Тағылымды тарих 7

1 Гүлнәр Уайсоваға арналады 7- кітап ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ Алматы-2024 Әдіскер-ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор УАЙСОВА Гүлнәр Инаматқызы туралы

2 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ӘОЖ 37.0 КБЖ 74.00 Т14 Кітапты құрастырушылар: п.ғ.д., профессор Жұмабаева Ә.Е п.ғ.к., қауымдас.профессор Сәдуақас Г.Т. PhD, аға оқытушы Омарова Г.Ж. п.ғ.м, аға оқытушы Арынова Г.Ғ. Т 14 Тағылымды тарих, 7-кітап. Әдіскер-ғалым, п.ғ.к., профессор Уайсова Гүлнәр Инаматқызы. -Алматы: 2024 ж. -164 б. ISBN 978-601 7399-61-0 «Тағылымды тарих» суретті 7-кітабы – көрнекті ғалым-ұстаз, п.ғ.к., профессор Уайсова Гүлнәр Инаматқызына арналады. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде 34 жыл еңбек еткен Г.И.Уайсова әдіскер ғалым ретінде бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту, болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін даярлау, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту мәселелерімен айналысты. Кітапқа ғалымның өмірі мен шығармашылық еңбегі туралы мәліметтер, естеліктер, педагогикалық қызметінің негізгі кезеңдері мен ғалымның өз еңбектері сұрыпталып енгізілді. ӘОЖ 37.0 КБЖ 74.00 ISBN 978-601 7399-61-0 © Құрастырушылар: п.ғ.д., профессор Жұмабаева Ә.Е п.ғ.к., қауымд. профессор Сәдуақас Г.Т. PhD, аға оқытушы Омарова Г.Ж. п.ғ.м, аға оқытушы Арынова Г.Ғ., 2024 ж.

3 Гүлнәр Уайсоваға арналады ӨМІРДЕРЕК Уайсова Гүлнәр Инаматқызы 1954 жылы 10 ақпанда Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Қызылқоға ауданы Тайсойған аулында дүниеге келді. 1971 жылы Қарабау орта мектебін бітірді. Бір жыл «Энгельс» атындағы совхозда бір жұмыс істеп, 1972 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің даярлық курсына қабылданды. 1973 жылы осы университеттің қазақ филологиясы факультетіне оқуға түсті. 1978 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ филологиясы факультетін филолог, қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы біліктілігімен бітіріп шықты. Сол жылы жолдамамен Гурьев (Атырау) педагогикалық институтының БОПӘ кафедрасында аға оқытушы болып жұмысқа қабылданды. Аталған институтта екі жыл жұмыс істеген соң, аспирантураға жолдама алды. 1980-1984 жж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми зерттеу институтының күндізгі бөлім аспиранты болды. Аспирантураны бітіргеннен кейін, 1984-1990 жж. аталған институттың мектепке дейінгі тәрбиелеу және бастауыш оқыту бөлімінде кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1990 жылдан бастап осы кезге дейін Абай атындағы ҚазҰПУ Бастауыш білім беру кафедрасында қызмет етіп келеді. Уайсова Г.И. 1993 жылдың 23 сәуірінде 13.00.02 – қазақ тілін оқыту теориясы мен әдістемесі мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғады (ҒК 0000451). Оған 1997 жылдың 6 маусымында ҚР Жоғары ғылыми кадрлерді аттестациялау комиссиясының шешімімен доцент (ДЦ№ 0002306), ал 2007 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық пе-

4 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ дагогикалық университетінің Ғылыми кеңесінің шешімімен профессор атағы (2007 жылғы 6 наурыз № 6 хаттама) берілді. 1998 жылдан 2018 жылға дейін қолданыста болған бастауыш сынып «Қазақ тілі» оқулықтарының авторы. Сол жылдардағы бастауыш білім берудің мемлекеттік стандарты мен Қазақ тілі пәні бойынша оқу бағдарламаларының авторы. Жаңартылған оқу бағдарламасы бойынша жасалған оқу-әдістемелік кешеннің авторларының бірі. Мектепке және жоғары оқу орнына арналған оқу және оқу-әдістемелік құралдары бар. 1980 жылы тұрмыс құрды. Дүниеге екі ұл әкеліп, мәпелеп өсіріп, тәрбиеледі. Екеуі де жоғары білімді. Үйлі-баранды, екі ұлдан бес немересі бар.

5 Гүлнәр Уайсоваға арналады Г.И.УАЙСОВАНЫҢ АЛҒАН БІЛІМІ, ҒЫЛЫМИ ДӘРЕЖЕЛЕРІ МЕН АТАҚТАРЫ, ЕҢБЕК ЖОЛЫ

6 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ЕҢБЕК ЖОЛЫ 1960-1971 жж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Қызылқоға ауылы Тайсойған ауылы Қарабау орта мектебінің оқушысы. 1972-1973 жж. С.М.Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің даярлық курсына қабылданды. 1973-1978 жж. С.М.Киров атындағы қазақ мемлекеттік университетінің қазақ филологиясы факультетін филолог, қазақ тілі мен әдебиетінің оқытушысы біліктілігімен бітірді. 1978-1980 жж. Гурьев (Атырау) педагогикалық институтының БОПӘ кафедрасының аға оқытушысы 1980-1984 жж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының күндізгі бөлім аспиранты. 1984-1990 жж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының мектепке дейінгі тәрбиелеу және бастауыш оқыту бөлімінде кіші ғылыми қызметкер 1993 жылдың 23 сәуірінде «Қазақ мектептерінде ана тілінен лексиканы оқыту әдістемесі». 13.00.02 – қазақ тілін оқыту теориясы мен әдістемесі мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғады (ҒК 0000451). 1997 жылдың 6 маусымында ҚР Жоғары ғылыми кадрлерді аттестациялау комиссиясының шешімімен доцент атағы берілді (ДЦ№ 0002306). 2007 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогика-

7 Гүлнәр Уайсоваға арналады лық университетінің Ғылыми кеңесінің шешімімен профессор атағы (2007 жылғы 6 наурыз № 6 хаттама) берілді. 1990-2023 жж. Абай атындағы ҚазҰПУ, Бастауыш білім беру кафедрасының профессоры МАРАПАТТАРЫ Абай атындағы ҚазҰПУ-ының «Үздік ұстаз» (куәлік №133, 12.12.2012 ж) төсбелгісі ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» (куәлік №336, 07.08.2014 ж.) ҚР Білім және ғылым министрінің «Құрмет грамотасы» (11.12.2017 ж.) ҚР білім беру жүйесін дамытуға қосқан зор жеке үлесі үшін Білім және Ғылым министрінің алғысы (28.17.2017 ж.) «Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне – 90 жыл» юбилейлік медаль (куәлік № 349, 18.10.2018 ж.) «Дарын» Республикалық ғылыми-практикалық орталығы өткізген іс шаралардың ұйымдастырылуына белсенділік көрсеткені үшін вице министр Э.Суханбердиеваның алғыс хаты «Жаңартылған білім мазмұны бойынша түзілген 1-сынып оқулықтарын оқытудың ерекшеліктері» тақырыбында семинара ұйымдастырғаны үшін алғыс хат және университеттің бірнеше мақтау грамотасы «Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне – 95 жыл» юбилейлік медаль (2023 ж)

8 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ЖАРЫҚ КӨРГЕН ЕҢБЕКТЕРІ

9 Гүлнәр Уайсоваға арналады I. БІЛІМ СТАНДАРТТАРЫ 1. ҚР мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарты (жоғары кәсіптік білім). – Астана, 2000. – 15-25 б. 2. ҚР жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім (қазақ тілі).- Алматы: РОНД, 2002. – 16-25 б. (Р. Ызғұттынова авторлық бірлестікте). 3. 12 жылдық орта білім берудің мемлекеттік стандарты (бірінші саты.) Жоба. ҚР Білім және ғылым министрлігі 12 жылдық білім беру проблемалары республикалық ғылыми-практикалық орталығы. – Астана, 2004. – 14-21 б. II. ОҚУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ 1. Уайсова Г.И.Қазақ тілі мен оны оқыту әдістемесінің бағдарламалары. – Алматы мемлекеттік университеті, 1993 . – 51 б. 2. Уайсова Г.И., Ізғұттынова Р, Жұмабаева Ә. Қазақ тілінің бағдарламасы «Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары» бастауыш саты (1-4 кластар) РБК (жоба). – Алматы, 1995. – 41 б. 3. Уайсова Г.И., Ізғұттынова Р, Жұмабаева Ә. Қазақ тілінің бағдарламасы (I-IY сынып). Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары (I-IY сынып). – Алматы, 1997. – 41 – 79 б. 4.«Қазіргі қазақ тілі» пәнінің типтік бағдарламасы. «Типтік бағдарламалар». – Алматы, 2001. – 3 –12 б. 5. «Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесі». «Типтік бағдарламалар». – Алматы, 2001. – 32 – 35 б.( Рахметова С.) 6. «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы» пәнінің типтік бағдарламасы. «Типтік бағдарламалар». – Алматы, 2001. – 42–45 б . 7. «Көркем мәтінді тілдік талдау әдістемесі» пәнінің

10 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ типтік бағдарламасы. «Типтік бағдарламалар». – Алматы, 2001. – 64 – 67 б. 8. Қазақ тілі бағдарламасы. Жалпы орта білім беретін мектептің 2-4 сыныптарына арналған. – Алматы: РОНД, 2003. – 26 б. 9. Бағдарламалар (12 жылдық мектептің 1-4-сыныптары байқау нұсқасы). – Алматы: «Атамұра» 2004. – 43– 62 б. (Жұмабаева Ә.) 10. Бастауыш мектептегі озат педагогикалық тәжірибені оқып-үйрену, жалпылау және тарату әдістемесі (магистратураға арналған). Типтік оқу бағдарламалары. – Алматы, 2005. – 84 –94 б. 11. «Қазіргі қазақ тілінің» типтік бағдарламасы (БОПӘ) мамандығына арналған) Типтік оқу бағдарламалары. – Алматы, 2007. – 3 – 7 б. 12. «Қазіргі қазақ тілінің» типтік бағдарламасы (дефектология мамандығы үшін) Типтік оқу бағдарламалары. – Алматы, 2007. – 3 – 10 б. 13. «Қазіргі қазақ тілінің» типтік бағдарламасы. Типтік оқу бағдарламалары. – Алматы, 2013. – 4 –11 б. (Омарова Г.Ж.) ІІІ. МЕКТЕП ОҚУЛЫҚТАРЫ 1. Қазақ тілі (2-сыныпқа арналған жаңа оқулық). – Алматы: «Атамұра», 1998. – 190 б. (Әміров Р.С., Жұмабаева Ә.Е.) 2. Қазақ тілі (3-сыныпқа арналған байқау оқулығы). – Алматы: «Атамұра», 1998. – 191 б. (Балақаев М.Б., Жұмабаева Ә.Е.) 3. Қазақ тілі (Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық). – Алматы: «Атамұра», 1999. – 191 б. (Балақаев М.Б., Жұмабаева Ә.Е.) 4. Қазақ тілі (Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық). – Алматы: «Атамұра» 2000. – 206 б.( Асылов Ұ., Жұмабаева Ә.Е.) 5. Қазақ тілі (2-сыныпқа арналған оқулық). – Алматы:

