CLIL ӘДІСІН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

Раззакова Муяссар Рустамбековна
Раззакова Ирада Рустамбековна

Таджиева Айдин Махамаджановна

CLIL ӘДІСІН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМА

Алматы,2022

1

ӘОЖ 373
КБК 74.268
С11

Құрастырушы авторлар: Түркістан облысы,Сайрам ауданы,№28 Ақбай ЖОМ
КММ-сі,информатика пәні мұғалімі
Раззакова Муяссар Рустамбековна
Химия пәні мұғалімі
Раззакова Ирада Рустамбековна
Ағылшын тілі пәні мұғалімі
Таджиева Айдин Махамаджановна

Пікір жазған:
Омаров Д.К.- Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің

оқытушысы, педагогика саласы бойынша PhD докторы

Халықаралық ғылым мен білімді қолдау орталығының оқу-әдістемелік кеңес
мәжілісінде талқыланып, 2022 ж. «04» наурыз №482 хаттамасымен
мақұлданған және баспаға ұсынылған

С11 «CLIL әдісін қолданудың тиімділігі мен артықшылықтары» авторлық
бағдарлама/құрастырған авт: М.Р.Раззакова., И.Р.Раззакова., А.М.Таджиева –
Алматы, «EDU print» жедел басу баспаханасы,2022

ISBN 978-601-02-0588-8

Авторлық бағдарлама жалпы білім мекемелері мұғалімдеріне арналған

ӘОЖ
КБК

ISBN 978-601-02-0588-8

құраст.Авт: М.Р.Раззакова
И.Р.Раззакова
А.М.Таджиева

© «EDU print» жедел басу баспаханасы, 2022 ж

2

Түсінік хат

«Қазақстан бүкіл әлемдегі халқы үш тілді пайдаланатын,
мәдениетті елі ретінде танылуға тиіс.

Бұлар: қазақ тілі - мемлекеттік тіл, орыс тілі - ұлтаралық
қатынас тілі, ағылшын тілі - жаhандық экономикаға
ойдағыдай кіру тілі» Н.Ә.Назарбаев

Педагогикалық жүйе әр тарихи дәуірде елеулі өзгерістерге ұшырап отырады.
Экономикасы дамыған елдердің білім беру жүйесінде реформа орташа есеппен алғанда әр
он жыл сайын жүргізілетінін әлемдік тәжірибеден көруге болады. Бұл ретте қоғам
дамуының барлық кезеңдерінде жаңа стратегиялар және педагогикалық жаңа
технологияларды талап ететін білім алушылардың сапалы дайындығына назар аудару қажет.

Тiл - жүрeктiң үнi ғaнa eмeс, ұлттық рухтың aбырoйы мeн бoлмысы. Aл, үштiлдiлiк -
нaқты тұлғa, ұжым, хaлықтың бeлгiлi бiр қoғaмдa қaрым-қaтынaс үдeрiсiндe қaжeт
бoлғaн жaғдaйдa үш түрлi тiлдi aлмa-кeзeк қoлдaну құбылысы.
Адамзат баласы қаншама шет тілін меңгерсе сонша елмен, оның тарихымен,
мәдениетімен, тұрмыс-тіршілігімен таныс болады. Қазіргі кезде әлемдегі болып жатқан
түрлі жаһандық өзгерістер кезінде шет тілін меңгеру бірден-бір басты мақсаттардың бірі
болып табылады.

Бүгінгі күнде қоғамның жедел дамуы барысында мектепте оқушылардың білім алуын
ұйымдастырудағы негізгі мақсат – оқытудың әдістемелік жүйесін оның білім беру
ақпараттық функциясына қатынасына қарай дамытушылық функциясына шешуші рөл бере
отырып бағыттау және осы ақпараттарды пайдалану біліктерін қалыптастыруға басты назар
аудару болып табылады. Бағдарлама негізінде оқытылатын таңдау курсы мектептің негізгі
білім беру міндеттерін жүзеге асыратын, оқушыларды ғылым негіздерімен, мұғалім
ұйымдастыратын оқыту үрдісінің моделі – білім, дағды жүйелерімен қаруландыратын курс.

Қазіргі таңда тәуелсіз елдің тілегі - білімді ұрпақ. Қазіргі ұстаздар алдындағы міндет:
ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес оқушының білімі терең, іскер және ойлауға
қабілетті, әлемдік стандарттар негізінде жұмыс істей алатын құзырлы тұлғаны
қалыптастыру. Мұндай талапқа сай қызмет істеу үшін ұстаз үздіксіз ізденісте кәсіби білікті
болуы тиіс. К.Құдайбергенова «құзырлылық» ұғымына «Құзырлылық ұғымы – соңғы
жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару
нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «компетенс»
белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да
бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деген
түсініктеме береді. Инновациялық оқыту нәтижелері оқушының өз бетінше әрекет етуі
арқылы білімді меңгеруіне ықпал етуі тиіс. Оқушының ой-өрісін кеңейтіп, дүниетанымдық
көзқарастары мен танымдық белсенділігін арттыруда, зерттеушілігі арқылы шығармашылық
икемділігін дамытуда, біліктілікке ұмтылуда, яғни тұлғаны жан-жақты дамытуды жүзеге
асыруда оқу үдерісіне инновациялық технологияларды енгізу шешуші рөл атқарады, оң
нәтиже береді.
Курстың ерекшелігі:

«Ағылшын тілі - пән мұғалімі – оқушылар» үшбұрышының тілдесуінен туындаған
қызығушылықтың әсерінен оқу материалын қабылдау, бақылау белсенділігі артады, сезімдік
және логикалық ойлау жанданады, қиялдың жұмыс істеуі қарқыны ұлғаяды. Курс
бағдарламасы саралап-деңгейлеп оқыту әдісі бойынша жасалған.
Мақсаты:

Оқушыларға ағылшын тілін үйрету арқылы, оқушылардың пәнге деген
қызығушылығын арттыру.

3

Үштілді білім беру бағдарламасы негізінде үштілді меңгеру тәжірибесін жинақтап,
әлемдік деңгейге көтеріліп Елдің ертеңі өресі биік, дүниетанымы кең, кемел ойлы
азаматтарды тәрбиелеп өсіру, ұрпаққа ұлттық рухани қазынаны әлемдік озық ой – пікірмен
ұштастыратын сапалы білім мен тәрбие беру.
Міндеті:

Бүгінгі заман талабына сай оқушыларды өз тілімен қатар,өзге тілді меңгеріп,игеруге
баулу;

Оқушыларға ағылшын тілі мен толық мәлімет бере отырып,сөйлеу , ойлау
қабілеттерін арттыру;

Тілді үйрету арқылы сол тілде өз ойын ашық жеткізе білуге машықтандыру;

Оқу пәнінің жалпы мақсаттары.
Оқушының жеке тұлға болып қалыптасуына және оның тұтастай дамуына ықпал ету,

сөйлеу қызметінің негізгі түрлеріндегі қарапайым шеттілдік коммуникативтік құзыреттің
қалыптасуы,оқушылардың эмоционалдық, шығармашылық, әлеуметтік, когнитивтік және
тілдік қабілеттерін дамуы, ағылшын тілінде қарым-қатынас жасай алу негіздерін меңгеруі.
Курстың практикалық маңыздылығы:

Оқушылардың тақырыпты жетік меңгеріп, сарамандық, практикалық, іс-
дағдыларының қалыптасуына, ізденімпаздықпен жүйелі түрде жұмыс жасауына мүмкіндік
береді.
Оқыту әдістері мен түрлері:

Кіріктіру барысында түсіндіру – көрнекілік, іздеу, зерттеу әдістері, пікірталас,
білімнің түрлі дереккөздері, теледидар бағдарламалары, кино үзінділері, мультимедиа
курстары, интернет-технологиялары, оқыту мен бақылаудың басқада техникалық құралдары
қолданылады. Сонымен қатар топтық, ұжымдық, жұптық, жеке жұмыс түрлері кеңінен
қолданылады.

Оқыту әдістері – білім беру мақсатына жетуге бағытталған, мұғалім мен оқушының
бірлескен іс-әрекеттерінің тәсілдері. Оқушылардың өз бетінше және ойлау
белсенділіктерінің көрсеткіштері бойынша оқыту әдісінің екі: репродуктивтік және
продуктивтік топтарын көрсетуге болады.

Репродуктивтік әдіс – оқушы мұғалімнің үлгісі бойынша жұмыс істейді; Оған әңгіме,
түсіндіру, дәріс, демонстрация, оқулықпен, компьютермен жұмыс және т.б. жатады.

Продуктивтік әдістердің ерекшеліктері іздеу есебі сияқты бар оқу проблемасы болып
табылады. Продуктивтік оқыту әдістерінің тобына: проблемалық мазмұндау, жартылай-
іздену (эвристикалық), зерттеушілік, қателер әдісі, жобалар әдісі т.б. жатады.

4

Алғысөз

Үш тілде оқытудың негізгі мақсаты – бірнеше тілді меңгерген, әлеуметтік және кәсіптік
анықтауға қабілетті мәдениетті тұлғаны дамыту және қалыптастыру. Үштілдік туралы
Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев 2007-жылғы «Жаңа әлемдегі
жаңа Қазақстан» атты Жолдауында: «Қазақстан бүкіл әлемде халқы үш тілді пайдаланатын
жоғары білімді ел ретінде танылуға тиіс. Бұлар: қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі –
ұлтаралық қатынас тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі»
деген болатын.[3]

Бірнеше тілді меңгеру арқылы жас ұрпақ білім кеңістігінде еркін самғап, әлемдік ғылым
құпияларына үңіліп, өз қабілетін танытуына мүмкіндік алады. Мектептердің үш тілде
оқытуды қолға алудағы негізгі мақсаты – бірнеше тілді меңгерген, жан-жақты білімді,
бәсекеге қабілетті, мәдениетті тұлғаны қалыптастыру болып табылады. Үштілділік –
бәсекеге қабілетті елдер қатарына апарар басты баспалдақтардың бірі.[1]

Кіріктіріп оқыту дегенде ең алдымен сабақта пәнаралық байланыстарды дамытуды
қарастыру маңызды екені ескеріледі. Тіл мен пәнді пәнаралық байланысты жүзеге асырып
оқыту танымдық міндеттерді, ұсыныстар жасауды, оқушының шығармашылық әлеуетін
жүзеге асыруға көп жағдай жасалады [1].

Жаратылыстану бағытындағы пәндерді оқыту контексінде Қазақстандағы ең маңызды тіл
– ағылшын тілі болып саналады, ағылшын тілін оқыту үрдісіне кіріктіруді енгізу - ең
алдымен, оқушының сабақ үстінде дамуы мен оның психологиялық жағдайын ескере отырып,
оқытуды нығайту мүмкіншіліктеріне бағытталған.

Жалпы білім беретін жаратылыстану-математика бағытындағы мектеп мұғалімдері
үшін, орта білім беру мазмұнын жаңарту негіздерінің бірі, үштілді білім беруде заманауи
CLIL әдісін белсенді қолдану өте тиімді. “CLIL әдісі: арнайы пәндерді ағылшын тілінде
оқыту процесінде пән мен тілді кіріктіре оқыту”. CLIL технологиялары шет тілін басқа
пәндерді оқытуда оқудың қажетті құрал ретінде қарастырады. Яғни тілді үйрену кез
келген пән саласы арқылы жүргізіледі, демек CLIL шет тілі сабағы емес, шет тілінде
өтетін пән сабағы. Сонымен бірге оқушылардың тілдік қарым-қатынастағы
қажеттілігі мен мүмкіндіктерін ана тілінде ойлануларына жағдай жасайды.

Ағылшын тілін жаратылыстану бағытындағы пәндермен кіріктіріп оқыту арқылы
оқушыларды білім алуға қызығушылықтарын арттыруға, оларды ғылыми тіл дағдыларын
дамытуға, жаратылыстану бағыты пәндерінің терминдерін ана тілінде ғана емес, ағылшын
тіліндегі баламасын қолдануға және олардың ағылшын тілінде сауатты түрде «Үштілділік»
ұлттық жоба аясында білімін дамытуға болады.

Ағылшын тілі ХХІ ғасырдың тілі. Бұл тіл дүниеге танытатын, әлемдік деңгейге
шығаратын тіл. Еліміздің шет тіліне қызығуын, білімге құштарлығын ояту, танымдық
белсенділігін арттыру әрбір мұғалімінің міндеті. Сондықтан ағылшын тілін білу жас ұрпақтың
міндеті.

Үштілділік – бәсекеге қабілетті елдер қатарына апарар жол десек, үштұғырлы тіл-
бәсекеге қабілетті ұлт болудың игі бастамасы.Үштілді меңгерген жас ұрпақтың болашағы
жарқын,алар асуы мен бағындырар белесі мол болары хақ. Үш тілді оқыту – бұл заман
талабы. Үштілділік – бәсекеге қабілетті елдер қатарына апарар басты баспалдақтардың бірі.
Елімізде қазақ, орыс, ағылшын тілі – үшеуінің өз орындары, атқарар қызметтері бар. Қазақ
тілі – біздің ана тіліміз, елдігіміздің белгісі, ұлтымыздың рухы, мұрасы, мәдениеті, біздің
талайлы тағдырымызды тұтастыратын шежірелі тарихымыз; орыс тілі – көпұлтты еліміздің
ұлтаралық қатынас тілі; ағылшын тілі – қазақ жерінің жаңа әлемге ашар есігі, жаһанданудың
кепілі.

5

Ағылшын тілі және жаратылыстану-математика бағытынтдағы пәндерді
(информатика, химия) кіріктіріп оқытудың ұстанымдары мен тәсілдері

Кіріктіріп оқыту дегеніміз:

– біріншіден, сабақта пәнаралық байланыстарды дамытуды және

тереңдетуді, олардың ғылымаралық байланысының түпнұсқасы, яғни түрлі пәндерді

оқытуды қиыстырудан, олардың өзара терең байланысуына өтуді қарастыру болып

табылады [3];

– екіншідер, жекелеген пәндер бойынша білімді біріктіретін,

ұштастыратын жүйе, осының негізінде балалардың әлемді тұтастықта қабылдау

қалыптасады;

– үшіншіден, оқушылардың ойлау қабілеттерін белсендендіруге, танымдық

белсенділіктері мен қызығушылықтарын, өз бетінше жұмыс істеуін дамытуға ықпал

етеді, түрлі ғылым слаларына қатысты білімді қорытындылауға бағыттайды [4].

Пәнаралық байланысты жұмыстың мақсаты, мазмұны, әдістері және тәсілдері

бойынша пайдаланы кіріктіріп оқытудың негізі болып табылады. Кіріктіріп оқыту

барысында идеялар мен ұстанымдардың ұқсастығы айқын байқалады, сонымен бірге

алынған білімді түрлі салаларда пайдалану мүмкіндігі пайда болады. Сондай-ақ,

кіріктіріп оқыту барысында екі немесе одан да көп пәнді қарастыру және әлемдегі

құбылыстар мен нысандардың өзара тығыз байланысын көрнекі көрсету мүмкіндігі болады.

Кіріктіріп оқытуда жалпы білім беретін мектептерге арналған

қолданыстағы оқу бағдарламалары және оқулықтардың аясын кеңейтетін, әртүрлі

пәнаралық проблемалар қарастырылады. Бұндай тәсіл оқытудың түрлі әдістерімен

(баяндама және әңгімелесу, түсіндіру, бақылаужәне тәжірибе, салыстыру, талдау

және жинақтау, сонымен бірге компьютерде оқыту) үйлесімді байланыста болады.

Пәндерді кіріктіріп оқытудың ұстанымдарының басты мақсаты –

оқушылардың ойлау қабілетін дамытуды жүзеге асыруға бағытталған.

