XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 101
XALÇA MƏMULATLARI 102CARPET PRODUCTS Qaşlığın kompozisiya quruluşu ara sahə və haşiyə zolaqlarından təşkil olunub. Onun ara sahəsi xalq arasında “toxmaq” və ya “damğa” deyilən kilim naxışlarından ibarətdir. Bu naxışlar məmulatın üzərində həm üfüqi, həm də diaqonallar boyunca ritmik rapportlarla təsvir edilib. Ənənəvi olaraq kilimlərdə toxunan “toxmaq” naxışı damğa, məbəd, pitik və bu kimi başqa mənaları da ehtiva edir. Qaşlığın ana haşiyəsində “dolama” deyilən naxışların təsvirləri verilib. Bu naxış suyu himayə edən əjdahanın işarəsidir. Ana haşiyənin kənarlarını isə “siçandişi” və ya “cücəözü”(cücəgözü) adlı su zolağı əhatə edir. The compositional structure of this gashlig consists of the border stripes and central field filled with kilim ornament, popularly known as tokhmag (mallet) or damgha (tamga). Elements of this ornament are depicted on the product in rhythmic rapports – both horizontally and diagonally. Usually in kilims, the tokhmag pattern symbolizes tamga, temple, amulet, etc. The wide border stripe of the item is decorated by the ornament dolama (curl), which denotes the dragon – the lord of the waters. On the both sides of the wide stripe there are narrow su (water) stripes with ornament sichandishi (mouse tooth) or jujegozu (chicken’s eye). QAŞLIQ. BAKI, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU – XX ƏSRİN ƏVVƏLİ GASHLIG. BAKU, AZERBAIJAN. LATE 19TH – EARLY 20TH CENTURIES Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kənarə: / Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Naxış ipi: Patterning yarn: 21 х 69 sm / 21 х 69 cm pambıq, Z2S; ağ / cotton, Z2S; white pambıq, Z2S; ağ / cotton, Z2S; white keçirtmə (əriş üzlü), sadə dolama warp-faced plain weave, simple wrapping pambıq, Z2S; ağ / cotton, Z2S; white 02.10.1974 100 х 70 10 sm-də / 100 х 70 yarns per 10 cm 2601 yun, Z2S; qırmızı, sumaxı, yaşıl, qəhvəyi, firuzəyi, bənövşəyi, qara wool, Z2S; red, sumac red, green, coffee brown, turquoise, violet, black
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 103
XALÇA MƏMULATLARI 104CARPET PRODUCTS Qaşlığın bədii quruluşu qədim inanclarla bağlı olan və müxtəlif mənalar daşıyan naxışlardan ibarətdir. Bu naxışlar yaşlı toxucuların nəzərincə günəşin, xeyir-bərəkətin, o cümlədən, qoruyucu mahiyyət daşıyan rəmzlərin təcəssümüdür. Ara sahənin əsas elementi romb formalı olub, el arasında “qarmaqlı”, “qıvrım”, “əqrəb” və ya “qıynaqlı” adlanır. Muğan xalçalarına xarakterik olan bu naxış yaylaq-qışlaq mədəniyyətinə aid olub, günəşi və ya göy cismlərini ifadə edir. Ara sahəni əhatə edən haşiyələrin tərtibatında “yağdan”, “rəhil”, “çadır”, “tor”, “sırğa”, “köşək” və başqa naxışlardan istifadə olunmuşdur. Bu naxışlar orta hissənin “baca”, “göz”, “pəncərə”, “qıynaqlı” və ya “qoşabuynuz” adlı naxışları ilə birlikdə qədim ənənələrin təcəssümü kimi əks olunur və təbiət kultunun rəmzlərini ifadə edir. The artistic structure of the gashlig consists of the ornaments, associated with ancient beliefs and bearing different meanings. According to the elder carpet weavers, these patterns embody sun and blessing, and are also amulets. The main element of the middle field is a rhombus, popularly called garmagli (hooked), givrim (with curlicues), agrab (scorpion) or giynagli (clawed). This pattern, typical for Mughan carpets, relates to the semi-nomadic culture and symbolizes sun and other celestial bodies. The borders surrounding the central field are decorated with the patterns yaghdan (butter dish), rahil (rehal), chadir (tent), tor (mesh), sirgha (earring), koshak (calf), etc. These ornaments, along with the ornaments of the connecting part, called baja (chimney), goz (eye), panjara (window), giynagli (hook-like) or goshabuynuz (double horn) reflect the ancient traditions and are symbols of the cult of nature. QAŞLIQ. QARABAĞ, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU – XX ƏSRİN ƏVVƏLİ GASHLIG. KARABAKH, AZERBAIJAN. LATE 19TH – EARLY 20TH CENTURIES Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kənarə: / Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 30 x 68 sm / 30 x 68 cm yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown keçirtmə (əriş-arğac üzlü), mürəkkəb dolama balanced plain weave, complicated wrapping yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown 06.06.1974 90 x 90 10 sm-də / 90 x 90 yarns per 10 cm 2689 yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown ipək, Z2S; pambıq, Z3S; ağ, qırmızı, göy, zoğalı, noxudu, firuzəyi silk, Z2S; cotton, Z3S; white, red, blue, cornelian red, beige, turquoise Naxış ipi: Patterning yarn:
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 105
XALÇA MƏMULATLARI 106CARPET PRODUCTS Chuval is a big carpet sack popular in Azerbaijan to store grain and other crops. A small version has a handle. In the 10th century, Mughan attained fame for its chuvals. At the same time, South Azerbaijanis wove a bujag chuval (a bag in the corner) to store clothing , and household items. It also served as interior decoration. Larger chuvals for camels carried food products (wheat, flour, grain, sugar, and other foodstuffs). A big rectangular chuval had two parts and featured palas or, seldom, zili techniques. Çuval Azərbaycanda böyük kisəyə, xarala deyilir. Kiçik çuvallara qulp əlavə olunurdu. Hələ X əsrdə Muğan öz çuvalları ilə məşhur idi. Çuvaldan əsasən taxıl və digər dənli bitkilərin saxlanılması üçün istifadə olunurdu. Eyni zamanda, Cənubi Azərbaycanda bucaq çuvalı adlandırılan geyim, ev avadanlığının saxlanılması və interyerin gözoxşayan dekorativ bəzəyi kimi işlədilmiş çuvallar da toxunurdu. Dəvə ilə yük daşımaq üçün onun səciyyəsindən asılı olaraq, iri ölçülü dəvə çuvalından istifadə edilirdi. Ərzaq məhsulları (taxıl, un, dən, qənd və s.) çuvala Yelizavetpol (Gəncə) şəhərində çırpının daşınması. 1900. Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsi Transportation of brushwood in Yelizavetpol (Ganja). 1900. National Archives of the Republic of Azerbaijan
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 107 Çuval CHUVAL Full chuvals in the house indicated well-being of the family. On the night of ilakhir charshanba (the last of the pre-holiday Tuesday on the eve of Novruz holiday) they left chuvals with wheat and flour, as well as other dishes with food supplies open. It is believed that on this night abundance is distributed. So, if the chuval is tied, abundance will not enter the house. The museum collection includes 11 wool and cotton chuvals made in pile- and flat-woven techniques. The oldest one was made in Baku in the 19th century. The chuval made in 1969 by the Scientific and Creative Production Association Azerkhalcha is the collection’s first exhibit. The museum collection displays chuval samples from Shirvan, Baku and Gazakh, and two artist works. doldurulub dəvəyə yüklənirdi. İri ölçülü, düzbucaqlı formalı, iki hissədən tikilmiş çuval əsasən palaz texnikasında, nadir halda zili üsulu ilə toxunurdu. Evdəki çuvalların dolu olması həmin ailənin firavan yaşamasına işarə idi. İlaxır çərşənbənin gecəsində buğda, un çuvallarının, digər azuqə qablarının ağzı açıq saxlanılır. Həmin gecədə inama görə, bərəkət paylanılır. Əgər çuvalların, qabların ağzı bağlı olsa, evin bərəkət payı kəsilər. Kolleksiyada ümumilikdə 11 ədəd çuval qorunub saxlanılır. Onlar yun və pambıq materialdan, xovlu və xovsuz texnikalarda hazırlanıb. Ən qədim nüsxəsi XIX əsr Bakıya aiddir. Kolleksiyanın ilk çuvalı isə 1969-cu ildə “Azərxalça” EYİB toxunmuşdur. Kolleksiyada təqdim olunan nüsxələr Şirvan, Bakı, Qazax kimi bölgələrdə toxunub. Bununla yanaşı, iki müəllif işi də vardır.
