vốn đang phát triển rầm rộ – nhất là trên đường Nguyễn Huệ – phải sớm bị kết thúc. Theo thông
báo của chính quyền quân sự, chợ này lẽ ra đã bị đóng cửa rồi. "Chợ quần áo" phía trước ngôi chợ trung tâm đã ít
nhiều bị giải tán. Bộ đội liên tục canh chừng để ngăn không cho mấy bà đến đây chiếm chỗ buôn bán. Người ta chỉ
tự hỏi là họ còn phải đứng đó bao lâu nữa, vì các chị em buôn bán lại trở về ngay khi bộ đội thôi không trông
chừng nữa.
Thật không may là công tác y tế của Trung tâm đã bị ảnh hưởng. Ví dụ như bác sĩ Chinh đã xin thôi việc. Mặc dù
ông đã phải tham gia nhiều khóa học tập chính trị khác nhau và nắm vững ngôn ngữ của cách mạng, thì chính việc
tiếp quản đã khiến ông ra đi. Lý do cá nhân của ông là không muốn làm việc, dù cho là trong thời gian rảnh rỗi
của mình, dưới sự chỉ huy của những cán bộ không biết chuyên môn. Còn lý do chính thức là việc chính phủ rõ
ràng không chấp nhận cho người ta làm việc ở hai nơi khác nhau, ít ra là đối với nhân viên nhà nước, mà ông lại là
bác sĩ của bệnh viện nên là nhân viên nhà nước. Bà Mai cũng thông báo rằng bà sẽ tập trung vào công việc chính
của bà ở trạm hộ sinh, nếu như có thay đổi lớn trong Nhà nôi. Việc loại bỏ tình trạng công chức làm việc ở hai nơi
sớm muộn gì cũng sẽ là lý do khiến cho Nhà nôi hoàn toàn không có bác sĩ. Cuối cùng thì Ariel hiện nay đang ở
trong tình trạng tồi tệ đến mức ông đã quyết định trở về Pháp. Điều đó có nghĩa là không còn lấy một bác sĩ nào
làm việc ở chỗ chúng tôi.

Chờ đợi ngày tái thống nhất
12/8/1975

Trước sau người ta vẫn tự hỏi là công cuộc tái thống nhất đã đạt được bao nhiêu phần rồi và khi nào thì nó sẽ
hoàn thành. Khái niệm Thống Nhất đã có một giá trị tuyên truyền lan rộng ngay từ ngày cách mạng. Mặt khác, các
tin đồn về những khác biệt đáng kể giữa MTGP Nam Việt Nam và đảng Lao động Bắc Việt vẫn không im tiếng.
Đồng chí Nhiệm của chúng tôi đã từng nói với tôi rằng mọi quyết định có ý nghĩa quan trọng ở phía nam vĩ tuyến
17 đều được đưa ra hoàn toàn ở miền Nam Việt Nam. Theo các thông tin khác thì tất cả giấy phép quốc tế, ví dụ
như hoạt động của Làng Trẻ SOS, đều phải được Hà Nội cho phép trước đã. Thế là điểm này trước sau vẫn chưa
rõ ràng.

Thế nhưng ý muốn tái thống nhất có mặt ở khắp mọi nơi. Các đài phát thanh ở Sài Gòn và Hà Nội thường xuyên
đưa tin tức về việc này từ những nơi khác trong nước. Vào ngày 2 tháng 9, người ta cũng kỷ niệm ngày thành lập
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Nam. Ở Sài Gòn có thể thấy nhiều xe công của miền Bắc. Các phái đoàn
thương mại và văn hóa dường như luôn có mặt trong thành phố. Ngược với những giả định trước đây, bộ máy
hành chánh dường như chủ yếu nằm trong tay người miền Nam. Không ai thật sự biết con số lớn lính Bắc Việt đã
đi đâu, vì thời gian sau này nhiều người lính bình thường cũng là người miền Nam. Giờ đồng hồ đã thống nhất,
nhưng tiền thì chưa. Và việc đi lại từ Nam ra Bắc xem ra cũng còn hạn chế. Rõ ràng không còn nghi ngờ gì nữa là
sẽ có một chính phủ Nam Việt Nam riêng biệt. Chỉ có điều vẫn chưa rõ khi nào điều này sẽ xảy ra và liệu chính
phủ này có thể thực thi chủ quyền nhà nước đầy đủ hay không.

