CLIL ӘДІСІН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

диссоциацияланады), сондықтан оның
диссоциациялануы ескерілмейді. Толық және
қысқыртылған иондық теңдеулерін жазайық:

H+ + Cl- + K+ + OH- = K+ + Cl- + H2O +Q
H+ + OH- = H2O+ Q

Бұл реакция да қайтымсыз, аяғына дейін
жүреді, өйткені аз диссоциацияланатын зат –
су түзіледі.
Қышқылдар мен сілтілердің әрекеттесу
реакциялары бейтараптану реакциясы деп
аталады.

◊ Мынадай қызықты жайт бар: қандай
қышқыл және қандай негіз алсақ та,
бейтараптану реакцияларының жылу эффектісі
әрқашан іс жүзінде бірдей 57 кДж-ға тең
болады (егер 1 моль сілтіге қышқылдың
мөлшері сәйкес келсе). Қышқыл мен сілті көп
болғанымен, бейтараптану реакциясы біреу
ғана. Әрине біреу, оны электролиттік
диссоциация теориясы түсіндіріп берді.
Егер тәжірибені натрий гидроксиді мен күкірт
қышқылы арасында жүргізсек, оның да
қысқартылған иондық теңдеуі төмендегідей
болады:

H+ + OH- = H2O+ Q
Бейтараптану реакциясы негіз катионы
мен қышқыл анионының табиғатына
байланысты емес, себебі, барлық жағдайларда
H+ және OH- иондарының әрекеттесуіне келіп
тіреледі. Сондықтан реакциялардың жылу
эффектісі бәрінде бірдей.
Сонымен, электролит ерітінділерінде реакция
иондар арасында жүреді. Тұнба, газ немесе аз
диссоциацияланатын зат – су түзілсе, алмасу
реакциялары соңына дейін жүреді.
Иондар арасында жүретін реакциялар
ионды реакциялар, ал мұндай реакция
теңдеулері – ионды теңдеулер деп аталады.
Ионды теңдеулерді құру үшін келесі
ережелерге сүйену қажет:
1) Мұндай теңдеулерде электролиттердің
формулалары ионды түрде жазылады (мысалы,
К+ и СО32-);
2. Аз диссоциацияланатын, ерімейтін, газ
тәрізді заттардың формулалары молекулалық
түрде жазылады (мысалы, Cu(OH)2, CO2, H2O);
3. Егер тұнбаға түзілетін болса, оның
формуласының қасына (↓) белгісі қойылады
(мысалы, СаСО3↓);

101

4. Егер газ түзілсе формуласының жанына (↑)
белгісі қойылады (мысалы, СО2↑).

Сонымен, ерітінділер арасындағы
реакциялар иондар арасында жүреді. Алмасу

реакциясы – қайтымсыз реакция. Оның жүру
жағдайлары: реакция нәтижесінде тұнба, газ

немесе аз диссоциацияланатын зат – су түзілуі
(сурет).

а) тұнба түзілуі ә)
газ түзілуі б)

бейтараптану реакциясы

Қайтымсыз алмасу реакциялары
? 1. Ион алмасу реакциясы деген не? Олар

қандай болады?
2. Алмасу реакциясы қандай жағдайда

қайтымды және қайтымсыз болады?
3. Қайтымсыз ион алмасу реакцияларын

табыңдар:
1-топ. NaNO3 + LiCl → LiNO3 + NaCl ;
2-топ. Ba(OH)2 + HBr → BaBr2 + H2O;
3топ. AlCl3 + NaOH → Al(OH)3↓+ NaCl.

Топтық жұмыс.Келесі заттардың ион
алмасу реакцияларының теңдеулерін

жазыңдар:
1) HNO3 + NaOH→ NaNO3 + H2O;
2) CuCl2 + KOH → Cu(OH)2↓ + KCl;
3) K2CO3 + HCl → KCl + CO2↑ + H2O.
Рефлексия,қорытындылау

Топтық жұмыс.Келесі заттардың арасында

жүретін реакциялардың молекулалық және
иондық теңдеулерін жазыңдар:
1) кальций хлориді және магний сульфаты;
2) мырыш гидроксиді және күкірт қышқылы;

3) натрий сульфаты және азот қышқылы.
6. Қысқартылған иондық теңдеулерге сәйкес

реакциялардың молекулалық теңдеулерін
құрастырыңдар:

1) Fe3+ + 3 OH- = Fe(OH)3↓;
2) 2 H+ + CO32- = H2O + CO2↑;
3) Ag+ + Cl- = AgCl↓

7. Ерігіштік кестесіне сүйеніп, тұнба, газ және
су түзіле жүретін реакциялардың әрқайсысына

мысал келтіріп, молекулалық және иондық
теңдеулерін жазыңдар.

102

Қорытындылау.
I нұсқа

1. HNO3 + Ba(OH)2 →Ba(NO3)2 + H2O
2. AgNO3 + K3PO4→ Ag3PO4 + KNO3
3. BaCO3 + HCl → BaCl2 + H2O + CO2

II нұсқа
1. NaOH + FeCl2 →Fe(OH)2 + NaCl
2. CaCO3 + HNO3 →Ca(NO3)2 + H2O + CO2
3. Ca(OH)2 + HCl →CaCl2 + H2O

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
«Ақылдының алты қалпағы» әдісі береді кері
Кері -қажетті ақпарат. байланы
байланыс Бізге білім не үшін керек?
с орнату

-жағымды жақты зерделеу

-жаңа идея.
Сыныптастарыңа қандай жағымды идея айтар

едің?
-сезім,болжам,ішкі түйсік.

-«әзәзілдің қорғаушысы" кейбір тетіктер дұрыс
емес

-бақылаушы

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Сандық есеп. Реагенттердің біреуі артық болғанда теңдеу
бойынша есептеулер
Сабақтың тақырыбы
Реакция теңдеулері бойынша есептер шығарып үйрену
Сабақтың мақсаты

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

103

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
«Жоғалған формулалар» береді. ру ,
Оқушылар формулалар жазылған карточкалар слайд
үлестірілді. Сол бойынша өздерінң жоғалаған тар
формулаларын тауып, құрастырып топ құрды.
Ол формулалар арқылы жаңа тақырып
ашылды.
Ой қозғау
Бүгінгі сабақта сандық есептер
шығарамыз.Яғни реакция теңдеулері бойынша
есептеулер жүргіземіз?
Ол үшін біз нені жаза білуіміз керек?
Ол үшін біздерге қандай формулалар қажет ?
«Бірін-бірі оқыту» ( мұғалім ролінде) әдісі.