XALÇA MƏMULATLARI 108CARPET PRODUCTS Çuvalın kompozisiya quruluşu ara sahədə rənglərin harmonik növbələşməsinə əsaslanaraq üfüqi zolaqlar və tərtibatı xüsusi dinamik ritm yaradan naxışların təsvirlərindən ibarətdir. “Tovuz quşu” və “şamdan” adlandırılan elementlərin özünəməxsus üslublaşdırılmış təsvirləri, həmçinin, el arasında “Xilə-buta” və ya “qızqarıdan” deyilən “çiçəkli buta”lar bu məmulatın bədii tərtibatında müxtəlif mənalarla simvolizə olunur. Əski türk inancında tovuz quşu və şamdan həyat rəmzi olan günəşi və işığı, “çiçəkli buta” təsvirləri isə cənnət bağını və bahar fəslini təmsil edir. Ara sahənin enli zolaqlarını “meandr” və ya “qarmaq” elementi ilə bəzədilmiş “zəncir” adlı mədaxil bir-birindən ayırır. Bahar fəslini simvolizə edən “qeysibişax” və “dilikli” adlı haşiyə qurşaqları isə ara sahəni dörd tərəfdən əhatə edir. The compositional structure of this chuval, based on a harmonious sequence of colours in the middle field, consists of horizontal stripes and ornaments that give it a particularly dynamic rhythm. Peculiar stylized images of the elements tovuz gushu (peacock) and shamdan (candlestick), as well as chichakli buta (flower buta), popularly called Khila-buta or gizgaridan (literally – a product, for which the weaver girl has grown old, because of the complexity of the ornament). They have a multivalued symbolism in the artistic design of this product. According to ancient Turkic beliefs, a peacock and a candlestick symbolize life, sun and light, and chichakli buta symbolizes the Garden of Eden and spring. The wide stripes of the middle field are separated by a narrow border madakhil (divider), called zanjir (chain) and decorated with the element garmag (hook), or meander. On all four sides, the middle field is framed by border stripes geysibishakh (apricot branch) and dilikli (with teeth), symbolizing spring. ÇUVAL. BAKI, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU CHUVAL. BAKU, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kənarə: / Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 75 х 81 sm / 75 х 81 cm yun, Z3S; şəkəri-qəhvəyi / wool, Z3S; coffee yun, Z2; şəkəri / wool, Z2; ivory keçirtmə (arğac üzlü), dolama (zili-sumax) weft-faced plain weave, zili-sumakh wrapping yun, Z2; qəhvəyi, şəkəri / wool, Z2; coffee brown, ivory 15.05.1974 40 х 52 10 sm-də / 40 х 52 yarns per 10 cm 2467 yun, Z2; pambıq, Z3S; qəhvəyi, qırmızı, oxra, göy, tünd-narıncı, ağ wool, Z2; cotton, Z3S; coffee brown, red, ochre, blue, dark orange, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 109
XALÇA MƏMULATLARI 110CARPET PRODUCTS Çuvalın kompozisiyası rəngli palaz zolaqlarından ibarətdir. Bu məmulatın ağız hissəsindəki bir enli və iki ensiz zolaq dərin semantik mənaya malik olub, zili texnikasında toxunmuş “qoşabuynuz” və ya “cütbuynuz” adlanan elementlərlə bəzədilib. Bu elementlər qədim oğuz damğaları ilə səsləşir, həm yurd-yuva, həm də cəsarətin, qəhrəmanlığın rəmzini ifadə edir. Xırda şəkildə təsvir olunmuş romb elementləri isə ruzi-bərəkət mənasını daşıyır və çuvalda saxlanılan məhsulun bərəkətli olmasına işarədir. The composition of the chuval is made up by the colourful palas stripes. One wide and two narrow stripes at the neck of the item are decorated with elements goshabuynuz (paired horns) or djutbuynuz (double horns), woven in zili technique and bearing deep semantic meaning. These elements echo with ancient Oghuz tamgas and symbolize Motherland, manliness and bravery. Small diamond-shaped elements indicate abundance in general and the abundance of the product that is stored in this bag. ÇUVAL. QAZAX, AZƏRBAYCAN. 1930-CU İLLƏR CHUVAL. GAZAKH, AZERBAIJAN. 1930S Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Naxış ipi: Patterning yarn: 82 х 102 sm / 82 x 102 cm yun, Z3S; şəkəri / wool, Z3S; ivory yun, Z2S; sürməyi, sumağı, qəhvəyi, narıncı, qara wool, Z2S; dark blue, sumac red, coffee brown, orange, black keçirtmə (arğac üzlü), dolama weft-faced plain weave, wrapping 26.02.1998 30 х 80 10 sm-də / 30 х 80 yarns per 10 cm 8587 yun, Z3S; sumağı, yaşıl, qəhvəyi, sürməyi, narıncı, ağ wool, Z3S; dark red, green, coffee brown, dark blue, orange, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 111
XALÇA MƏMULATLARI 112CARPET PRODUCTS The Arabic word mafrash means a large container to store and transport bedding. It was widely used by cattle breeders in their households. It featured zili, kilim, and sometimes pile-woven techniques. A patterned mafrash with loops has a height of 0.5 meters, a width of one meter, and a length of 1.2 meters. Its form is similar to that of a tall trunk. Nizami Ganjavi’s poem Khosrov and Shirin gives detailed information about silk mafrashes in Khosrov’s hunting scene. Since ancient times they used mafrashes to transport clothing and bedding to summer pastures in the mountain meadows in springtime, and back to lowlands in winter. On top of that, mafrashes served as interior decoration between the migrations. They also used mafrashes to transport the bride’s dowry (bedding, blankets, clothing) to the groom’s house. Since the loaded mafrash is very heavy, only the biggest and most powerful animals, such as camels, horses and mules, carried them. They tied mafrash’s neck using a rope with the tassels on its ends, then covered it with a jejim (a small flat-woven rug), and attached it to a horse with an orkan (a narrow flat-woven rope) on the right and left. A mafrash was woven in pairs like a chuval, making them easy to load onto animals. Every family owned at least one pair, while wealthy families had four or more items. Məfrəş ərəb dilində döşənəcək, yorğan-döşək qablaşdırmaq üçün böyük məmulat olub, maldarlıqla məşğul olan insanların gündəlik həyatında geniş istifadə olunaraq zili, kilim, bəzən də xovlu xalça texnikası ilə toxunan, ağzını gözəmək məqsədilə ilgəklər tikilmiş təqribən yarım metr hündürlüyündə, 1 metr enində, 1,2 metr uzunluğunda olan bəzəkli məişət əşyasıdır. Formaca hündür sandığa bənzəyir. Dahi Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” poemasında Xosrovun ov səhnəsində ipəkdən toxunmuş məfrəşlər barəsində məlumat verilmişdir. Yorğan-döşək, paltar və s. saxlamaq, həmçinin onları dağdan arana və ya arandan yaylağa daşımaq üçün çox qədim zamanlardan istifadə edilir. Cehiz məfrəşləEtnoqraf H.Quliyevin arxivindən. Naxçıvan. 1955 Ethnographer H.Guliyev’s archive. Nakhchivan. 1955