Оқушыларды оқыту және тәрбиелеу міндеттерін сапалы шешуге мүмкіндік беретін

оқу процесін кіріктіруді құрастыру, келесі мүмкіндіктерге жағдай жасайды:

1) пәнішілік байланыстан көппәндік байланыстарға өту білім алушылардың

әрекет тәсілдерін бір нысаннан басқаларға көшірулеріне, оқу

процесін толығырақ түсінулеріне және әлемнің (қоршаған ортаның) толық бейнесін

құрастыруларына мүмкіндік береді;

2) пәндерді кіріктіру құрылымындағы проблемалық жағдаяттардың көлемін

ұлғайту, мектеп оқушысының ойлау әрекетін белсендендіреді және оны оқудың

тұлғалық нәтижелеріне жетуге жетелейді және жақындатады;

3) кіріктіру білім алушыға мақсаттан нәтижеге дейінгі аралықта

жүргізілген барлық әрекеттердің орындалу процесін бақылауына, әлемнің тұтас бейнесін

қалыптастыруына және жұмыстың әр кезеңін саналы қабылдауына мүмкіндік береді;

4) кіріктіру метаппәндік ұстанымын жүзеге асыру арқылы, сабақтың

ақпараттық көлемін ұлғайтады;

5) кіріктіру білім алушылардың түрлі пәндерді оқу барысында жасаған

қорытындыларын қалыптастыра отырып және оқытудың тұлғалық тәсілін жүзеге

асыра отырып, нақты бақылауларды дәлелдейтін немесе тереңдететін жаңа факторлар

табуға мүмкіндік береді;

6) кіріктіру оқу-танымдық әрекетті белсендендіруге көмектеседі,

оқушылардың білім алу үшін көп күш жұмсауларын жеңілдетеді және

шаршағыштықты болдырмайды, ынталандыру құралы болып табылады.;

7) оқу материалдарын кіріктіру білім алушылардың шығармашылығын дамытуға,

алған білімдерін өмірдің нақты жағдаяттарында қолдана білулеріне жағдай жасайды.

6

Мәдениетке тәрбиелеудің, табиғатқа, адамдарға, өмірге мейірімді, тұлғалық

қасиеттерді қалыптастырудың маңызды факторларының бірі болып табылады [5].

Кіріктіру жүйесі мектеп пәндерінің сабақтың әр кезеңінде бір-біріне сәйкес келетін

және бірін-бірі толықтырып отыратын тақырыптарын тең мөлшерде біріктіруді

қарастырады.

Екінші негізгі ұғым – кіріктірілген сабақ – бұл арнайы ұйымдастырылған сабақ:

– мақсатқа әртүрлі пәннен алынған білімді біріктіру барысындаға ғана оның

жетуге болады;

– зерттелетін мәселені оқушылардың қабылдауын жинақтайтын, толық жетуіне

мүмкіндік беретін, қандайда бір аралық проблеманы қарастыруға және шешуге бағытталған;

- әртүрлі ғылымдардың әдістерін өзiмен гармониялық үйлестірген және тәжірибеге

бағытталған

Кіріктірілген сабақта оқушылар әртүрлі пәндердің ақпаратын қолдана отырып,

оқиғалар мен құбылыстарды мүлдем жаңаша түсіне отырып терең және жан-жақты

білім алу мүмкіндігіне ие болады. Кіріктірілген сабақта білімді жинақтау,бір пәннен

алынған білімді басқа пәнде қолдану білігін

қалыптастыру мүмкіндігі бар.

Осыған байланысты кіріктірілген сабақтар оқушыларға алынған білімдерді біріктіруге

және оқушылардың пәнге қызығушылығын белсендендіруге көмектеседі.

Кіріктірілген сабақтардың құрылымы дәстүрлі сабақтардан келесі

сипаттамалар арқылы ерекшеленеді:

– оқу материалының нақтылығы, ықшамдылығы және қысқалығы;

– өзара логикалық шарттастығы, кіріктірілетін пәндер материалының сабақтың

әр кезеңіндегі өзара байланыстылығы;

– сабақта қолданылатын оқу материалының кең ақпараттық

сыйымдылығы.

Жалпы алғанда кіріктіріп оқытудың негізінде өзіндік ерекшеліктері бар

кіріктірілген сабақтар жүйесі жатыр:

1) арнайы ұйымдастырылған сабақ, яғни, егер ол арнайы

ұйымдастырылмаған болса ол мүлде болмау мүмкін немесе ол ортақ мақсаты жоқ жеке

сабақтарға бөлінуі мүмкін;

2) мақсат қойылуы мүмкін, мысалы, а) оқылатын тақырыптың мәнін тереңірек

қарастыру; б) оқушылардың пәнге қызығушылығын арттыру; в) тақырып бойынша

оқылатын сұрақтарды тұтас, жинақтап қабылдау; г) оқу уақытын үнемдеу және т.б.);

3) түрлі пәндерден алынған білімді кеңінен қолдану, яғни пән аралық

байланысты мазмұндық деңгейде жүзеге асыру.

Жалпы алғанда кіріктірілген сабақтар уақытты үнемдеуге, әлемнің тұтас бейнесін

қалыптастырумен қатар, түрлі пәндерде бір материалды қайталамауға мүмкіндік береді.

Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, ағылшын тілі және

жаратылыстану-математика бағытындағы пәндерді кіріктіріп оқытудың

ұстанымдарының негізі болып:

1) танымдылық көзқарас тұрғысынан түпнұсқалық оқу материалын кеңінен

қолдану ұстанымы;

2) оқыту процесінде мұғалімге белсенді демеу және көмек көрсету

ұстанымы;

3) екінші немесе шет тілді өнімді және қарқынды меңгеру ұстанымы; 4)

көпмәдениеттілік ұстанымы;

5) жоғары дәрежеде ойлау дағдыларын дамыту ұстанымы; 6) оқытудың тұрақтылығы

ұстанымы [6].

Аталған ұстанымдардың бірінші, түпнұсқалылық, ақпараттың

7

толықтылығы және когнетивті жүктеменің нақты деңгейі оқу материалдарына қойылатын

негізгі талаптар екенін білдіреді. Бұл түпнұсқалық интерактивті материалдар тек

жоғары уәждемелік әлеуетпен ғана емес, жасанды тілдік орта құру үшін негіз ретінде және

жоғары деңгейлі қиын тапсырмалар әзірлеумен де қолданылуы мүмкін екенін көрсетумен де

байланысты. Мұғалім осы ұстанымға байланысты екінші тілді, яғни мақсатты тілді

белсенді қолданады (біздің жағдайда – ағылшын тілін), ол оқушылар үшін «тілдік модель»

ретінде жүреді;

2) екінші ұстаным қойылған мақсатқа жету үшін оқушы мұғалім

тарапынан қажетті көмек алу тиіс екенін білдіреді. Оқушының басқа тілді

құзыреттілігінің қалыптасуына қарай, мұғалім тарапынан көрсетілетін көмектің көлемі мен

қарқыны біртіндеп азаяды. Аталған ұстанымды қолдану мақсатты тілде таныс емес

материалдың мазмұнын оқу барысында когнитивті және

лингвистикалық жүктемені қысқартуға мүмкіндік береді. Мұғалім ұсынатын

тапсырмалар, қойылған міндеттерді оқушының орындай алуы үшін белгілі

түсініктемелермен толықтырылып отыруы тиіс. Сонымен бірге екінші немесе шет тілін

меңгеру үшін ерекше қажетті тілдік қызметтің төрт түріне де (тыңдалым, айтылым,

оқылым, жазылым) үлкен назар аударылады.

3) үшінші ұстаным, проблемалық оқыту әдістемелік тәсілдердің көптеген түрін

ұсынатынын көрсетеді және түпнұсқалық коммуникацияны сабақ аясында белсенді

пайдалануға бағытталған, себебі екінші немесе шет тілдеріне оқыту коммуникативтік

мақсаттардың және қарым-қатынастың маңызды жағдайларының болуы

барысында неғұрлым жетістікті жүзеге асады.

Проблемалық оқытудың негізгі сипаттамаларының бірі – «бос орын»

ұстанымын пайдалану болып табылады. Бұған байланысты түпнұсқалық

коммуникация нақты коммуникативтік кемшіліктер болған жағдайда ғана орын алады.

Мұғалімдер бұл әдісті түпнұсқалық коммуникация жағдаяттарын жасау үшін

қолдануларына болады, өйткені бұндай тапсырмалар орындау барысында оқушылар бір-

бірімен белсенді қарым-қатынас жасайды;

4) төртінші ұстаным кіріктіріп оқыту әдісі тақырыптарды түрлі мәдениет жағынан

қарастыруға мүмкіндік беруімен байланысты. Ол әртүрлі мәдениет иелерінің көптеген

мәселелерді қабылдануының арасындағы айырмашылықты ескереді;

5) бесінші ұстаным ойлау дағдыларының дамуы дәрежесі – заманауи

ақпараттық қоғамдағы жетістіктің кепілі болып табылатынын көрсетеді. Б.Блум

таксономиясында когнитивті процестердің және педагогикалық мақсаттардың тізімі

төмен деңгейлі когнитивті процестерден неғұрлым жоғары деңгейлі когнитивті

процестерге қарай, яғни жеңілден ауырға қарай принципі бойынша берілген. Б.Блум

таксономиясына сәйкес оқушы ұғымды есіне сақтамайынша жете түсіне алмайды,

сонымен бірге не жайлы сөз болып жатқанын түсінбесе, алған білімін дұрыс қолдана

алмайды. Аталған теория бойынша мұғалім оқушыларға ойлау дағдыларының төменгі

дәрежесін жандандыратын сұрақтар (не? қашан? қайда? қайсы? сөздерінен басталатын

арнайы сұрақтар) қоюы тиіс. Сонымен бірге неғұрлым ауыр талдау және бағалау

дағдыларын дамытатын сұрақтар да қосу қажет. Бұл топқа жауапты құрастыру барысында

аса күрделі тілдік құрылымдарды пайдалануды қарастыратын, неге? қалай? қалайша?

сөздерінен басталатын сұрақтарды жатқызуға болады. Контенттің, ойлаудың және

тілдің өзара әрекеттесуі, ойлаудың күрделі процестерін тұжырымдау қабілеті ана

тілінде де, оқылатын екінші және шет тілінде де жүйелі дамыту мен жаттықтыруды талап

етеді;

6) алтыншы ұстаным, оқытудың тұрақты мәнімен анықталады, оны келесідей

түсіндіруге болады: мұғалім оқыту процесі барысында оқушылардың ұзақ мерзімді есте

сақтау және білім алу қабілеттерінің белсенді екеніне, сонымен қатар сабақ барысында

8

немқұрайлықтан белсенділікке өткендіктеріне көзі жетуі тиіс. Бұл жерде тұрақты оқыту

бірінші дәрежелі маңызға ие болады, себебі мұғалім пәннің мазмұнын оқуға да, сонымен

бірге екінші немесе шет тілін оқуға жағдай жасайды. Тілді білу ерекшелігі пәннің

мазмұнын зерделеудің құралы болып табылады. Тіл оқу бағдарламасына кіріктірілген

жағдайда

оқушылардың назары арнайы мәтіндердің мазмұнымен қатар, пән бойынша қажетті

терминдерді меңгеруге де аударылады, ал тақырыптық материалды талқылау мүмкіндігі

болу үшін тілдік ортаға ену қажеттілігі оқылатын тақырып контексінде тілді қолданудың

маңыздылығын арттырады.

Аталған ұстанымдарды сақтау барысында тілді зерделеу мақсатқа

бағытталады, өйткені тіл нақты коммуникативтік міндеттерді шешу үшін

қолданылады. Сонымен бірге білім алушы оқылатын тілдің мәдениетін жақсырақ

білу және түсіну мүмкіндігіне ие болуымен қатар, бұл оқушының әлеуметтік-мәдени

құзыреттілігін қалыптастыруға жағдай жасайды. Білім алушы тілдік материалдың

үлкен көлемін өзінің бойынан өткізеді, бұл тілдік ортаға толық ену мүмкіндігін береді.

Сондай-ақ түрлі тақырыптармен жұмыс істеу білім алушының пәндік терминдермен

сөздік қорын толықтыруға және алған білімдері мен біліктерін қолдануға және одан

әрі зерделеуге жағдай жасайтын арнайы терминдерді, белгілі тілдік құрылымдарды

жаттап алуға мүмкіндік береді.

Осылайша шет тілін және тілдік емес пәнді бір мезетте оқу білім беру

мақсаттарына жетуге арналған қосымша құрал болып табылады және шет тілі мен тілдік

емес пәнді оқуда тиімді жағдайларға ие болады.

Әрине, оқудың мұндай түрі пәнді ана тілінде оқытуды толығымен ауыстыра

алмайды, бірақ оны айтарлықтай дәрежеде толықтыра алады. Сондықтан да пән

бойынша оқу материалы оқушылардың ана тіліндегі пәндік білім деңгейінен сәл төмен

күрделілік деңгейінде іріктеліп алынуы тиіс. Оқу материалдарын таңдау пәннің құрылымы

мен ерекшелігіне байланысты болады. Сонымен бірге мәтінді өңдеу бойынша

тапсырмалар оқушыларды түсіну процесіне жұмылдыру, мәтіннің басты ойын талқылау

және тексеру арқылы, пәннің мазмұнына назар аударумен

құрастырылуы тиіс. Тапсырмалар лингвистикалық форманың ерекшеліктерін

көрсетуі, оларды құрастыру білігін жетілдіруі, оқушылардың өз бетінше және

шығармашылық іс-әрекеттерін бақылауға, бағалауға және ынталандыруға жағдай

жасауы тиіс. Барлық тапсырмалар ең алдымен коммуникативтік, яғни шет тілінде

жазбаша және ауызша қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытуға бағытталған болуы тиіс.

Пәнді және тілді кіріктіріп оқытудың негізгі сипаттамалары:

1) көпжақтылығық қыры:

– тілді оқыту пән және тілмен қолдау табады;

– пән мазмұнын меңгеру тіл сабақтарында қолдау табады; – пәндерді кіріктіру жүзеге

асырылады;

– оқытуға рефлексия жасау жүргізіледі;

2) қауіпсіздікті болдыратын (сапаландыру) оқу ортасы:

– жаңалыққа қарсы шығатын іс-әрекеттер және тілдік орам қолданылады;

– зерделенетін пәндік мазмұн және тілдік құрылымдар көрнекі

бейнеленеді;

– тілдік қателер түзетілмейді, бірақ мұғалім тілдік құрылымның дұрыс қолданылу

моделін береді;

– тілді саналы меңгертуге арналған оқу материалдардың түпнұсқасы

қолданылады;

– оқушының бойында тілді меңгеру туралы сана-сезім дамиды;

3) түпнұсқалық және дереккөзге жақындық:

9

– оқушылар сөйлеу, жазу, сонымен қатар өздерінің ауызша және жазбаша тілдік

дағдыларына рефлексия жасау мүмкіндіктерін қолданады;

– оқушы өз қызығушылығын есепке ала алады;

– оқу материалы оқушының күнделікті өмірімен байланыстырылады;

– бұқаралық ақпараттық құралдарының және басқа да дереккөздердің өзекті

материалдары қолданылады;

4) белсенді оқыту:

– сабақта мұғалімге қарағанда оқушылар көп сөйлейді;

– пәндік мазмұнды меңгеру және тілдік, сонымен бірге оқу дағдыларын дамыту

үшін оқушылар мақсаттар мен тапсырмаларды өздері тұжырымдайды;

– оқушылар оқудың нәтижелерін және оларға қол жеткізу жолдарын

сипаттайды;

– сабақ барысында жұпта және топта жұмыс істеудің тиімді болуы үшін жағдай

жасалады;

– оқушылар мен мұғалім әңгімелесу және түрлі тапсырмаларды

орындаудың көмегімен пәндік және тілдік материалдың мәнін түсінеді;

– мұғалімнің рөлі – сыныптағы үш процесті басқару мен мүмкіндік туғызуға

жағдай жасау (оқу процесі, ынтымақтастыққа әкелетін топтағы қарым-қатынасты дамыту

процесі, тұлғаның даму процесі);

5) тірек құрылым:

– білім беру процесінде мұғалім оқушының тәжірибесіне, біліміне, білігіне,

пікіріне және қызығушылықтарына сүйенеді;

– сабақты жоспарлау және өткізу барысында оқушыларды оқытудың түрлері

есепке алынады;

– шығармашылық және сын тұрғысынан ойлауды дамытуға көңіл

аударылады;

– оқушыға қиын жағдайларда болуына мүмкіндік беріледі және оған сол

қиындықтарды жеңу үшін эмоционалдық тұрғыдан көмек көрсетіледі;

6) ынтымақтастық:

– пән сабақтары, тіл бойынша сабақтар және тақырыптар

– пәндік сабақтар, тіл бойынша сабақтар және тақырыптар мұғалімдердің жұмыс

барысындағы қарым-қатынасы және ынтымақтастығы арқылы

жоспарланады;

– ата-аналар оқу процесіне оқушылардың ана тілін және мәдениетін

меңгерулеріне көмектесу үшін, сонымен бірге мақсатты тілді пайдалану үшін де

қатысады;

–жергілікті жердің қоғамдастығы, лауазымдық ведомстволар, жұмыс берушілер

және басқа да мақсатты топтар білім беру процесіне

қатыстырылады.