Сабақтың 1-мысал: Құрамында 16 г мыс(ІІ) сульфаты Жауап Тапсыр Элект
ортасы бар ерітіндіге 12 г темір үгіндісі қосылды. Осы береді маны ронд
кезде неше грамм мыс бөлінгенін және қай зат орындағ ыоқу
лық,
артық қалғанын табыңдар. ан презе
Шешуі: оқушын нтаци
1. Есептің шартында берілген мыс (ІІ) ы я,
сульфаты мен темірдің зат мөлшерінен мадақта
у,
ν = m/M формула арқылы табымыз: толықты

ν (СuSO4)=16г / 160г/моль=0,1 моль; ν ру
(Ғе)=12г / 56г/моль=0,21 моль; жасау,

0,1 моль

0,21 моль

2. Реакция теңдеуін құрамыз: СuSO4 + Ғе =

ҒеSO4 + Сu

1 моль

1 моль 1 моль

Теңдеуден байқағанымыз мыс (ІІ) сульфаты

мен темір әрекеттескенде мольдік қатынастары

1:1 болады. Есептің берілу шартына сай

есептелген мыс сульфаты мен темірдің

мөлшерін салыстырсақ, ν (СuSO4)<ν (Fe)

болғандықтан темір артық алынғанын білеміз.

Әрі қарай есептеулер СuSO4 бойынша
жүргізіледі:

Түзілген мыстың массасын табамыз:

М(СuSO4)=64 г/моль; ν (СuSO4)= ν(Ғе)=0,1

моль;

m(Сu)=64 г/моль*0,1 моль =64 г

Темірдің массасын табамыз:

104

ν(СuSO4)=ν(Ғе)=0,1 моль;
Реакцияға темірдің 0,1 молі қатысады.
Жұмсалған темірдің массасын табамыз:

m(Ғе)=56 г/моль*0,1 моль = 5,6 г. Артық
қалған темірді есептесек: m(Ғе)=12 г - 5,6 г =

6,4 г.
Жауабы: 6,4 г мыс алынды, 6,4 г темір

артылып қалды.

2-мысал: Массасы 15г калий гидроксиді бар

ерітінді мен массасы 30г алюминий хлориді

бар ерітіндіні араластырғанда неше грамм

алюминий гидроксиді түзіледі.

Бер: AlCl3 + 3KOH =

Al(OH)3 + 3KCl

m (AlCl3) = 30 г 1.Әрекеттесуші екі

заттың да массалары берілгендіктен

m(KOH) = 15 г олардың қайсысы

артық, қайсысы кем екендігін анықтау

Табу керек: m(AlOH)3 - ? керек. Ол үшін
заттың берілген массасы оның теңдеу

бойынша

қажетті массасына бөліп, мольдік факторын

анықтаймыз:

n (AlCl 3)  m( AlCl3)  30  0.22 моль
m(1 моль AlCl3) 133.5

,

n (КОН)  m(КОН )  15  0.08 моль
m(3 моль КОН) 168

2.Олай болса, калий гидроксиді аз мөлшерде
берілген 0,88 ˂ 0,22, ол реакцияда толығымен
жұмсалады. Енді реакция нәтижесінде түзілген
заттың массасын есептейміз:
m (Al(OH)3 = v * M
m (Al(OH)3 = 0,089 * 78 = 6,9 г (Al(OH)3)

Жауабы: m (Al(OH)3 = 6,9 г

Берілгені:

m (СаСl2) = 33,3 г
m (Nа3РО4) = 16,4 г
Т/к m (Са3РО4)2)

Шешуі:

105

1-әдіс.
1) Реакция теңдеуін жазып, есептеуге қажетті
қосылыстардың молярлық массаларын
анықтаймыз:
ЗСаСl2 + 2Nа3РО4 = Са3(РО4)2↓+ 6NаСІ
М (СаСl2) = 111 г/моль
М (Nа3РО4) = 164 г/моль
М (Са3РО4)2) = 310 г/моль
2) Реакция теңдеуі бойынша :

З•111г СаСl2 –––––––––– 2 •164 г Nа3РО4
33,3 г СаСl2 –––––––––– х г Nа3РО4

33,3 •328

х = –––––––––– = 32,8 г

33,3
3) 33,3 > 32,8 болғандықтан, кальций хлориді
артық мөлшерде алынған. Әрі қарай есептеуді
натрий фосфаты бойынша жүргіземіз:
2 •164 г Nа3РО4 –––––––––– 310 г Са3(РО4)2
16,4 г Nа3РО4 –––––––––– х г Са3(РО4)2

310 •16,4
х = –––––––––– = 15,5 г

328

2 -әдіс.
1) Есептеуге қажетті қосылыстардың
молярлық массаларын анықтаймыз:
М(СаСl2) = 111 г/моль
М(Nа3РО4) = 164 г/моль
М(Са3РО4)2) = 310 г/моль
2) Есептің шарты бойынша реакцияға түсетін
заттардың зат мөлшерін есептейміз:
m 33,3 г
= ––––– ; (СаСl2) = ––––––––––– = 0,3
моль

106

М 111 г/моль

16,4 г
(Nа3РО4) = ––––––––––– = 0,1 моль
164 г/моль

3) Реакция теңдеуін жазып, заттардың
формулаларының үстіне анықтаған зат

мөлшерін, ал астына теңдеу бойынша
реакцияға түсетін зат мөлшерін жазамыз:

0,3 моль 0,1 моль ? моль

З СаСl2 + 2Nа3РО4 = Са3(РО4)2↓+ 6NаС1

3 моль 2 моль 1моль

Реакция теңдеуі бойынша 3 моль кальций
хлориді 2 моль натрий фосфатымен
әрекеттеседі. Бастапқы заттардың мөлшерін
салыстырамыз: v (3СаСl2) > v (2Nа3РО4)

3) Реакция барысында зат мөлшері аз зат
толық жұмсалатын болғандықтан, есептеуді
натрий фосфаты бойынша жүргіземіз:

0,1моль х моль

ЗСаСl2 + 2Nа3РО4 = Са3(РО4)2↓+ 6NаСІ

2 моль 1 моль

2 моль Nа3РО4 –––––––––– 1 моль Са3(РО4)2
0,1 моль Nа3РО4 –––––––––– х моль

Са3(РО4)2

0,1 •1
х = –––––– = 0,05 моль
2

107

m = М •; m(Са3(РО4)2) = 0,05 моль•310
г/моль = 15,5 г

Жауабы: 15,5 г.

Массасы 10 г алюминий карбиді (Al4C3)
массасы 10 г сумен әрекеттескенде түзілен
метанның (қ.ж.) көлемін
есептеңіздер.