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 113 Məfrəş MAFRASH The decoration of mafrashes consists of stylized animals and birds, astral and plant motifs as well as tamga-shaped ornaments that symbolically reflect the sacred mindset of Azerbaijanis. The museum collection numbers 301 mafrashes. The vast majority of them are made of wool or cotton using mostly flat-woven techniques such as kechirtme (interweaving), dolama (wrapping) and gayig (loop technique), only one of them was woven in pile technique. The most ancient sample dates back to the 19th century. The first mafrash of the collection was made in Shirvan in 19th century. rinə isə gəlinlərin yataq dəstləri, örtüləri və paltarları məfrəş içinə yerləşdirilərək ər evinə göndərilirdi. Köç zamanı ən əhəmiyyətli əşyaların başında gələn məfrəşlər dolu olduğu zaman ağır olur. Ona görə də əsasən böyük və ən güclü heyvanlara – dəvə, at və qatır kimilərə yüklənir. Məfrəşin ağzı ucu qotazlı gözək ipi ilə bağlanır, əksər halda cecimlə örtülür, örkənlə atın sağ və sol tərəfinə sarınır. Adətən çuvallar kimi, heyvanlara yükləmək asan olsun deyə cüt toxunurdu. Hər ailədə ən az bir cüt olan bu məfrəşlər varlı ailələrdə dörd və daha çox olurdu. Məfrəşlərin bədii tərtibatında stilizə edilmiş heyvan və quş fiqurları, astral və bitki mənşəli motivlər yer alır, damğa xarakterli naxışlar isə özlərinin simvolik ifadəsində xalqımızın təfəkkürünün sakral qatlarını ifadə edir. Kolleksiyada ümumilikdə 301 ədəd məfrəş qorunub saxlanılır. Onlar əsasən yun və pambıqdan hazırlanıb. Məfrəşlər keçirtmə, dolama və qayıq kimi xovsuz texnikalarda toxunulub, cəmi 1 nüsxə isə xovlu texnikadadır. Ən qədim nüsxəsi XIX əsrə aiddir. Kolleksiyanın ilk məfrəşi XIX əsrdə Şirvanda toxunmuşdur.
XALÇA MƏMULATLARI 114CARPET PRODUCTS XIX əsrin sonuna aid Şirvanda toxunmuş zərif məfrəş enli və ensiz zolaqlardan ibarətdir. Qırmızı və sürməyi yerlikli enli zolaqlar kilimlərdə istifadə olunan altıbucaqlı kətəbələr və el arasında “çadır” adlanan naxış elementləri ilə tərtib olunmuşdur. Məfrəşin ensiz zolaqlarında “dolamaquyrum” adlanan haşiyə qurşağından istifadə edilmişdir ki, bu da məfrəşin kompozisiyasına dinamiklik gətirir. Haşiyə qurşaqlarını bir-birindən ayıran ziqzaq formalı “su” zolağı isə xalqımızın təfəkküründə saflığın, aydınlığın nümunəsi idi. The ornament of this elegantly crafted mafrash, woven in Shirvan in the late 19th century, consists of wide and narrow stripes. The wide red and blue stripes are adorned with elements, popularly called chadir (tent) and hexagonal ketebes (cartouches) used in kilims. The element dolamaguyrum (spiral curl) in narrow stripes brings special dynamism to the composition of the item. The border stripes are separated by a zigzag stripe su (water), according to folk beliefs, it symbolizes purity and clarity. MƏFRƏŞ. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU MAFRASH. SHIRVAN, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kənarə: / Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 101,5 x 49 x 47 sm / 101.5 x 49 x 47 cm yun, Z3S; qəhvəyi, şəkəri / wool, Z3S; coffee brown, ivory yun, Z2S; şəkəri / wool, Z2S; ivory keçirtmə (arğac üzlü), dolama (sumax) weft-faced plain weave, sumakh wrapping yun, Z2S / wool, Z2S 13.02.1974 30 x 60 10 sm-də / 30 х 60 yarns per 10 cm 2387 yun, Z2S; yun, Z3S; innabı, yaşıl, sarı, göy, şəkəri, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; wool, Z3S; red-brown, green, yellow, blue, ivory, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 115
XALÇA MƏMULATLARI 116CARPET PRODUCTS Məfrəşin bədii tərtibatı üç enli haşiyə qurşağından ibarətdir. Mərkəzdəki enli qurşaq “qarmaqlı” və ya “gərdəkbaşı” adlanan göl elementlərinin üfüqi şəkildə ritmik təkrarından tərtib olunub. İki kənar zolaqlar “quş” və “həyat ağacı” elementlərinin növbələşməsindən ibarətdir. Təsvir olunan quşun ağzı açıq olduğundan onun oxuyan quş, quyruğunda S-vari elementin təsviri isə su kultu ilə əlaqədardır. Dörd nazik zolaq isə romb formalı həndəsi naxışın birbirinə budaq elementi ilə birləşməsindən tərtib olunub. Məfrəşin haşiyə qurşaqlarını bir-birindən aydınlıq, paklıq, saflıq rəmzini ifadə edən “su” zolaqları ayırır. The artistic structure of this mafrash includes three wide borders. The central wide stripe consists of horizontal rhythmic repetition of medallion elements garmagli (with hooks) or gerdekbashi (lambrequin for canopy). Both side stripes consist of alternating elements depicting a bird and a tree of life. The bird is depicted with an open beak, which means it is singing, and the S-shaped element in its tail is associated with the cult of water. Four thin stripes are formed by a geometric pattern of rhombuses connected by the branches. The stripes of the ornament are separated from each other by thinner stripes su (water) symbolizing water, clearness and purity. MƏFRƏŞ. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU MAFRASH. SHIRVAN, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 92,5 x 48 x 46 sm / 92.5 x 48 x 46 cm yun, Z2S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z2S; ivory, coffee brown pambıq, 1Z; ağ / wool, 1Z; white keçirtmə (arğac üzlü), dolama (sumax) weft-faced plain weave, sumakh wrapping 27.09.1979 45 х 50 10 sm-də / 45 х 50 yarns per 10 cm 4486 yun, Z2S; pambıq, Z3S; innabı, çəhrayi, sarı, sürməyi, göy, açıq-qəhvəyi, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z3S; red-brown, pink, yellow, dark blue, blue, light brown, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 117
XALÇA MƏMULATLARI 118CARPET PRODUCTS
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 119