Оқу процесінде ағылшын тілі және жаратылыстану-ғылыми бағыты пәндерін

кіріктіріп оқытудың ұстанымдарын сақтау, келесідей нәтижелер береді:

– оқушылардың ғылыми ойлауына мүмкіндік жасайды;

– ғылыми-жаратылыстану танымдық әдісті кеңінен қолдану мүмкіндігін береді;

– мектеп оқушыларын ғылыми-зерттеушілік әрекетке баулиды;

– қоршаған ортаның дәлелді байланыстарын көрсететін кез-келген мәселеге

жаратылыстану ғылымдары кешеніне ортақ көзқарас

қалыптастырады;

- жаратылыстану ғылымдары бағытындағы пәндерге оқушылардың

қызығушылығын арттырады және дамытады;

– білім алушылардың информатика, физика, химия, биология пәндерінен жалпы

10

түсініктерін қалыптастырады, есептеу, өлшеу, модельдеу, бақылау, эксперимент

жүргізу, сызбалар құрастыру және т.б. білігі мен дағдыларын қалыптастырады;

– оқушылардың сенімін қалыптастырады, оқулықта берілгеннен де қиын

материалдарды түсініп, зерделеуіне мүмкіндігі болады;

– оқу процесінде оқушылардың өздері құрастырған авторлық

компьютерлік бағдарламаларын (кіріктіру арқылы жасалған) қолдануға мүмкіндік

береді;

– оқушылардың ой-өрісін кеңейтеді, шығармашылық мүмкіндіктерін дамытуға

жағдай жасайды, жаратылыстану-математика бағытындағы оқу пәндерінің

(информатика, физика, химия, биология) негізгі курсының бағдарламалық

материалдарын неғұрлым тереңірек түсінулеріне және

қабылдауларына, сонымен қатар алған білімдерін, біліктерін және дағдыларын күнделікті

өмірде кездесетін жағдаяттарда қолдана білуге көмектеседі.

Оқу процесін кіріктіру арқылы ұйымдастырудың кейбір мүмкіндіктері білім

алушыларды оқыту мен тәрбиелеудің міндеттерін сапалы және ойдағыдай жүзеге асыруға

көмектеседі. Сонымен бірге ғылыми-жаратылыстану

бағытындағы пәндерін және ағылшын тілін кіріктіріп оқытудың нәтижесінде алынған

білімді күнделікті өмірде қолдану мүмкіндігі пайда болады.

Жоғарыда айтылғандардан шығатын қорытынды: пәнді және тілді кіріктіріп

оқыту барысындағы басты нәтиже оқушылардың ғылыми-

жаратылыстану бағыты пәндерінен алған білімдері емес, мақсатты тілді меңгеруі

(біздің жағдайымызда – ағылшын тілі) болып табылады.

Аталған ұстанымдарды кіріктіріп оқытуда жүзеге асыру үшін арнайы әдістер

мен педагогикалық технологиялар әзірленген және қолданысқа енгізілуде,

солардың бірі халықаралық деңгейде танымал болған СLIL әдістемесі болып

табылады.

11

Кіріктіріп оқытуды ұйымдастырудың түрлері

Оқытуды ұйымдастырудың түрлері – бұл:

– тұрақты және логикалық шегіне жеткен педагогикалық процесті

ұйымдастыруға тән жүйелілік және тұтастықтың, оқушылар құрамының

қалыптылығының, өткізудің белгілі тәртібінің болуы;

– белгілі тәртіп пен мерзімде жүзеге асырылатын мұғалім және

оқушылардың келісілген іс-әрекеттері көрінісінің болуы [7].

Классикалық дидактикада оқытудың ұйымдастыру түрлерінің жалпы

ережелерінде, мектепте оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы – сабақ болып

табылады деген пайымдау бар. Сабақ дегеніміз:

– кеңістіктік-уақыттық анықтылық (сабақтың режимі, сабақтың өтетін орны,

оқушылар мен мұғалімдер құрамы);

– сабақтың құрылымы және жұмыс кезеңдерінің бірізділігі;

– оқушылардың өз беттерінше жұмыс істей білулерінің жеткілікті деңгейі; –

сабақтың дидактикалық мақсаты.

Сабақтың негізгі қызметі: ықпалдастық, коммуникативтілк,

басқарушылық.

Сонымен қатар заманауи дидактикада дәстүрлі және стандартты емес

сабақтарды бөліп көрсету қарастырылады. Стандартты емес сабақтардың

қатарына іс-әрекеттің әртүрлі түрлерін қамтитын, танымдық қызығушылықты

арттыратын, қиялдауды, ойлауды, зейінді дамытатын,

оқушылардың шаршағандықтарын, артық күш жұмсауларын

болдырмайтын кіріктірілген сабақтар жатады.

Кіріктіру өзін-өзі танытуға, өз ойын білдіруге,

мұғалімнің шығармашылығн жүзеге асыруға, оқушылардың

қабілеттерін ашуға мүмкіндік береді. Кіріктіру оқушылардың түрлі пәндерден

жүргізген бақылаулары бойынша жасаған қорытындыларын нақтылаудың және

тереңдетудің, жаңа фактілер табудың қайнар көзі болып табылады.

Егер дәстүрлі сабақ оқушыларды біліммен қаруландыруға және негізінен

түсіндіру-көрнекілік әдісінде құрылатын жалпы білім беру міндеттерін шешуге

бағытталған болса, ал кіріктірілген сабақтар оқытудың түрлі әдістерінің және

құралдарының үйлесуі негізінде құрылып, сонымен қатар

ғылыми-жаратылыстану бағыты пәндері мен ағылшын тілі пәнінің

көптеген міндеттерін шешеді. Кіріктіру барысында түсіндіру-көрнекілік, іздеу,

зерттеу әдістері, пікірталас, білімнің түрлі дереккөздері, теледидар

бағдарламалары, кино үзінділері, мультимедиа курстары, интернет-технологиялары,

оқыту мен бақылаудың басқада техникалық құралдары қолданылады. Сонымен

қатар топтық, ұжымдық, жұптық, жеке жұмыс түрлері кеңінен қолданылады [8].

Бұндай сабақтарда танымдық міндеттерді, ұсыныстар жасауды, оқушының

шығармашылық әлеуетін жүзеге асыруға көп жағдай жасалады.

Тіл мен пәнді кіріктіріп оқыту ең алдымен тілдік іс-әрекеттің төрт түрін

(тыңдалым, айтылым, оқылым, жазылым) меңгеруге бағытталған.

Ғылыми-жаратылыстану бағытындағы пәндерді оқыту контексінде

Қазақстандағы мақсатты тіл – ағалшын тілі болып саналатынын тағы да еске салайық.

Сондықтан да кіріктіріп оқытуда негізгі орынды шет (біздің жағдайда – ағылшын) тілі

сабақтары алады.

Шетел тілі сабақтарының өзіне тән ерекшеліктері бар. Қазіргі кезде басқа

мәдениеттердің әңгімесіне араласу және олардың мәдениетіне араласу шетел тілін

меңгерудің жаһандық мақсаты болып саналады. Мәдениетаралық коммуникация

12

қабілетін қалыптастыру арқылы бұл мақсатқа жетуге болады. Басқа тілді

коммуникацияға оқыту арналған коммуникативтік сипаттағы тапсырмалар

негізінде ұйымдастырылған оқыту, шет тілінің заманауи сабағының ерекше

өзгешелігі болып табылады.

Басқа тілді коммуникация тілдік іс-әрекет теориясына негізделеді. Шет тіліне

коммуникативтік оқыту іс-әрекеттік сипатқа ие, себебі тілдесу «тілдік қызмет»

арқылы жүзеге асырылады, ол өз кезегінде «өзара әлеуметтік қарым-қатынас»

жағдайындағы адамның табысты іс-әрекетінің міндеттерін шешу үшін қажет. Басқа

тілді коммуникацияда тілдесуге қатысушылар шет тілінің көмегімен бірлескен іс-

әрекеттің міндеттерін шешеді.

Сол себепті де оқушылардың өзара қарым-қатынастарының және

ынтымақтастықтарының, сонымен қатар тілдің коммуникативтік шартын

ұйымдастыруға арналған тілдік тапсырманың маңыздылығын атап өту қажет.

Коммуникативтік оқыту оқушыларды басқа мәдени кеңістікке «кіруге»

бағыттайтын тілдік байланысқа іштей дайын болуды және қабілеттілікті

қамтиды. Мұндай оқыту үшін ең алдымен сабақты өткізудің дәстүрлі емес

формалары тән. Бұл жерде сөз кіріктірілген оқыту, яғни бинарлы сабақтар және

пәнаралық байланысты кеңінен қолданып өткізілетін сабақтар туралы болып тұр.

Оқытудың бинарлық моделі екі мұғалімнің өзара қарым-қатынас жасауын

қарастырады. Бұндай сабақтарды құрастыру барысында байланысты пәндер

мұғалімдерінің ынтымақтасып жұмыс істеуі емес, тілдік пәннің және тілдік емес

пәннің мұғалімдерінің бірігіп сабақ өткізуі негізгі қиындықты туғызады. Бинарлық

сабақтың әдістемесі дәстүрлі сабақ тақырыптарының әдісінен ерекшеленеді, яғни

кез келген тақырып бойынша екі мұғалім бір мезгілде сабақ өткізеді.

Мұндай сабақ өткізу барысында келесідей негізгі мақсаттар орындалады:

1. Оқу процесі барысындағы оқушылардың іс-әрекетіне қойылатын

талаптар бірлігінің және туындаған проблемаларды қарастыру тәсілінің бірдей

орындалуы.

2. «Химия (физика, биология, информатика) мұғалімі – ағылшын тілі

мұғалімі – оқушылар» үшбұрышының тілдесуінен

туындаған қызығушылықтың әсерінен оқу материалын қабылдау,

бақылау белсенділігі артады, сезімдік және логикалық ойлау жанданады, қиялдың

жұмыс істеуі қарқыны ұлғаяды.

3. Оқушылардың түрлі нұсқаларда берілген теориялық білімді: жедел және жан-

жақты ойланған нақты шешім қабылдауды стандартты емес жағдаяттарда пайдалана білу

білігін тәрбиелеу.

Бинарлық сабақ өткізу барысында екі мұғалімнің іс-әрекетінің сәйкестігін келесі

нұсқада ұсынуға болады (1-кесте):

13

1-кесте. Бинарлық сабақ өткізу барысындағы сәйкестік

Тілдік емес пән мұғалімінің іс-әрекеті Ағылшын тілі мұғалімінің іс-әрекеті

Мақсат қою

Өткен сабақтардың материалдары Орындалған тілдік дағдылардың

бойынша оқушыларды сұрау меңгерілу сапасын тексеру

Оқылатын тақырыптың теориялық Ағылшын тілінде тілдік іс-әрекеттің төрт
сұрақтарын баяндау.
сұрақтарына жауап беру Оқушылардың түрін дамытуға арналған оқу

тапсырмаларын орындау барысында

тақырып бойынша теориялық

тапсырмаларды пайдаланудың

тәсілдерін түсіндіру

Сабақтың теориялық материалын қабылдау және тілдік құзыреттіліктерді меңгеру
деңгейінің сапасын бақылау

Оқушылардың практикалық Тілдік дағдыларға жаттығу процесі
жаттығуларды түсініп орындауларын, барысында оқушыларға ағымдық
теориялық тапсырмаларды нұсқаулықтар беру

тәжірибеде дұрыс пайдалануларын
бақылау

Тақырыпты аяқтау барысында қорытындылау, бекіту сабағы ретінде

бинарлы сабақ өткізу өте тиімді болып табылады. Біріккен жұмыс барысында

мұғалімдер оқушылардың біліміндегі олқылықтарды жақсы байқайды.

Дәстүрлі формалармен салыстырғанда бұндай сабақтарда оқу материалын

неғұрлым терең және сапалы меңгеруге жағдай жасайтынын тәжірибе көрсетіп отыр.

Бинарлы сабақтар оқушыларға теориялық дайындыққа

жаңаша көзқараспен қарауға және оны зерделеудің теориялық білімді нақты

өмірде пайдалану үшін қажет екенін түсінуге көмектеседі.

Алайда, кез-келген жағдайда, барлық кіріктірілген сабақтардың типі ортақ болады.

бұл сабақтар:

– оқу бағдарламасымен қарастырылған ұғымдарды, жаңа фактілерді

оқушылардың меңгеруі бойынша жұмысты ұйымдастыруға бағытталған жаңа білім

қалыптастыру;

– оқу бағдарламасына сәйкес оқушылардың бойында нақты біліктер мен

дағдыларының қалыптастыруға бағытталған біліктер және дағдыларға үйрету;

– білімді тәжірибеде қолдана білу;

– оқу тоқсанының, жылының аяғында немесе бағдарламаның ірі

тақырыптарын зерделеу барысында білімді тереңірек

меңгеруге, қорытындылаудың және жүйелеудің жоғары

деңгейіне бағытталған білімді қайталау, жүйелеу және жинақтау, біліктерді бекіту;

– білім, білік және дағдыларды кешенді, ауызша және жазбаша бақылауды жүзеге

асыратын білімдер және біліктерді бақылау және тексеру сабақтарын іріктеу.

14

Алайда кіріктіріп оқытудың мәні оқытуды ұйымдастырудың түрлерін дұрыс
және педагогикаға негізделген таңдауға байланысты болады, ол білімдік, дамытушылық,
тәрбиелік мүмкіндіктердің әрқайсысын терең және жан-жақты талдаумен қамтамасыз
етеді.

Басқаша айтқанда, кіріктірілген сабақтың келесідей заңдылықтарын қатаң сақтау
қажет:

– сабақтың барлық кезеңі автордың түпкі ойына бағынышты;
– сабақ негізгі оймен (сабақтың өзегі) біріктіріледі;
– сабақ біртұтастықтан тұрады, сабақтың кезеңдері – бұл тұтастың
үзінділері немесе кезеңдері;
– сабақтың кезеңдері мен компоненттері логикалық-құрылымдылық
тәуелділікте болады;
– сабақ үшін іріктеліп алынған дидактикалық материал сабақтың түпкі ойына
сәйкес келеді;
– аталған заңдылықтарды сақтау сабақты ғылыми-іскерлік құрылым ретінде

қарастыруға мүмкіндік береді, онда мазмұндылық
көзқарас тұрғысынан: білімдер және біліктер кешені және олармен еркін
жұмыс істеу; оқылған мен оқылатынның ара қатынасы; жекелеген сынақтарды жалпы
бір сынаққа біріктіру; кемшіліктердің алдын алу маңызды болып табылады.
Тіл мен пәнді кіріктіріп оқыту жағдайында, тілді білу пәннің мазмұнын
зерделеудің құралы болып табылатынын есте сақтау қажет. Бұл жағдайда зейін арнайы
мәтіндердің мазмұнына, сонымен бірге пәнге қажетті терминдерге де аударылады.
Тіл оқыту бағдарламасына кіріктірілген, ал тақырыптық материалды
талқылау үшін тілдік ортаға ену қажеттілігі оқылатын тақырып аясында тілді
қолдануға ынталандыруды айтарлықтай арттырады. Бұндай сабақтар білімді
меңгеруді ынталандыру және пәндік қажетті біліктерді дамыту бойынша көп жұмыс
жүргізуді қарастырады. Бұған тек қана нақты пәнді зерделеу және тілді оқыту үшін
қажетті арнайы іріктеліп алынған мәтіндерді оқу мүмкіндік жасайды, олар:
лексикалық және грамматикалық бірліктер мен құрылымдар, тілдік іс-әрекеттің
барлық түрлері: оқылым, айтылым, жазылым тыңдалым. Жұмыс барысында
оқушылардың қарастыратын тілдік материалының көлемі едәуір көп, балалар пәндік
қажетті терминдермен өздерінің сөздік қорларын толықтырады.
Мұғалім сабақтардың пәндік мазмұнын ойластыруы, оқу курсының
құрылымымен сәйкестендіруі және түрлі ресурстарды қолдану арқылы, нақты пән
бойынша оқылғанды толықтыратын немесе қайталайтын материалды мұқият
іріктеуі қажет.
Сонымен қатар тапсырмалардың түрлерін күрделілік деңгейіне, пәндік
мазмұнға сәйкес, оны түсінуге, тексеруге және болашақта талқылауға
болатындай негіздеп әзірлеуі тиіс.
Кіріктірілген сабақта келесі элементтер болуы тиіс:
– сабақтың оқу-әдістемелік міндеттері: кіріспе, бекіту, ағылшын тілді
материалды жандандыру, қорытынды бақылау жұмысы;
– оқу материалдары мазмұнының тақырыптары: мәтін, ауызша тақырып,
жаттығулар, жағдаяттар, әдістемелік тәсілдер, тілдік материал;
– сабақтың жабдықталуы: көрнекілік, дидактикалық материалдар, сонымен қатар
қолданылатын оқу-әдістемелік кешен компоненттері, АКТ;
– мақсатты қою: дағдыларды және ағылшын тілді тілдік іс-әрекеттерді
дамытуды (тыңдалым, айтылым – монологтік, диалогтік тілдесу, оқылым,
жазылым) қалыптастыруға бағыттау; оқушыларды тілдік аспектілерді (сөздің
айтылуын, лексиканы, грамматиканы) меңгерулеріне бағыттау; сабақтың кешенді