Берілгені:

m (Al4C3) = 10 г

m (Н2О) = 10
г
Т/к V
(СН4)

Шешуі:

1) Реакция теңдеуін жазып, есептеуге

қажетті қосылыстардың молярлық массаларын
анықтаймыз:

10г 10г ?

Al4C3 + 12Н2О = 3СН4 + 4Al(ОН)3
1 моль 12 моль 3 моль

144 18 Vm =22,4л/моль

М(Al4C3) = 27 •4+12• 3 = 144 г/моль
М(Н2О) =1•2+ 16 = 18 г/моль

2) Есептің шарты бойынша реакцияға түсетін
заттардың зат мөлшерін есептейміз:

m 10 г

= ––––– ; (Al4C3) = ––––––––––– = 0,069
моль

М 144 г/моль

10 г

(Н2О) = ––––––––––– = 0,55 моль

18 г/моль

Реакция теңдеуі бойынша, 1 моль Al4C3 12
моль сумен әрекеттеседі, 0,069 моль

108

Al4C3 мен 0,069•12=0,828 моль су қажет.
Демек, 0,55 моль су 0,069 моль Al4C3 — мен
әрекеттесуге жеткіліксіз. Реакция барысында

зат мөлшері аз зат толық жұмсалатын
болғандықтан, есептеуді су бойынша

жүргіземіз:

3 1 0,55 моль

3) (СН4) = ––––– (Н2О) = ––– (Н2О) = ––––––
––– = 0,137 моль

12 4 4

4) Реакция нәтижесінде бөлінетін газдың
көлемін зат мөлшері бойынша есептейміз:

V(CH4) = (CH4) • Vm = 0,137 моль • 22,4 л/моль
= 3,07 л

Жауабы: 3,07 л.

ЕСЕПТЕР

1) Массасы 29,2 г тұз қышқылы мен массасы
44 г натрий гидроксиді бар ерітінділерді
араластырғанда түзліген ас тұзының массасын
есептеңіздер.

Жауабы: 46,8 г.

2) Массасы 47 г калий оксидіне массасы 40 г
азот қышқылының ерітіндісімен әсер етті.
Реакция нәтижесінде түзілген калий
нитратының массасын есептеңіздер.

Жауабы: 64,12 г.

3) Массасы 40 г мыс (II) оксидіне массасы
49 г сусыз күкірт қышқылымен әсер етті.
Түзілген тұздың массасын есептеңіздер.

Жауабы: 80 г.

4) Массасы 36 г алюминийге массасы 64 г
күкіртпен әсер еткенде, түзілген алюминий

сульфидінің массасын есептеңіздер.

Жауабы: 100 г.

5) Массасы 53 г натрий карбонаты бар
ерітіндіге массасы 49 г күкірт қышқылының

109

ерітіндісімен әсер етті. Реакция нәтижесінде Жауап Тиімді
түзілген тұздың массасын есептеңіздер. береді кері
байланы
Жауабы: 71 г. с орнату

6) Массалары 34 г күміс нитраты бар және
34 г натрий хлориді бар ерітінділерді
араластырды. Реакция нәтижесінде түзілген
күміс хлоридінің массасы мен реакцияға
түспеген натрий хлоридінің массасын
есептеңіздер.

Жауабы: 28,7 г және 22,3 г.

7) Массасы 10 г күкірт қышқылы мен
массасы 9 г натрий гидроксиді бар
ерітінділерді араластырды. Түзілген натрий
сульфатының массасын есептеңіздер.

Жауабы: 14,5 г.

8) Массасы 16,8 г натрий гидрокарбонаты
массасы 56 г тұз қышқылымен әрекеттесті.
Реакция нәтижесінде түзілген көміртегі (ІV)
оксидінің көлемін (қ.ж.) және ракцияға
жұмсалмаған заттың массасын есептеңіздер.

Жауабы: 4,48 л және 47,45 г.

9) Массасы 20,8 г барий хлориді мен
массасы 8,0 г натрий сульфатының
ерітінділерін араластырғанда түзілетін
тұнбаның массасын есептеңіздер.
Жауабы: 23,3 г

Аяқталуы Қорытындылау

Кері
байланыс

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Катиондар мен аниондарға сапалық реакциялар
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Қышқылдар мен негіздердің, тұздардың иондық теңдеуін қатесіз
жаза білу дағдыларын қалыптастыру. Сапалық реакциларды тани
Құндылықтарды дарыту білуге дағдыландыру.
Сабақтың барысы
Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

110

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур
кезеңі
әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
«Ион алмасу реакциялары және олардың жүру береді. ру ,
жағдайлары» тақырыбын өттік. Тақырып слайд
бойынша «химиялық диктант» жазамыз. тар

1. Электролиттердің судағы ерітінділерін
өзара әрекеттескенде реакция иондар
арасында жүретін реакцияларды
..........деп аталады.

2. Электролиттердің ерітіндідегі
химиялық қасиеттері- иондардың, яғни
..... және ...... қасиеттері болып
саналады.

3. Иондық реакциялардың жүру
жағдайлары ....., ..... , ...... реакциялар

4. Теңдеуді химиялық реакцияның .......
деп аталады.

5. Теңдеуден электролиттер арасында

иондар алмасуы жүргенін көреміз.
Бұндай реакциялар ..... деп аталады.

6. Теңдеудің сол жағынан да, оң жағынан
да қысқартып, тек реакцияға түсетін
иондарды қалдырады. Осыдан реакция
теңдеуінің ..... түрі шығады.

7. Ag+ +Cl- →AgCl↓ толық иондық
теңдеуін жазу

8. Na2CO3+H2SO4→ нәтижесінде не
түзіледі.

9. Ион алмасу реакция нәтижесінде Н2О
түзілді. Қандай мағынаны білдіреді.

Мына жағдайларда: тұнба түзілсе, газ бөлінсе
не аз диссоциацияланатын зат түзілсе иондар
алмасу реакциялары соңына дейін жүрып,
қайтымсыз болады. Сондықтан мұндай
теңдеулерді реакцияның соңына дейін

жүретінін көрсетеін белгі .... қойылады.

111

Сабақтың Жаңа материалды оқыту: Мәтінмен Жауап Тапсыр Элект
ортасы жұмыс.Топтық жұмыс. береді маны ронд
орындағ ыоқу
1-топ. Тұнба түзіле жүретін реакция дегенді ан лық,
қалай түсінесіз? оқушын презе
нтаци
2-топ.Неліктен газ түзіле жүретін реакция ы я,
аяғына дейін жүреді? мадақта
у,
3-топ.Су түзілетін реакция неліктен аяғына толықты
дейін жүретін реакцияға жатады? ру
жасау,
4-топ.Аяғына дейін жүретін реакцияның басқа
реакциядан айырмашылығы неде?