11 Гүлнәр Уайсоваға арналады «Атамұра», 2002. – 190 б. (Әміров Р.С., Жұмабаева Ә.Е.) 6. Қазақ тілі (Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық). – Алматы: «Атамұра», 2003. – 191 б. (Балақаев М.Б., Жұмабаева Ә.Е.) 7. Қазақ тілі (Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық). – Алматы: «Атамұра», 2003. – 206 б. (Асылов Ұ., Жұмабаева Ә.Е.) 8. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2004. – 118 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 9. Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 3-сыныбына арналған оқулық Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2005. – 190 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 10. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін 12 жылдық мектептің 4-сыныбына арналған оқулық Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2006. – 171 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 11. Ана тілі. – Алматы: «Атамұра», 2008. – 196 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 12. Қазақ тілі. жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2009. – 205 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 13. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2010. – 238 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 14. Қазақ тілі. жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2010. – 224 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 15. Қазақ тілі. жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2011. – 204 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 16. Ана тілі. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныпқа арналған оқулық. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2011. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 17. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныпқа арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2016. – 208 б. (Жұ-

12 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ мабаева Ә.Е.) 18. Қазақ тілі. 4-сыныпқа арналған электрондық оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2016. (Жұмабаева Ә.Е.) 19. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2016. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 20. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2016. – 112 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 21. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2016. – 136 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 22. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2016. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 23.. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 24. Сауат ашу. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 112 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 25. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 26. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 27. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. Байқау нұсқасы. Алматы «Атамұра» 2017.-128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 28. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2017. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 29. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2018. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.)

13 Гүлнәр Уайсоваға арналады 30. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2018. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 31. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. 1–бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2018. – 136 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 32. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. 2–бөлім. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2018. – 142 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 33. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2019. – 136 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 34. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2019. – 142 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 35. Ана тілі. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған оқулық. – Алматы: «Атамұра», 2021. – 144 б. (Сәдуақас Г.Т., Бесірова А.С.) 36. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 37. Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сыныбына арналған оқулық. 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2022. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) ІV. ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДАР 1. Диктанттар жинағы (I-IV кл.) – Алматы «Мектеп» 1987. – 50 б. 2. Диафильм «Ол кім? Бұл не?». «Қазақфильм» киностудиясы, 1991. 3. Балақаев М 3-кластың Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау. – Алматы: «Рауан» баспасы, 1994. – 82 б. 4. Бастауыш кластарда морфологиялық ұғымдарды оқыту. – Алматы: «Рауан» баспасы, 1994. – 108 б.

14 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ 5. Қазақ тілін оқыту әдістемесі (2 – сынып). – Алматы: «Атамұра», 1998. – 84 б. (Жұмабаева Ә.Е., Солтағазина М.Қ.) 6. Қазақ тілі бойынша диктанттар жинағы (2-сыныпқа арналған). – Алматы: «Атамұра», 1998. – 30 б. (Жұмабаева Ә.Е., Ізмұқанов М.) 7. Қазақ тілі оқыту әдістемесі (3-сынып). – Алматы «Атамұра», 1999. – 53 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 8. Қазақ тілі оқыту әдістемесі (4-сынып). – Алматы: «Атамұра», 2000. – 127 б. (Асылов Ұ., Солтанғазина М.Қ.) 9. Диктанттар жинағы, 3-сынып. – Алматы: «Атамұра», 1999. – 40 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 10. Қазақ тілі әдістемелік құрал. Жалпы білім беретін 12-жылдық мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы:: «Атамұра», 2004. – 128 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 11. Қазақ тілінен дидактикалық материалдар (2-сынып). – Алматы: «Атамұра», 2004. – 103 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 12. Қазақ тілі әдістемелік құрал. Жалпы білім беретін 12-жылдық мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2005. – 79 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 13. Қазақ тілінен дидактикалық материалдар (3-сынып). – Алматы: «Атамұра», 2005. – 50 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 14. Қазақ тілі әдістемелік құрал. Жалпы білім беретін 12-жылдық мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра», 2006. – 110 б. (Жұмабаева Ә.Е., Әлиева М.Қ.) 15. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Аруна» баспасы, 2008. –130 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 16. Ана тілі оқыту әдістемесі. – Алматы: «Алматыкітап», 2008. – 130 б (Жұмабаева Ә.Е.) 17. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. 2-басылым. – Ал-

15 Гүлнәр Уайсоваға арналады маты: «Атамұра» баспасы, 2009. – 96 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 18. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. 2-басылым, өңделген. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2011. – 88 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 19. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Аруна» баспасы, 2011.– 60 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 20. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған. 2-басылым, өңделген. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2011. – 80 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 21. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. 3-басылым, өңделген. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2014. – 88 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 22. Қазақ тілі оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған. 3- асылым, өңделген. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2015. – 88 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 23. Сауат ашу әдістемесі (1-сыныпқа арналған). Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2016. – 120 б. (Жұмабаева Ә.Е., Сәдуақас Г.Т.) 24. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. 1-бөлім. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2016. – 40 б. (Жұмабаева Ә.Е., Тұралбаева А.Т.) 25. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. 2-бөлім. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2016. – 46 б. (Жұмабаева Ә.Е., Тұралбаева А.Т.) 26. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2017. – 64 б. (Жұмабаева Ә.Е., Тұралбаева А.Т.) 27. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқа-

16 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ сы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2018. – 40 б. (Бесірова А.С.) 28. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2018. – 56 б. (Бесірова А.С.) 29. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. Жалпы білім беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған. Байқау нұсқасы. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2018. – 64 б. (Бесірова А.С.) 30. Қазақ тілі. Диктанттар жинағы. Жалпы білім беретін мектептің 4-сынып мұғалімдеріне арналған. – Алматы: «Атамұра» баспасы, 2019. – 64 б. (Бесірова А.С.) 31. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған 1-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2021. – 323 б. (Сәдуақас Г.Т., Бесірова А.С.) 32. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған 1-бөлім – Алматы: «Атамұра», 2021. – 36 б. (Сәдуақас Г.Т., Бесірова А.С.) 33. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 1-сыныбына арналған 2-бөлім. – Алматы: «Атамұра», 2021. – 36 б. (Сәдуақас Г.Т., Бесірова А.С.) 34. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. – Алматы: «Атамұра», 2021. – 65 б. (Сәдуақас Г.Т., Бесірова А.С.) 35. Мәтінмен жұмыс жасауға арналған дидактикалық материалдар. Қазақ тілі 2-4 сыныптарға арналған әдістемелік құрал. – Алматы: «Лантар BOOKS», 2023. – 52 б. (Дархан А) V. ЖОО ОҚУ ҚҰРАЛДАРЫ 1. Лексикологияны оқыту әдістемесі (студенттерге арналған оқу құралы). – Алматы: «Ақыл кітабы», 2005. – 227 б. 2. Қазіргі қазақ тілі (1-бөлім). – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2007. – 63 б. 3. Қазіргі қазақ тілі (2-бөлім). – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2007. – 67 б.

17 Гүлнәр Уайсоваға арналады 4. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы. – Алматы, 2007. – 92 б. 5. Шағын жинақты бастауыш мектептегі педагогикалық үдеріс теориясы мен технологиясы. Оқу құралы. – Алматы, 2010. – 85 б. (Астамбаева Ж.Қ.) 6. Шағын жинақты бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту. – Алматы, 2012. – 127 б. (Сәдуақас Г.Т.) 7. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы. – Алматы, 2013. – 99 б. 8. Қазіргі қазақ тілі негіздері. «Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі» мамандығы бойынша оқитын студенттерге арналған оқу құралы. – Алматы: “Lem” баспасы, 2018. – 180 б. 9. Қазақ тілін оқыту әдістемесі: Оқу құралы. – Алматы, 2019. – 234 б. (Жұмабаева Ә.Е.) 10. Қазіргі қазақ тілі негіздері. – Алматы: «Ұлағат» баспасы, 2023. – 180 б. 11. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы «Ұлағат» баспасы, 2023. – 234 б. (Жұмабаева Ә.Е.)

18 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ЖЕТЕКШІЛІГІМЕН ҚОРҒАЛҒАН ДИССЕРТАЦИЯ ЖҰМЫСТАРЫ

19 Гүлнәр Уайсоваға арналады КАНДИДАТТЫҚ, ДОКТОРЛЫҚ ДИССЕРТАЦИЯ ЖҰМЫСТАРЫ 1. Ізғұттынова Рабиға Отарбайқызы. Мектептің бастауыш сатысында қазақ халық ауыз әдебиеті үлгілерін оқыту әдістемесі. 13.00.02 – Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі. – педагогика ғылымдарының кандидаты. – 2005. 2. Жұмабаева Жәзира Аманжолқызы. «Бастауыш білім беру пәндерін метапәндік тұрғыда оқыту». 6D010200 – Бастауышта оқыту педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша философия докторы (PhD) – 2021. МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ ЖҰМЫСТАРЫ 1. Тукенова Мақпал Байжұмақызы «Бастауыш сыныптарда сөз құрамын дамыта оқыту әдістемесі, 2008 2. Арғымбаева Гульнара Маликовна «Батсауыш сыныпта қазақ тілін инновациялық тұрғыда оқыту, 2009 3. Шағалақова Жанар Бакытқызы «Орфография бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын арттыру құралы ретінде», 2016 4. Агибаев Бауыржан Серікұлы «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін саралап оқыту технологиясы», 2016. 5. Смакова Асем Нуракынқызы «Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының құзыреттіліктерін қалыптастыру», 2016. 6. Мусагулова Салтанат Болгановна «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту үдерісінде оқушылардың зерттеушілік іс-әрекетін ұйымдастыру», 2017. 7. Жекеева Аққалам Есимбекқызы «Бастауыш сынып оқушыларына фонетиканы қатысымдық тұрғыда оқыту», 2017.