15

мақсаттары (ағылшын тілінде тілдесуге үйрету, ағылшын тілін қолдану арқылы танымдық
іс-әрекетке оқыту);

– сабақтың тәрбиелік мақсаттары: адамгершілік, эстетикалық, еңбекке баулу,
өркениетті тұлға, ойлау, тілдесу, сезім және тәртіп мәдениетін тәрбиелеу;

– сабақтың жалпы білім беру мақсаттары: танымдық, елтанымдық,
лингвистикалық-елтанушылық, лингвистикалық ойлауды дамытушылық;

– сабақ мақсаттарының оқу тақырыбын зерделеудегі оның орнына,
ағылшын тілін оқыту бағдарламаларының және сол сыныпқа арналған оқу
жоспарының талабына сәйкестігі;

– ұйымдастыру кезеңі: оқушылардың «ағылшын тілі» пәніне ауысуының
тиімділігі; мұғалімнің оқушылармен ағылшын тілінде әңгімелесуі; мұғалімнің сыныпқа
дайындық туралы сұрағы; осы сабақта жүргізілетін жұмыстың (жоспардың)

сипаты туралы хабарлама; оқушыларды
практикалық (коммуникативтік, танымдық) тәрбиелік, жалпы
білім беру мақсаттарына жетуге бағыттау; мұғалімнің оқушылармен байланыс
орнатуы; мұғалімнің оқушылармен шағын әңгімелесуді қолдануы; сыныпта
шығармашылық, іскерлік, тілектестік қарым-қатынас орнатуға арналған басқа да
педагогикалық және әдістемелік тәсілдерді қолдануы, сабақтың оқу тақырыбы бойынша
тілдік жаттығу материалдарын қолдану және тілдік жаттығуларды сабақтың
мақсатына жетуге бағыттау;
– фонетикалық жаттығулар: сабақтың негізгі практикалық мақсаттарына жетуге
бағыттау; оқушыларды тілдік жаңа материалмен жұмыс істеуге дайындау;
фонетикалық дағдыларды дамыту;
– үй тапсырмасы: тапсырманы сабақта тексеру, жаңа оқу материалымен жұмыс
істеу барысында оны бақылау; үй тапсырмасының орындалу сапасы; тапсырманың
орындалмау жағдайларын оны тексеруді бастауға дейін есепке алу; тапсырманың
орындалуына мұғалімнің түсінік беруі, оны тексерудің түрлерін қолдану; ағымдағы
(келесі) сабақ барысында кемшіліктердің орнын
толтыру тәсілдері; дағдылар мен біліктерді қалыптастыруды қамтамасыз ету; үй
тапсырмасын орындау барысында туындайтын қиындықтарды есепке алу; бір үлгідегі
қателерді талдап қорыту; бұл қателіктерді болдыратын себептерді түсіндіру; оларды
жеңіп шығудың тиімді тәсілдерін қолдану; қателерді түзету; үй тапсырмасын тексеру
барысындағы әдептілік және ізгі ниеттілік жағдайы;
– жаңа материалды кіргізу: жаңа материалды кіргізу формасы; индукция
(дедукция) әдісін қолдану; тақтаны, оқулық материалын қолдану; пәндік, бейнелі
көрнекіліктерді, жаңа материалдың тілдік бірліктерінің мағыналық мәнін талдау
үшін түсіндіруді, анықтамаларды, тасымалды, мәнмәтінді, жағдаяттарды қолдану;
оқыту сатысының тілдік бірліктердің сипатына сәйкес келуі, кіргізілетін материалдың
күрделілігі, оны меңгерудің мақсаттары; оқушылардың іс-әрекеттің шамалау негізін
меңгерулерін қамтамасыз ету, тілдік жаңа материалды түсіндіру барысында білімді
меңгерулері; тілдік жаңа бірліктерді түсінуді бақылау; оқушылардың тілдік
бірліктерді сөйлемдер мәнмәтінінде қолданулары;
– тілдік жаңа материалды меңгеруді қамтамасыз ету: тілдік іс-әрекеттің әртүрлі
түрлеріне арналған тілдік, шартты-сөйлеу және сөйлесу жаттығуларын пайдалану;
жаттығулардың түрлі типтерінің өзара тиімді қатынасын сақтау (тілдік, шартты-
сөйлеу және сөйлесу), ауызша және жазбаша, бағдарламалық және бағдарламалық
емес, проблемалық және проблемасыз, ОТҚ және бейнелі көрнекіліктерді қолдану;
– тыңдалымға үйрету: қойылған мақсатқа жету үшін мұғалімнің қолданған
тәсілдері; аудиомәтінмен жұмыс істеу кезеңдерінің әдістемелік негізделуі; мәтінді
қабылдауға (тілдік қиындықтарды болдырмау, тілдік тапқырлыққа, алдын-ала

16

білуге үйрету) дайындықты ұйымдастыру;

қабылдау қызығушылығын ынталандыратын мақсатты тапсырма

қою; магнитофон (күйтабақ ойнатқыш) қолдану; тыңдауды тиімді пайдалану;

көзбен көру, көркем бейне, суретті көрнекіліктерді және тілдік және мағыналық

тіректерді пайдалану; жұмыстың нәтижесі;

– айтылымға үйрету: сөйлеуге арналған диалог-үлгілер, мәтіндер (ауызша,

жазбаша), материалдарды іріктеу; ОТҚ, көрнекіліктер пайдалану; оқушыларға көмек

ұйымдастыру және диалогтік (монологтік) пікір айтуды құрастыруды басқару; тірек

түрлерін (жоспар, логикалық-синтаксистік сызбанұсқа, тірек сөздер, бастамасы және

соңы және т.б.) қолдану; мұғалімнің қолданған ойын тәсілдері мен проблемалық

тапсырмаларының тиімділігі;

– оқуға үйрету: оқу техникасы дағдыларын және оқығанды түсіну

біліктерін қалыптастыру; мәтін алды, мәтін кезіндегі және мәтіннен кейінгі

кезеңдерде түрлі тәсілдерді, тапсырмаларды және жаттығуларды қолдану; мәтін бойынша

жұмыс істеудің әр кезеңі міндеттерінің дұрыс шешілуі; түсінуді бақылауға арналған

(ұсынылған сұрақтардың дұрыс жауабын табу, тірек сөздер негізінде мәнмәтінді суреттеу,

азат жолға ат қою) тиімді әдістемелік тәсілдерді пайдалану; мәнмәтінді ауызша

сөйлеуді дамытуға арналған негіз ретінде қолдану, оқытудың бұл

сатысында мәтінді осылайша қолданудың мақсаттылығы;

жаттығулардың тиімділігі;

– жазуға үйрету: тәсілдер мен тапсырмаларды қолданудың дұрыстығы;

оқытудың мақсатымен сәйкестігі (шығармада жазбаша мазмұндау, диалогтегі қақпа

сөздердің кеңеюі, хат, аннотация жазу; аудару, болашақта хабарлама, баяндама

жасаудың жоспарын құрастыру, неғұрлым маңызды сөйлемдерді анықтау, жоспар,

тезистер, тірек сөздер және сөз тіркестерін оқу процесінде конспект құрастыру);

– сынып жұмысы түрлерін қолдану: жеке және топтық, жеке және жұптық

жұмыстардың ара қатынасы; түрлі тапсырмалар қолданудың тиімділігі; өзара оқу

әрекетінің түрлері (оқушы – мұғалім, оқушы – оқулық, оқушы – магнитофон,

оқушы – диапозитив немесе сурет, оқушы – оқылатын тіл елінің нақты өмірі, оқушы –

оқушы);

– есепке алу, бақылау және бағалау құралдары: оқушылардың ағылшын тіліндегі

материалдарды, ағылшын тілінде сөйлеу дағдылары мен біліктерін меңгеру деңгейі;

сұрақ-жауап жұмысының, жаттығулар мен тапсырмалардың орындалуының, тестілеу,

суреттермен, таратпа материалмен жұмыс істеудің тиімділігі;

– келесі сабаққа арналған тапсырма: тапсырманы түсінуді бақылау; оны орындау

бойынша ұсыныстар, тапсырмаларды сыныпта

оқушылардың жартылай орындауы; сөйлеу іс-әрекетінің түрлерін енгізу;

тапсырмалардың формалды, рецептивті, репродуктивті және продуктивті түрлерінің

арасындағы өзара қатынасының дұрыстығы; меңгерілген

материалдарды бекіту; оқушыларды келесі сабаққа дайындау;

– сабақтың қорытынды бөлімі: мұғалімнің оқушылармен әңгімелесуі;

сабақтың жоспарына кірмейтін сұрақтарға жауап беру; әр оқушының

жұмысына жан-жақты баға беру; баға қою;

– жалпы дидактикалық ұстанымдарды сақтау: саналылық, практикалық

бағытталғандықты, қарапайымнан күрделіліге, белгіліден белгісізге, нақтыдан

абстрактылыға.

Әдістемелік ұстанымдарды жүзеге асыру: ағылшын тіліне оқытудың

коммуникативтілік бағытталғандығы, ауызша негізі (ауызша озық жүру),

функционалдылық және басқалар;

– сабақта даралап оқыту: бір уақытта оқу материалының бірнеше түрін

17

қолдануды, тапсырмаларды таңдауда тұлғалық қызығушылықтарын,

оқушылардың түрлі топтары үшін тапсырма іріктеу барысында дайындықтың түрлі

деңгейі және жаңа материалды меңгерудің түрлі жылдамдығын есепке алу;

пікірталасты, талқылауды ынталандыру; оқушылардың тұлғалық

мінездемелеріне байланысты марапаттаудың және сөгістің сараланған түрлерін қолдану;

– мұғалім және сынып: сабақтың жалпы жай-күйі (оптимистік, белсенді, іскерлік,

тілектестік); мұғалімнің сыныппен байланысы; мұғалімнің кәсиби дайындығы,

ағылшын тіліне оқыту әдістемесін меңгеру деңгейі; мұғалімнің педагог ретіндегі

жеке қасиеттері; мұғалім тілінің мәнерлілігі, сарыны, стилистикалық әдептілігі,

тілдік қателіктердің (болуы) болмауы, дауыс тембрі;

– орындалатын оқу іс-әрекеттері мақсаттарын сыныптың (топтың) түсінуі; оқушылардың

мұғаліммен, сыныптасымен тілдесу барысындағы

бастамашылдығы; оқу әрекеттерін таңдау барысындағы сұрақтар

мен ұсыныстардың кенеттілік сипаты; өз шешімдерін ұсыну;

өз пікірін айту; ағылшын тілін қолдануға ұмтылыс; қателік жіберу қорқынышының

болмауы; оқушылардың мұғалімге маман ретінде баға беруі, мұғалімді ұнатуы; мұғалім

пікіріне жоғары баға беру; оқу тапсырмаларын орындауға дайындық;

– мұғалім мен оқушылардың тілдесуде ана тілін қолдануы: мұғалімнің ойы бойынша

оқушылардың жекелеген сөздер мен сөз тіркестерін білмеуі барысында

нұсқауды түсіндіруі үшін ана тілін қолдануы және бұл жағдаяттың орынды болуы;

айтылған неғұрлым күрделі пікірлерді түсіну үшін ана тілін қолдануы; ағылшын

тілін оқушылармен тілдесу құралы ретінде үнемі қолдануы; оқушыларды тек

ағылшын тілінде сөйлеуге бағыттау үшін, олардың ойлау қабілеттерінің негізі ретінде

ана тілін пайдалану; неғұрлым күрделі материалды, басқа мәдениеттің

ерекшеліктерін және тілдің стилистикалық, фразелогиялық ерекшеліктерін

түсіндіру, психологиялық-педагогикалық күрделі

міндеттерді шешу, оқушыларды өз пікірлерін айтуға дайындалуда көмек көрсету,

ағылшын тілінде тілдесудегі қателіктердің нәтижесін салыстыру үшін тілдік бірліктің

мәнін, мағынасын анықтау процесінде ана тілін қолдану; ана тілінде айтылған өзінің

пікірлерін ағылшын тілінде қайталау; оқушылардың ағылшын тілін қолданғысы

келуін немесе үнемі қолдануын қолпаштау тәсілдері; оқушылардың ана тілін

қолднулары (үнемі немесе қажетті тілдік құралдардың жетіспеуі жағдайында ғана);

– сабақ барысында уақытты тиімді пайдалану: мұғалім мен оқушылардың айтылым

уақытының минуттары; ұйымдастыру кезеңіне, үй тапсырмасын тексеруге, жаңа

материалды презентациялауға, оны түзетуге, жаттықтыру тапсырмаларына,

қорытынды бақылауға, үй тапсырмасын

түсіндіруге, сабақтың қорытынды бөліміне жіберілген

уақыт; ана және ағылшын тілдеріндегі сөйлесім уақыты; сабақ жоспары бойынша

уақыттың бөлінуінің сәйкестігі [9].

Кіріктіріп оқытуды ұйымдастыру мұғалімнен әр сабақты ұқыпты

жоспарлауды және дайындалуды, сонымен қатар заманауи педагогикалық

тәсілдерді және т.б. қолдануды талап етеді. Оқытудың мақсаттарына жету үшін келесі

тұжырымдарды есте сақтау қажет:

1. Сабақта тілдесу әрекетінің барлық түрлерін дамытуға жағдай жасалуы тиіс.

Тыңдалым дағдысын дамыту үшін материалдың бір бөлігі аудиомәтін түрінде,

сөйлесім дағдысын дамыту үшін – диалог және әңгімелесу арқылы берілуі тиіс.

Тыңдалымды жазумен байланыстыруға болады (мысалы, кесте толтыру, сызбанұсқа

құрастыру, бос орындарды толтыру).

Оқылым дағдыларын дамыту үшін оқушылардың жас ерекшеліктеріне және

тілдік дайындық деңгейіне сәйкес келетін түрлі стилдегі түпнұсқалық мәтіндер

18

іріктеп алу қажет. Мәтіндер көлемі жағынан онша үлкен емес бөліктерге бөлініп

және суреттермен, сызбанұсқалармен,

карталармен көркемделіп берілген жағдайда жақсы қабылданады.

2. Сабақты жүргізу барысында сабақтың мақсаттары және сабақтан

күтілетін нәтижелер нақты айтылуы қажет; қажет болған жағдайда оқушыларға түсініксіз

болған сөйлемдер мен сөздер бірнеше рет қайталануы мүмкін.

3. Білім алушылардың сөздік қорын толықтыру және

арнайы терминдермен таныстыру бойынша жұмыс үнемі жүргізіліп отыруы

тиіс.

4. Сұрақ қою және жауап беру, өз ойын, пікірін айту, басқалардың пікірін тыңдау

біліктерін қалыптастыру (рөлдік ойындар, проблемалық жағдаяттар, дебаттар және

т.б.).

Ағылшын тілін және ғылыми-жаратылыстану бағыты пәндерін кіріктіріп оқыту

барысында қолданылатын формаларға тоқталайық.

1. Сөздер мен сөйлемдерді өзара тексеру. Ағылшын тілін зерделеу

барысында қолданылатын ынтымақтастықтың ең кең тараған түрі – бұл

оқушылардың жекелеген сөздер мен сөйлемдерді білу бойынша бірін-бірі тексеруі.

Бірін-бірі тексерудің әдістемелік жағы ерекше маңыздылыққа ие болады.

Оқушылардың бұл жұмысы алуан түрлі болуы мүмкін. Мысалы, бір оқушы оқылатын

пән бойынша терминді айтады, ал екінші оқушы бұл терминді ағылшын тілінде айтады.

Терминдерді аудару қарсы тәртіпте де орындалуы мүмкін: бір оқушы оқылатын

мәтінде кездесетін жекелеген сөздер мен сөйлемдерді айтады, ал келесі оқушы

олардың мағынасын бірден ана тілінде айтады. Есте сақтауға тиіс сөздер мен

жекелеген сөйлемдерді оқушылар дәптерлеріне немесе сөздіктеріне жазып алады.