Сабақты қышқылдардың, негіздердің және
тұздардың жалпы қасиеттерін қайталап,
диссоциация теңдеулерін жазудан бастаймыз.
Диссоциациялану дәрежесі, күшті және әлсіз
электролиттер туралы мәліметтерді
қайталаймыз. Үш оқушы тақтаға мынадай
реакция теңдеулерін жазады:

а)қышқылдардың металмен, негіздік оксидпен,
негізбен әрекеттесуі.

ә)сілтілердің қышқылмен, қышқылдық
оксидпен әрекеттесуі.

б)қышқылдардың сілтілердің, тұздардағы
диссоциациялану теңдеулері.

Басқа оқушылар берілген тапсырмалар
бойынша топтық жұмыс орындайды.

Тапсырмалар. а) мына қышқылдардың
диссоциациялану теңдеуін жазыңдар:
бромсутек, азот, хлорлы HclO4 және марганец
HМnO4 қышқылдары. Диссоциацияланғанда
бірдей иондар түзетін электролиттердің астын
сызыңдар;

ә)төмендегі тұздардың диссоциация теңдеуін
жазыңдар: натрий карбонаты, натрий нитраты,
мыс (II) сульфаты, калий сульфаты. Бұл тұздар
диссоциацияланғанда қандай иондар түзіледі?

б) мына металл гидроксидтерінің иондарға
диссоциациялану теңдеуін жазыңдар: калий,
кальций, барий, магний, цезий. Бұл
электролиттер диссоциацияланғанда түзілетін
иондардың астын сызыңдар.
Электролиттердің ерітінділерінде және балқым
аларында иондар ретсіз козғалып жүреді. Егер
электролит ерітіндісіне тұракты электр тогын
жіберсек, иондар бағытталған қозғалысқа ие

112

болады. Оң зарядталған иондар электродтың
теріс зарядталған — катодына қарай
жылжиды. Сондықтан бұл иондар катиондар
(катион — катодка барушы) деп аталады. Теріс
зарядталған иондар электродтың оң
зарядталған анодына қарай жылжиды.
Сондықтан олар — аниондар (анодка барушы)
деп аталады. Иондардың қасиеттері
атомдардың (молекулалардың) қасиеттерінен
өзгеше болады. Мысалы, бос күйіндегі натрий
сумен шабытты әрекеттесіп, нөтижесінде сутек
бөлінеді, ал ерітіндідегі натрий ионы сумен
әрекеттеспейді. Сол
сияқты газ күйіндегі хлор — өткір, жағымсыз
иісі бар, улы, түсі сары жасыл зат. Ал хлор
ионының иісі, түсі жоқ, сондықтан тамаққа
пайдаланғанда оның адамға зияны болмайды.
Себебі натрий Na атомы да, бос күйіндегі хлор
С12 молекуласы да зарядталмаған. Ал ас
тұзының құрамындағы натрий, ол бос натрий
атомы емес, натрий ионы Na+, сол сиякты хлор
ионы да С1- хлор атомы емес. Сондықтан ас
тұзының құрамындағы бұл
иондар организмгепайдалы. Құрылысы
жағынан да атомдар мен иондар бір-бірінен
өзгешеленеді. Катиондарда электрондар
атомдардағы электрондарға қарағанда азырақ
болады, ал
аниондарда электрондар атомдардағыға
қарағанда кебірек болады:

+11Na0 атомы

+11Na0 )2ё )8ё )1ё

1s22s22p63s1

Күміс түсті ак, жылтыр металл.

Сумен жылдам өрекеттеседі.

Күшті тотықсыздандырғыш.

+11Na+ ионы

+11Na+ )2ё )8ё

1s22s22р6

Түссіз ион.

Суға өсер етпейді.

+17С10

113

+17С10 ) 2ё )8ё)7ё

1s22s22p63s23p5

Жай зат күйінде (С12) өткір, жағымсыз иісті,
улы, сары жасыл газ.

Суда аздап ериді және өрекеттеседі.

Күшті тотықтырғыш.

+17Cl-

+17Cl- ) 2ё) 8ё) 8ё

1s22s22p63s23p6

Иіссіз, түссіз, улы емес.

Сумен өрекеттеспейді, бірақ гидраттанады.

Катиондарға сапалық реакция
K катионына сапалық рекация жалын түсі
күлгін түске боялады.
Na катионына сапалық реакция жалын түсі
сары түске боялады.
Ag катионына сапалық реакция Cl анионын
косқанда ірімшік тәрізді ақ тұнба түзіледі.
AgNO3+KCl→AgCl↓+KNO3
Ag+ + NO3- +K+ + Cl-→AgCl↓+K+ + NO3-
Ag+ + Cl-→AgCl↓
Ba катионына сапалық реакция SO4 анионын
қосқанда ақ тұнба түзіледі.
Ba(NO3)2+Na2SO4→BaSO4 ↓+2NaNO3
Ba2+ + 2NO3-+2Na+ + SO42-→BaSO4 ↓+2Na+ +2
NO3-
Ba2+ + SO42-→BaSO4 ↓
Аниондарға сапалық реакция
Cl анионына сапалық реакция Ag катионын
қосқанда ірімшік тәрізді ақ тұнба түзіледі.
AgNO3+NН4Cl→AgCl↓+ NН4NO3
Ag+ + NO3- + NН4+ + Cl-→AgCl↓+ NН4+ + NO3-
Ag+ + Cl-→AgCl↓
SO4 анионына сапалық реакция Ва катионын
қосқанда ақ тұнба тұзіледі.
3Ba(NO3)2+ Al2 (SO4)3→3BaSO4 ↓+2 Al (NO3)3
3Ba2+ + 6NO3-+2 Al 3+ + 3SO42-→3BaSO4 ↓+2 Al
3+ +6NO3-
3Ba2+ + 3SO42-→3BaSO4 ↓

1-есеп ЕК пайдалана отырып жүретін
реакциялардың толық және қысқартылған
иондық теңдеулерін жазыңдар: H2SO4+BaCl2

2-есеп. ЕК пайдалана отырып жүретін

114

реакциялардың толық және қысқартылған Жауап Тиімді
иондық теңдеулерін жазыңдар:HCl+AgNO3 береді кері
байланы
3-есеп. ЕК пайдалана отырып жүретін
реакциялардың толық және қысқартылған с орнату
иондық теңдеулерін жазыңдар:K2CO3+CaCl2

4-есеп. ЕК пайдалана отырып жүретін
реакциялардың толық және қысқартылған
иондық теңдеулерін жазыңдар:FeSO4+NaOН

Барлығымыз орнымыздан тұрамыз.
Катион дегенде қол көтереміз
Анион дегенді қолды алға созамыз
Сапалық дегенде қолды жан-жағымызға
созамыз
Реакция айтқанда қолды түсіреміз

Сульфат анионына барий катионы сапалық
реакция.
Натрий катионына сапалық реакция жалын
сары түске боялады.
Күміс катионына сапалық реакция хлор
анионы.