Việc kiểm soát người ngoại quốc rời khỏi nước ngày càng trở nên nghiêm ngặt hơn. Ví dụ, có thể mang ra khỏi
nước không quá 10 cuộn băng thu âm và 10 băng cassette, ngoài ra còn phải qua kiểm duyệt của Bộ Văn hóa và
Tuyên truyền. Sách cũng phải qua kiểm duyệt. Hành lý đi máy bay về nguyên tắc không bị giới hạn, thế nhưng
nạn quan liêu có mặt ở khắp nơi, gây rất nhiều khó khăn cho xuất khẩu. Người ta chỉ được phép mang theo 20 kg
trên cùng chuyến bay. Phần hành lý còn lại (với người Pháp là 2,5 đôla cho mỗi kí lô đi Paris) phải giao trước một
ngày và sẽ đến nơi nhận vào một thời điểm không xác định. Hành lý gửi không có bảo đảm. Bất cứ thứ gì vượt quá
ví tiền của họ đều được người nước ngoài giao cho các công ty giao nhận hàng hóa, họ đã thiết lập các kho hàng
khổng lồ nhưng không biết khi nào việc vận chuyển mới hoạt động trở lại. Tôi chỉ hy vọng các đại sứ sẽ đến và sự
hiện diện của họ có thể sẽ giúp giảm bớt các quy định.

Sài Gòn vẫn tấp nập như ngày nào
13/8/1975

Hôm nay tôi có dịp rời khỏi khu đô thị Sài Gòn/Gia Định trong hai giờ đồng hồ với các đồng chí bên Sở xã hội.
Chúng tôi đi xe tới cô nhi viện Đa Phước, có lẽ là ở ngoài vùng mà người nước ngoài được phép đi lại tự do. Cảm
thấy mình được sự bảo vệ của chính quyền cách mạng, tôi không tìm hiểu thêm, mà cũng không thấy có kiểm
soát. Sau một thời gian dài, tôi lại nhìn thấy vùng nông thôn.

Thành phố đã trở nên sống động hơn với số lượng ô tô và xe gắn máy đông hơn vì xăng có thể mua ở chợ đen dễ
dàng hơn. Theo ngôn ngữ cách mạng thì gọi là “chợ trời”, vì nếu nó đen thì phải có biện pháp chống lại nó. Tuy
vậy, lệnh cấm bán hàng không rõ nguồn gốc và không có kiểm soát vẫn treo lơ lững như thanh gươm Damocles
trên đầu những người bán. Thế nhưng lệnh cấm đó dường như chưa được thực thi. Dọc theo đường Võ Tánh và
Quốc lộ 1 đi hướng Tây Ninh, một cái chợ bàn ghế khổng lồ đã hình thành, trong đó có cả những món hàng mà
thợ mộc mới làm như tủ khảm xà cừ kiểu xưa.

Xe chạy ngang qua một chiếc xe tăng Xô viết cũ đã bị bắn cháy, có lẽ là chiếc cuối cùng còn có thể nhìn thấy trong
thành phố. Sự lan rộng của chính quyền cách mạng qua các cấp ủy ban tự quản địa phương nhìn thấy rõ. Những
ngôi nhà mà chủ nhân phần lớn đã bỏ chạy trước cách mạng nay sử dụng cho việc này. Những bảng sơn đỏ chữ
vàng cho biết đó là cơ quan gì: ủy ban nhân dân cách mạng, ủy ban văn hóa và tuyên truyền, quân đội nhân dân,
v.v. Trước lối vào thường là một cái cổng lớn có bức hình được trang hoàng của Hồ Chí Minh và những tấm băng
rôn. Thường có những nữ cán bộ mặc bộ đồ đen cầm súng ngồi canh phía trước. Nhưng tình hình quân sự bây giờ
dường như đã lắng xuống. Các khẩu đại bác quanh phi trường đã được dọn đi. Dưới chế độ Thiệu, chúng luôn
được hướng về phía xa. Cảnh nông thôn vẫn là hình ảnh quen thuộc, ngoại trừ những lá cờ, băng rôn và những bộ
đội mới. Dân chúng vẫn bận rộn như mọi khi – có lẽ họ sẽ sớm có nhiều thành công hơn vì chiến tranh nay đã kết
thúc.