XALÇA MƏMULATLARI 120CARPET PRODUCTS Zəngin kompozisiya quruluşuna malik məfrəş enli və ensiz haşiyə qurşaqlarından ibarətdir. Enli haşiyə qurşağının bədii tərtibatında iki cür bir-biri ilə əlaqəli kətəbələrdən istifadə olunub. Kətəbələrarası ağ yerlikli boşluqlarda isə “qoşabuynuz” adlı naxış elementi verilib. Nisbətən eni kiçik olan haşiyə zolaqları qoç buynuzlu çarpaz formalı “qədim oğuz damğası” adlı elementlə tərtib olunmuşdur. Məfrəşin ensiz zolaqları tərəkəmələrin toxuculuğunda teztez rast gəlinən və el arasında “dolamaquyrum” adlı haşiyə qurşağı ilə bəzədilib. Onun lentvari strukturunun yaratdığı boşluqlarda “şamdan” adlı naxışlar da əks olunub. The rich compositional arrangement of this mafrash is made up by the narrow and wide border stripes. The artistic design of the wide border stripe is based on two interrelated types of ketebe (cartouches) with element goshabuynuz (paired horns), located on the white spaces between them. The middle stripe is composed of elements gadim Oghuz damghasi (ancient Oghuz tamga), which is an image of a pair of ram’s horns. The narrow border stripes of the mafrash are decorated with a stripe which can often be found in the carpet weaving of semi-nomadic tribes, and is famous as dolamaguyrum (spiral curl). Free gaps in its ribbon-like structure are filled with elements shamdan (candlestick). MƏFRƏŞ. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU – XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. SHIRVAN, AZERBAIJAN. LATE 19TH – EARLY 20TH CENTURIES Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 119 x 50 x 53 sm / 119 x 50 x 53 cm yun, Z3S; qəhvəyi, şəkəri / wool, Z3S; coffee brown, ivory yun, Z2S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z2S; ivory, coffee brown dolama (sumax), keçirtmə (arğac üzlü) sumakh wrapping, weft-faced plain weave 17.07.1972 60 x 70 10 sm-də / 60 х 70 yarns per 10 cm 1792 yun, Z2S; pambıq, Z3S; innabı, göy, sarı, yaşıl, sürməyi, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z3S; red-brown, blue, yellow, green, dark blue, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 121
XALÇA MƏMULATLARI 122CARPET PRODUCTS Məfrəşin bədii quruluşu üfüqi xətt boyunca ara sahədən və bu sahənin yuxarı və aşağı hissəsindəki üç ensiz zolaqdan ibarətdir. Ara sahə “Bəndi-rumi” kompozisiyası əsasında qurulub. Bir-biri ilə birləşmiş rombların içərisi el arasında “qoşabuynuz” və ya “cütbuynuz” adlanan elementlərlə bəzədilib. Bu elementlər qədim oğuz damğaları ilə səsləşir, həm yurd-yuva, həm də cəsarətin, qəhrəmanlığın rəmzlərini ifadə edir. Xırda şəkildə təsvir olunmuş romb elementləri isə ruzi-bərəkət mənasını daşıyır. Üç ensiz zolaqda “qarmaq”, “burma” və “şarlama” adlı haşiyə qurşaqlarından istifadə olunub. The artistic composition of this mafrash consists of a wide horizontal stripe of the central field and three above and three below narrow stripes. The design of the middle field is based on the composition Bandi-Rumi. The inner part of the rhombuses is decorated with goshabuynuz (paired horns) or jutbuynuz (double horns) elements. These elements echo with ancient Oguz tamgas and symbolize the Motherland, manliness and heroism. The small elements in the shape of a rhombus reflect fertility. Three narrow stripes on each side are composed of such elements as garmag (hook), burma (spiral) and sharlama (flow). MƏFRƏŞ. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. SHIRVAN, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 133 x 67,5 x 62,5 sm / 133 x 67.5 x 62.5 cm yun, Z3S; şəkəri / wool, Z3S; ivory yun, Z2S; çəhrayi, innabı / wool, Z2S; pink, red-brown dolama (sumax), keçirtmə (arğac üzlü) sumakh wrapping, weft-faced plain weave 25.09.1986 30 x 75 10 sm-də / 30 х 75 yarns per 10 cm 7036 yun, Z3S; yun, Z2S; innabı, yaşıl, sarı, sürməyi, göy, çəhrayi, ağ, qəhvəyi wool, Z3S; wool, Z2S; red-brown, green, yellow, dark blue, blue, pink, white, coffee brown
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 123
XALÇA MƏMULATLARI 124CARPET PRODUCTS Bu zərif məfrəşin bədii tərtibatı üç enli və dörd ensiz qurşaqdan ibarətdir. Enli qurşaqlar növbələşən “tovuzquşlu” ornitomorf naxışlar və doldurucu elementlərlə bəzədilmişdir. Əski türk inamında tovuz quşu günəşi təmsil edirdi. Ulu əcdadlarımızın təsəvvürünə görə günəş pis ruh və təhlükələrdən qoruyurdu. Özündə gözəllik, şərin təcəssümü olan qüvvələrlə mübarizədə cəsarət kimi keyfiyyətləri birləşdirən tovuz quşu xalqımızın nəzərində əzəmətli və müqəddəs idi. Tovuz quşlarının arasında təsvir olunan element isə üslublaşdırılmış dua edən insan təsvirini xatırladır. The artistic composition of this elegant mafrash consists of three wide and four narrow stripes. The wide ones are decorated with an ornithomorphic pattern in the form of alternating peacocks and filling elements. According to ancient Turkic belief, a peacock symbolizes sun. Our ancestors believed that the sun protected against evil spirits and dangers. A peacock is considered to be a sacred and magnificent motif that embodies beauty and courage in conquering evil snakes. The element depicted between the peacocks resembles a stylized image of a praying man. MƏFRƏŞ. XIZI, BAKI, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU MAFRASH. KHIZI, BAKU, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 110 x 67 x 51,5 sm / 110 x 67 x 51.5 cm yun, Z3S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S; ivory, coffee brown yun, Z2S; qəhvəyi, innabı, göy / wool, Z2S; coffee brown, red-brown, blue keçirtmə (arğac üzlü), dolama (sumax) weft-faced plain weave, sumakh wrapping 16.06.1969 50 x 80 10 sm-də / 50 х 80 yarns per 10 cm 567 yun, Z2S; pambıq, Z3S; innabı, göy, sarı, yaşıl, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z3S; red-brown, blue, yellow, green, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 125
XALÇA MƏMULATLARI 126CARPET PRODUCTS Bu nəfis məfrəşin bədii kompozisiyası bir enli və dörd ensiz üfüqi qurşaqdan ibarətdir. Enli qurşaq təkrar olunan “quyrumlu” göllər və “gərdəkbaşı” adlanan naxışla bəzədilib. Bu məfrəşin orijinallığı onun çiyi palazda olduğu kimi, naxışlarının xüsusi texnikada – arğac iplər üzərində ağ rəngli saya iplərlə relyefli halda toxunmasıdır. Bu nümunə kompozisiya quruluşunun mükəmməlliyi, rəng uyarlığı, naxışlardakı xüsusi incəliyinə görə unikal sənətkarlıq örnəyi hesab edilə bilər. The artistic composition of this graceful mafrash consists of one wide and four narrow horizontal stripes. The wide stripe is decorated with repeating medallions guyrumlu (with a curl) and gerdekbashi (lambrequin for canopy) pattern. The originality of this product is its ornaments that are woven in a special technique used in chiyi palas (flat-woven carpet with ornamental stripes) – a relief pattern is woven with simple white threads over weft threads. This mafrash can be considered a unique example of carpet craftsmanship in virtue of the perfection of its composition, colour harmony, and jewelry intricacies of the ornament. MƏFRƏŞ. BAKI, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU MAFRASH. BAKU, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 98 x 55 x 45 sm / 98 x 55 x 45 cm yun, Z3S; qəhvəyi-şəkəri, sarı / wool, Z3S; coffee brown, yellow yun, Z2S; pambıq, Z2S, Z3S; ağ / wool, Z2S; cotton, Z2S, Z3S; white keçirtmə (arğac üzlü), sancma weft-faced plain weave, floating 25.09.1970 30 x 65 10 sm-də / 30 х 65 yarns per 10 cm 872 yun, Z2S, innabı, sarı, qəhvəyi; pambıq, Z3S, Z4S, ağ wool, Z2S; red-brown, yellow, coffee brown; cotton, Z3S, Z4S, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 127