Аяқталуы Қорытындылау

Кері
байланыс

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі ІҮ және ҮІІ топ
элементтеріне сипаттама.
Сабақтың тақырыбы
Тақырып бойынша білімдерін нығайту
Сабақтың мақсаты

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы сабаққа у, ық,
Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
анықтау. жауап
береді. ру ,
Ой қозғау слайд
1.Мына элементтердің арасынан S- тар

элементтерді айтыңдар.
А) Si Б) P С) C Д)H

115

2. Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесінде

қанша бейметалл орналасқан?

А)87 Б)22 С)56 Д)35

3.Мына бейметалдардың арасындағы сұйық

затты табыңдар?

А) Ar Б) CI С) Br Д) S

4.Мына қосылыстардың қайсысында азот -4

тотығу дәрежесін көрсетеді?

А)HNO3 Б)NO2 С)NO Д)NaNO3
5.Мына қосылыстардың арасынан қатты

затты көрсет?

А)C Б) Xe С) F Д)N

Сабақтың Айналымдарды жүзеге асыру. Жауап Тапсыр Элект
ортасы береді маны ронд
1-топ: орындағ ыоқу
ан лық,
S→SO2→SO3 →H2SO4 →CaSO4 оқушын презе
2- топ: нтаци
ы я,
P→ P2O5→H3PO4→K3PO4 мадақта
1 топ. Бейметалдардың периодтық жүйедегі у,
толықты
орны мен қолданылуы.. ру
жасау,
2 топ. Бейметалдардың қосылыстарына

сипаттама

1 топ: Массасы 34,5г бертолле тұзы
фосфордың қанша зат мөлшерімен әрекеттесе
алады.
5KCIО3 + 6P = 5KCI+3P2O5
2 топ: Сутектің 5,6 л көлемін (қ.ж) алу үшін
тұз қышқылының артық мөлшерінде
алюминийдің қандай мөлшерін еріту керек?

2AI + 6HCI = 2AICI3+3H2

Кубизм әдісі бойынша кубтың қай қыры түссе,
сол сұраққа жауап береді.
1. Бейметалдардың физикалық қасиеттері.
2. Бейметалдарды металдармен салыстыру.
3. Бейметалдардың агрегаттық күйі.
4. Бейметалдардың электртерістігі
5. Қолданылуы (галогендер, салғырт газдар)
6. Бейметалдардың химиялық қасиеттері.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс
с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
116

Сабақтың тақырыбы Тест тапсырмалары

Сабақтың мақсаты Білімдерін тиянақтау

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап
анықтау. береді. ру ,
слайд
тар

Сабақтың 1- нұсқа. Жауап Тапсыр Элект
ортасы береді маны ронд
1. Период бойынша рет нөмірі артқан сайын орындағ ыоқу
атом радиусы: ан лық,
А) кемиді В) артады С) өзгермейді оқушын презе
ы нтаци
Д) әуелі кемиді, содан соң артады Е) әуелі мадақта
артады содан соң кемиді. у, я,
толықты
2. Жай заттардың тотығу дәрежелері: ру
А ) атомдағы электрон санына тең В) протон
санына тең жасау,

С) валенттік электрон санына тең Д) нольге
тең Е) жұптаспаған электрон санына тең.

3. Қысқаша иондық теңдеуге сәйкес барий
хлоридімен әрекеттесетін заттың
формуласы:

Ba 2+ + SO4 = BaSO4
А ) Na 2SO3 В) SCl4 С) SOCl4 Д) SCl2 Е) H2SO4
4. Сутек изотоптарының саны:
А ) 1 В) 2 С) 5 Д) 4 Е) 3

5. Сілтілік металдарды алу әдісі:
А) металлотермия В) электролиз С) пиролиз Д)

гликолиз Е) гидролиз

6. Мыстың периодтық жүйедегі орны:
А) 4 период 1А топша В) 1 период 4А топша

С) 4 период 1Б топша Д) 1 период 1А топша Е)
4 период 4Б топша

6. 68,4 г алюминий сульфатындағы
117

молекула саны:
А) 1,20 * 1023 В) 3,01 *1024 С) 6,02 *1023
Д) 1,20 *1022 Е) 6,02 *1024
7. 490 г күкірт қышқылын алу үшін қажет
күкірт (ІҮ) оксидінің массасы:
А) 400 г В) 340г С) 360 г Д) 380 г Е) 320 г

8. 120 г көміртекті жағуға қажет оттектің
зат мөлшері:
А) 10 В) 8 С) 18 Д) 12 Е) 6

9. 4 период 2 А топшада орналасқан
элементтің салыстырмалы атомдық
массасы:
А) 48 В) 65 С) 24 Д) 88 Е) 40

10. Ион алмасу реакциясы:
А) NH3 + H2O = NH4OH B) Zn + Cl2 = ZnCl2 C)
Zn + SnCL2 = ZnCl2 + Sn
Д) NH3 + HCl = NH4CL E) CaCl2 + Na2CO3 =
CaCO3 + 2NaCl
11. Электртерістілігі ең төмен элемент:
А) полоний В) теллур С) күкірт Д) селен Е)
оттек

12. Азот қышқылымен әрекеттесетін заттар
қатары:
А) CO2; CaO B) ZnO; FeO C) SO3 ; Al2O3
Д) P2O5; CuO Е) SrO; SiO2
13. 2моль калий сумен әрекеттескенде
түзілген күрделі заттың моль саны:
А) 1 моль В) 2 моль С) 3 моль Д) 4 моль Е) 5
моль

14. Аммоний хлоридінің сапалық құрамын
анықтау үшін қолданылатын реактивтер
тобы:
А) NaOH, HCl; В) KOH , AgNO3 ;
С) KOH , HNO3 ; Д) H2O , HNO3 ; Е) H2O ,
AgNO3.
15. Құрамында 26 атом сутек бар алканның
салыстырмалы молекулалық массасы:
А) 170 В) 140 С) 150 Д) 160 Е) 130

2 - нұсқа.

1. Кремний атомының энергетикалық
деңгейіндегі электрондардың орналасуы:

118

А) 2,8,7 В) 2,8,1 С) 2, 4 Д) 2, 5 Е) 2,8,4.