Cô nhi viện nằm trong một ngôi làng nhỏ và do một mục sư của một giáo phái Tin Lành thành lập. Vài ngày trước
cách mạng, ngôi nhà của ông đã bị quân lính của chế độ cũ chiếm đóng, nhưng do họ chỉ kháng cự yếu ớt trước
quân đội MTGP nên chủ nhà chẳng bao lâu sau đã lại dọn vào. Tôi không thấy dấu vết nào của chiến sự. Cô nhi
viện đã thích nghi với thời đại mới. Trong phòng tiếp tân có một lá cờ lớn của MTGP và hình Bác Hồ. Trong các
lớp học là năm điều Bác Hồ dạy thiếu nhi – một lời kêu gọi theo các nguyên tắc về công dân: học tập tốt, lao động
tốt, vệ sinh tốt, yêu tổ quốc, v.v. Thầy cô đã tham gia các khóa đào tạo chính trị và được phép tiếp tục làm việc. Số
trẻ mồ côi đã giảm từ 100 xuống còn 30. Cuộc sống của chúng khá là đạm bạc bởi vì sự giúp đỡ của cách mạng
cho đến nay không nhiều. Đa Phước tập trung trước hết cho việc học của số trẻ đến từ bên ngoài. Đặc biệt một cô
gái của cơ sở – bản thân mục sư không bao giờ có mặt – vẫn còn cho thấy rõ khuynh hướng của chế độ cũ. Với
chiếc quần rộng và chiếc áo dài thời trang, ngắn và trong suốt, y phục của cô không đồng điệu lắm với những biểu
hiện ủng hộ cách mạng mà cơ sở cho thấy, hoặc thậm chí với một trong những người anh em của cô, mặc quần áo
toàn màu đen theo kiểu cán bộ. Nhiều thứ trước sau vẫn còn hời hợt bề mặt. Trong khoảng thời gian bốn tháng
dưới chế độ mới, ta cũng không thể làm thay đổi hoàn toàn tâm lý xã hội.