20 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ 8. Тасболатова Назерке «Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесінің дамуы (1990 – 2016)», 2018. 9. Кенжалиева Гүлжамал «Қоршаған орта материалдары негізінде оқушыларды зерттеушілік әрекетке баулу», 2018. 10. Нарбекова Маржан Ерғабылқызы «Бастауыш сынып оқушыларының бойына ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарын қалыптастыру». 2018 11. Қанатқұл Қорлан Жеңісқызы «Диалогтік оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының коммуникативтік құзыреттілігін қалыптастыру», 2018. 12. Талдыбай Айдана Ізбасарқызы «Бастауыш сынып оқушыларының жазылым дағдыларын қалыптастыру (қазақ тілі пәні бойынша)», 2019 13. Cыдық Ботагоз Тоқтасынқызы «Мәтінмен жұмыс негізінде бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын қалыптастыру», 2019 14. Халхаман Сайрангүл «Бастауыш сынып оқушыларының оқылым дағдысын қалыптастыру», 2019 15. Болатбекқызы Ақерке «Әдебиеттік оқу сабақтарында оқушылардың бойына жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыру», 2020 16. Конакова Ботагоз Бакытовна «Бастауыш сыныптағы қазақ тілі сабақтарында оқушыларды шығармашылық әрекетке баулу», 2020 17. Манап Мақпал «Бастауыш сыныпта сөз таптарын жаңартылған білім мазмұны аясында оқыту («Қазақ тілі» пәні бойынша)», 2021 18. Мұқанова Ақмарал «Бастауыш сынып қазақ тілі сабақтарында оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын дамыту», 2021 19. Дакей Бота «Бастауыш сынып қазақ тілі сабақтарында электронды білім беру ресурстарын қолдану», 2022. 20. Мұсатаева Нұргүл «Мәнерлеп оқу арқылы бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу қабілетін дамыту» («Мәнерлеп оқу және оның бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу қабілетін дамытудағы рөлі»), 2022

21 Гүлнәр Уайсоваға арналады 21. Дархан Аружан Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының мәтінмен жұмыс жасау дағдыларын қалыптастыру, 2023 22. Бақбаева Алия Көркем мәтінді лингвостилистикалық талдау негізінде бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру, 2023

22 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ҒЫЛЫМИ МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ

23 Гүлнәр Уайсоваға арналады 1. Сөз мағыналарын оқыту. – Алматы: «Бастауыш мектеп» журналы, №7, 1983. – 3 б. 2. Егіз өрімдер (рецензия). – Алматы: «Қазақстан әйелдері» журналы, № 5, 1983. – 2 б. 3. IV класта лексиканы оқытудың кейбір мәселелері. «Мектепте қазақ тілін оқыту проблемаларын жетілдіру» Ы.Алтынсарин ат. ПҒҒЗИ шығ. ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы, 1984. – 18 б. 4. Омонимдерді меңгерту. «Қазақстан мектебі» журналы, № 9, 1986. – 4 б. 5. Бастауыш класта мақал, мәтелдерді оқыту. «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен методикасының мәселелері» «Мақалалар жинағы». – Абай атындағы АлМУ, 1992. – 3 б. 6. 4-кластың «Ана тілі» оқулығына әдістемелік нұсқау. «Бастауыш мектеп» № 9, 1993. – 6 -10 б.( Қосымова Г.) 7. Қазақ тілі пәнінен жаңа бағдарлама жобасы мазмұнының ерекшеліктері. «Бастауыш мектеп» журналы № 10, 1995. – 8 - 12 б. 8. Бастауыш класс мұғалімдерін даярлауда қазақ тілін оқыту әдістемесінен берілетін білім мазмұнының теориялық негізі. Межвузовский сборник научных трудов. – Алматы, 1998. – 70 – 76 б. 9. Бастауыш сыныптардың «Қазақ тілі» оқулықтарындағы жаңа жүйе мен мазмұн. Материалы XXYIII учебно-методичесой конференции, посвященной 70-летию АГУ им.Абая. – Алматы, 1998. – 36 – 39 б. 10. 2-сыныптың жаңа Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау. – Алматы: «Бастауыш мектеп» журналы, № 10, 1998. – 12 – 17 б. 11. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту кезіндегі пәншілік интеграциялау әдістері. Алматы: «Хабаршы» журналы, № 3, 2001. – 52 –54 б. 12. Жоғары оқу орындарының бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын факультеттеріне арналған «Қазіргі қазақ

24 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ тілі» оқулығын әзірлеу ерекшеліктері. – Алматы: «Хабаршы» журналы, № 3, 2001. – 27 –29 б. 13. Бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлауда «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі тарихы» курсының рөлі. – Алматы: «Хабаршы» журналы, № 2, 2003. – 45 – 47 б. 14. БОПӘ бөлімінің студенттеріне «Қазіргі қазақ тілі» пәнін оқыту барысында негізгі құзыреттіліктерді игерту». Халықаралық ғылыми- практикалық конференцияның материалдары, 2 бөлім. 30 қараша 2006. – 27 – 28 б. 15. Бастауыш сынып мұғалімдерін даярлауда қазақ тілін оқыту әдістемесінен берілетін білім мазмұны. «Бастауыш сатыда білім берудің бүгіні мен келешегі» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция жинағы. 2006. – 28 –30 б. 16. Түкенова М. Бастауыш сыныптарда сөз құрамын оқытудың әдіс-тәсілдері. «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты жас ғалымдардың халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары. (1-бөлім) 26 мамыр 2007ж. – Астана, 2007. – 50 – 52 б. 17. Білім берудің бастауыш сатысында оқытылатын морфологиялық ұғымдардың мазмұны мен олардың өзара сабақтастығы. – Алматы: «Ізденіс» журналы, № 1, 2008. – 216 – 219 б. 18. Білім берудің бастауыш сатысында қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері. – Алматы: «Ұлт тағылымы» журналы, № 1, 2008. – 98 – 103 б. 19. Бастауыш сатыда морфологияны дамыта оқытудың кейбір мәселелері. – Алматы: «Бастауыш мектеп» журналы № 2, 2008. – 3 – 5 б. 20. Сөздік қорды байыту әдіс-тәсілдері. – «Қазақстан мектебі» № 4, 2008. – 38 – 41 б. 21. Қазақ тілі сабақтарында оқытудың жаңа технологияларын қолдану жайы. ҚР президенті Ә.Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында (2008 ж. 6 ақпан) Қазақстан халқының әл-ауқатын көтерудің негізгі бағыттарын жүзеге асыру. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция ма-

25 Гүлнәр Уайсоваға арналады териалдары, 12 наурыз 2008 ж. «3-бөлім). – Алматы, 2008. – 66 – 69 б. 22. С.Рахметқызы – ғалым, әрі ұстаз. – Алматы: Хабаршы. «Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы, № 1 (16), 2008. – 21 – 23 б. 23. Бастауыш сыныптарда морфологияны оқыту барысындағы пәнішілік интеграциялау әдістері. – Алматы: «Білім берудегі менеджмент», № 1 (48), 2008. – 181 – 185 б. 24. Бастауыш сыныпта есімдікті қарым-қатынас құралы ретінде оқыту. «ҚР президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» атты Қазақстан халқына арналған жолдауындағы қоғамды модернизациялаудың негізгі басымдықтары» тақырыбындағы республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2009.- – 660 – 664 б. 25. Сөз таптарын оқыту мәселесінің зерттелу жайы. – Алматы: «Ұлт тағылымы», №3, 2009. – 171 – 175 б. 26. Ұстаз тәлімі. – Алматы: «Бастауыш мектеп», № 12, 2009. – 13 б. 27. Жеке тұлғаға бағдарланған оқыту. – Алматы: «Ізденіс» журналы, №4, 2010. – 200 – 204 б. 28. Бастауыш сыныпта морфологияны жеке тұлғаға бағдарлап оқытудың психологиялық ерекшеліктері. «Шұғыла» (Моңғолия қазақтарының әдеби-мәдени, ғылыми, танымдық журналы) № 3, 2011. – 70 – 77 б. 29. Ізгілік шапағатымен, ақыл-парасатымен танылған ұстаз. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың теориялық негіздері мен тәжірибесі атты профессор С.Рахметованың 80 жылдығына арналған республикалық ғылыми практикалық конференция материалдары. 11 наурыз 2011 ж. – 25 – 27 б. 30. Ұлағатты ұстаз. «Кіші мектеп жасындағы оқушыларды оқытудың әдістемелік жүйесін жасау теориясы мен тәжірибесі» атты Республикалық дөңгелек үстел материалдары, 4 ақпан 2011. – 15-16 б. 31. Қате таппай қателесіпті. – Алматы: «Айқын» газеті» № 60 (1727) 7.04.2011(Оспанов Т.Қ., Жұмабаева Ә.Е.)