2. Хлор молекуласындағы ортақ электрон
жұбының саны:
А) 7 В) 2 С) 3 Д) 4 Е) 1

3. Диссоциация кезінде гидроксид – ион
түзетін заттар:
А) қышқылдар В) суда ерімейтін негіздер

С) қышқыл тұздар Д) орта тұздар Е) сілтілер

4. Оттекпен әрекеттеспейтін заттар жұбы:
А) Р және СН4 В) Рt және SO2 С) Au және H2O
Д) S және C2H2 Е) Fe және H2.
5. Ерітіндісінде лакмустың түсі өзгермейді:
А) алюминий хлориді В) натрий карбонаты С)
темір (ІІІ) бромиді

Д) калий нитраты Е) цезий сульфиді.

6. Калий гидроксиді түзілетін реакция:
А) Cu(OH)2 + KCl = В) K2O + H2O = С) K + HCl
=
Д) K2SO4 + H2O = Е) AgNO3 + KCL =
7. Темір (ІІІ) оксиді әрекеттесетін зат:
А) H2SiO3 В) H2O С) HNO3 Д) AgOH Е) CaO
8. 43,4 г сынап (ІІ) оксиді айырылғанда
түзілетін оттектің зат мөлшері:
А) 0,1 моль В) 0,2 моль С) 0,02 моль Д)0,23
моль Е) 0,04 моль

9. Хлор осы затпен әрекеттеседі:
А) СO2 В) РbO С) H2 Д) HCl Е) H2SO4
10. 612 мл суда 44,8 л (қ.ж) күкіртсутек
ерітілген. Ерітіндідегі Н2S (% ) массалық
үлесі:
А) 2,6% В)10,6 % С) 5,2 % Д) 12 % Е)10 %

11. 20 кг алюминий оксидінен 10 кг
алюминий алынды. Реакция өнімі
шығымының массалық үлесі:
А) 75% В) 80 % С) 84 % Д) 94 % Е) 88 %

12. Шығымы 86 % болса, 30 г көміртектен
алынатын метанның (қ.ж) көлемі:
А) 48,16 л В) 48,77 л С) 48,53 л Д) 48,69 л Е)
48,92 л

119

13. Берілген қосылыстардағы марганецтің
тотығу дәрежелерінің қосындысы
Mn(OH)2 MnO2 K2MnO4 KMnO4.
А) 5 В) 19 С) 15 Д) 21 Е) 10

14. Конфигурациясы 6s2 болатын элемент:
А) полоний В) астат С) барий Д) күміс Е)
молибден

15. 200 г нитробензолдан 130 г анилин
алынды. Өнімнің шығымы:
А) 44 % В) 66 % С) 57 % Д) 86 % Е) 77 %

3 - нұсқа.

1. Ғе + СиSO4 = үрдісі бойынша жүретін
реакция типі:
А) орынбасу В) айырылу С) қосылу

Д) алмасу Е) бейтараптану

2. Реттік нөмірі №13 элементтің орналасқан
тобы:
А) 3 В) 2 С) 5 Д) 1 Е) 4

3. Күкірттің жану теңдеуіндегі
тотықтырғыш алдындағы коэффициент:
А) 5 В) 2 С) 1 Д) 4 Е) 3

4. Суда ерігенде қышқыл түзетін зат:
А) CaO В) SO3 С) Cr2O3 Д) CO Е) NH3
5. Na2CO3 + HCl = NaCl + H2O +
CO2 реакциясы теңдеуіндегі барлық
коэффициенттердің қосындысы:
А) 1 В) 7 С) 5 Д) 9 Е) 3

6. Темір (ІІ) сульфаты ерітіндісін
электролиздегенде катод пен анодта
бөлінетін заттар (осы ретпен)
А) Ғе , О2 В) Ғе, Н2О С) Н2, Н2SО4 Д) Ғе, Н2 Е)
Н2, SO2
7. 325 г мырыш тұз қышқылымен
әрекеттескенде бөлінетін сутектің зат
мөлшері:
А) 1 моль В) 3 моль С) 9 моль Д) 5 моль Е) 7
моль.

8. Темір (ІІІ) хлоридінің екі молекуласы
диссоциацияланғанда түзілетін жалпы

120

иондар саны:
А) 4 В) 8 С) 10 Д) 5 Е) 3
9. H2S + H2O + K2CrO4 = S + Cr(OH)3 + KOH
реакция теңдеуінің оң жағындағы барлық
коэффициенттердің қосындысы:
А) 9 В) 16 С) 8 Д) 10 Е) 7.
10. Құрамында 10 % озон мен 90 % оттектен
тұратын 1 л қоспаның массасы:
А) 1,5 г В) 4,5 г С) 8,9 г Д) 3 г Е) 6,4 г.
11. Құрамында 90% кальций карбонаты бар
500 кг ізбестасты күйдіргенде түзілетін
көміртек (ІҮ) оксидінің массасы:
А) 197 кг В) 198 кг С) 199 кг Д) 200кг Е) 201кг
12. Молекулалық құрылысты зат:
А) ас тұзы В) темір сульфиді С) темір Д) алмаз
Е) қант
13. Металдық қасиеттері күшейетін
элементтер қатары:
А) Si , Na ,K ,Rb. В) C ,N , B , F. С) Al , Si , B ,
Mg.
Д) Na , Mg ,Al , Si. Е) Br , Ca , Mg , Be.
14. Басқа галогендерден фтордың
айырмашылығы, ол мына затпен
әрекеттеседі:
А) сутек В) су С) темір Д) метан Е) кремний
оксиді.
15. Полимерлерді мына реакцияның
көмегімен алады:
А) изомерлену В) поликонденсациялау С)
гидратациялау
Д) дегидратациялау Е) гидрогендеу.

4 - нұсқа.

1. Су түзілетін реакция:
А) күкірттің жануы, В) алюминийдің тұз
қышқылымен әрекеттесуі

С) белгілі жағдайда сутектің азотпен
әрекеттесуі Д) мыстың тотығуы

Е) алюминий гидроксидінің ыдырауы.

2. Диссоциацияланғанда аз иондар түзетін
зат:
А) алюминий нитраты В) натрий нитриті С)
мыс (ІІ) хлориді Д) калий силикаты

Е) магний хлориді.

3. АІ + О2 = АІ2О3 реакциясы теңдеуінде

121

алюминийдің алдына қойылатын
коэффициент:
А) 5 В) 1 С) 4 Д) 2 Е) 3

4. Массасы 42 г магний карбонаты
айырылғанда массасы 19 г магний оксиді
түзілді. Түзілген магний оксидінің
шығымы:
А) 65 В) 75 С) 85 Д) 55 Е) 95

5. Құрамында 80 % темір (ІІІ) оксиді бар
темір руданың 200 кг тотықсыздандыру
үшін жұмсалатын көміртек (ІІ) оксидінің
көлемі:
А) 22,4 л В) 67,2 л С) 448 л Д) 44,8 л Е) 11,2 л

6. 7,8 г алюминий гидроксидін еріту үшін
қажет 10 % - ті натрий гидроксиді
ерітіндісінің массасы:
А) 40 г В) 30 г С) 60 г Д) 50 г Е) 20 г

7. 12 л азотт ың 30 л сутегімен әрекеттесу
реакциясының шығымы 20 % . Реакцияда
түзілген аммиактың көлемі (қ.ж).
А) 4 л В) 1 л С) 5 л Д) 2 л Е) 3 л.