Cơ cấu chính phủ mới ngày càng rõ nét hơn
16/8/1975
Hiện tại, cơ cấu hành chính của cả nước, đặc biệt là ở Sài Gòn, đã trở nên rõ nét hơn. Chính quyền cách mạng ban
đầu được thành lập ở cơ quan tự quản địa phương cấp Xã (Phường) và cấp Quận. Nay thì cơ cấu đã mở rộng hơn
nữa xuống dưới và cả lên trên.
Cộng đồng xã nhỏ nhất là tổ đoàn kết. Cứ mười hai hộ gia đình trong một khu phố tạo thành một tổ đoàn kết và
do một tổ trưởng điều hành. Tổ trưởng cũng là thành viên của một trong mười hai gia đình. Về mặt chính trị thì
người này chưa phải là người tin cậy, nhưng nơi cư trú có tính quyết định và sự đóng góp cho cách mạng chỉ có ý
nghĩa phụ. Đơn vị lớn hơn tiếp theo là Khóm, thường do một ủy ban nhân dân cách mạng đứng đầu với một chủ
tịch. Ở cấp Khóm bắt đầu có các đơn vị an ninh, một vài người bộ đội hoặc dân quân có vũ trang. Tôi có cảm
tưởng rằng bộ đội hay các dân quân cũng có chức năng giám sát chính trị đối với mọi quyết định của Khóm. Mặt
khác, ở phạm vi cộng đồng, Phường (hoặc Xã) dường như có tầm quan trọng và trách nhiệm nhiều nhất trong
việc thực hiện các quy định. Thường xuyên đứng đầu Phường là ủy ban nhân dân cách mạng với một chủ tịch. Có
thể so sánh Phường với chính quyền địa phương ở cấp làng. Ở nông thôn, đơn vị này dù gì cũng được gọi là Xã,
trước đây là cộng đồng chính trị của làng, khiến cuộc sống trong xã phần lớn là tự quản. Các thành viên ủy ban
nhân dân cách mạng của Phường hầu hết đều là những người hoạt động lâu năm trong Mặt trận Giải phóng, thậm
chí có những người lắm khi gần như bị lãng quên trong khu phố vì hoạt động bí mật quá lâu.
Đơn vị hành chính lớn tiếp theo là Quận, trong trường hợp chúng tôi là Quận Phú Nhuận. Nó rõ ràng là mối liên
kết với chính quyền tỉnh hoặc ở Sài Gòn là với chính quyền thành phố và phải điều phối công việc của các đơn vị
chính trị nhỏ hơn trong Quận. Đứng đầu cũng là một ủy ban nhân dân cách mạng với một chủ tịch.
Tại Sài Gòn ‒ cũng như hầu hết các tỉnh, trừ Đà Nẵng ‒ đơn vị cấp trên tiếp theo là cơ quan quân sự tỉnh, mà
thành phần chỉ toàn là bộ đội. Ủy ban quân quản do một chủ tịch lãnh đạo, ở Sài Gòn là tướng Trần Văn Trà (còn
đương chức). Ủy ban Quân quản Sài Gòn/Gia Định có nhiều bộ phận gần giống với sự phân chia của các cơ quan
cấp bộ. Ở đây cũng vậy, những người phụ trách đều là bộ đội, nhưng họ sử dụng nhân viên của hệ thống cũ để
thực hiện công việc hành chính. Ví dụ, có các bộ phận về đối ngoại, về nội vụ, về học tập cải tạo chính trị, về an
ninh, về ngân hàng, về quản lý tài chính, về y tế và xã hội, về xây dựng và về nông nghiệp, v.v. Cách phân chia này
có lẽ được tổ chức đơn giản hơn ở các tỉnh và cả ở các thành phố nhỏ.
Các lĩnh vực trách nhiệm của từng cơ quan địa phương dường như chưa được xác định rõ lắm. Nhưng tôi biết về
cái cấp nhỏ nhất, là tổ đoàn kết ở phố của chúng tôi, để kể lại là họ thảo luận về các vấn đề chống trộm cắp và hợp
tác tốt giữa hàng xóm. Mới đây, các thành viên trong tổ đã đóng 100 đồng để lắp đèn đường. Hai ngày sau con
hẻm đã rực rỡ ánh đèn. Rõ ràng, khóm có vẻ rất quan trọng đối với việc hình thành tổ chức chính trị và duy trì an
ninh. Khóm cũng tổ chức các buổi tối học tập chính trị cho người dân. Phường có vai trò quan trọng trong công
tác an sinh xã hội và đăng ký dân số. Mặc dầu các chốt y tế cũng đã được thiết lập ở một số khóm, nhưng điều này
giờ đây là bắt buộc cả với cấp phường. Số gạo mà cách mạng phát cho các gia đình nghèo cũng được trữ ở cấp
phường.
Cấp quận chủ yếu điều phối các nhiệm vụ trong khu vực của quận, trong khi chính quyền quân sự tỉnh cuối cùng
là một loại chính quyền khu vực hoạt động chủ yếu độc lập. Bởi vì chính quyền trung ương vẫn chưa công khai.
Tuy nhiên, ở hậu trường phía sau, rất nhiều thứ đã hình thành. Ví dụ, gần đây tôi đã đọc trên báo là có một ban y
tế cho miền Nam Việt Nam. Đây rõ ràng là những dự báo về cấu trúc của một Bộ Y tế tương lai cho Cộng hòa miền
Nam Việt Nam.
Việc thành lập một chính phủ dân sự quốc gia dường như đang đến rất gần. Bước đầu tiên là việc Sài Gòn/Gia
Định hoặc Thành phố Hồ Chí Minh (như cách gọi chính thức từ khoảng một tháng nay) sắp sửa dỡ bỏ chính
quyền quân sự. Thay vào đó, một ủy ban nhân dân cách mạng cho Thành phố Hồ Chí Minh (Sài Gòn/Chợ Lớn/Gia
Định) sẽ được thành lập, theo bản tin không chính thức trên báo Tin Sáng ngày hôm qua. Chủ tịch Nguyễn Văn
Hiếu, một nhà ngoại giao có tầm cỡ của MTGP, đã có mặt trong các cuộc đàm phán của tổ St. Cloud ở Paris và
trước đây là đại sứ của MTGP tại Phnom Penh. Hôm nay tôi nhận ra rằng ủy ban này đã được thành lập, mặc dù
chính quyền quân sự vẫn còn tồn tại. Một trong những nhân viên của chúng tôi đã yêu cầu Sở Xã hội Gia Định cho
nghỉ phép ba ngày và đã nhận được sự chấp thuận của "Ban Thương binh và Xã hội" của Ủy ban Nhân dân Cách
mạng Thành phố Hồ Chí Minh. Do sự tình cờ đó mà tôi được biết là các cơ cấu mới ‒ mặc dù chưa được công bố
chính thức ‒ đã đi vào hoạt động. Bước tiếp theo được hy vọng là sự xuất hiện của chính quyền dân sự, vào ngày
19 tháng 8, ngày kỷ niệm Cách mạng năm 1945 ở Việt Nam hoặc vào ngày 2 tháng 9, ngày kỷ niệm thành lập
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (Bắc Việt Nam).