26 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ 32. Зат есімнің септелуі. Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов. Курс, 2015. – 45– 49 б. 33. 2-сыныпта сөз құрамын оқыту мәселелері. Materials of the XI international scientifc and practical conference «Science and civilization- 2015». – 105 – 109 б. 34. Сын есімді оқыту тәжірибесі. Академик К.А.Оразбекованың 75 жас мерейтойына арналған «Психологияның қазіргі мәселесі: қайнар көзінен бастап жаңа заманға дейін» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. 15 сәуір 2016 ж. – Алматы, 3380– 3383 б. 35. Realization of frame-based technologies in the context of education informatization. Journal of Theoretical and Applied Information Technology. 2016.-V.89.-Iss. 1 –P. – 236– 242 б. 36. Formation of Education Clusters as a Way to Improve Education. Journal of Theoretical and Applied Information Technology. 2016.-V.11. Iss.9.- P. – 3053– 3064 37. Структурирование процесса обучения аргументации в письменных формах общения // Наследие предков и современный тюрксий мир: языковые и культурные аспекты. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 95-летию со дня рождени известного якутсого ученого-тюрколога, доктора филологичеких наук, профессора Якутского государственного университета им.М.К.Аммосова, заслуженного деятеля науки Р: (Я), действительного члена Международной Тюркской академии Антонова Ноколая Климовича. Якутск, 2016. – 401 – 410 б. 38. М.Қ.Жұбанованың сауат ашу әдістемесіне қатысты идеяларының өміршеңдігі. «Материали за ХIII международна научна практична конфереция. Настоящи изследования и развитие – 2017». – 55 – 58 б. 39. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту. Materialy XIII Mezinarodni vedeckopraktika conference, «Veda a technologie krok do budoucnosti – 2017», 22-28 unora 2017г. On Psychologie a sociologie Pedagogicke vedy. Praga. – 65 – 68 б. 40. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық

27 Гүлнәр Уайсоваға арналады сауаттылығын дамыту. «Білім және ғылымдағы инновациялар» тақырыбындағы II халықаралық ғылымиәдістемелік конференция материалдары. 22-23 қараша 2018 жыл. – 71 – 74 б. 41. «Formation of skills to work with sources in primary school students». Espacios.-2018. –V.39. -ISS. 38. –10p. (N 0798 1015). 42. Жаңартылған оқу бағдарламасы негізінде жасалған «Қазақ тілі» оқулығының мазмұндық ерекшеліктері. Materialy XIV mezinarodni vedecko-praktika konferenc. VEDA A VZNIK – 2018. Volume 8. Pedagogicke vedy. Praha, 2018. – 46 – 50 б. 43. Бастауыш сынып оқушыларын шығармашылық әрекетке баулу мәселесінің зерттелуі. Materials of the internatiol scientific and practical conference. Science and civilization – 2019. 30 Januar – 07 February, 2019. – 36– 40 б. 44. Issues of Kazakh language teaching in elementary classes in terms of the meta-subject approach. Cypriot Journal of Educational Sciences. Volume 14, Issue 1, (2019) www.cjes.eu. – 158 – 170 б. 45. Болашақ бастауыш сынып мамандарын жаңартылған білім мазмұнын жүзеге асыруға даярлау. ISSN 2073-333X Международный научный журнал Қазақстанның ғылымы мен өмірі. Science and life of Kazakhstan. №5/// 3 2019. – 149– 154 б.( Сәдуақас Г.Т.). 46. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесінің дамуы (1990 –2017) / kazakh language methodology development for primary class teaching (1990 -2017). SEMPOZYUM KİTABI III. Uluslararası Abay Kunanbayoğlu KAZAK KÜLTÜRÜ, TARİHİ VE EDEBİYATI SEMPOZYUMU 20-23 MART 2019 ANTALYA. – 134 – 144 б. 47. Оқушылардың сөйлеу әрекетін дамыту. ICSSCA International Congress on Social Sciences, China to Adriatic 9. ULUSLARARASI ÇİN’DEN ADRİYATİK’E SOSYAL BİLİMLER KONGRESİ 20-23 MART 2019 ANTALYA-TÜRKİYE. KONGRE TAM METİN KİTABI Editörler Dr. Güray ALPAR

28 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ Zhanuzak ALİMGEREY. – 524 – 534 б. 48. Қазақ ағартушылары жазылым туралы. II Халықаралық Девели Ашық Сейрани және Түркі халықтарының мәдениеті конгресі («II. Internatonal Debeli-Asik Serani and tukish culture congress), 3-кітап. 2019 . – 489 – 491 б. 49. Танымы терең тағылымды ғалым. «Қазақ тілі мен әдебиеті орта мектепте» журналы. – Алматы, 2019. № 6. – 2 – 4 б. 50. Бастауыш сынып оқушыларының сөйлеу әрекетін дамытудың лингвистикалық негіздері. – Алматы: «Педагогика және психология» журналы, № 1 (42) 2020. – 156 – 163 б. (Исатаева Ә.) 51. Болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін кәсіби даярлаудағы метапәндік тәсілдеме. «Қазақстанның ғылымы мен өмірі» журналы. – Алматы, № 5 2020. – 146 – 152 б. (Жұмабаева Ж.) 52. Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту әдістемесінің дамуы (1990 – 2018 жж.) Қазақстанның ғылымы мен өмірі» журналы. – Алматы, № 5/2 2020. – 286– 290 б. (Тазабекова А.С.) 53. Болашақ педагогтарды бастауыш білім беру пәндерін метапәндік тұрғыдан оқытуға даярлау тұжырымдамасы. «Қазақстанның ғылымы мен өмірі» журналы. – Алматы, № 5/2 2020. – 214 – 220 б. (Жұмабаева Ж.) 54. Бастауышта сыныпта сөз таптарын жеке тұлғаға бағдарлап оқытудың психологиялық негіздері. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. «Психология» сериясы. – Алматы, № 1 (62) 2020. – 220 – 226 б. (Умирбекова А.) 55. Бастауыш сынып пәндерін метапәндік тұрғыдан оқыту мәселелері. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы. – Алматы, № 4 (68), 2020. – 193 – 202 б. (Жұмабаева Ж.) 56. Бастауыш сынып оқушысы дамуының әлеуметтікпедагогикалық жағдайы. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршы «Педагогика ғылымдары» сериясы. – Алматы, № 4 (68), 2020. – 212 – 218 б. (Арынова Г.Ғ.)

29 Гүлнәр Уайсоваға арналады 57. Бастауыш сынып оқушыларына табыс жағдаятын құру негізінде оқу мотивациясын қалыптастыру. «Глобальная наука и иннновация 2020: Центральная Азия» №6 (11) Декабрь 2020 Серия «Педагогические науки», 3-том. (Абжанова С.) 58. Formation of school student’s vocabulary skills through innovative technologies. World Journal on Educational Technology: Current Issues, 13(4), 1088–1101. Oct 31, 2021/ Scopus Q3 50% doi.org/10.18844/wjet.v13i4.6310 (Омарова Г.Ж., Жұмабаева А.Е., Садуақас Г.Т., Ақжолова А.Т.) 59. Бастауыш сыныпта сөз таптарын оқыту. Қазақ педагогикалық ғылымдар академиясының, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі, профессор Клара Жантөреқызы Қожахметованың 70 жылдығына арналған «Ұлы дала халқының рухани-адамгершілік жаңғыру және цифрландыру дәуіріндегі жастардың этникалық тәрбиесінің жаhандық және ұлттық трендтері» атты халықаралық ғылыми-практикалық онлайн-конференциясының материалдары. 16 наурыз, 2021ж. – 352 – 356 б. (Манат М.) 60. Зерттеушілікке баулудағы өлкетану материалдарының рөлі. «Филологиялық білімді модернизациялау: «Жаңартылған білім беру мазмұны аясында» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция. 15 қараша, 2021. – 137–143 б. 61. Бастауыш сынып оқушысының әлеуметтік интеллектісін дамытудағы оқу диалогының мүмкіндігі. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. «Педагогика ғылымдары» сериясы. – Алматы, № 4 (76) 2022. – 267 – 277 б. (Арынова Г.Ғ.) 62. Цифрлық дизайнды жобалау арқылы бастауыш сынып оқушыларының әдеби мәтіндердегі көркемдегіш құралдарды тану білігін қалыптастырудың психологиялық негіздері. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. «Психология» сериясы. – Алматы, № 1 (74) 2023. – 210 – 217 б. (Анапияева С.) 63. Әліппе тарихы және инновация. «Бастауыш мектепте оқыту» Республикалық әдістемелік журнал. – Алматы, № 4, 2023. – 9– 11 б.

30 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ Г.И.УАЙСОВАНЫҢ ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУЛЕРІ: БАҒЫТЫ мен НӘТИЖЕСІ

31 Гүлнәр Уайсоваға арналады ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУЛЕРІ Ғылыми зерттеу институтының қызметкері, жоғары оқу орны оқытушысы болып еңбек еткен жылдарының барлығында да өзінің білімі мен кәсіби шеберлігін шыңдап, республикалық, халықаралық конференциялар мен мерзімді басылымдар арқылы жаңа көзқарастары мен озық тәжірибесін бөлісіп отыратын Г.И.Уайсованың авторлығымен 100-ден астам ғылыми-әдістемелік еңбек жарық көрген: оның ішінде 16-сы – мемлекеттік деңгейдегі нормативтік құжат, 37-сі – мектеп оқулығы пен 35-сі оқуәдістемелік құралы, 35-сі –ЖОО оқу құралы, 63-і – ғылыми мақала. Соңғы талаптарға сәйкес ғалым-әдіскердің Scopus деректер базасына енгізілген басылымдарда мақалалары жарияланған және Scopus Хирша индексі 3-ті құрайды. Ғалымның зерттеу жұмыстары бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту, болашақ бастауыш сынып мұғалімдерін даярлау, «Қазақ тілі» оқулықтарының мазмұны мен жүйесі, бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту кезіндегі пәншілік интеграциялау жолдары, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту, бастауыш мектеп пәндерін мәтапәндік тұрғыда оқыту, цифрлық дизайнды жобалау арқылы бастауыш сынып оқушыларының әдеби мәтіндердегі көркемдегіш құралдарды тану білігін қалыптастыру, әліппе тарихы және инновация мәселелерін қарастыруға бағытталған. Оның ЖОО студенттеріне арналып жазылған «Лексикологияны оқыту әдістемесі» (2005ж), «Қазіргі қазақ тілі» (2007ж), «Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы» (2013ж), «Шағын жинақты мектептегі педагогикалық үдеріс теориясы мен әдістемесі» (Ж.Астамбаева) (2012ж), «Шағын жинақты мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесі» (Г.Сәдуақас), «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» (Ә.Жұма-