сабаққа дайындалу барысында оқушылар дәптерлеріне немесе сөздіктеріне жазып

алған сөздер мен сөйлемдерді қайталайды және мүмкін болған жағдайда бірін-бірі

тексереді.

Кейбір мұғалімдер сөздер мен сөйлемдерді жекелеген текшелерге жазып

көрсетеді. Әр текшеде 10, 20 немесе одан да көп сөз болуы мүмкін. Мұғалімнің кеңесі

бойынша оқушылар жаңа сөздер мен сөйлемдерді сабақта ғана емес, сонымен бірге

үй тапсырмасын дайындау процесі барысында да жаттаулары мүмкін. Текшелер

бойынша өзін-өзі және бірін-бірі жылдам тексерудің бір нұсқасы: текшенің сол

жағында бір бағанға, мысалы, оқылатын тілде (ана тілі емес) жиырма сөз жазылған, ал

оң жағында сәйкесінше ана тіліндегі мағынасы жазылған. Тексеруші дәптермен немесе

бір парақ қағазбен текшенің сол жағын, яғни ана тілінде емес берілген сөздерді

жабады. Жауап беретін оқушы ана тіліндегі сөздерді ғана көреді және оқылатын

тілдегі сөздерді жылдам және дұрыс айтуға тырысады.

Егер барлық сөздер мен сөйлемдер дұрыс және неғұрлым жылдам

айтылған болса, онда тексеруші жауап беретін оқушыға тура осы тапсырманы белгілі

уақыт арасында орындауды немесе жекелеген сөздерді (ана тілінде емес) басқа

текшеге жазып белгілі уақыт ішінде аударуды тапсыруына болады. Бір кездесу

барысында екі оқушы бірін-бірі бір ғана емес, екі, үш немесе одан да көп текшелер

арқылы тексерулеріне болады. Мұғалім текшедегі кейбір сөздерге ерекше назар

аудару, қайталап айту немесе дәптерге жазып алу үшін астын сызып қоюына да болады.

2. Жаңа мәтін бойынша біріккен жұмыс. Жаңа мәтіндермен жұмыс әр түрлі

жүргізілуі мүмкін. Мұғалім уақыттың бір бөлігінде оқушыларды жаңа мәтіннің және

оның ана тіліндегі аудармасымен таныстырады. Бұдан әрі

оқушылар жаңа мәтіндер алады және тұрақты немес ауыспалы жұпта оларды аудару

жұмысын жүргізеді. Әдетте жұптағы бір оқушы мәтінді оқиды және екінші оқушыны

араластыра отырып әр сөзді аударады.

19

Егер жаңа сөз немесе сөйлем кездессе, онда екінші оқушы оның
мағынасын сөздіктен іздейді. Жұптың әр оқушысы жаңа сөзді және оның
мағынасын өзінің жұмыс дәптеріне немесе сөздігіне жазып алады.

Егер мәтін шағын болса, онда оны бір оқушы аударады.
Егер мәтін үлкен болса, онда мәтін бірнеше бөлікке бөлінеді (азат жолдар бойынша
бөлінуі мүмкін) және оны бірнеше оқушы кезектесе отырып аударады.
3. Өзара диктанттар. Жаңа материалды жақсы меңгеру үшін, мұғалім диктант
жазылған текше карталар әзірлейді. Өзара диктанттарды оқушылар қазақ тіліндегі
сабақтардағы тәртіп бойынша жүргізеді.
4. Монологтік және диалогтік тілдесуді дамыту бойынша жаттығулар орындау.
Оқушылар диалогтік тілдесуге жаттығу бойынша сауалнама-текшекартасын
толтырады, содан кейін берілген проблема немесе тақырып бойынша монологтік
сөйлесуді (мазмұндауды) орындайды.

20

Оқытудың CLIL әдісі

Қазіргі таңда тәуелсіз елдің тілегі - білімді ұрпақ. Қазіргі ұстаздар алдындағы міндет:
ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес оқушының білімі терең, іскер және ойлауға
қабілетті, әлемдік стандарттар негізінде жұмыс істей алатын құзырлы тұлғаны
қалыптастыру. Мұндай талапқа сай қызмет істеу үшін ұстаз үздіксіз ізденісте кәсіби білікті
болуы тиіс. К.Құдайбергенова «құзырлылық» ұғымына «Құзырлылық ұғымы – соңғы
жылдары педагогика саласында тұлғаның субъектілік тәжірибесіне ерекше көңіл аудару
нәтижесінде ендіріліп отырған ұғым. Құзырлылықтың латын тілінен аудармасы «компетенс»
белгілі сала бойынша жан – жақты хабардар білгір деген мағынаны қамти отырып, қандай да
бір сұрақтар төңірегінде беделді түрде шешім шығара алады дегенді білдіреді» деген
түсініктеме береді. Инновациялық оқыту нәтижелері оқушының өз бетінше әрекет етуі
арқылы білімді меңгеруіне ықпал етуі тиіс. Оқушының ой-өрісін кеңейтіп, дүниетанымдық
көзқарастары мен танымдық белсенділігін арттыруда, зерттеушілігі арқылы шығармашылық
икемділігін дамытуда, біліктілікке ұмтылуда, яғни тұлғаны жан-жақты дамытуды жүзеге
асыруда оқу үдерісіне инновациялық технологияларды енгізу шешуші рөл атқарады, оң
нәтиже береді.

Сондықтанда білімді ұрпақ тәрбиелеу үшін білім беру үрдісінде әр түрлі әдістерді
қолдануымыз қажет. Соның бірі, қазіргі кезде тамырын жая бастаған CLIL әдісі.

CLIL терминін алғаш рет 1994 жылы Дэвид Маршам ойлап тапқан еді. «CLIL» ағылшын
тілінде Content and Language Integrated Learning немесе пән мен тілді кіріктіріп оқыту
әдістемесі, пәндерді екінші не үшінші /қазақ, орыс, не ағылшын/ тілде оқыту деп
қарастыруға болады. Кейінгі зерттеулерде мынандай анықтама береді: «CLIL-оқушылардың
шетел тілінде лингвистикалық және коммуникативтік дағдылардын қалыптастыруға
мүмкіндік беретін дидактикалық әдіс». Негізі CLIL 2 мақсатты көздейді, яғни шет тілі
арқылы пәнді оқу және оқытылатын пән арқылы шет тілін меңгеру. Қазақстанның үш тілдік
саясаты мектеп оқушыларына тіл үйренумен бірге тіл үйрену мүмкіндігін қамтамасыз етуге
бағытталған. CLIL бағдарламасы екі жаһандық мақсаттарға ие: пәннің шет тілі арқылы
мектепте оқу деңгейі, сондай-ақ оқытылатын пәндер арқылы шет тілін тереңдетіп оқыту.
Мұндай көзқарас оқушыларға химия, математика, география, биология, жаратылыстану
ғылымы, классикалық әдебиет, информатика, экономика, өнертану, философия, біртұтас
үрдісінде туған және білетін тілдерінде келесі тақырыптарды түсіндіруді біріктіреді

CLIL дегеніміз кез-келген мектеп пәні ағылшын тілінді жүргізіледі (тек білім алушының
ағылшын тілі деңгейі L2 болуы тиіс ). Ағылшын тілі мұғалімдері soft CLIL әдісін
қолданады, олардың міндеті шет тілін басқа пәндердің тақырыптарын қолдану арқылы
үйрету болып табылады. CLIL әр түрлі білім беру жүйесінде қолданылады, бала-бақшаның
дайындық тобынан жоғары білім беру орындарына дейін жүргізілуі мүмкін. Негізінен бұл
әдістемені қолдану барысында Еуропа елдерінде негізгі 4«С» ((DoCoyle, 2008)) аспектісі
қарастырылады. Олар: Соntent –пән мазмұны. Пән аумағындағы білімді, шеберлікті және
дағдыларды дамыту. Communication – коммуникация. Оқыту процесіндегі шет тілін ауқымды
қолдану. Cognition –ойлау. Ойлау және тану қабілетін дамыту. Culture –мәдениет. Пәнаралық
байланысты түсіну, пән мәдениетін түсіну. Мүмкіндігінше сөйлеу белсенділігінің барлық
түрлері сабақта (CLIL) болуы керек, дегенмен, осы оқыту әдісінің ерекшелігі (CLIL) оқу
уақытының көп бөлігін алуында. Дегенмен мұғалім сабақты жоспарлай алады, кейбір
материал аудио мәтін түрінде ұсынылуы мүмкін және оқытудың іздеу әдістері арқылы
диалог пен әңгіме арқылы материалды түсінуге болады. Тыңдалым жазылыммен біріктірілуі
мүмкін (кестелерді толтыру, диаграмманы құрастыру, кемшіліктерді қалпына келтіру).

Оқу материалдарын таңдағанда, жас ерекшеліктеріне және оқушылардың тілдік
дайындық деңгейіне сәйкес келетін түрлі стильдердің түпнұсқа мәтіндерін таңдау керек.
Сондай-ақ, аудио және бейне материалдарын пайдалануға болады. Оқу материалы екі

21

мақсатқа қол жеткізуге тиіс: тақырып және тіл. Мәтіндер кішігірім бөліктерге бөлініп,
иллюстрациялар, диаграммалар, карталар және т.б. бірге жүрсе, жақсы қабылданады.
Осылайша, CLIL әдісі бойынша ағылшын тілінде жүргізу метапәндік байланыстарды
қамтамасыз етеді және жаңа білім беру стандарты принциптерін дамытуда практикалық
нәтижелерге жетуге мүмкіндік береді, атап айтсақ, мәдени хабардарлығын,
интернационализациялау, тілдік құзыретін дамытады, тек оқуға ғана даярлығын емес,
сонымен қатар жаңа білімін өмірде қолдана білуге және сәйкесінше өмірлік дәлелдемесін
көтеруге, табысқа мақсатталған, сайып келгенде, басты мақсатқа қол жеткізуге – болашақ
түлектердің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыруға, олардың ұтқырлығы мен тез өзгеретін
өмірлік жағдайларға бейімделу қабілетін арттыруға әкеледі. Қазақстанның барлық білім беру
мектептерінде НЗМ инновациялық білім беру тәжірибесінің тиімділігін ғылыми тәсілдер
арқылы және оқытушы - әдіскерлердің ғылыми – әдістемелік ұстанымдарын зерттей келе,
мынадай ерекшеліктерге тоқталып өтсек. CLIL мақсаты: Пәнге байланысты оқушыларға
жаңа ұғымдар мен идеяларды таныстыру. Оқушылардың пән мен тілді қатар меңгеруін
қамтамасыз ету. Оқушылардың екінші тілде сөйлеу сенімділігін арттыру. Сабақта пән
мазмұнын алдыңғы қатарға қою. Сабақта екінші тіл оқу жоспарына сәйкес оқушылардың
қабілетіне орай жоспарлау. Оқушылардың түрлі ойлау қабілетін арттыратын тапсырмалар
беру. Оқушыларды тіл мен пәнді қатар меңгеруі барысында қолдау көрсету.

Принциптері:
CLIL біріншіден көптілділікті емес, жалпы білім беруді қамтиды. Сондықтан ол
қосымша оқыту ерекшелігі болып табылады. Оқыту 4 «С» аспектісіне сүйене отырып
жүргізіледі. Сабақ барысында психологиялық тепе-теңдікті талап етеді. Тақырыпты
түсіндіру барысында мұғалім мимика, жест, әр түрлі суреттер, дауыс, т.б. қолдануға болады.
Артықшылықтары:
Білім алушылар бір-бірімен шет тілінде сөйлесу қабілетін арттырады. Оқушылардың
мәдениаралық білімін арттырады. Оқушылардың ойлау және шығармашылық қабілетін
дамытады. Білім алушылардың сенімділігін және ынтасын жоғарылатады. Шет тілін білу
қызығушылығын арттырып, оны әр түрлі жағдайда қолдану маңыздылығын арттырады.

CLIL
Пән мен тілді кіріктіріп оқытуға байланысты негізделген әдіс.
Ол пәндік және тілдік мақсатты көздейді.
 Content and Language Integrated Learning
 Предметно-языковое интегрированное обучение
Сабақты жоспарлау барысында мұғалім оқушылардың пәнді игеру барысында кездесуі
мүмкін тілдік қиындықтарды алдын ала көре білу және сол мәселелерді шешу үшін тілдік
тіректерді қолдануы тиіс.
CLIL –дың төрт мүшесі немесе ұстанымы.

ПӘН
Қабілеттінің дамуы анықталған оқу бағдарламасының ерекше элементтерін түсіну.

БАЙЛАНЫС
Оқу барысында тілді пайдалану – оқу барысында тілді қолдану.

БІЛІМ
Тіл арқылы ойлау қабілеттерін дамыту.

МӘДЕНИЕТ
Айрықша және өзгеше альтернативтік ойлар мен жалпы түсініктерге мән беру.
Қорытындылай келе, білімді толық игеру үшін оқушылардың ойлау қабілетін дамыту,
еркін сөйлеуіне, өз ойын ашық және толық айтуға үйрету, ой-өрісін кеңейту – оқытудың ең
басты мақсаты болып табылады, және әрбір оқушыны өз мүмкіндігіне қарай білім, дағды
алатындай етіп оқытуымыз дұрыс. Осы мақсатқа жету үшін, жаңартылған оқыту үрдісіне

22

байланысты «CLIL» - Үштілділік оқыту бағдарламасын жүзеге асырудың тиімді әдісі» болып
табылады.

CLIL-әдісін қолданып сабақ өткізу кезінде аударма сөздік, «translator», сөздіктер
қолдануға рұқсат етіледі. Оқушының мәтінді аударуына электронды нұсқадағы сөздіктерді
қолдануына болады. Мысалы, Алғашқы сабақтарда 5-7 минут тақырыпқа сай ағылшын
тіліндегі видео материалдарды тыңдатудан бастаған тиімді, өйткені оқушы тыңдап және
көру арқылы өтетін сабақтардан кейін стреске түсу мүмкіндігі азаяды. Үй тапсырмасына
тақырыпқа сай жаңа сөздер жазып келуге тапсырылса келесі сабақта жаңа сөздерді
пайдалануға тапсырмалар беріледі.

CLIL әдісін қолдануда қарапайым диалог құрастыру, қысқа сөздік жазғызу, суретті
әңгімелеу, ойындар ойнату, тиімді нәтиже береді.Күнделікті сабақта айтылатын. Сабақтың
құрылымы бастапқыда қайталанбалы болса оқушы тәртіпке үйренеді, әдістерді де өте
қарапайымнан күрделіге қарай ауыстыруға болады. Өйткені белгілі бір қайталанбалы
сабақты оқушы меңгергенге дейін сол сабақта қолданылатын қарапайым сөз тіркестері мен
сөйлемдерге құлақтары үйренеді. Педагогикалық тұрғыда қарастырсақ, сабақта белгілі
дәрежеде қиындықтардың да болуы мүмкін. Сонымен қатар уақыттың жетіспей қалуы,
мұғалімнің жоспарының толыққанды жүзеге аспауы мүмкіндіктері болуы. CLIL сабақтары
барысында қалыпты деп есептеледі. Оқушыларда барлық тіл үйренушілерге қатысты
қателіктер кездеседі, жазу мен сөйлем мүшелерінің орындарының ауысуы, айту кезіндегі
қателіктер, орфографиялық, синтаксистик қателер көп жіберіледі. Бастапқыда сөйлеу
кедергісі бар оқушылар сабақта белсенділік таныта бастаған кезде олардың қателіктерін
сөзін бөлмей сабақтың соңына қарай барып түсіндірген жөн, өйткені ең бастысы сөйлеу
кедергілерін жою мақсатында жұмыс жасау деңгейінде бұл қателіктергі аса назар аудармаған
жөн.

Информатика және химия пәнін ағылшын тілінде оқытуда тақырыпқа сай терминдерді
видеолар мен мультфильмдер, оңай кинолар арқылы есте сақтауға үйретуге, мәтіндік
тапсырмалар, түртіп алу әдістерін пайдалану арқылы оқытуға болады. Ағылшын тілі -
әлемдік бизнес тілі, оны меңгеру - жастарға әлем танудың кілті болмақ. Ағылшын тілін білу
— біздің жастарға шексіз мүмкіндіктер ашады. Ол – жаһанданудың кепілі. Ақпараттық
технология дамыған қазіргі дәуірде күн сайын дерлік ағылшын тілі дүние жүзі
халықтарының тілдеріне жаңа сөздер мен ұғымдар арқылы батыл ену үстінде. Сондықтан
тиімді әдіс тәсілдерді қолдану арқылы оқыту нәтижеге жеткізеді.