XALÇA MƏMULATLARI 128CARPET PRODUCTS Gəncə xalçaçılığının zərif nümunələrindən biri olan bu məfrəşin enli qurşağında təsvir olunmuş bəzəklər bu məntəqənin xovlu xalçalarına məxsus olan diaqonal xətli kompozisiyalarından bəhrələnmişdir. Diaqonal formalı enli zolaqların bu naxışları “burma” və ya “caynaq” adlanmaqla, həm də yer-su ünsürünü ifadə edir. Mərkəzi haşiyədən fərqli olaraq digər enli haşiyə qurşaqları tərəkəmələr arasında geniş yayılmış “dolama”, “sərmə” və ya “məfrəşi” adlı naxışlarla tərtib olunmuşdur. Bununla yanaşı, stilizə olunmuş bu naxış qrupu axar suyun və ya suyu himayə edən əjdahanın simvolik təsvirini də ifadə edir. Məfrəşin bu haşiyələrinin arasında dörd ensiz zolaq isə romb formalı həndəsi naxışın bir-birinə budaq elementinin birləşməsi ilə tərtib olunub. The wide stripe of this mafrash, one of the most beautiful samples of Ganja carpet weaving is decorated with the ornaments based on the diagonal stripes typical for the pile carpets of this region. These burma (spiral) or jaynag (claw) patterns, formed by the diagonal wide stripes, represent the elements of earth and water. Unlike the central border, other wide stripes of this product are decorated with patterns typical for semi-nomadic tribes, called dolama (curl), sarma (lace) or mafrashi. This group of stylized patterns is a symbolic image of flowing water or a dragon – the lord of the water. Four narrow stripes separating the wide stripes of this mafrash from each other are formed by a geometric ornament of rhombuses connected by branches. MƏFRƏŞ. GƏNCƏ, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. GANJA, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 95 x 49 x 44 sm / 95 x 49 x 44 cm yun, Z3S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S; ivory, coffee brown yun, Z2S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z2S; ivory, coffee brown dolama (sumax), keçirtmə (arğac üzlü) sumakh wrapping, weft-faced plain weave 22.02.1985 40 x 80 10 sm-də / 40 х 80 yarns per 10 cm 6506 yun, Z2S; pambıq, Z2S; innabı, göy, sürməyi, yaşıl, çəhrayi, mavi, narıncı, sarı, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z2S; red-brown, blue, dark blue, green, pink, light blue, orange, yellow, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 129
XALÇA MƏMULATLARI 130CARPET PRODUCTS Məfrəşin kompozisiya quruluşu üfüqi xətt üzrə üç enli və dörd ensiz haşiyə qurşağından ibarətdir. Enli qurşaqlardakı rəngarəng qarmaqlı rombşəkilli naxışların ritmik təkrarlanması kompozisiyaya xüsusi dinamiklik gətirir. Çox guman ki, 12 qarmaqlı romb ilin 12 ayını, ya da Şərq təqviminin 12 illik dövrünü simvollaşdırır. Dörd ensiz “pitikli” adlanan haşiyə qurşağının bədii tərtibatını isə romb formalı elementlər təşkil edir. The compositional structure of this mafrash consists of horizontally arranged three wide and four narrow stripes. The composition is particularly dynamic due to the rhythmic repetition of colourful rhombic patterns with hooks in wide stripes. The rhombus, decorated with twelve hooks, most likely symbolizes the 12 months of the year or the 12-year cycle of the Eastern Zodiac. The decoration of the four narrow pitikli (with an amulet) bands consists of rhombic elements. MƏFRƏŞ. QAZAX, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. GAZAKH, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 106 x 54,5 x 54 sm / 106 x 54.5 x 54 cm yun, Z3S; qəhvəyi, şəkəri / wool, Z3S; coffee brown, ivory yun, Z2S; innabı, mavi / wool, Z2S; red-brown, light blue dolama (sumax), keçirtmə (arğac üzlü) sumakh wrapping, weft-faced plain weave 30.12.1969 70 x 80 10 sm-də / 70 х 80 yarns per 10 cm 703 yun, Z2S; pambıq, Z3S; innabı, göy, mavi, yaşıl, sarı, bənövşəyi, narıncı, tünd-qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z3S; red-brown, blue, light blue, green, yellow, violet, orange, dark brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 131
XALÇA MƏMULATLARI 132CARPET PRODUCTS Ölçü: / Size: 110 x 48 x 62 sm / 110 x 48 x 62 cm Məfrəşin bədii tərtibatı mərkəzdə iri, üst və alt hissənin hər birində isə üç zolaqdan ibarətdir. Mərkəzi zolağın daxilində bir-biri ilə əlaqəli “örtük” adlanan qarmaqlı göl və “gərdəkbaşı” elementləri verilib. Qarmaqlı romb məhsuldar torpağın, münbit tarlanın, ümumiyyətlə, məhsuldarlığın simvoludur. Əvvəlcə heyvandarlıqla məşğul olan insanlar arasında geniş yayılmış bu naxış sonralar dəyişikliklərə məruz qalaraq oturaq əhalinin xalçaları üçün xarakterik oldu. İri zolaq yuxarı və aşağı tərəfdən “dolama-qarmaq” və “qoşaquş” adlı ensiz zolaqla əhatələnib. The decoration of this mafrash consists of a wide central stripe framed by three narrower stripes at the top and bottom. The central one is decorated with interconnected medallions called ortuk (cover) with hooks-shaped protrusions and elements of gerdekbashi (lambrequin for canopy). A hook-shaped rhombus is a symbol of arable field and fertility. This, previously widespread among the livestock population ornament, changed and became a characteristic of the carpet weaving of the settled population. The wide central stripe is bordered above and below by narrow stripes dolama-garmag (curved hook) and goshagush (pair of birds). MƏFRƏŞ. QAZAX, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. GAZAKH, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: yun, Z3S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S; ivory, coffee brown yun, Z2S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z2S; ivory, coffee brown dolama (sumax), keçirtmə (arğac üzlü) sumakh wrapping, weft-faced plain weave 11.12.1971 30 x 70 10 sm-də / 30 х 70 yarns per 10 cm 2718 yun, Z2S; pambıq, Z3S; innabı, sarı, yaşıl, firuzəyi, zoğalı, göy, qəhvəyi, ağ wool, Z2S; cotton, Z3S; red-brown, yellow, green, turquoise, cornelian red, blue, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 133