32 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ баева) (2019ж), «Қазіргі қазақ тілі негіздері» (2023ж) тәрізді оқу құралдары республика көлемінде пайдаланылуда. Г.И. Уайсова университет ішілік «Қазақстан Республикасы шағын жинақты мектеп мұғалімдерін дайындау және біліктіліктерін үздіксіз арттыру технологиясын жүзеге асыру (On line режимін қолдану арқылы)» ғылыми жобасына қатысып, он лайн режимінде ғаламтор-дәріс өткізді. Осы тақырып бойынша авторлық бірлестікте оқу құралын жазды. 2014 жылы Абай атындағы ҚазҰПУ ректорының гранты бойынша «Мәңгілік жолдағы буындар бірлігі мен ұрпақтар сабақтастығының тәжірибесін жинақтау, талдау және тарату» ғылыми жобасын жүзеге асыруда Педагогика және психология институты тарихын зерделеуге қатысты. Г.И.Уайсованың қосалқы жетекшілігімен ізденуші Р.Ызғұттынова кандидаттық диссертациясын, докторант Ж.Жұмабаева PhD, 23 магистрант магистрлік диссертацияларын ойдағыдай қорғап шықты. Қазақстан ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін 2014 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен марапатталды. ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ НЕГІЗГІ ОЙ-ТҰЖЫРЫМДАР «Бастауыш кластарда морфологиялық ұғымдарды оқыту» атты еңбегінде бастауыш сыныпта оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері, оқытылатын морфологиялық ұғымдардың мазмұны мен олардың өзара сабақтастығы туралы баяндайды. Сонымен қатар автор бастауыш сыныптарда грамматикалық ұғымдарды меңгерту үшін қолайлы әдістемелік жағдайлардың мынадай түрлерін көрсетеді: 1. Оқушылардың белсенді ойлау қызметін іске қосу. Бұл әдісті «проблемалық әдіс» деп те атайды. Кез келген жаңа

33 Гүлнәр Уайсоваға арналады грамматикалық ұғымды меңгерту барысында оқушылардың психо-физиологиялық қабылдау мүмкіндіктеріне қарай проблемалық жағдай туғызу мұғалімнің шеберлігіне байланысты. 2. Сөзге немесе сөйлемге қатысты оқушылардың лингвистикалық көзқарасын дамыту. Басқаша айтқанда, оқушыларға бастауыш сыныптарда берілетін грамматикалық ұғымдардың бәрі ең басты мақсатқа – олардың өз ойларын дұрыс, әсерлі баяндай білу қабілетін дамыту мақсатына бағындырылуы қажет. 3. Өтілген грамматикалық ұғымның айқын және көмескі белгілерін меңгерту. Мысалы, «Кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер» тақырыбын өткенде, оқушылар бұл сұрақтарды нақтылы заттардың немесе адамдардың атын білдіретін сөздерге дұрыс қояды да, дерексіз атауларға келгенде шатасып қалады. Мысалы: уақыт, жел, дауыл, қуаныш, т.б. сөздерді заттың атын білдіріп тұр деп ойламайды. 4. Жаңа меңгерген грамматикалық ұғымды бұрын өтілген ұғымдар жүйесімен байланыстырып отыру. Бұл әдісті берілген білімді жинақтап отыру әдісі деп те айтуға болады. 5. Жаңа грамматикалық ұғымды түсіндіру үшін оқушылардың бұрынғы білімдері мен дағдыларына сүйеніп отыру. Жаңа тақырыпты меңгертудің бұл әдісі, біріншіден, оқушылардың өткен сабақтардағы мағлұматтарды ұмытпауына, оны жаңа ұғыммен байланыстыра білуіне жағдай туғызады. Екіншіден, бұрынғы дағды жаңа тақырыпты игеруді жеңілдетеді. 6. Грамматикалық ұғымды көрнекі құралдар көмегімен меңгерту. Бұл әдіс те мұғалімнен ерекше шеберлікті талап етеді. Тақырыптың сипатына қарай көрнекі құралдарды түрлендіріп пайдалану қажет. (Уәйісова Г.И. Бастауыш кластарда морфологиялық ұғымдарды оқыту. – Алматы, 1994. 6-7 беттер). Грамматикалық ұғымдарды, оның ішінде тілдің морфологиялық жүйесін оқыту бастауыш класс оқушыларының пси-

34 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ хо-физиологиялық мүмкіндіктерін анық білуді қажет етеді. Атап айтқанда, олар: 1. Балалардың қабылдау мүмкіндігінен артық ұғымдарды түсіндіруге болмайды. 2. Берілетін үғымдарды тым қарапайымдандырып, немесе қайта-қайта түсіндіріп, оқушылардың белсенді таным қабілетіне кедергі жасауға да болмайды. Мүндай жағдайда олардың сабаққа қызығушылығы күрт кеміп, белсенділігі төмендейтіндігін психолог мамандар ашық айтып жүр. 3. Берілетін материалдың мазмұнына орай, оқушылардың психофизиологиялық мүмкіндіктеріне байланысты сабақтың құрылымын, оқыту әдістерін түрлендіріп отыру қажет. Тиімді әдісі табылмаса, кез келген қарапайым үғымның өзін оқушылар ауыр қабылдайды, тіпті түсінбеуі де мүмкін. Ал қандай да бір күрделі үғымды оқушыларға ыңғайлы әдісін тауып жеткізуге болады. Көптеген әдіскер ғалымдардың дәлелдеп көрсеткеніндей, бастауыш класс оқушыларына грамматикалық үғымдарды меңгертудің бір жолы – ойын элементтері бар жұмыс түрлерін көп пайдалану. Тілдің грамматикалық жүйесін оқыту оқушылардың ойлау қабілетінің дамуымен тығыз байланысты болғандықтан, сабақ барысында таным процесінің белгілі әдістерін (даралау және жинақтау, жалқыдан жалпыға және жалпыдан жалқыға бару, салыстыру) міндетті түрде есте сақтау қажет. Әсіресе, оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеруі, көбінесе, тәмендегідей тізбекте өтетіні анықталған нәрсе Грамматикалық ұғымдардың жеке белгілерін байқау Ол белгілердің көп сөздерге ортақ екенін аңғарып, жинақтау Грамматикалық ұғым туралы мағлұматты қабылдау Бұл мағлұматты жеке белгілерді ажыратқанда пайдалану

35 Гүлнәр Уайсоваға арналады Балалардың таным процесі ең алдымен жеке фактілерді жинақтауға, содан соң жинақталған мағлұматты пайдаланып тілдік фактілерді даралауға қарай бағытталады екен. Бұдан шығатын қорытынды: жаңа грамматикалық үғым туралы түсінік берген кезде мұғалім балалар танымының жалқыдан жалпыға қарай бару қызметіне сүйеніп, тілдік фактілерді байқату және бір-бірімен салыстыру арқылы әлгі белгілерді жинақтауға ұмтылады. Ал грамматикалық ұғымды тиісті дәрежеде түсініп болған соң, олардың ойлау қабілетінің жалпыдан жалқыға қарай бару қызметіне сүйеніп, қабылданған мағлұматты тілдің, сөздердің жеке белгілерін ажырату мақсатына пайдалана білуге үйрету қажет. Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қызметінің осындай психофизиологиялық ерекшеліктеріне байланысты бұл кластарда грамматикалық ұғымдарды меңгерту барысы шартты түрде төрт кезеңге бөлінеді: Бірінші кезең – түсіндірілетін грамматикалық ұғымның айқын белгілерін балаларға байқату үшін тілдік материалды талдау. Осы кезеңде оқушылар нақтылы сөздердің лексикалық мағыналарын түсінумен қатар, олардың тілдегі ортақ қызметтерін, қолданудағы ұқсас белгілерін дерексіз (абстракциялы) түрде тануды үйренеді. Яғни талдау және дерексіздендіру (абстракциялау) сияқты ойлау операцияларын меңгереді. Екінші кезең – анықталған белгілерді жинақтау, грамматикалық ұғымның осы белгілерінің арасындағы өзара байланысты анғару, түсіндірілген үғымның грамматикалық анықтамасымен танысу. Оқушылар бұл кезенде ойлау процесінін салыстыру және жинақтау сияқты операцияларын меңгереді. Мысалы, 2-кластағы “Кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер” атты тақырыбын оқыту барысында оқушыларға бірте-бірте адамға қатысты атауларға кім? деген сұрақ, жансыз заттар мен құбылыстардын жануарлар мен аңдардың атауларына не? деген сұрақ қойылатыны ұғындырылады. Содан кейін бұл

36 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ атаулардың көпше түріне кімдер? нелер? деген сұрақтар қойылатыны түсіндіріледі. Ары қарай кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздерге жалғаулар (жіктік, септік, тәуелдік) жалғану реті танытылады, т.б. Бұл тұста аталған тақырыпты меңгертудің мынадай ерекшелігі ескерілуге тиіс: 2-класта оқушылар “Кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздерді” 10 сағат оқиды. Берілуге тиісті мағлұматтар мен дағдылардың көлемі де біршама. Сондықтан мұғалім бұл мағлұматтар мен дағдыларды жүйелеп, грамматикалық ұғымның әрбір жаңа белгісі үйретілгеннен кейін оны алдыңғы оқылған материалмен байланыстыра жинақтап отыруы қажет (жинақтау сабақтарының үлгілері кейін берілді). Үшінші кезең – грамматикалық ұғымның анықтамасын түсіну, ортақ белгілердің мәні мен олардың арасындағы байланысты нақтылай түсу. Мысалы, “Кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер” тақырыбын оқыту барысында оқушылар “адамға қатысты сөздерге кім? кімдер? сұрақтары қойылады” деген анықтаманы толық түсіне бермейді. Олар көбінесе бұл сұрақ кісі аттарына қойылады деп түсінеді. Сондықтан оларға адамға қатысты сөздер деген ұғымды кенейтіп түсіндіру қажет: кісі аты-жөніне, мамандықты немесе кәсіпті білдіретін сөздерге, туыстықты білдіретін сөздерге, адамға қатысты басқа да атауларға арнайы уақыт бөліп, тоқталған жөн. Бұл оқушылардың танымы мен сөздік корын дамытады, әрі түсіндіріліп жатқан грамматикалық ұғымды жақсы меңгеруге әсерін тигізеді. Төртінші кезең – түсіндірілген грамматикалық үғымды жаңа тілдік материалдар негізінде пысықтау, берілген білімді жаттығулар орындау арқылы іс жүзінде колдану; осы тақырып пен басқа да грамматикалық үғымдар арасындағы байланысты меңгерту. Бұл кезеннің мақсаттары түсіндірілген грамматикалық үғымды пысықтау жаттығулары арқылы, жинақтау және қайталау сабақтары барысында кейінгі тақырыптарды өту кезінде орындалады. Мысалға, “Кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздер” тақырыбын оқыту барысында түсіндірілген грамматикалық үғымдар әр түрлі