23

CLIL әдістемесін жаратылыстану пәндерінде қолдану

Кіріктіріп оқыту дегенде ең алдымен сабақта пәнаралық байланыстарды дамытуды
қарастыру маңызды екені ескеріледі. Тіл мен пәнді пәнаралық байланысты жүзеге асырып
оқыту танымдық міндеттерді, ұсыныстар жасауды, оқушының шығармашылық әлеуетін
жүзеге асыруға көп жағдай жасалады.
Кіріктіріп оқыту дегеніміз:
– біріншіден, сабақта пәнаралық байланыстарды дамытуды және тереңдетуді, олардың
ғылымаралық байланысының түпнұсқасы, яғни түрлі пәндерді оқытуды қиыстырудан,
олардың өзара терең байланысуына өтуді қарастыру болып табылады;
– екіншідер, жекелеген пәндер бойынша білімді біріктіретін, ұштастыратын жүйе,
осының негізінде балалардың әлемді тұтастықта қабылдау қалыптасады;
– үшіншіден, оқушылардың ойлау қабілеттерін белсендендіруге, танымдық белсенділіктері
мен қызығушылықтарын, өз бетінше жұмыс істеуін дамытуға
ықпал етеді, түрлі ғылым слаларына қатысты білімді қорытындылауға бағыттайды.

Пәндерді кіріктіріп оқытудың ұстанымдарының басты мақсаты –
оқушылардың ойлау қабілетін дамытуды жүзеге асыруға бағытталған. Оқушыларды оқыту
және тәрбиелеу міндеттерін сапалы шешуге мүмкіндік беретін оқу процесін кіріктіруді
құрастыру, келесі мүмкіндіктерге жағдай жасайды:

Кіріктірілген сабақтардың құрылымы дәстүрлі сабақтардан келесі сипаттамалар
арқылы ерекшеленеді:
– оқу материалының нақтылығы, ықшамдылығы және қысқалығы;
– өзара логикалық шарттастығы, кіріктірілетін пәндер материалының сабақтың әр
кезеңіндегі өзара байланыстылығы;
– сабақта қолданылатын оқу материалының кең ақпараттық сыйымдылығы.

Білім беру жүйесіндегі негізгі талап-сабақта білім берудің жаңа технология
Әдістерін қолдана отырып, оқушыларды өздігінен шығармашылықпен жұмыс істей алатын
деңгейге жеткізу.«CLIL әдісі: арнайы пәндерді ағылшын тілінде оқыту процесінде пән мен
тілді кіріктіре оқыту» Үш тұғырлы тіл идеясы тілдік саясаттың жаңа үлгісі емес, заман
талабына сай өмір қажеттіліктерінен туындаған идея.

CLIL (пән және тілді кіріктіріп оқыту)—екінші немесе үшінші тіл арқылы пәндерді
оқу және пәндік салаларды оқу барысында тіл үйренуді жетілдіру, яғни пәндік және тілдік
мақсаттарға қол жеткізу.

CLIL-дің оқушыларға беретін мүмкіндігі. Тілді тек қана тіл ретінде емес, таным
құралы ретінде қолдану:
Сын тұрғысынан ойлау;
Тілдерді жоғары деңгейде меңгеру жіне қызметтің барлық салаларында қолдана білу;
Өз мәдениетін бағалау;
Басқа да мәдениеттерді түсініп құрметтеу;
Азаматтық жауапкершілік;
Функционалдық сауаттылық;
Өмір бойы білім алу.

CLIL өз мәнінде Content and Language Integrated Learning білдіреді–бұл дегеніміз
шет тілдің басқа оқу пәндерімен кіріктіріліп оқытылуын көздейді.

СLIL әдістемелік тәсілдің негізгі принциптері төртнегізгі аспектілермен анықталады:
Content (мазмұны) – бұл ақпараттық құзыреттілігін қалыптастыратын пәндік
аймақтағы білім, іскерлік, дағды, яғни, өздігінен іздеу, талдау , таңдау, өңдеу және қажетті
ақпаратты жіберу қабілеті мен іскерлігі;
Communication (байланыс ) – сабақта шетел тіліне үйренуге емес, шетел тілі білімін
қосымша қолдануды ұсынатын тілде оқыту, осылайша, оқушылар шетел тілін оқу кезінде

24

қолданады, сондай-ақ, оны қалай пайдалану керектігін үйренеді. Бұл аспект коммуникативті
құзырлықтарды қалыптастырады, себебі тыңдай білу, сұрақтар қоя білу және оларға нақты
жауаптар құрастыру, қарастырылатын мәселелерді мұқият тыңдау және белсенді талқылау,
серіктесінің пікірін түсіну және оларға сыни баға беру жеке тілдік қатынас қабілетін
дамытады;

Cognition (таным) танымдық және ойлау дағдыларын дамытуды жүзеге асырады және
бір немесе бірнеше оқу салаларында оқушылардың жақсы даярлығын қамтамасыз ететін
білім беру құзыретін қалыптастыруға ықпал етеді;

Culture (мәдениет) – мәдениет тілін меңгеруді қамтамасыз ететін, әлемді тану
жолдарымен, өзін мәдениет бөлшегі ретінде ұсынумен, балама мәдениетті ұғыну және
қабылдаумен жалпы мәдени құзыреттілігін дамыту аспектісі болып табылады.

CLILтехнологиясы бойынша оқытудың мақсаттары:
оқытылатын пән арқылы шет ел тілін зерделеу; пәнді шет ел тілі арқылы зерделеу.Осылайша
, оқушыларды ана тілінде және оқып үйренетін тілде оқыту бір тұтасты құрайды. Ағылшын
тілі арқылы жаратылыстану , биология, химия,
информатика, география, физика және тағы бірқатар басқа пәндер оқытыла аалады. Осы
пәндерді ағылшын тілінде оқыту үшін таңдап алынуы толық негізделген.Білімді толық игеру
үшін оқушылардың ойлау қабілетін дамыту, еркін сөйлеуіне, өз ойын ашық және толық
айтуға үйрету, ой-өрісін кеңейту – оқытудың ең басты мақсаты. Әрбір оқушыны өз
мүмкіндігіне қарай білім, дағды алатындай етіп оқытуымыз дұрыс.
Оқушылардың осыған дейінгі білімдерін жандандыру.

СLIL әдістемесін оқыту және үйрену үшін жаңа сөздерді қалай таңдаймыз:
- Мазмұны жағынан өнімді (сабақта қаншалықты көп сөздер қарастырылады (деңгей /
қабілеттілік))
- Жиілігі (жаңа сөздер мен сөз тіркестері қаншалықты жиі қолданылады)
- Диапазоны (олардың қолданылу шегі)
- Танысу (сөз тіпті жиі қолданылмаса да, таныс)
- Пайдасы (алынған мәліметтердің өмірдегі қажеттілігін қарастыру)
Бүгінгі таңда үш тілді оқыту – жас ұрпақтың білім кеңістігінде еркін самғауына жол ашатын,
әлемдік ғылым құпияларына үңіліп, өз қабілетін танытуына мүмкіндік беретін қажеттілік.
Үш тілде оқыту – заман талабы десек, оны жүзеге асыру – ұстаздардың міндеті. Сондықтан
да заманауи ұстаздарға тоқтаусыз ізденіс қажет.

25

Күнтізбелік тақырыптық жоспарлары

Тақырыптар Сағат Мерзімі
саны
№ Қауіпсіздік ережелері (Health and safety) 1
1. Компьютердің қажеттілігі (Living with computers) 1
2. Компьютердің құрылымы (A typical PC) 1
3. Дербес компьютер сәулетінің даму үрдісі (Types of 1
4.
computer systems) 1
5. Енгізу құрылғылары (Input devices: type, click аnd talk!) 1
6. Енгізу құрылғылары (Input devices: the eyes of your PC) 1
7. Шығару құрылғылары (Output devices: printers) 1
8. Шығару құрылғылары (Output devices:display screens) 1
9. Жүйелі блок және онық құрылымы (Processing) 1
10. Диск және драйверлер (Disks and drivers) 1
11. Операциялық жүйелер (Operating systems and the Gui) 1
12. Мәтіндік редактор (Word processing fearures) 1
13. Электролиттер және бейэлектролиттер. С.Аррениустың
электролиттік дис-у теориясының негізгі қағидалары 1
14. Элект-тік дис-у дәрежесі. Күшті және әлсіз
электролиттер 1
15. Сандық есеп. Дис-у дәрежесін есептеу 1
16. Қышқыл, сілті және тұздардың судағы ерітінділерінде
электролит-к дис-у, көпнегізді қышқыл-ң, қышқылдық 1
17. және негіздік тұздардың диссоциациялануы
Ион алмасу реакциялары және олардың жүру 1
18. жағдайлары
Сандық есеп. Реагенттердің біреуі артық болғанда 1
19. теңдеу бойынша есептеулер 1
20. Катиондар мен аниондарға сапалық реакциялар
Химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі ІҮ 1
21. және ҮІІ топ элементтеріне сипаттама. 1
22. Тест тапсырмалары
Күкірт және оның қосылыстары күкірттің 1
23. аллатропиялық түр өзгерісі. Күкіртсутек 1
24. 1
25. Present Simple, Present Continuous. 1
26. 1
27. Present Simple, Presen Continuous. 1
28. Present Simple, Present Continuous. Етістіктер 1
29. Past Simple used to құрылымы 1
30. Past Simple used to құрылымы 1
31. Futurу Simple жасалуы 1
32. Futurу Simple жасалуы 1
33. 1
34. Test
Келер шақтың жасалуы, be going to құрылымы
Келер шақтың жасалуы, be going to құрылымы
Салыстырмалы есімдіктер
Салыстырмалы үстеулер

26

Қысқа мерзімді жоспарлары

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Қауіпсіздік ережелері (Health and safety)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Оқушыларды есептеуіш техникамен жұмыс істеу кезіндегі
қауіпсіздік техникасының, компьютер кабинетінде өзін-өзі алып
жүру ережелерімен және көз талғанда жасалатын жаттығулармен
таныстыру

Familiarization of students with the rules of safety when working with
computer equipment, the rules of self-support in the computer room
and visual exercises

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап ру
Good afternoon, everybody. ,
Let’s start our lesson. береді. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Есептеуіш техника, Дербес Жауап Тапсыр Элект
ортасы компьютер, Электр тоғы, сымдар, алғашқы береді маны ронд
орындағ ыоқу
көмек, техника қауіпсіздігі, Көз жаттығулары, ан лық,
Апаттық жағдай. оқушын презе
ы нтаци
Computer equipment, personal computer, мадақта
electricity, wiring, first aid, safety, eye exercises, у, я,
emergency situations. толықты
ру
Вычислительная техника, персональный
компьютер, электрический ток, провода, жасау,
первая помощь, Техника безопасности,
упражнения для глаз, аварийная ситуация.

Есептеуіш техника кабинетіндегі қауіпсіздік
ережесі
Есептеуіш техника кабинетінде жұмыс жасау
кезінде техника қауіпсіздігін сақтау оқушылар

27

мен мұғалімдердің негізгі міндеттерінің бірі
болып табылады.
Аталған міндетті орындауға оқушы
төмендегідей:
1.Жалпы ережелерді;
2.Дербес компьютерде жұмыс жасау
алдындағы;
3.Жұмыс жасау кезіндегі;
4.Апаттық жағдайдағы;
5.Жұмыс соңындағы талаптар мен ережелерді
білуге тиіс.

1. Жалпы техника қауіпсіздігінің ережелеріне
қойылатын талаптар төмендегідей:
 Компьютерді тоққа қосатын сымдарға,
қос тілді розеткілерге, штеккерлерге тиісуге
және жабдықтарды мұғалімнің рұқсатынсыз
жылжытуға тыйым салынады;
 Мұғалімнің рұқсатынсыз сыныптан
шығуға және кіруге болмайды;
 Дербес компьютерде суланған қолмен
және дымқыл киіммен жұмыс істеуге
болмайды;
 Дербес компьютердің жанына
портфельдер, сумкалар, кітаптар қоюға тыйым
салынады. Үстелде қалам мен дәптер ғана
болуы тиіс;
 Пернелік тақта үстінде артық заттар
қоюға болмайды;
 Компьютерлік сыныпта жүгіруге,
ойнауға, жанындағы құрбыларын алаңдатуға,
бөгде жұмыстармен шұғылдануға тыйым
салынады.
 Оқушы компьютермен жұмыс жасау
кезінде техника қауіпсіздігі талаптарын
орындау ережесімен танысқандығы туралы
журналды толтырады.
2. Дербес компьютерде жұмыс жасау
алдындағы қауіпсіздік ережесінің талаптары:
 Дербес компьютерді іске қосу кезінде
оның сыртқы қорабының дұрыс жұмыс жасап
тұрғандығына және сымдарының қатесіз
жалғанғанына көз жеткізу керек;
 Жұмыс жасау кезінде сымдардың дұрыс
жалғанғанына ерекше көңіл бөлуі керек.
 Жұмыс орнына бекітілген тіркеу
журналына керекті мағлұматтарды енгізіп,
белгі жасау қажет.
3. Оқушының дербес компьютермен жұмыс
жасау кезіндегі техника қауіпсіздігінің

28

ережесіне қойылатын талаптар:
 ЭЕМ - мен жұмыс жасау кезінде көзді

экраннан 60 - 70 см қашықтықта ұстау керек;
 Сыныпқа кірушілермен орнынан

тұрмай амандасуға рұқсат етіледі;
 Көзі шаршаған жағдайда орнынан

тұрмай - ақ, көз жаттығуын орындауға болады.
 Электр тоғымен зақымданған алғашқы

дәрігерлік көмек көрсету тәсілдерін, от сөндіру
құралдарымен жұмыс істеуді және өрт сөндіру
тәсілдерін білуі қажет. Көз жаттығуларын білу
міндетті

4. Аппаттық жағдайдағы техника қауіпсіздінің
ережелеріне қойылатын талаптар:
 Жұмыс жасап отырған кезде дербес
компьтерден ақау табылса, онда машинамен
тоқтатып,мұғалімге хабарлау керек:
o От сөндіруде көмек көрсету
қажет;
 Электр тогымен зақымданған аданға
алғашқы көмек көрсетуді білу керек;
o Компьтерлік сыныпта өртті
сумен сөндіруге болмайтындығын білуі қажет.
Оған құм және т. б.өрт сөндіргіш құрал –
жабдықтарын пайдалануға болады;
 Электр тоғының әсерімен зақымданған
адамды су қолмен ұстауға болмайтындығын
білу қажет. Оны әр түрлі материалдарды
(электр тогы сымынан басқа) пайдалану
арқылы босатып алуға болады.
5. Дербес компьютермен жұмысты аяқтаған
кездегі техника қауіпсіздігі ережесінің
талаптары:
 Мұғалімнің нұсқауы бойынша
копьютерді өшіру;
 Жұмыс орнын ретке келтіру; Жұмыс
орнындағы тіркеу журналына белгі қою
Көз талғанда жасайтын жаттығулар
1 - жаттығу

 Көздеріңнің бұлшық етін қатайтып, бірнеше
секунд жұмыңдар.

 Көздеріңнің бұлшық етін босаңсытып,
ашыңдар.
Бұл кезде бірқалыпты дем алыңдар. 4 - 5 рет
қайталаңдар.
2 - жаттығу

 Кеңсірікке қарап тұрып, 3 рет терең дем
алыңдар.

 Алысқа қадалып қараңдар.

29

3 - жаттығу
 Бастарыңды бұрмай, ОҢҒА қарап, көз тіккен
нүктені белгілеңдер.
 Алысқа қадалып қараңдар.
4 - жаттығу
 Бастарыңды бұрмай, СОЛҒА қарап, көз
тіккен нүктені белгілеңдер.
 Алысқа қадалып қараңдар.
5 - жаттығу
 Бастарыңды бұрмай, ЖОҒАРЫ қарап,
көздерің түскен нүктені белгілеңдер.
 Алысқа қадалып қараңдар.
6 - жаттығу
 Бастарыңды бұрмай, ТӨМЕН қарап, көздерің
түскен нүктені белгілеңдер.
 Алысқа қадалып қараңдар.
7 - жаттығу
 Көздеріңді 20 - 30 секунд бойы жиі - жиі
жыпылықтатыңдар.

30

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
Сұрақтарға жауап беру береді кері
Кері байланы
байланыс Ашық сұрақтар с орнату

Оқушыларға сұрақтар беру арқылы диалогқа
түседі.
1.Көз бен монитор арасындағы арақашықтық?
2.Компьютер алдында жұмыс уақыты неше
минут болуы қажет?
3. Компьютер алдында неше минут сайын
көзге арналған гимнастикалар орындау
қажет?