XALÇA MƏMULATLARI 134CARPET PRODUCTS Məfrəşin kompozisiyası mürəkkəb quruluşa malik olub, dörd tərəfi ara sahə və haşiyə qurşağından ibarətdir. Onun ara sahələrini təşkil edən romblar və onların arasında verilən qarmaqlı “mişar” və ya “əjdaha” adlı elementlər vizual şəkildə “Bəndi-rumi” kompozisiyasının əsasında təsvir olunub. Burada simmetrik olaraq dörd üçbucağa bölünmüş romb elementini şaquli şəkildə iki yerə bölən “oxbaşı” təsviri yer və göy mənasını simvolizə edir. Üzərində ox-yay kultunu ifadə edən damğayabənzər elementlə tərtib edilmiş müxtəlif rəngli üçbucaqlar isə romb təsvirlərinin daha dərin semantikaya malik olduğundan xəbər verir. Məfrəşin ara sahəsini əhatə edən haşiyə qurşağı qədim ənənələri özündə əks etdirir və el arasında “qarmaqlı dolama” və ya “sallama” kimi tanınır. Kənarları “su” zolağı ilə əhatələnmiş bu cür haşiyələr həmçinin, qoruyucu mənaları da ifadə edir. This mafrash has a sophisticated artistic structure: the design of each of its sides includes a middle field and a border. The central field consists of rhombuses and is decorated with hooks mishar (saw) or ajdaha (dragon) elements, located in the gaps between them, and visually resemble the structure of the Bandi-Rumi composition. The image of the okhbashi (arrowhead) element, vertically dividing a rhombus of four symmetrical triangles into two parts, symbolizes earth and sky in this case. Colourful triangles, decorated with elements reminiscent of tamga and related to the cult of bow and arrow, testify to the deep semantics of the rhombus images. The stripe of the border, covering the middle field, reflects ancient traditions. It is popularly known as garmagli dolama (hooked curl) or sallama (hook for hanging). Such borders, surrounded on the sides by narrow stripes su (water), also have the meaning of a talisman. MƏFRƏŞ. QARABAĞ, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU MAFRASH. KARABAKH, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 113 x 56 x 55 sm / 113 x 56 x 55 cm yun, Z3S; pambıq, Z3S; şəkəri, ağ / wool, Z3S; cotton, Z3S; ivory, white yun, Z3S; pambıq, Z3S; şəkəri, ağ / wool, Z3S; cotton, Z3S; ivory, white keçirtmə (əriş-arğac üzlü), dolama (sumax) balanced plain weave, sumakh wrapping 18.11.1986 35 x 35 10 sm-də / 35 х 35 yarns per 10 cm 6956 yun, Z3S; yun, Z2S; pambıq, Z3S; qəhvəyi, qırmızı, zoğalı, yaşıl, göy, sarı, ağ wool, Z3S; wool, Z2S; cotton, Z3S; coffee brown, red, cornelian red, green, blue, yellow, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 135
XALÇA MƏMULATLARI 136CARPET PRODUCTS Qarabağda toxunan rəngarəng məfrəşin bədii tərtibatı ara sahə və haşiyələrdən ibarətdir. Ara sahəni bəzəyən əsas element xalçaçılar arasında “gülabdan-buta” adlandırılır. Üfüqi xətt boyunca “gülabdan-buta” naxışları bir sırada sağa, digər sırada isə sola dönmüş şəkildə təsvir olunub. Açıq və tünd rənglərin qara fonda növbələşməsi xalça məmulatının kompozisiyasına dinamiklik gətirir. Məfrəşin haşiyəsi kilimlərdə işlədilən müxtəlif rəngli pilləli “damğa”, “göz” və ya “bitikli” adlanan naxışlardan ibarətdir. The artistic design of this colourful mafrash, woven in Karabakh, consists of a central field and a border. Carpet weavers call the main ornament that adorns the central part gulabdan-buta (buta in the form of a pitcher for rose water). These ornaments are placed horizontally from right to left and vice versa. The alternation of light and dark colours on a black background adds dynamism to the composition of this carpet product. The border of the mafrash consists of multi-coloured stepped patterns damgha (tamga), goz (eye) or bitikli (with a book) used in kilims. MƏFRƏŞ. QARABAĞ, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ MAFRASH. KARABAKH, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: / Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 120 x 56 x 55 sm / 120 x 56 x 55 cm yun, Z3S; qəhvəyi, şəkəri / wool, Z3S; coffee brown, ivory yun, Z2S / wool, Z2S mürəkkəb keçirtmə (arğac üzlü) / weft-faced complicated weave 14.05.1984 30 x 80 10 sm-də / 30 х 80 yarns per 10 cm 6377 yun, Z2S; yaşıl, innabı, qırmızı, çəhrayi, narıncı, göy, bənövşəyi, qara, şəkəri, açıq-qəhvəyi, qəhvəyi wool, Z2S; green, red-brown, red, pink, orange, blue, violet, black, ivory, light brown, coffee brown
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 137
XALÇA MƏMULATLARI 138CARPET PRODUCTS A chanta is a small pile- and flat-woven rectangular-shaped handbag with a shoulder strap. It could fit small objects. In some sources, they call this object yanchik or yanchak (hanging from the side), probably the word chanta is a distorted version of the word yanchak. It was also known as a govlug (a sleeve bag) in ancient times. The museum collection stores varicoloured and exquisitely decorated chantas from different regions of Azerbaijan. These items are identical in purpose, but different in ornamental design depending on the region they were made in. Abstract ornaments, as well as ornaments with nature of tamga, totem, or conventional sign prevail over the others. They amaze by their harmonious compositions, characterized by regular, systematic and balanced arrangements. Çanta xovlu və xovsuz xalça texnikası ilə toxunan, əsasən dördbucaqlı formaya malik, kiçik ölçülü əl torbasıdır. Çiyinə salmaqdan ötrü aşırma bağı olur. Az miqdarda və xırda əşyalar qoyub daşımaq üçün istifadə olunur. Mənbələrdə yançıq, yançaq kimi də işlədilib, “yandan asılan” deməkdir. Ehtimal ki, çanta elə yançaq sözünün təhrifidir. Qədimdə “qovluq” da adlandırılmışdır. Muzeyin kolleksiyasında ölkəmizin müxtəlif bölgələrində toxunan əlvan, mükəmməl bədii tərtibata malik çantalar saxlanılır. Onlar eyni funksiya daşısalar da, hər bir bölgənin özünəməxsus ornamental tərtibatı vardır. Damğa, totem və nişan xarakterli naxış və təsvirlərin mücərrəd, ümumiləşdirilmiş forması belə tipli məmulatların əsas bəzək ünsürlərini təşkil edir. Onların harmonik quruluşuna – nizamlılıq, sistemlilik, tarazlılıq düzümünə heyrətlənməyə bilmirsən.