37 Гүлнәр Уайсоваға арналады жаттығулар орындату арқылы пысықталады (Уәйісова Г.И. Бастауыш кластарда морфологиялық ұғымдарды оқыту. Алматы, 1994. – 9-11 беттер). Г.Уәйісова «Лексиканы оқыту әдістемесі» еңбегінде оқушылардың сөздік қорын байыту жұмыстарын төрт принципке сүйене отырып жүргізу қажет деп есептейді: 1) Сөз мағынасын ол бейнелейтін болмыспен салыстыру принципі; 2) Сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасын салыстыру; 3) Семантикалық принцип; 4) Диахроникалық принцип. Қазіргі оқыту процесінде балалардың сөздік қорын дамыту, оларға жаңа сөздерді үйрету жұмыстары жоғарыдағы бірінші принцип негізінде, яғни сөз мағынасын ол бейнелейтін болмыспен салыстыру арқылы жүргізіліп келе жатқаны белгілі. Себебі белгілі бір ұғымға телінбеген сөз есте сақталмайды, тез ұмтылады. Демек бастауыш кластарда лексикалық жұмыстар жүргізу кезінде, негізінен, осы принцип басшылыққа алынады екен. Сондай-ақ 5-класта көп мағыналы сөздерді, омонимдерді, синонимдерді, антонимдерді оқыту кезінде де сөз мағыналарын болмыспен салыстыру әдісі (суреттер көмегімен) жақсы нәтиже береді. Лексикалық ұғымдарды оқыту кезінде сөздердің лексикалық және грамматикалық мағыналарын салыстыру принципін қолданудың да мәні ерекше. Әсіресе, оқушылар көп мағыналы сөздер, омонимдер, синонимдер табиғатын тереңірек меңгеру үшін «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» көмегімен бұл принципті дағдыға айналдыруға болады. Мысалы, «алыс» сөзіне «қашық» сөзі синоним болатынын, «жақын» сөзі антоним болатынын оқушылар қиналмай табады. Ал оқушыларға осы сөздің екінші – етістік формасындағы омонимдік мағынасы бар екенін, ол мағынаға «төбе-

38 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ лес» сөзі синоним болатынын аңғарту – балалардың лексикалық жүйе туралы түсінігін кеңейтеді. Лексикалық ұғымдарды оқытудың семантикалық-мағыналық немесе лексикалық парадигма принципі де оқушылардың сөздік мағыналық қорын дамыту мақсатында бастауыш кластарда жиі қолданылып жүрген принциптердің бірі. Бұл принциптің мәні - сөздерді өзара мағыналық қатынасына байланысты топтастыру. Мысалы, дене мүшелері: қол, аяқ, иық, тізе, арқа, құлақ, көз, мұрын т.б. Біз бастауыш класс оқушыларына лексикалық ұғымдар беру жайын сөз еткенде осы принциптің тиімді қолдануына да мән бердік. Басқа тілден енген сөздерді, көнерген сөздер мен неологизмдерді оқыту барысында төртінші – диахрониялық принципті қолданудың мәні ерекше. Мұның мәні - оқушыларға сөздің тарихын, шығу тегін немесе пайда болу себебін ашып түсіндіру арқылы оның қазіргі лексикалық мағынасын анықтау. Мысалы, қазіргі «кұрылтай», «жарғы», «әкім» сөздерінің қолданылу тарихын түсіндіру оқушыларға сөз мағыналарының заман ағымына сай кенеру, қайта жаңғыру, кеңею ерекшеліктерін аңғартады. Сондай-ақ оқушыларға неологизмдердің өтпелі сипатын аңғарту, көнерген сөздердің жаңа мағына иеленіп қайтадан қолданысқа түсу процесін байқату жұмыстары кезінде де диахрониялық принципке сүйеніп отыруға тура келеді. Қорыта айтқанда, мектепте лексикалық ұғымдарды оқытудың педагогикалық ерекшеліктеріне қатысты төмендегідей тұжырымдар жасауға болады: 1. лексикалық ұғымдарды оқыту әдістемесі педагогика ғылымында қалыптасқан дидактикалық принциптерге негізделе отырып жасалуы керек. Қазіргі оқу бағдарламалары мен оқулықтарда, негізінен, осы принцип сақталған. Алайда оқытудың ғылыми негізділік, жүйелілік, материалдарды дұрыс орналастыру принциптері тұрғысынан келгенде оқулықтардағы кейбір тақырыптардың («Қазақ тілінің сөз байлығы», «Сөздіктер туралы түсінік») орналасуын қайта қарау кажет. Сондай-ақ кейбір теориялық ұғымдардың оқулықта түсіндірілуін, оларға берілген мысалдарды Қазіргі лингви-

39 Гүлнәр Уайсоваға арналады стика ғылымындағы жаңалықтар мен тіліміздің сөздік құрамында өтіп жатқан процестерді ескере отырып қайта қарауға тура келеді. Жаттығу үлгілері мен тапсырмалар түрлерін өзгерту міндеті де күн тәртібінде тұр; 2. жалпы дидактикалық принциптермен қатар лексикалық ұғымдарды түсіндірудің өзіне тән принциптері мен әдістері бар. Бұл принциптер мен әдістерді оқытылатын лексикалық ұғымдар табиғатына сәйкес түрлендіре қолданып отыру – оқыту процесінің нәтижелілігін арттырады (Уәйісова Г.И. Лексикологияны оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. – 92–93 беттерінен алынған). «Бастауыш кластардағы қазақ тілі сабағында лексикалық дағдылар мен ұғымдарды беру жұмысы төмендегідей бағыттарды қамтуы қажет: – Оқушылардың сөздік қорын байыту; – Көп мағыналы сөздер туралы хабар беру; – Омонимдер туралы ұғым беру; – Оқушыларға синонимдер мен антонимдердің ерекшеліктерін байқату; – Оқушылардың сөйлеу тілінде тұрақты сөз тіркесінің дұрыс орнығуын қадағалау. Осы бағыттарды әрбір сабақта өтілетін тақырыптарға орай жеке-жеке де, бір-бірімен байланыстыра да жүргізіп, мұғалімнің жұмыс жоспарының бір бөлігіне айналдыруға болады. Оқушылардың сөздік қорын байыту – әрбір сабақ барысында бірте-бірте жүргізілетін күрделі процесс. Балалардың сауаттылығын жетілдіру мақсатымен жүргізілетін маңызды іс тек сөздік толтыру жұмысымен ғана шектеліп қалмауы керек. Сабақта түсіндірген әрбір жаңа сөздің мағынасын шәкірттердің анық ұғуынан бастап, ол сөзді өз беттерінше қолдана білуіне дейінгі аралықта бірнеше кезеңге бөліп қарауға болады:

40 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ а) Жаңа сөзді оқушылардың қабылдауы, дұрыс түсінуі; ә) Ол сөздің барлық мағыналық реңктерімен, бояуларымен түсінікті болуы; б) Арнаулы тапсырмаларды орындау барысында оқушылардың мұғалім түсіндірген жаңа сөзді қолдана білу икемділігі; в) Сөйлегенде, жазу жұмысында өз беттерімен еркін қолдануға машықтанады». (Уәйісова Г.И. Лексикологияны оқыту әдістемесі. Алматы, 2005. – 100-беттен алынды). Уәйісова Г.И. қазақ тілін оқыту әдістемесін қалыптастыру мен дамытудағы Телжан Шонанұлының еңбектеріне талдау жасай келе, былайша ой түйіндейді: «Байқап қарасақ, Т.Шонанұлы балаларға білімді дайын күйінде ұсынбай, алдымен, тілдік құбылысты бақылатып, салыстырып, тек содан кейін ғана қорытынды жасатуды, яғни ереже шығартуды ұсынған екен. Демек, қазіргі кейбір ғылыми еңбектерде айтылып жүргендей, білімді шәкірттердің өздіктерінен меңгеруі тиіс деген мәселе шетелдік ғалымдар арқылы келмеген екен, өз еліміздің ғалымдарының еңбектерінде бұрыннан бар деген сөз. Сол сияқты «Бүгінгі сабақта не білдік? Не үйрендік?» деген сауал да бұрыннан бар екен. Тіпті зерттеу әдісі туралы да Т.Шонанұлы сонау 1926 жылдың өзінде-ақ айтқан. Ол бұл мәселеге 1926 жылы «Жаңа мектеп» журналының 6-санында жариялаған «Зерттеу әдісі» атты мақаласын арнаған. Осы мақаласында автор зерттеу әдісі қазақ мектептеріне жаңадан еніп жатқан әдіс екенін айта келіп, «Зерттеу әдісі қай ғылымда да ұсталады, өте-мөте жаратылыс ғылымында көп ұсталады. Зерттеусіз жаратылыс ғылымы жоқ», – дейді. Содан соң жаратылыстану, математика, ана тілі сабақтарында зерттеу әдісін қолдану жолдарына тоқталады» (Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы. Алматы, 2013. – 24-беттен алынды).