8. Өзгерістер сызба-нұсқасындағы ҒеСІ2 →
Х1 → Х2 → Ғе2О3, Х1 және Х2 заттары:
А) Х1 -ҒеСО3, Х2 - ҒеСІ3 В) Х1- Ғе(ОН)2 , Х2 -
Ғе(ОН)3
С) Х1 - Ғе(NО3)3 Х2 - ҒеSO4 Д) Х1 - Ғе(СО3)3 ,
Х2 - ҒеSO4 Е) Х1 - ҒеО, Х2 - ҒеСІ2
9. Атомының сыртқы энергетикалық
деңгейінде бір электроны бар:
А) сілтілік металдарда В) темірде С) қалайыда
Д) алюминийде

Е) сілтілік – жер металдарда.

10. Тұздардың жіктелу қатары:
А) орта, қышқылдық , негіздік , қостұз; В)
екідайлы, қышқылдық , орта ;

С) орта , сілтілер , қышқылдық ; Д)
қышқылдық , орта , еритін ;
Е) суда еримейтін, екідайлы орта.
11. ... 5 s2 5p2 конфигурациясы бар элемент:
А) Si В) Sn С) Pb Д)Ge Е) C
12. Қ.ж. алюминий әрекеттеспейтін

122

қышқылды атаңыз:
А) Н3РО4 (ерітінді ) В) Н2SО4 (ерітінді) С)
НСІО3 Д) НNО3 (конц)
Е) НСІ (ерітінді).

13. Глаубер тұзының формуласы:

А) CaSO4 * 2H2O В) Na2SO4 * 10H2O С)
MgSO4 * 7H2O
Д) KCl * NaCl Е) CuSO4 * 5H2O.
14. Калий бромидіндегі химиялық байланыс
түрі:
А) иондық В) металдық С) ковалентті полюссіз
Д) донор- акцепторлы Е) ковалентті полюсті.

15. Толуол молекуласындағы б - (сигма)
байланыстар саны:
А) 11 В) 14 С) 13 Д) 15 Е) 12

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс
с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Күкірт және оның қосылыстары күкірттің аллатропиялық түр
өзгерісі. Күкіртсутек
Сабақтың тақырыбы
Тақырып бойынша білімдерін нығайту
Сабақтың мақсаты

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап
анықтау. береді. ру

123

Сабақтың Мағынаны тану. Мәтінмен жұмыс. Жауап Тапсыр Элект
ортасы Сыныпты 3 топқа бөлу. береді маны ронд
«Күкірт және оның қосылыстары» тақырыбы орындағ ыоқу
бойынша оқушылардың ан лық,
слайд бойынша жұмыстарын қорғауы. оқушын презе
нтаци
І топ «Күкірт» ы я,
ІІ топ «Күкіртсутек» мадақта
ІІІ топ «Күкірттің (ІV,VІ ) оксидтері у, слайд
толықты тар
1- топ ру
Күкірттің периодтық жүйедегі орны және жасау,
атом құрылысы
Күкірт VІ А топ элементі.
Электрондық формуласы: S 1s2 2s2 2p6 3s2 3p4

Физикалық қасиеттері
Күкірт –сары түсті,қатты кристалды зат
Оның үш аллотропиялық түр өзгерісі болады:
ромбтық, моноклинді, пластикалық
Қалыпты жағдайда күкірт молекуласы сақина
түрінде тұйықталған сегіз атомнан тұрады
Суда күкірт ерімейді, спирт пен эфирде нашар
ериді;б ензолда, күкіртті көміртекте және т.б.
жақсы ериді
Химиялық қасиеттері

Күкірт химиялық реакцияларда
тотықтырғыш та, тотықсыздандырғыш та бола
алады
күкірттің жай заттармен әрекеттесуі
күкірт жоғары температурада сутекпен
әрекеттеседі
Жоғары температурада күкірт фтормен және
оттекпен әрекеттеседі (жанады)
Табиғатта таралуы
Күкірттің табиғи қосылыстары
Балқаш, Шығыс Қазақстан облысында
сульфидтер (ZnS,PbS, FeS,т.б) күйінде болса,
сульфаттары

(СаSO4. 2 H 2O, Na 2SO4.10H2O, MgSO4.
7H2O) т.б болады
Күкірт қосылыстары мұнайда және тас
көмірде де кездеседі
Бос күйіндегі күкіртті тау жыныстарынан
балқыту арқылы алады
2- топ К ү к і р т с ут е к
Табиғатта таралуы және физикалық қасиеттері
Күкіртсутек –шіріген жұмыртқа йісті,түссіз
газ.
-60°с-та сұйық күйге ауысады.ал -86° с-та
қатады.
Күкіртсутек табиғатта жанартау

124

атқылағандағы газдардың құрамында,емдік
қасиеті бар минерал суларда кездеседі (Алма-
Арасан т.б)
Күкіртсутек өте улы, оның өте аз мөлшерімен
тыныс алғанда адам есінен танып, тіпті өліп те
кетуі мүмкін.
Күкіртсутек тыныс алғанда гемоглобинмен
байланысып,сал ауруын туғызады.
Күкіртсутекпен уланған адамды тез арада таза
ауаға шығару керек.