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 139 Çanta CHANTA The collection includes 68 wool and cotton chantas made in pile- and flat-woven techniques. The oldest sample was made in Shirvan and belongs to the 19th century. The first sample of such a product, acquired by the museum is a plain chanta woven in Karabakh in the 20th century. The collection includes pieces made in Shirvan, Baku and Karabakh, as well as the products of the Azerkhalcha Scientific and Creative Production Association and artist works. Kolleksiyada ümumilikdə 68 ədəd çanta qorunub saxlanılır. Onlar yun və pambıqdan, xovlu və xovsuz texnikalarda hazırlanıb. Ən qədim nüsxəsi XIX əsrdə Şirvanda toxunub. Kolleksiyanın ilk nümunəsi XX əsrə aid Qarabağın naxışsız (saya) çantasıdır. Kolleksiyada təqdim olunan çantalar Şirvan, Bakı, Qarabağ kimi bölgələrdə toxunub. Bununla yanaşı, “Azərxalça” EYİB və müəllif işi nümunələri də vardır.
XALÇA MƏMULATLARI 140CARPET PRODUCTS Çanta bədii quruluşuna görə etnoqrafik xüsusiyyətlərlə səciyyələnən maraqlı tərtibata malikdir. Məmulatın ara sahəsində stilizə olunmuş milli geyimli kişi və qadın təsvirləri ilə yanaşı, doldurucu “quş”, “daraq”, “qab” (aftafa), “damğa” və “ocaq” adlı elementlərdən istifadə olunmuşdur. Bu cür çantalar el arasında toy cehizliyi kimi yer aldığından onun tərtibatında evliliklə, qoruyucuqla, düzlüklə, bolluqla və artımla əlaqələndirilən rəmzi naxışlar xüsusi yer tuturdu. Çantanın ara sahəsini əhatələyən haşiyə qurşağında “ocaq” və ya “çarx” adlandırılan elementlər də həyat, dövran və yurd-yuva mənasında öz əksini tapmışdır. This chanta has a unique design and artistic structure enriched with ethnographic features. Along with the stylized images of a man and a woman in the national costumes in the central field, there are also the elements gush (bird), darag (comb), gab (jug), damgha (tamga), and ojag (fireplace). Since these bags were a part of bride’s dowry, the symbolic patterns related to the marriage, protection, honesty, abundance, and growth occupied special place in their design. The stripe surrounding the central part is decorated with ojag or charkh (wheel) elements symbolizing life, time and home. ÇANTA. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU CHANTA. SHIRVAN, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Naxış ipi: Patterning yarn: 21 х 28 sm / 21 х 28 cm yun, Z3S; qəhvəyi / wool, Z3S; coffee brown yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown keçirtmə, sadə dolama plain weave, simple wrapping 16.04.1971 50 х 80 10 sm-də / 50 х 80 yarns per 10 cm 1402 yun, Z2S; pambıq, Z2S; sürməyi, innabı, yaşıl, sarı, mavi, ağ wool, Z2S; cotton, Z2S; dark blue, red-brown, green, yellow, light blue, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 141
XALÇA MƏMULATLARI 142CARPET PRODUCTS Çanta kompozisiya quruluşuna görə quş təsvirli ara sahədən və haşiyə qurşağından ibarətdir. Formasına görə məmulatın üç tərəfinə tor kimi hörülmüş qotazlı saçaqlar bərkidilib. Ara sahənin sürməyi yerliyində stilizə olunmuş quş təsviri və “dəvə” adlı tayfa damğasını əks etdirən elementlər toxunub. Yaşlı toxucular ənənəvi olaraq himayəni, günəşi və cənnəti simvolizə edən belə quş təsvirlərinə “tovuz”, “kəklik”, “xoruz”, “toyuq” və başqa adlar verirdilər. Çantanın ara sahəsini əhatələyən “pitikli” adlandırılan haşiyə qurşağı isə göz və nəzərdən qoruyan romb birləşmələrinin tərtibatından təşkil olunub. The composition of the chanta consists of a central field with an ornament in the form of a bird and a border stripe. There is a mesh fringe with tassels on the three sides of the product. On the dark blue background of the central field there is a stylized image of a bird and a tribal deve (camel) tamga. As per the elder weavers, such images of birds symbolize protection, sun and heaven in different ways: tovuz (peacock), kaklik (partridge), khoruz (rooster), toyug (chicken), etc. The border stripe, framing the middle field, called pitikli (with an amulet), consists of rhombic compounds that protect against the evil eye. ÇANTA. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XIX ƏSRİN SONU CHANTA. SHIRVAN, AZERBAIJAN. LATE 19TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kənarə: / Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 25 х 26 sm / 25 х 26 cm yun, Z2S, Z4S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S, Z4S; ivory, coffee brown yun, Z2S; göy, innabı / wool, Z2S; blue, red-brown keçirtmə, sadə və mürəkkəb dolama plain weave, simple and complicated wrapping yun, Z1, Z2; qotazla bəzədilib / wool, Z1, Z2; tasseled 18.05.1981 30 х 60 10 sm-də / 30 х 60 yarns per 10 cm 5107 yun, Z2S; qəhvəyi, şəkəri, innabı, sarı wool, Z2S; coffee brown, ivory, red-brown, yellow Naxış ipi: Patterning yarn: yun, pambıq, Z2S, Z8; innabı, yaşıl, qəhvəyi, narıncı, ağ wool, cotton, Z2S, Z8; red-brown, green, coffee brown, orange, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 143
XALÇA MƏMULATLARI 144CARPET PRODUCTS Əl çantası naxışlarının bədii tutumuna görə rəmzi səciyyə daşıyır. Bu məmulatın toxunmasında həm bədii, həm də el arasında geniş yayılmış xeyir-bərəkət, ucalıq, himayə, bolluq, gözdəymə və bu kimi mənaları ifadə edən elementlərdən istifadə olunmuşdur. Çantanın ara sahəsinin tərtibatını ortasında “dik buta”nın təsviri verilmiş tacşəkilli “başlıq” və ya “tuğ” adlı elementin ritmik rapportları təşkil edir. Burada boşluqların girintiliçıxıntılı uclarında üçbucaq formalı “künc”, “sırğa” və yaxud “dilikli damğa” adlı naxışla yanaşı, həm “quşbaşı”, həm də romb elementlərinin təsvirləri verilib. Bu elementlər məna baxımından qoruyucu xüsusiyyətlərlə səciyyələnir. Çantanın ara sahəsini isə su mənasını verən “zəncir” və “siçandişi” adlandırılan haşiyə zolaqları əhatə edir. The ornaments of this chanta have a deep symbolic meaning. The elements carrying artistic meaning together with the symbols of blessing, greatness, abundance, protection against the evil eye, etc. decorate the item. In the decoration of the middle field of the chanta, rhythmic rapports repeat elements of the bashlig (head decoration) or tugh (a banner) ornament resembling a crown. An element dik buta (straight buta) is depicted in the center of each of them. The triangular elements kunj (corner), sirgha (earring) or dilikli damgha (tamga with teeth), as well as rhombuses and