41 Гүлнәр Уайсоваға арналады «Грамматиканы оқытудағы негізгі әдіс – құбылысты байқау, тексеру. Тексеру жұмысын оқытушы бір өзі ғана жүргізбейді, оқушылар да белсене қатынасып, олар да бірге ойлап отырады. Өздері бірге тексерісіп, бірге жұмыстанғаннан кейін, әрине сабақты ұғынулары да басқаша болады. ...Сондықтан байқау әдісін қолдану дегенді жас баланы ғылыми зерттеуші қатарында есептеу деп түсінбеу керек. Олай етсек, онда әдіс жөнінде асыра сілтеген болып табыламыз. Барлық жұмысты басқарушы мұғалімнің өзі болады. Мейлі ол өзі айтып, өзі жазып көрсетсін, мейлі балаларды тақтаға шығарып, соларды жаздырып көрсетсін, бәрібір – жоғарыда көрсетілген фактыны байқау, тексеру жұмысы негізінде мұғалімнің өзіне жүктеледі. Тиісті фактыларға оқытушының басшылығымен анализ жасатып, жұмысқа балалар белсене қатынасқанның арқасында сол анализден шығатын қорытынды мұғалім айтпай-ақ байқалып қалатын болса, байқау әдісін қолданудағы мақсат орындалғаны деп білу керек», – дейді. Автордың бұл айтқандары қазіргі дамыта оқыту талаптарына толық сай келеді. Тіпті оқушыларға дайын ереже ұсынбай, мысалдарды талдата отырып оқушылардың өздеріне тұжырымдату қажеттігі жөнінде қазіргі пікірлердің де негізін салған – С.Жиенбаев десек қателеспейміз. (Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы. Алматы, 2013. – 44-беттен алынды). «Оқушылардың сөздік қорын байытудың, яғни жаңа сөздердің мағыналарын түсіндірудің, тәжірибеде қалыптасқан бірнеше әдіс-тәсілдері бар. Енді соларға қысқаша тоқталып өтейік: 1. Сөз бейнелейтін затты көрсету. Бастауыш сынып оқушыларына жаңа сөздің мағынасын түсіндірудің ең қарапайым әдістерінің бірі – сол сөз бейнелейтін затты көрсету. Бұл әдіс көбінесе мектеп музейін аралағанда, әр түрлі экскурсияларда, тәжірибе шаруашылықтарымен танысу

42 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ барысында жиі қолданылады. Мысалға, 1-сыныптан бастап оқушылар жемістердің, гүлдердің, өсімдіктердің атауларына байланысты жаттығуларды жиі орындайды. Ал экскурсиялар мен тәжірибе шаруашылықтарында бұл заттардың өзін көзбен көру ұмтылмас әсер қалдырады. Мұндай тәсілді, әсіресе, “Зат есім”, “Етістік” тақырыптарына байланысты кездесетін жаңа сөздерді үйрету барысында жиі қолдану қажет. 2. Заттың суретін көрсету әдісі. Жаңа сөздер бейнелейтін заттардың немесе қимылдардың суретін көрсету арқылы түсіндіру. Заттың атын, сынын білдіретін жаңа сөздерді түсіндіру үшін, сол зат бейнеленген түрлі түсті суретті көрсетумен шектелсек, ал қимылды білдіретін яғни “Етістік” тақырыбына байланысты жаңа сөздерді түсіндіру үшін сюжетті суреттер қажет. Оқушылардың сөздік қорын байытудағы жоғарыдағы бұл екі әдісті қолдану барысында мұғалім жаңа сөздің мағынасын түсіндірумен шектеліп қана қоймайды, сонымен бірге басқа да әдіс-тәсілдерді пайдалана отырып, ол сөздің мағыналық реңктерін, қолдану ерекшеліктерін балаларға ұғындыру жолында мақсатты жұмыс жүргізеді. 3. Берілген сөзді оның синонимдерімен салыстыру әдісі. Жаңа сөздердің мағыналарын оқушыларға айқын таныту үшін қолданылатын тағы бір тиімді әдіс – берілген сөзді оның синонимдерімен салыстыру. Мұғалімнің көмегімен берілген бейтаныс сөзге оқушылар мағынасы жақын сөз іздеу арқылы ол кездескен жаңа сөздің мағынасын дәл айқындай түседі. Мысалға, Ә.Табылдиевтің “Оқу” деген өлеңі бар. Осы өлеңдегі “нұсқады”, “тоқы”, “мәні” деген сөздердің мағыналарын оқушылардың бәрі бірдей толық түсіне бермейді. Мұғалімнің көмегімен олар “нұсқады” сөзінің “сілтеді”, “көрсетті” синонимдерін тауып, бұл жаңа сөздің мағынасын айқындай түседі. Сондай-ақ “тоқы” сөзінің “біл”,

43 Гүлнәр Уайсоваға арналады “ұғып ал” синонимдері арқылы түсінеді. Немесе бұл жерде балалардың өздері көп естіген “көкейіңе тоқы” тұрақты тіркесін де пайдаланған тиімді. Ал “мәні” сөзін түсіндірудегі салыстырылатын бірден-бір синоним “мағынасы”. Оқушылардың сөздік қорын байыту барысында қолданылатын бұл әдістің есте ұстайтын тағы бір ерекшелігі бар. Синонимдік қатардағы кез келген сөздің өзіне тән реңкі болатыны белгілі. Демек, олардың мағыналары қаншалықты жақын болғанымен, бір-бірін дәл қайталай алмайды. Сондықтан кездескен жаңа сөздің мағынасын оның синонимі арқылы түсіндіргенде, мұғалімнің қосымша анықтама бере кетуіне де тура келеді. Мұндай анықтама беру кезінде мұғалім мағынасы түсіндіріліп отырған синоним сөздің мағыналық бояуына, көркемдік қолданысына оқушылардың назарын аударып өткені жөн. Мысалы, Ж.Кәрбозиннің “Бәтеңке” деп аталатын өлеңін алайық: Кіп-кішкентай, жып-жылтыр, Бәтеңкесі Тұрсынның Аяғына қонып тұр. Тамашасы-ай, шіркіннің! Мұндағы мағынасы оқушыларға таныс емес сөз “қонып” яғни “қонымды”. Ал оның мағынасын айқындауға қажетті синонимі – жарасымды сөзі: қонымды – жарасымды қонып – жарасып Енді мұғалім оқушыларға “қонып” сөзін “жарасып” синонимімен алмастырып оқуды тапсырады. – Мағынасы бұзыла ма? Жоқ. Бірақ әсерлі емес, әрі өлең қиын оқылады. Осындай жолмен оқушыларға бастауыш сыныптардан бастап-ақ сөздердің (яғни синонимдес сөздердің) қолдану ерекшеліктерінен хабар бере бастаудың артықтығы жоқ. 4. Логикалық анықтама беру әдісі. Оқушыларға жаңа сөздердің мағынасын түсіндірудің тағы бір әдісі – логикалық

44 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ анықтама беру. Логикалық анықтама көбінесе балаларға бұрыннан таныс емес заттар мен құбылыстардың, жан-жануарлардың, өсімдіктердің атауларына беріледі. Мәселен, бастауыш сынып оқушылары орындайтын жаттығуларда төмендегідей мағынасы жаңа сөздер жиі кездеседі: сахна, парк, қайыс, құйын, штаб, цех т.б. Бұл сөздердің мағыналарын бейнелейтін суреттер көрсетілсе, тіпті жақсы. Ал логикалық анықтама мынадай формада берілуі қажет. Сахна - артистер мен әншілердің өнер көрсететін орны көрермендердің бәрі көре алатындай залдағы орындықтары биіктеу болады т.б. Парк - еңбекшілердің демалыс орны әдемі табиғат аясында орналасқан т.б. қосымша анықтамалар беріледі Қайыс - былғарыдан тіліп алынған бау, ертұрман жасауда қолданылады т.б. Кейбір сөздердің мағынасын түсіндіруде қысқа логикалық анықтамалар жеткілікті бола бермейді. Мұндайда мұғалім бұл жаңа сөздер бейнелейтін ұғымдарды кең түрде әңгімелеу арқылы түсіндіреді. 5. Жаңа сөзді сөйлем ішінде пайдалану әдісі. Кейбір жаңа сөздердің мағынасы оларды сөйлем ішінде пайдалану әдісі арқылы да түсіндіріледі. Мысалы, бастауыш сынып оқушылары орындайтын жаттығуларда кездесетін “ырық” сөзінің мағынасын қалай түсіндіруге болар еді? Әрине, тек сөйлем ішінде пайдалану арқылы ғана:

45 Гүлнәр Уайсоваға арналады - Суға жүгірген қойлар маған ырық бермей кетті т.б. Бір ескеретін нәрсе, жаңа сөздің мағынасын айқындау мақсатында құрылған сөйлемдерді басқа сөздер оқушыларға толық түсінікті болуы қажет. Бұл әдістің тиімділігінің тағы бір жағы балаларды өз бетінше ойлануға баулиды, оқыған кітаптарындағы жаңа сөздерді сөйлем ішінде қолданып көру дағдысының қалыптасуына жағдай жасайды. 6. Сөзді оның антонимдерімен салыстыру әдісі. Жаңа сөздердің мағынасын түсіндірудің тағы бір әдісі – ол сөзді антонимдермен салыстыру. Мұндайда, әрине, түсіндіргелі отырған жаңа сөздің антонимі оқушыларға бұрыннан таныс болуы қажет. Мысалы, бастауыш сынып оқушылары орындап жүрген жаттығуларда кездесетін “ирек”, “баяу”, “кішіпейіл” сияқты сөздердің мағынасын антонимдері арқылы түсіндіру әлдеқайда тиімді. Мысалы: ирек – түзу баяу – тез кішіпейіл – дөрекі т.б. Ал, мағыналары қарама-қарсы бұл сөздерді бір сөйлем ішінде пайдалана отырып түсіндірсе, оқушылардың есінде ұзақ сақталады. 7. Сөздің морфологиялық құрамын талдау әдісі. Кейбір жаңа сөздер олардың морфологиялық құрамын талдау әдісі арқылы түсіндірілуі де мүмкін. Бұл әдістің артықшылығы сол сөз құрамын талдау дағдысы арқылы оқушылар қазақ тілінің ішкі заңдылықтарына, жаңа сөз жасау жолдарына қаныға түседі. Сондықтан мұндай тәсілді “Түбір және қосымша”, “Біріккен сөздер”, “Жұрнақ және жалғау” тақырыптарын өткеннен кейін кездесетін жаңа сөздерді түсіндіруде кең қолдануға болады. Мысалы, бастауыш сынып оқушылары орындайтын жаттығу мәтіндерінің бірі ретінде берілген А.Асылбековтың “Жаңа жыл” деп аталатын өлеңін талдап көрелік:

46 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ Көрікті, бөрікті Аяз ата келіпті. Беріп жатыр таратып Алма, анар, өрікті. Осындағы “бөрікті” сөзін оқушылардың барлығы бірдей түсіне бермейді. Сондықтан мұғалім бұл сөзге морфологиялық талдау жасайды: бөрік-ті. Осыдан соң ғана балалар Жаңа жылда келетін Аяз атаның бөркін көз алдарына елестетеді. Сондай-ақ “қызық”, “сусын”, “күнгей” сияқты жаңа сөздерді осындай тәсілмен түсіндірген әлдеқайда ұтымды» (Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту әдістемесінің тарихы. Алматы, 2013. – 67–71 беттерден алынды). Ана тілі бастауыш мектептегі негізгі де, маңызды пән, имандылыққа, адамгершілікке тәрбиелеудің негізі, қарым-қатынас жасаумен дүниетанудың құралы, баланың интелектісі мен шығармашылығын дамытудың арнасы. Оқушылардың мектептегі ана тілін оқып-үйрену әрекеті жасампаздық сипатқа ие: «Қазақ тілі» пәні арқылы оқушы қоршаған ортаны таниды, ұлттық мәдениетті, моральды, дүниетанымды сезіне бастайды, сөйлеу машығында оқушының өзіндік ерекшелігі айқындала түседі. Бұған қоса тілді оқып-үйрену барысында оқушылар алғашқы тілдік мағлұматтарды меңгереді, ақылойы, сөйлеу дағдылары жетілдіріледі. Бастауыш мектепте қазақ тілін оқытудың негізгі мақсаты – оқушыларды оқуға, сауатты жазуға және тіл арқылы қарым-қатынас жасау қызметінің барлық түрлерін /тыңдау, оқу, сөйлеу, жазу/ меңгеруге үйрету, ойлау қабілетін дамытуғ өз ойы мен пікірін еркін жеткізе алатын етіп тәрбиелеу. Бұл мақсатты орындау үшін мынадай міндеттер қойылады: - сөйлеу туралы қарапайым ұғым беру, ауызекі және жаз-

47 Гүлнәр Уайсоваға арналады ба тілде қарым-қатынас жасауға қажетті сөйлеу дағдыларын қалыптастыру; - тілдік құбылыстарды талдап, олардың мәнін ажырата білу дағдыларын қалыптастыру, оларды өзара салыстыра білуге, топтай және жинақтай білуге үйрету; - баланың өз ана тілін білуіне барынша көмектесу, олардың бойында дұрыс сөйлеу мен жазуға деген қажеттілікті дамыту; - оқушылардың жас ерекшелігіне сәйкес орфографиялық дағдылар қалыптастыру және пунктуациялық ережелерді практикалық түрде меңгерту; - диалогтық және монологтық сөйлеу /ауызекі, жазба тіл/ дағдыларын, сөйлеу мәдениетін, өз сөзін дұрыс және орынды айтылуын өзі бақылау машығын дамыту; - оқушылардың сауатты, көркем жазу дағдыларын жетілдіру. Бастауыш сыныпта оқытылатын тіл сабағы бұған қоса мынадай аса маңызды дидактикалық міндеттерді де шешуі тиіс: - жалпы оқу дағдысы мен машығын қалыптастыру; - оқушылардың айналадағы дүние /адам, табиғат, қоғам/ туралы түсініктерін байыту; - оқушылардың логикалық және бейнелі ойлауын дамыту; - адамгершілік және әсемдік /эстетикалық/ сезімдерін қалыптастыру; - оқушыларға идеялық, мінез-құлықтық, экологиялық тәрбие беру, Бұл бағдарламаның осы күнге дейінгі бағдарламадан басты өзгешеліктерінің бірі – оның бүкіл мазмұны, жүйесі сөйлеу және таным әрекеттерін іс жүзінде қалыптастырып, дамыту мақсатына бағындырылған. Мұнда қарым-қатынас жасауға, танып-білуге талпыныстың пайда болуына жетелейтін коммуникативтік ұстаным басшылыққа алынып, оқушылардың сөйлеу әрекеті мен білік дағдыларды меңгеруі желі болып тартылған. Бұл үрдіс сөзді қабылдау қабылдау, тыңдау, оқу, өз ойын айту/сөйлеу/, жазу және сөйлеу мә-

48 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ дениетін игеру, орфографиялық жаттығу, каллиграфиялық машықтану арқылы жүзеге асырылады. Ана тілінің байлығы мен осы тілде жасалған әдебиет арқылы оқушының рухани деңгейі артады. «Қазақ тілі» пәнін оқып-үйрену барысында балалардың өздерінің сөйлеу дағдылары да ұштала түседі, олар өз ойларын ауызекі және жазба тілде бейнелеп, өзгелердің сөзін толық түсінуді үйренеді және тіл туралы материалдар осы тілді қолданудың ең жарқын үлгісі болып табылатын әдеби туындылар, жеке-жеке бөліктер арқылы түсіндірілетін тіл теориясы – осының бәрі қазақ тілі пәнінде интегративті ұштастырыла меңгертіледі (Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары (ІІҮ сыныптар). – Алматы, 1997. 42– 43 беттер). «Қазақ тілі» (2-сынып) бұрынғы оқулықтармен салыстырғанда мүлде жаңа. Оның жаңалығы – біріншіден, бағдарлама талабына орай оқулықта материалдардың орналасу тәртібі (реті) өзгерді. Екіншіден, тілден берілетін пәндік білім мазмұны жаңартылып, толықтырылды. Ең бастысы, тілді қоғамдағы қарым-қатынас жасау құралы және қоршаған ортаны танып білу құралы ретінде үйрету көзделді. Бұрын балалардың орфографиялық білім-дағдысын қалыптастыру грамматикалық ұғымдарды меңгертуге, байланыстырып сөйлеуді дамытуға бағытталған жұмыстармен байланыссыз жүргізілсе немесе грамматикалық ұғымдарды меңгерту тілдің лексикалық және синтаксистік жүйесін оқытумен ұштастырылмаған болса, енді осының бәрі де бір мақсатқа оқушылардың өз ойларын мазмұнды, грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан жатық, дәл бейнелеп айта және жаза білу дағдыларын қалыптастыруға бағындырылды. Үшіншіден, оқушылардың сөздік қорын молайту, сөз мағыналарын дұрыс ұғынып, сөздерді орынды жұмсай білу дағдысын қалыптастыруға айрықша назар аударылды. Басқаша айтқанда, «Сөз» тарауы жаңа мазмұнда – оқушыларды алғашқы лексикалық ұғымдармен таны-

49 Гүлнәр Уайсоваға арналады стыру мақсатында қарастырылды. Сөз мағынасына қатысты жүргізілетін жұмыс оқулықтың өн бойында үздіксіз беріліп отырды. Төртіншіден, байланыстырып сөйлеуді дамытуға, ойлау қабілетін жетілдіруге бағытталған «Мәтін» тарауы оқулыққа соңғы басылымдарда қосылды. Мәтінмен жұмыс оқушылардың сөйлеу дағдысы мен машығын (біліктілігін) қалыптастырудың негізі бола отырып, өтілген тілдік объектінің лексикалық және грамматикалық жақтарын тереңірек түсіндіріп, талдай, жинақтай білуіне, олардың өзара бірлікте болатынын аңғартуға мүмкіндік береді. 2-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» оқулығының құрылымы «Тіл және сөйлеу» тақырыбынан басталады. Одан әрі «дыбыс және әріп», «Мәтін», «Сөйлем», «Сөз және оның құрамы», «Сөз таптары» тараулары бағдарламада көрсетілген ретпен орналысқан. Ең соңында «Жыл бойы өткенді қайталау» тақырыбы берілген. Бұл тілдік материалдарды меңгертуде орындалатын оқу әрекеттерін жаттығулар мен тапсырмалар жүйесі арқылы анықтайтын болсақ, онда орындалуы тиіс жаттығулардың білімділік және тәрбиелік, дамытушылық мазмұнының сапасына қойылатын талаптар да жоғары болатыны анық. Сол себептен біз бастауыш сыныптарда тілдік материалдарды меңгертуде оқушылардың өздіктерінен ізденулеріне мүмкіндік беретін, ойлау қабілеттерін дамытатын, сөздік қорлары мен байланыстырып сөйлеуін аудардық. Сонымен қатар оқушылардың жұппен жұмыс істеуіне мүмкіндік беру жағы да ойластырылды. Осындай тұрғыда берілген жаттығулар арқылы оқушы тілдің грамматикалық ерекшелігін танудың берік әрі сенімді баспалдағын қалайды және оқушы үшін маңызды болып табылатын жазу, орфография ережелерін меңгереді. Оқушылардың танымдық қызығушылығы мен белсенділігін арттыруға байланысты берілген жаттығулар жүйесі мұғалімнің бағыт-бағдар беріп отыруы арқылы оқушының өз бетімен орындайтын танымдық қызметіне негізделеді. Оқушылардың түйсіну, қабылдау, ес, қиял және зейінін те-

50 ТАҒЫЛЫМДЫ ТАРИХ ориялық білім алу барысында дамытуда, жеке басының эмоциялық ерік сапаларын – ерік, сезім, психикалық қасиеттерін – темперамент, мінез ерекшеліктерін, адамгершілік, гуманистік бағытта дамытуда ойын-жаттығулары, грамматикалық ребустар, танымдық викториналар және графикалық модельдер жасатуға үйрету жаттығулары ерекше орын алады. Ұсынылған жаттығулар оқушының саналы, мазмұнды ойлау, сөйлеу әрекетіне жетелейді. Оқушы өзінің біліміне сын көзбен қарап, қатесін анықтап, өзіне баға беруге үйренеді. Рефлексиялық жаттығулар проблемалық жағдаятқа ұқсайды да, белгілі бір тапсырмаларды орындауда оқушы ойлану, іздену жолынан өтеді. Рефлексиялық жаттығулар көп жағдайда мәтін арқылы жүзеге асады (Жұмабаева Ә.Е., Уайсова Г.И. Қазақ тілі. Оқыту әдістемесі. Жалпы білім беретін мектептің 2-сынып мұғалімдеріне арналған. –Алматы, Атамұра, 2013, 3-5 беттерден алынған). «Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпы білім стандартында» жоғары кәсіптік білім беруге ерекше назар аударылған. Әсіресе, бастауыш сынып мұғалімдерін даярлауға қойылатын талаптар күрделі де сан-салалы болып отыр. Себебі бастауыш сынып мұғалімі – жас ұрпақ бойына ең алғашқы білім негіздерін сіңіретін, олардың дағдылары мен машықтарының дұрыс бағытта қалыптасуын қамтамасыз ететін, ізгілікті және отаншылдық қасиеттерге баулитын тұлға. Мемлекеттік білім стандартында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлауға жоғары талаптар қойылып отырғаны сондықтан. Осы талаптарды жүзеге асыруда «Қазіргі қазақ тілі негіздері» пәнінің өзіндік орны бар. Себебі мектептегі оқыту ісінің басты міндеті оқушылардың ойлау дағдысын, жоғары интеллектуалдық ой-өрісін қалыптастыру деп есептесек, бұлардың бірден-бір алғышарттары болып табылатын – қарым-қатынастық (коммуникативтік), танымдық, адамгершілік, эстетикалық т.б. дағдыларды оқушылар тіке-