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Компьютердің қажеттілігі (Living with computers)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап ру
Good afternoon, everybody. ,
Let’s start our lesson. береді. слайд

Is everybody ready to start?

31

What date is it today? тар
Who is absent today?
At this lesson I wish you all good luck.

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Бағдарламалық құралдар, Жауап Тапсыр Элект
ортасы Ақпараттық процестер, Мәліметтерді өңдеу, береді маны ронд
орындағ ыоқу
резервтiк көшiрме, денсаулыққа зиян. ан лық,
оқушын презе
Software tools, information processes, data ы нтаци
processing, backup, harm to health. мадақта я,

Программные средства, информационные у,
процессы, обработка данных, резервное толықты
копирование, вред здоровью. ру
жасау,
Оқушылар зерттеуі

Компьютердің маңызын, оның пайдасы туралы
толық мағлұмат алу үшін ең алдымен

«компьютер» сөзіне толық мағына беріп
алайық. Ақпаратты автоматты түрде өңдеуге

арналған ақпараттық және бағдарламалық
құралдар кешенін компьютер деп атайды.

Ақпараттық процестерді жүзеге асыратын
құрал- компьютер. Ал ақпараттық процестер

дегеніміз ақпаратты алу, есту, көру, өңдеу,
тарту болып табылады. Компьютерді

пайдаланудың ең алғашқы себебі, жұмыс
өнімділігін арттыру болып табылады. Есеп -

қисап жасау, мәліметтерді өңдеу, құжаттарды
қағазға басып шығару істеріне

пайдалансаңыз, сіз бір сағатта көптеген
жұмыс жасай аласыз. Мысалы, машинкада

мәтін басатын ең шебер адам минутына 60-80
сөз, 6-8 жол басса, компьютер 120 жол басады,

демек, 1 компьютер 200 адамды алмастырады
екен. Мысал келтіретін болсақ: әр пәнен

жазылатын рефераттардың көрнекі әрі таза,
әдемі жазылуын мұғалімдер талап етеді.

Қолмен, яғни, жай сиямен және компьютерде
терілген жұмыстарды салыстырайықшы.

Екеуінің айырмашылығы жер мен көктей. Осы
жазылған рефераттың бірнеше көшірмесі керек

дейік. Оны ашып принтермен көшірмесін
жасаған әлде қайда аз уақыт жұмсалады.

«Компьютер – уақыт талабы» біз
уақытымызды ұтымды пайдаланамыз.

Компьютер бізге зиян деп жатамыз, онымен
жұмыс істеп қолдана білсең еш зияндығы жоқ.

Қазір жаңа заман біз бәріміз компьютерді
толықтай білуміз тиіс. Сақтансаң құдай

сақтайда деген мақал бар ол өзіңе байланысты.

32

Әрине барлық нәрсе шегінен асса зиян
келтіреді. Ал күнделікті пайдананып отыру
зиян емес. Қазақстанда компьютер адам
денсаулығына зиянды деген қате ұғым бар,
осыны мен ойлаймын, әдейі Қазақтарға
таратқан көпдеген теріс ағымдардың бірі ма
деп. Компьютерден қашпау керек, бүкіл
дүниені жүргізіп жатқан компьютер, біз
Қазақтарда осы саланы меңгеруіміз керек, бала
кезіннен компьютедір үйрету керек, ақшаң
жетпесе де нашар болса да алу керек, бала
кезіннен үйренсе нағыз маман болып шығады
деп ойлаймын. Бізге компьютер коп болса
сонгы 10-15 жылда келді? ал Жапонияда ол
бурыннан бар. Солар да жур гой?? Сөзімді
қорытындылап келіп жаңа информациялық
технология қарқынды даму үстінде- осыған
байланысты компьютерде еркін жұмыс істеу,
одан информацияны ала білу, оны өңдеу және
күнделікті істе пайдалану дамудың қажетті
шарты болып табылады.

Барлық компьютер қолданушылар өз
мәлiметiнiң резервтiк көшiрмелерiн сақтап
отырады. Кейде компьютерлік вирустардың
кесірінен сақталған мәліметтер жойылып та
кетеді. Мұндай жағдай көп адамдарға қатты
соққы болып тиеді. Қатты соққының әсерінен
адамдар инфаркт алып қалатын жағдай да
болады.

Шаң және компьютердегi кiр уақыт өте келе
бiраз шоғырланады және де олар күрделi
болады. Кiр болған жерде бактерия, шаң,
микроб, шаң-тозаң кенелерi болады . Бұның
барлығы әртүрлi ауруларды қоздырады.

1. Дене сымбаты бұзылады, соның салдарынан
скалиоз ауруы қалыптасады;

2. Көздің көру, құлақтың есту қабілеттері
төмендейді;

3. Саусақ ұштарына пернетақтадан
электрленген сәулелер әсер етіп, қолдың
буындары ауыра бастайды.

4. Компьютер алдында ұзақ отырудан бел
омыртқаға көп күш түседі де, омыртқа
дискілері қалыптасқан үлгіден өзгеріске
ұшырайды.

5. Жүйке жүйесінің бұзылуына да әсер етеді.

33

Бұған қоса адам еркінен тыс компьютерге
тәуелді болып “байланады”. Мінезі өзгеріп,
айналасына немқұрайлы қарайды, өзіне ғана
тән “жабық әлем” қалыптасады.

Осының бәрі біздің денсаулығымызға зиян. Біз
өз денсаулығымызды сақтасақ,
болашағымыдза жарқын – жақсы болады. Ең
бастысы байлық денсаулық демекші
денсаулығымызды сақтайық.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс БББ әдісі бойынша кері байланыс с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Компьютердің құрылымы (A typical PC)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Компьютердің құрлымдары туралы алғашқы түсінік
қалыптастыру үшін жағдай жасау, оның құрамдас бөліктерін
анықтау.

Creating conditions for the formation of an initial understanding of
computer structures, identifying its components.

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
Good afternoon, everybody. береді. ру ,
Let’s start our lesson. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

2. Өткен материалды қайталау

сұрақтары:
 Ең ерте заманғы есептеу құралы қалай

аталады?
 Есепшот Ресейде қай ғасырлары пайда

34

болған?
 «Компьютердің атасы» атанған ғалым

кім?
 1846 жылы Бэббидж машинасына

бағдарлама жазған ғалым кім?

 Бірінші электронды есептеуіш машина
қай жылы және қайда жасалды?

 1971 жылы алғаш микропроцессорды
жасаған АҚШ-тың фирмасын қалай
аталады?

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Монитор, жүйелік блок, Жауап Тапсыр Элект
ортасы пернетақта, тінтүір, процессор, Жедел жад, береді маны ронд
орындағ ыоқу
тұрақты жад, Енгізу құрылғылары -шығару ан лық,
құрылғылары, сканер. оқушын презе
ы нтаци
Monitor, system unit, keyboard, mouse, processor,
RAM, permanent memory , input devices, output мадақта я,
devices, scanner. у,
толықты
Монитор, системный блок, клавиатура, сканер, ру
процессор, оперативная память, постоянная
память , устройства ввода, устройства вывода, жасау,
сканер.

Компьютердің құрылысы

Кез келген дербес компьютер бірнеше
құрылғылардан тұрады. Бұл құрылғылардың
кейбірі өте маңызды – бұлар монитор, жүйелік
блок пен пернетақта, өйткені компьютер
оларсыз жұмыс істемейді. Басқа құрылғылар
да пайдалы міндеттер атқарады, бірақ
компьютер оларсыз жұмыс істей алады.

Компьютердің негізгі құрылғыларының блок-
схемасында дербес компьютердің процессоры
мен жедел жадынан басқалары оның сыртқы
құрылғылары болып табылады. Олар: монитор,
пернетақта, принтер, тышқан, модем т.б. Әрбір
сыртқы құрылғы компьютердің
процессорымен арнайы блоктар – адаптер
немесе контроллер арқылы жалғасады.

Жүйелік блок

Жүйелік блокқа дербес компьютердің негізгі
құрылғылары жинақталған, олар деректерді
өңдеуді, электр тогының қосылуын
қамтамасыз етеді. Жүйелі блоктың алдыңғы

35

тақтасында: компьютерді қосу/өшіру
батырмасы, компакт-дискіден CD-ROM
оқитын орналастырылған.

Монитор

Дисплей – компьютердің экранына ақпаратты
шығаратын құрылғы. Сыртқы пішіні бойынша
дисплей кәдімгі түрлі түсті теледидардан
аумайды, сондықтан оны жиі телевизиялық
техникадағыдай Монитор деп атайды. Алғаш
рет 1982 жылы жасалды.

Процессор

Процессор-ақпараттарды өңдеуге арналған
құрылғы. Ол жүйелік блокта орналасқан.
Компьютердің ең басты бөлігі. Ол –
компьютердің “миы”.

Пернетақта

Пернетақта – бұл ақпараттарды енгізуге
арналған құрылғы. Функционал, символдық,
цифрлық немесе қосымша, меңзерді басқару
пернелерінен тұрады.

Жедел жад

Жедел жад – бұл компьютердің ішкі жады
(ОЖҚ). Жедел жад қажет ақпараттарды өзіне
жылдам жазуға және одан оқуға мүмкіндік
береді. Бірақ онда ақпараттар уақытша
сақталады, яғни компьютерді өшіргенше. Егер
компьютерді өшірсе, онда жедел жадтағы
барлық ақпарат жойылады.
Компьютердің ішкі жадының екі түрі
бар: тұрақты жадтайтын құрылғы (ТЖҚ)-
бұл компьютердің ішкі жады, оны
компьютердің ішіне құрастырушы фирма
орнатады. Жедел жадтайтын құрылғы
(ЖЖҚ) – ақпараттарды уақытша сақтауға
арналған жады.
Жедел жад екіге бөлінеді

Компьютер сыртқы ортамен қатынасуы үшін,
басқа қосымша құрылғылар керек, бұлар –
мәліметтерді енгізу мен нәтижелер шығару
құрылғылары.

Енгізу-шығару құрылғылары. Бұл
құрылғылардың көмегімен компьютерге

36

өңделетін ақпарат енгізіледі, сондай-ақ
машинадан оның жұмысының аралық және
ақырғы нәтижелері адам түсіне алатын түрде
шығарылады.
Енгізу құрылғыларына: пернетақта, тышқан,
джойстик, өлшеу аспаптары, жарық түсіретін
қалам, сканер жатады.
Шығару құрылғыларына: принтер, дисплей,
графиксалғыш жатады.

4. Тапсырмалар:

Жұмыс дәптеріндегі 2.2. 1,2,3,4,5
тапсырмаларды орындау.

Аяқталуы 5. Сабақты бекіту сұрақтары: Жауап Тиімді
6. Қандай құрылғылырсыз компьютер береді кері
Кері байланы
байланыс жұмыс жасамайды?
с орнату
7. Компьютердің барлық жұмысын
басқаратын құрылғы қалай аталады?

8. Жедел жад қандай қызмет атқарады?
9. Компьютерді іске қосқанда алдымен

ақпарат қайдан алынады?
10. Енгізу-шығару құрылғыларына нелер

жатады?

Қорытындылау

Түртіп алу әдісі арқылы кері байланыс аламын

V - +?
білемін білмеймі үйрендім сұрақ

н

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Дербес компьютер сәулетінің даму үрдісі (Types of computer

Сабақтың тақырыбы systems)
Тақырып бойынша білімдерін нығайту
Сабақтың мақсаты

Strengthening knowledge on the topic

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. толықты видео
аударады,
Good afternoon, everybody. жауап ,

37

Let’s start our lesson. береді. ру слайд
Is everybody ready to start? тар
What date is it today?
Who is absent today?
At this lesson I wish you all good luck.

Сыныптағы диалог үшін пайдалы тілдік
бірліктер:
1.Дербес компьютердің сәулеті деп нені
айтады?
2.Сәулеттердің қандай сипаттамаларын

білесіңдер?
3.Ашық сәулет принципінің мәні неде?
4.Қалай ойлайсыңдар, солтүстік және оңтүстік
атауы қайдан пайда болған?
5.Процессордың сыртқы құрылғымен өзара
байланысы қалай жүзеге асады?

6.Фон нейман принциптерін ата?

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Электронды есептеуіш Жауап Тапсыр Элект
ортасы машина, Электрондық шамдар, транзистор, береді маны ронд
интегралдық схема, үлкен интегралдық схема, орындағ ыоқу
акустикалық сызық, электронды сәулелік түтік. ан лық,
презе
Electronic computing machine, electronic lamps, оқушын нтаци
ы
transistor, integrated circuit, large integrated мадақта я,
у,
circuit, acoustic line, electron beam tube. толықты
ру
Электронная вычислительная машина,
электронные лампы, транзистор, интегральная жасау,
схема, большая интегральная схема,
акустическая линия, электронно-лучевая
трубка.

Электронды есептеуіш машиналары. XX
ғасырдың 1-жартысында радиотехника кең
қарқынмен дами бастады.
Радиоқабылдағыштар мен радио арқылы
хабарбергіш құралдың негізгі элементі
электронды-вакуумды шамдар (лампалар)
болды.

Электрондық шамдар алғашқы
электрондық есептеуіш машиналарының
техникалық негізін салды. Бірінші электронды
есептеуіш машинасы 1946 жылы АҚШ-тың
Пенсильван университетінде жасалды, оны
ENIAC деп атады.

ENIAC-тың конструкторлары Дж. Моучли
және Дж. Эккерт болды. Оның үлкендігі
сонша, оны басқа орынға апаруға мүмкіндік

38

болмады. ENIAC-тың салмаға 30т, ал оған
18000 электрондық шамдар орналастырыл-ды,
ол бір секундта 15000 қосу, азайту амалдарын,
3000 көбейту амалын орындай алды. Жұмыс
кезінде тез қызатын болғандықтан, ол арнайы
суытылуды талап етті.

1946 жылы американ математигі Джон
Фон Нейман өз мақаласында ЭЕМ-нің жұмыс
атқару принципі мен құрылғыларын толық
көрсетті. ЭЕМ жұмысының басты принципі –
программалар мен деректердің машинаның
жалпы жадында сақталу принципі болды.
Мақала мазмұнының идеясы «Джон Фон
Нейманның ЭВМ архитектурасы» деп аталды,
бұл идея негізінде 1949 жылы EDSAC
машинасы құрастырылды.

Алғашқы ЭЕМ-дер тек бір данадан ғана
жасалған. Дамыған елдерде олардың сериялық
шығарылуы 1950 жылдардан басталды.

Бұрынғы Советтер Одағына бірінші ЭЕМ
1947-1948 жылдары академик Сергей
Алексеевич Лебедевтің басшылығымен
жасалды, оны МЭСМ (Малая Электронная
Счетная Машина) деп атады. 1951 жылдан
бастап бұл машинада әр түрлі есептеулер
жүргізіле басталды.

Оның жедел жады электрондық шамнан
тұрды, оған 100 ұяшық орналастырылды, ол
секундына 50 амал орындай алатын болған.

1952-1953 жылдары оның жетілдірілген
түрі БЭСМ (Большая Электронная Счетная
Машина) өндіріске қосылды, ол секундына
10000 амал орындайтын болды.

Оның жедел жадысы алдымен электронды-
акустикалық сызықтан, одан соң электронды-
сәулелік түтіктен, ал кейініректе ферриттік
біліктерден (сердечник) құрылды. Сыртқы
жады екі магниттік таспалардан құрылды.

1960 жылдан бастап бұрынғы Советтер
Одағында екінші буындағы машиналар
шығарыла бастады. Олар: М- 220, БЭСМ-3,
БЭСМ-4, «Урал-11», «Урал-13», «Урал-16»,
«Минск-22», «Минск-32» және т.б.