elements gushbashi (head of bird) are between them. All these images have the meaning of a talisman. The middle field is bordered by stripes zanjir (chain) and sichandishi (mouse tooth), symbolizing water. ÇANTA. ŞİRVAN, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ CHANTA. SHIRVAN, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: / Technique: Kənarə: Selvage: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Naxış ipi: Patterning yarn: 28 х 29 sm / 28 х 29 cm yun, Z3S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S; ivory, coffee brown yun, Z3S; qəhvəyi / wool, Z3S; coffee brown sadə və mürəkkəb dolama / simple and complicated wrapping yun, Z3S; qəhvəyi, innabı, qotazlı wool, Z3S; coffee brown, red-brown, tasseled 29.04.1982 40 х 80 10 sm-də / 40 х 80 yarns per 10 cm 5163 yun, pambıq, Z3S, Z2S, Z10; innabı, göy, narıncı, noxudu, qəhvəyi, ağ wool, cotton, Z3S, Z2S, Z10; red-brown, blue, orange, beige, coffee brown, white
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 145
XALÇA MƏMULATLARI 146CARPET PRODUCTS Çanta kompozisiya quruluşuna görə əjdaha təsvirli ara sahədən və haşiyə qurşağından ibarətdir. Məmulatın ara sahəsində qoç buynuzuna bənzər qarmaqlarla təsvir olunmuş iki “əjdaha” və yağış kultunu simvolizə edən “daraq” və ya “mişar” adlı elementlər toxunub. Burada doldurucu element olaraq xaç formalı “çiçək”, “dördqulaq”, yaxud “əjdaha gözü” adlandırılan naxışdan da istifadə edilib. Qədimdən bəri bu naxışla tərtib olunmuş “qoç” və ya “yerə enmiş əjdaha (bulud)” təsvirlərini el sənətkarları suyu, torpağı və havanı qoruyan talisman qismində görürdülər. Çantanın ara sahəsini əhatələyən haşiyələr kosmoloji məna kəsb edən elementlərlə tərtib olunub. Burada ana haşiyə “ulduzlu”, zəncirə qurşağı isə “dilikli” adlanır. The composition of the chanta has a central field with dragon images. In addition to two hook-shaped, ramhorn-like images of a dragon, central field is decorated with elements symbolizing the cult of rain darag (comb) or mishar (saw). Elements of cruciform ornament chichak (flower), dordgulag (four-leaf) or ajdaha gozu (dragon eye) are used as the filling elements. Since ancient times, craftsmen considered images of a ram, or a dragon (or a cloud), descending to the ground, framed with similar ornaments as a talisman of the elements of water, earth and air. The border stripes framing the central field are decorated with elements of cosmological significance. Its central stripe is called ulduzlu (starry), and the narrow stripe zanjire (chain) – dilikli (toothed). ÇANTA. BAKI, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ CHANTA. BAKU, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 35 х 39 sm / 35 х 39 cm yun, Z3S; şəkəri, qəhvəyi / wool, Z3S; ivory, coffee brown yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown keçirtmə (arğac üzlü), dolama (sumax) weft-faced plain weave, sumakh wrapping 28.06.1971 40 х 80 10 sm-də / 40 х 80 yarns per 10 cm 1456 yun, Z2S; qəhvəyi, innabı, göy, yaşıl, narıncı, sürməyi, ağ wool, Z2S; coffee brown, red-brown, blue, green, orange, dark blue, white Naxış ipi: Patterning yarn: yun, Z2S, Z3S; şəkəri, ağ, pambıq wool, Z2S, Z3S; ivory, white, cotton
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 147
XALÇA MƏMULATLARI 148CARPET PRODUCTS Çantanın bədii quruluşu içərisində xaç formalı “damğa” və “göz” elementləri verilmiş rombların tərtibatından ibarətdir. Ənənəvi olaraq belə kompozisiyalar mənasına görə ana kultundan qaynaqlanaraq “Bəndi-rumi” adlanır. Rəmzi baxımdan təbiətin dörd ünsürünü (torpaq, od, hava, su) və fəsilləri (yaz, yay, payız, qış) ifadə edən bu cür xaç təsvirləri qoyunçuluq təsərrüfatı ilə məşğul olan yarımköçəri tayfaların xalça məmulatlarında geniş istifadə olunurdu. Məmulatın ara sahəsini əhatə edən haşiyə qurşağında “göz” elementindən və “su” zolaqlarından istifadə olunub. The artistic structure of this chanta consists of rhombuses with cross-shaped damgha (tamga) and goz (eye) elements inside. Traditionally, such compositions are called BandiRumi due to their meaning, originating from the mother cult. Such crosses, symbolizing the four elements of nature (earth, fire, air, water) and seasons (spring, summer, autumn, winter), were widely used in carpet products of semi-nomadic tribes, engaged in sheep breeding. In the border part of the product, framing the middle field, elements of goz (eye) ornament and thin su (water) stripes are used. ÇANTA. QARABAĞ, AZƏRBAYCAN. XX ƏSRİN ƏVVƏLİ CHANTA. KARABAKH, AZERBAIJAN. EARLY 20TH CENTURY Ölçü: / Size: Əriş: / Warp: Arğac: / Weft: Texnika: Technique: Kolleksiyaya daxilolma tarix: Accession date: Sıxlıq: / Density: İnventar nömrəsi: Inventory No.: Üz ipi: Face yarn: 31 х 34 sm / 31 х 34 cm yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown yun, Z2S; qəhvəyi / wool, Z2S; coffee brown sadə keçirtmə, dolama plain weave, wrapping 28.01.1977 40 х 60 10 sm-də / 40 х 60 yarns per 10 cm 3439 yun, Z1; innabı, qəhvəyi, firuzəyi wool, Z1; red-brown, coffee brown, turquoise Naxış ipi: Patterning yarn: yun, Z3S; innabı, göy, sürməyi, şəkəri wool, Z3S; red-brown, blue, dark blue, ivory
XALÇA MƏMULATLARI CARPET PRODUCTS 149
XALÇA MƏMULATLARI 150CARPET PRODUCTS Duz torbasi is a patterned salt bag, also called a duzlug or duzgabi. This household item was used to store and transport salt in Azerbaijan and Turkmenistan. Duz torbasi, decorated with different patterns and ornaments, had a long narrow neck of wool, cotton and silk yarns, and was woven in zili (gayig) or mixed techniques. Patterns of the salt bags were vivid, geometric-shaped, and colourful (mainly deep-red). These bags reflect archaic carpet design. Duz torbası duzluq və ya duzqabı da adlandırılan məişət məmulatı olub, duz saxlamaq üçün istifadə edilən ornamental torbadır. Duz torbasından Azərbaycan və Türkmənistanda duzu müəyyən müddət saxlamaq və həmçinin daşımaq üçün istifadə edilirdi. Xüsusi naxış və ornamentlərlə bəzədilmiş duz torbası uzun, dar boğazlı olmaqla müxtəlif rəngli yun, pambıq və həmçinin ipək ipliklərdən hazırlanıb və əsasən zili (qayıq) və ya qarışıq toxunuşlu olurdu. Duz torbasının naxışları dəqiq, həndəsi şəkilli və zəngin rəngli olurdu. Daha çox dolğun qırmızı tonlara üstünlük verilirdi. Məhz bu kiçik məmulatların bəzədilməsində xalçaların arxaik tərtibat metodları öz əksini tapır.