Ngoài các cơ cấu hành chính nhà nước, có một số tổ chức, mà các thành viên tham gia tự nguyện, thường làm việc
chặt chẽ với các cơ quan nhà nước, thậm chí thường có đại diện trong các ủy ban nhân dân cách mạng các cấp
khác nhau của thành phố. Sau đây là những tổ chức đó:
 Đầu tiên là Liên hiệp Thanh niên, Học sinh và Sinh viên Giải phóng. Tổ chức này thường có cách tiếp cận cực
đoan trong nhiều hành động. Việc loại bỏ văn hóa phản động và đồi trụy và bây giờ là việc phổ biến phong trào
đọc sách cách mạng chủ yếu đều do tổ chức này thực hiện.
 Thứ hai, Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng: tổ chức này rất phổ biến ở tất cả các khu phố và chủ yếu có các nhiệm vụ
xã hội như thành lập trường mẫu giáo, trạm y tế và giúp đỡ các gia đình nghèo. Tuy nhiên, nó thường xuyên thiếu
kinh phí.
 Thứ ba, các hiệp hội công nhân giải phóng: đây chủ yếu là các nhóm giống như công đoàn trong các nhà máy và
cũng đã hoàn toàn tiếp quản việc quản lý các nhà máy ở nơi nào người chủ đã rời khỏi đất nước.
 Thứ tư, Hội Chữ thập đỏ: đây là sự hợp nhất giữa Hội Chữ thập đỏ của Mặt trận Giải phóng và Hội Chữ thập đỏ
cũ mà trong đó các thành phần phản động phần lớn đã bị loại bỏ. Tuy nhiên, tổ chức Hội Chữ thập đỏ dường như
vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, bởi vì khả năng hành động bị hạn chế bởi chính quyền quân sự khu vực.
 Thứ năm, Hội Trí thức Yêu nước.
 Thứ sáu, Hội nghệ sĩ giải phóng: Hội có xuất bản một tờ báo rất hấp dẫn và khởi xướng các ấn phẩm cách
mạng.
 Và thứ bảy, Hội Thầy thuốc yêu nước, xem ra phải rất nhỏ bởi số lượng bác sĩ ở Việt Nam không nhiều.
Ngoài ra, dường như cũng có một số hiệp hội nhỏ hơn, cả về chuyên môn và tôn giáo, nhưng cho đến nay họ
không đóng vai trò cụ thể nào.
Vấn đề về tổ chức bao trùm toàn bộ hay đảng trung tâm của xã hội mới vẫn chưa rõ ràng. Hiện tại, có hai lựa
chọn:
 Thứ nhất, Mặt trận Giải phóng Dân tộc (MTGP): Tổ chức này, mặc dù trên danh nghĩa là tổ chức bảo trợ cho
cuộc đấu tranh giải phóng, phần lớn lại tồn tại một cách mờ nhạt. Nghe nói là nó chỉ có 300 thành viên ở vùng Sài
Gòn/Gia Định. Nó cũng không có văn phòng khu vực. Văn phòng trung tâm đặt tại nhà văn hóa Mỹ trước đây.
Dường như cũng không có bất kỳ việc tuyển mộ thành viên nào, mặc dù gần đây một đại hội đại biểu lớn của tổ
chức này đã diễn ra tại tòa nhà quốc hội cũ.
 Thứ hai, Đảng Lao động: tổ chức này rõ ràng là phụ thuộc Đảng Lao động Bắc Việt Nam, và người ta đồn rằng
người lãnh đạo của tổ chức này là người có ảnh hưởng lớn nhất ở miền Nam Việt Nam. Liên quan đến việc tái
thống nhất, tất nhiên rõ ràng không phải MTGP, mà là Đảng Lao động sẽ trở thành đảng nhà nước trung ương.
Quyết định về việc này dường như vẫn chưa được đưa ra, bởi vì vẫn chưa có việc tuyển mộ thành viên hoặc chưa
có các văn phòng khu vực. Tôi thậm chí còn không biết văn phòng trung tâm ở đâu. Tuy nhiên, theo các tuyên bố
công khai, Đảng Lao động dường như có quan điểm liên kết chặt chẽ với miền Bắc Việt Nam, trong khi MTGP
dường như nhấn mạnh cương vị nhà nước của miền Nam nhiều hơn.