«Фишбоун» әдісі арқылы өткен тақырыптарды

39

қайталаймын
Ақиқат кестесі деген не?
Логикалық есептерді шешудің кестелік амалы
қай жағдайларда қолданылады?
Ақиқат кестесінде қабылданған қандай мәндер
бар?
Мәтіндік логикалық есептерді шығаруда
ақиқат кестесінің тақырыбына қандай ақпарат
қойылады?
Ең қарапайым логикалық вентиль қалай
аталады?
НЕМЕСЕ вентилі логика алгебрасының қандай
амалын орындайды?
Логикалық сұлбалардың түрлендіруі қандай
мақсатта орындалады?
Компьютердің қай құрылғыларында
триггерлер мен сумматорлар қолданылады?
Триггер деген не?
Сумматор деген не?
Вентиль деген не?
Практикалық жұмыс

Оқушы білгендерін тыңдай отырып, жаңа
сабақ тақырыбымен және мақсатымен
таныстыру.
Ендеше, бүгінгі жаңа сабағымыз
« Қазіргі заманғы дербес компьютер сәулетінің
даму үрдісі».
Жаңа тақырыпты «Ойлан, жұптас, бөліс» әдісі
арқылы тақырыпты оқуға тапсырмалар
беріледі.
1-топ.Қазіргі заманғы дербес компьютер
сәулетінің даму үрдісі
2-топ.ДЖон Нейман принципі
2 топқа берілген тақырыпты постер қорғауды
ұсынамын.
Керекті мағлұматтарды дәптерлеріне жазады.
Оқушылар берілген тақырыпты оқиды.Постер
қорғайды
Өзгелерді тыңдай отырып, өз білімін
толықтырады.

Оқушыларға деңгейлік практикалық

40

тапсырманы орындауға беремін.
А деңгей
Компьютерлеріңде орнатылған программалық
жабдықтама көрсетілген кесте құрыңдар.
В деңгейі
Сәулет сипаттамаларын сызба түрінде
бейнелеңдер
С деңгейі
Құрылғылардың жүйелік блок ішінде
орналасуын сызба түрінде бейнелеңдер
Оқушылар дәптерге және компьютерге
практикалық тапсырманы орындайды.
Тест.
Мақсаты: Оқушылардың қызығушылығын
оята отырып, үй жұмысын сұрау.

Сұрақтар:

1. Компьютердің архитектурасында бүгінге
дейін сақталған ЭЕМ архитектурасының
принциптерін құрған ғалым кім?

Жауабы: Дж. фон Нейман

2. Пікір - дегеніміз не?

Жауабы: Пікір деп ақиқат немесе жалған
екенін тұжырымдауға болатын мағынасы
бойынша аяқталған сөйлемді айтамыз.

3. Конъюнкция - дегеніміз не?

Жауабы: Екі немесе одан көп пікірлерді
«және» жалғауы көмегімен біріктіру амалы
логикалық көбейту немесе конъюнкция деп
аталады.

4. Дизъюнкция - дегеніміз не?

Жауабы: Екі немесе одан көп пікірлерді
«немесе» жалғауы көмегімен біріктіру амалы
логикалық қосу немесе дизъюнкция деп
аталады.

5. Инверсия - дегеніміз не?

Жауабы: «Емес» жалғауының көмегімен
пікірді теріске шығару амалы логикалық
теріске шығару немесе инверсия деп аталады.

6. Вирусқа қарсы программалар қалай
аталады?

Жауабы: Детекторлар, полифагтар,

41

ревизорлар.

7. Полифагтарға мысал келтір

Жауабы: Dr. Web, Kaspersky Anti-Virus.

8. Архиваторларға мысал келтір

Жауабы: WinRar, WinZip.

9. Файлдарды архивтеу не үшін қажет?

Жауабы: Файлдың көлемін азайтып,
компьютерлік желі арқылы жылдам жіберу
үшін архивтейді.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
Түртіп алу әдісі арқылы кері байланыс аламын береді кері
Кері байланы
байланыс V - +?
білемін с орнату
білмеймі үйрендім сұрақ
н

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Енгізу құрылғылары (Input devices)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Strengthening knowledge on the topic

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
Good afternoon, everybody. береді. ру ,
Let’s start our lesson. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

42

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Енгізу Жауап Тапсыр Элект
ортасы құрылгыларына пернетақта, тышқан, береді маны ронд
джойстик, өлшеу кұралдары, түрлі түсті орындағ ыоқу
қалам, сканер жатады. ан лық,
оқушын презе
Шыгару құрылгысына принтер, монитор нтаци
және график тұрғызушылар коллонка, ы я,
құлаққап, жатады. мадақта
у,
Input devices, keyboard, mouse, joystick, толықты
ру
measuring devices, color pen, scanner. жасау,

Output builder, printer, monitor, graph

builder, speaker, earphone.

Вводные устройства, клавиатура, мышь,
джойстик, измерительные устройства,
цветная Ручка, сканер.

Устройство вывода, принтер, монитор,
графиков, колонка, наушник

Оқушылар зерттеуі

Енгізу құрылғысы арқылы өнделетін
ақпараттар, бағдарламалар компьютердің
жедел жадысына енгізіледі, ал шығару
құрылғысы арқылы нәтижелерді, аралық
мәндерді адам түсінетін тілде
шығарылады. Енгізу
құрылгыларына пернетақта, тышқан,
джойстик, өлшеу кұралдары, түрлі түсті
қалам, сканер жатады.

Пернетақта – компьютерге ақпарат
енгізуге арналған құрылғы. Ондағы әріпті
және цифрлі пернелер арқылы компьютерге
кез келген ақпараттарды енгізуге болады.
Пернетақта — компьютерге ақпарат
енгізуге арналған қүрылғы. Ол әріптің және
цифр пернелерінің көмегімен ком-пьютерге
кез келген ақпаратты беруге мүмкіндік
жасайды. Қазіргі компьютерлердің
пернетақтасында 101 немесе 102 пер-не
болады (9-сурет).

43

Тышқан - экран бетінде курсорды тезірек
қозғалтуға арналған құрылғы. Қазіргі
кездегі компьютерлер тағы бір
ақпараттарды енгізу құрылғысы — "Маус"
манипуляторымен жабдықталған.
Бұдан былай оны тек маус (тышқан) деп
қана атайтын боламыз. Оның аты тышқан
деп бекер аталмаған. Себебі ол — сүр түсті,
тышқанның қүйрығына үқсайтын
компьютерге жалғанған иілгіш сымы бар
қорап. Ол алақанға ыңғайлы жөне кілемше
бетінде еркін жылжитын арнайы қүрылғы.
Маустың екі түрі болады: үш батырмалы
(10-сурет), екі ба-тырмалы (11-сурет).
Қазіргі кезде екі батырмалы маус жиі
пайдаланылады, себебі ортадағы батырма
жүмыс кезінде көп пайдаланылмайды.
Маус қорабының ішінде ауыр резеңкемен
қапталған металдан жасалған ауыр шар
орналасқан. Ол қораптың сыртына аз ғана
шығып, кілемше бетіне тиіп түрады.
Маусты арнайы кілемше бетінде (үстел
бетінде) жылжытады.

44

10-сурет. Үш батырмалы маус.
11-сурет. Екі батырмалы маус.
ТЕРТЕ (ДЖОЙСТИК)
Терте деген компьютерлік ойындарда
экрандағы жылжитын объектілерді
басқаруға арналған рычагты манипулятор
(12-сурет). Терте қорап пен басқарушы
түтқадан түрады және түтқада немесе
корпусында орналасқан бір немесе бірнеше
батырмалары болады.
Түтқа мен батырмаларды басу арқылы
компьютерге басқару әрекеттері беріледі.
Компьютердің аппараттық күралдары

Шыгару құрылгысына принтер, монитор
және график тұрғызушылар
жатады. Монитор - компьютердің экранына
ақпарат шығаруға арналған құрылғы.
Дисплей — компьютердің экранына
ақпаратты шығаратын қүрылғы. Сыртқы
пішіні бойынша дисплей кәдімгі түрлі түсті
теледидардан аумайды, сондықтан оны жиі
те-левизиялық техникадағыдай монитор деп
атайды.
Дисплей — компьютердің "тілі", ол оның
көмегімен езінің жүмысы туралы барлық

45

қажет ақпаратты беріп отырады.

Дисплей электронды-сәулелік түтікшеден,
қоректендіру блогынан және сөулені
басқарушы электрондық блоктан түрады.

Дисплей символдық болса, экранда тек
мәтіндік ақпарат, ал графикалық болса,
экранда символдық ақпараттардан бас-ка әр
түрлі графиктер мен суреттер шығаруға
болады.

Принтер - ақпараттарды кағазға басып
шығаратын құрылғы. Принтердің үш түрі
болады: матрицалық, сия бүріккіш және
лазерлік. Сыртқы жады ретінде магниттік
дискілер, яғни көбінесе диаметрі 3,5 дюйм,
сыйымдылығы 1,44 Мбайт дискеттер
пайдаланылады. Компакт-дискіні лазерлік
дискі деп те атайды. Лазерлік дискіден оқу
үшін СD-RОМ қолданылады. Жаңа
ақпараттарды қайта жазу үшін арнайы
қондырғы - СDRITTER
қолданылады. Сканер – қағаздағы бейнені
суретке түсіріп алуға және оны монитор
экранында көрсетуге мүмкіндік беретін
құрылғы.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері БББ әдісі бойынша кері байланыс байланы
байланыс с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Шығару құрылғылары (Output devices: printers)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Strengthening knowledge on the topic

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

46

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
Good afternoon, everybody. береді. ру ,
Let’s start our lesson. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

Сұрақтар арқылы тексеріледі

 Компьютердің негізгі құрығыларын ата.

 Компьютердің миы?
 Ішкі жедел жад нешеге бөлінеді?

 Ең көп тараған микропроцессор?
 ДК-нің негізгі тақташасы?

 Ішкі жад қайда орналасқан ?
 ЭЕМ-нің дамуы неше буынға бөлінеді?

 Қазіргі дербес компьютер қай буынға
жатады?

 Тұрақты жад пен жедел жадтың
айырмашылығын атаңдар.

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Жауап Тапсыр Элект
ортасы  деректерді енгізу құрылғылары береді маны ронд
 деректерді шығару құрылғылары орындағ ыоқу
ан лық,
 деректерді сақтау құрылғылары оқушын презе
 деректерді алмасу құрылғылары ы нтаци
мадақта я,
Матрициалық принтер, Лазерлік принтер, Сия у,
бүріккіш принтер, манипулятор, Трекбол, толықты
Пенмаус, Инфрақызыл маус, Джойстик, ру
жасау,
цифрлық фотокамера, алфавитті-цифрлық
пернелер, функционалды пернелер.

data entry devices
data extraction devices
data storage devices
data exchange devices
Matrix printer, laser printer, inkjet printer,
manipulator, trackball, Penmaus, infrared mouse,
joystick, digital camera, alphanumeric keys,
function keys.

устройства ввода данных
устройства вывода данных

устройства хранения данных
устройства обмена данными

Матричный принтер, лазерный принтер,
струйный принтер, манипулятор, Трекбол,

47

Пенмаус, инфракрасный маус, Джойстик,
цифровая фотокамера, алфавитно-цифровые
клавиши, функциональные клавиши.
Дербес компьютердің сыртқы құрылғылары
оның интерфейсіне қосылады, ол қосымша
операцияларды орындауға арналған. Арналуы
бойынша сыртқы құрылғыларды төмендегідей
бөлуге болады:
 деректерді енгізу құрылғылары
 деректерді шығару құрылғылары
 деректерді сақтау құрылғылары
 деректерді алмасу құрылғылары
Монитор— ақпаратты компьютер экранына
шыгару қүрылғысы. Бұл жалгыз емес, бірақ
негізгі шығару құрылғысы. Мониторларды екі
белгілері бойынша жіктеуге болады:

Принтерлер — басу құрылғылары, олар
деректерді шығару құрылғылары ретінде
колданылады және құжаттардың көшірмесін
қағаз бетінде алуға мүмкіндік береді.
Әрекеттерінің принципі бойынша олар
матрицалык, сия бүріккіш және лазерлік
принтерлерге бөлінеді.

 Матрициалық принтерлер —
бұл карапайым басу құрылғынары.
Деректер қағазға инелгрдің бояйтын таспа
арқылы соғуының нәтижесінде пайда
болатын оттисктер турінде шығарылады.

 Лазерлік принтерлер полиграфиялық
баспадан кем емес баспа сапасын
қамтамасыз етеді. Олар минутына бет
баспаға шығу жылдамдығымен өлшенеді.

— Сия бүріккіш принтерлер. Кескін бояудың
тамшыларының қағазға түсуінін нәтижесінде
пайда болған дақтардан қалыптасады. Бояудың
микротамшылары басу бастиегіндегі
қысыммен шығарылады. Басу сапасы лазерлік
принтерлерге қарағанда біршама төмен және
ол тамшының көлеміне, оның пішініне,
бояғыштың қоюлығына және қағаз сапасына
тәуелді.Сиябүріккіш принтерлер түрлі түсті
баспада кеңінен қолданылады.

48

Қазіргі кездегі компьютерлер тағы бір
ақпараттарды енгізу құрылғысы — «Маус»
манипуляторымен жабдықталған.

Оның аты тышқан деп бекер аталмаған. Себебі
олі — сұр түсті, тышқанның құйрығына
ұқсайтын компьютерге жалғанған иілгіш сымы
бар қорап. Ол алақанға ыңғайлы және кілемше
бетінде еркін жылжитын арнайы құрылғы.
Маустың екі түрі болады: үш батырмалы, екі
батырмалы. Қазіргі кезде екі батырмалы маус
жиі пайдаланылады, себебі: ортадағы батырма
жұмыс кезінде көп пайдаланылмайды. Маус —
бұл манипуляторлык, типті енгізу қүрылғысы,
оның тегіс кілемше бетінде жылжуы экранда
бейнеленеді. Меңзерді экранда жылжытуга
(қозгалтуға) және объектілерді басқаруға
арналған. Трекбол — бул маустыц
функцияларын орындайтын және портативті
компьютерлерде қолданшатын құрылғы.

Әдеттегі маустан басқа да манипулятордың
түрлері бар, трекболдар, маустар, инфрақызыл
маустар:

— Трекболдың маустан айырмашылығы, ол
тұрақты түрде орналастырылады және оның
шаригі алақанмен қозғалысқа
келтіріледі.Трекболдың артықшылығы ол беті
тегіс жерді
қажет етпейді, сол себепті олар портативті
компьютерлерде колданынады.
 Пенмаус шарикті автоқаламға ұқсас,

оның ұшындағы жазу түйірінің орнына
жылжу мөлшерін тіркейтін түйін (торап)
орналастырылған.
 Инфрақызыл маустың әдетгегі маустан
айырмашылығы — оның жүйелік блокпен
өткізгіш сымсыз байланыс құрылғысы
болуында.

Джойстик(терте) — кішкене рычагты
манипуяятор, ол экрандағы жылжитын
объектілерді басқару үшін қолданылатын
енгізу құрылғысы.

Графикалык деректерді енгізу құрылғысы.

Графикалық ақпаратты енгізу үшін,
сканерлерді. графикалық планшеттерді
(дигитайзерлерді) және цифрлық

49

фотокамераларды қолданады. Сканерлердің
көмегімен таңбалық ақпаратты да енгізуге
болады. Бұл жағдайда алғашқы деректер
графикалық түрде енгізіледі, бейне тану
бағдарламалары оны өндейді.

 Планшетті сканерлер келесі принцип
бойынша жұмыс істейді: арнайы
элементтер
материалдың бетінен шағылған жарық
сәулесін белгілейді.

— Қол сканерлерінің планшетті сканерден
айырмашылығы, созу қолмен орындалады.

Бұл жағдайда бір қалыптылығы мен дәлдігі
жеткілікті дәрежеде болмайды.

— Барабандық сканерлер. Бұл типті
сканерлерде алғашқы материал өте жоғары
жылдамдықпен айналатын барабанның
цилиндр сияқты бетіне бекітіледі. Өте жоғарғы
сапалы сканерлеуге жетуге болады.

 Штрих-сканері. Бұл штрих-код түрінде
кодталған деректерді енгізуге арналған
қол сканерінің бір түрі. Саудада
қолданылады,

 Формалар сканерлері «қолдан»
толтырылған стандартты формалардан
деректерді енгізуге арналған құрылғы.
Сканердің бұл түрі халық санағын
жүргізгенде, сайлау нәтижелері мен анкет
мәліметтерін өндеуде қажет болады.
Сканерлеудің жоғары дәлдігі керек емес,
тез әрекеттілігі — оның негізгі параметрі.

 Графикалық планшеттер
(дигитайзерлер)- көркемдік графикалық
ақпараттарды енгізуге арналған.

 Цифрлық фотокамералар. Олар
сканерлер сияқты графикалық деректерді
қағаз бетінен емес, тікелей қоршаған
ортадан қабылдайды.

Пернетақта (Клавиатура)

Пернетақта — компьютерге ақпарат енгізетін
құрылғы. Онда 101 немесе 102 перне болады.
Таңбалық деректерді енгізу қызметін атқарады
және негізгі енгізу құрылғысы болып
табылады.

Пернетақтаның әрекеттерінің принциптері:

50