Химиялық қасиеттері
Күкіртсутеке тотықсыздандырғыш қасиет
тән.
2Н2S +O2→2S+2H2O S- тот-с-ш , O2- т-т-ш
Металдармен әрекеттесіп сутек бөледі,
активтік қатарында сутекке дейін тұрған
металдармен:
Н2S+Mg → Mg S+ Н2↑
Галогендермен әрекеттескенде сәйкес
галогенсутек қышқылдарын түзеді:
Br2 + Н2S →2HBr+S
Күкіртсутек екі негізді қышқыл болғандықтан,
орта (сульфидтер) және қышқыл тұздар
(гидросульфаттар) түзеді. Н2S+КОН
→КНS+H2O
Алынуы:
Зертханада:
Н2S Кипп аппаратында алынады:
ҒеS+ 2HCI → Н2S↑ + ҒеCI2
Қолданылуы:
Күкіртсутек емдік қасиеті бар, буын
ауруларын емдеуде күкіртті сутек
ванналарында қолданылады
Күкірттісутектің тұздарымен түсі әр түрлі
тұнба түзуі аналитикалық химияда ерітіндіден
сәйкес металл катиондарын бөлуде және
анықтауда қолданылады
3- топ Күкірт окидтері
Физикалық қасиеттері
Күкірт екі түрлі оксид түзеді:S (ІҮ) оксиді-SO2
(күкіртті газ немесе күкірттің диоксиді), бұл-
өткір тұншықтырғыш иісі бар, түссіз газ
S (ҮІ)оксиді-күкірт ангидриді-
SO3,ұшқыш,түссіз сұйықтық; олар суда жақсы
ериді, нәтижесінде күкіртті қышқыл Н2SO3
және күкірт қышқылы Н2SO4 түзіледі, олай
болса бұлар қышқылдық оксидтер
Алынуы:
Зертханада: Күкіртті ауада жағу арқылы
2S+O2→ SO2

125

Өндірісте: 2ZnS+3O2 → 2ZnO+ 2SO2
2SO2+O2 → 2SO3
Химиялық қасиеттері:

Негіздік оксидпен әрекеттесіп тұз түзеді:
SO2+Na2O→Na2SO3

Негізбен әрекеттескенде тұз және су түзе
жүреді

SO2+2 NaOH →Na2SO3+H2O
Қолданылуы:

SO2-қантты,маталарды,сабынды ағарту
үшін,қоймаларды аластау үшін қолданылады

Өздік жұмыс.

І топ

1.Күкірттің химиялық таңбасы

2.Электрондық формуласы

3.Мүмкін болатын валенттігі

4.Мүмкін болатын тотығу дәрежесі

ІІ топ

Мына қосылыстардың ішінен күкіртті

қосылыстардың формуласын тауып ,атын ата:

СаО,Н S, NaOH ,SO , H O, HNO ,MgCI ,Fe
2 22 3 22

(SO )
43

2.Күкірттің (ІҮ) оксиді ....оксид деп аталады

Күкірттің (ІҮ) оксиді сумен әрекеттесіп,түзеді

4.Күкірт қышқылының формуласы

ІІІ топ

1.Күкірт қышқылына және оның тұздарына қай

зат сапалық реактив болып табылады ?

2.Күкірт қышқылының физикалық қасиеттері

қандай?

3.Мына реакция теңдеуін аяқта: а) Mg+H S
2

O4→ ә) Zn O+ HS O4→ б) Na PO + HS O4→
2 34 2

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс с орнату

126

Білім беру ұйымының атауы

Пәні:

Бөлім:

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сынып: Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы: Present Simple, Present Continuous.
Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтің әрекеті Оқушыны Бағал Ресу
кезеңі//уақы ң әрекеті ау рста

ты р

Ұйымдасты Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Оқушыла
ру Сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау
р сұраққа
Өзін-өзі - Good morning, children! жауап
тексеру береді,
жұмысты
- How are you today? берілген
түріне
- Who is on duty today? қарай
орындайд
- Who is absent today? ы.
- What date is it today?
Өткен - What day is it today?
білімді еске

түсіру

- What season is it now?

- What month is it now?

The Present Indefinite үнемі істелетін кәсіби және
басқа күнбе-күнгі әрекетті, адамзатқа, ғаламатқа тән
үйреншікті, дағдылы жалпы қимыл, қозғалыс, амал,
іс-әрекетті көрсетеді.

1. A habitual action – тұрақты, әдеттегі, жиі

қайталанатын әдетке айналған іс-әрекет I run every
127

morning.
She works at a restaurant.

2. A General fact – Жалпыға белгілі мәлім

ақиқат, шындық The sun rises in the east.
It rarely rains in the desert.

3. Future timetables – кестеге байланысты

келешекте болатын іс-әрекеттер
The ticket office opens at 9:00.

The plane to Astana takes off at 6.40 a.m.

► Present Indefinite Tense жасалу жолы
Сұраулы және болымсыз сөйлемдерде –do, -does

көмекші етістігі қолданылады.

► Жиі қолданылатын мезгіл пысықтауыштары:
always, ever, never, as a rule, every day, (week, month,
year), now and then, generally, seldom, occasionally,
usually, regularly, rarely, sometimes, from time to time.

Positive Negative

Жаңа білім I sleep I do not sleep
You You (don‟t)
We We
They They

He He does not
She (doesn‟t sleep
She sleeps
It It )

Бекіту

Question Answers
s
I
I Yes, you we do
you we
Do they sleep? they do not
No, (don‟t)
he
Yes, he does
128

Does she it sleep? she it

Кері No, does not
байланыс (doesn‟t

)

The Present Indefinite формасындағы етістіктерге
бірінші, екінші жақта жекеше және көпше түрде
жіктік жалғау жалғанбайды, тек жекеше түрде үшінші
жақта жіктік жалғау –s болып жалғанады.

► Етістіктің болымсыз және сұраулы тҥрі -do, -
does көмекші етістігі арқылы жасалады.

► Егер етістік –ch, -ss, -sh, -x және –o
жалғауларына аяқталса, - es жалғауы жалғанады. I
brush – he brushes

I teach – he teaches

I fix – he fixes

I go – he goes

► Егер етістік «дауыссыз + у» аяқталса, -у әрпі
–і әрпіне айналады да, -ies жалғауы жалғанады.

I try – he tries

► Егер етістік «дауысты + у» аяқталса, -s
жалғауы жалғанады.

I buy – he buys

Adverbs of Frequency

always

almost always

usually

often

frequently Жиілік үстеулері әдетте
generally
sometimes сөйлемнің ортасында
occasionally қолданылады.

a) I sometimes get up at 6:30

_______________ b) Sometimes I get up at 6:30

seldom
rarely
hardly ever
almost never

129

not ever, never Жиілік үстеулері бастауыш
Subject Freq.adv және етістіктің ортасында
Verb a) Omar always келеді.
tells the truth. Жиілік үстеулері be (am, is,
Subject be are) көмекші етістігінен
Freq.adv. кейін келеді.
b) Mansur is always
on time. Сұраулы сөйлемдерде жиілік
c) Do you always eat ҥстеулері бастауыштан кейін
breakfast? келеді.
Болымсыз сөйлемдерде
d) I usually жиілік ҥстеулердің көбі
болымсыз етістіктің алдында
don‟t eat breakfast. келеді. (always, ever
ҥстеулерінің басқасы)
e) Dana doesn‟t
Rarely, hardly, ever, never
always eat breakfast. болымсыз үстеулері
болымсыз мағынадағы
f) Дҧрыс: He never етістікпен қолдынылмайды.
eats meat.
Бҧрыс: He doesn‟t
never eat meat.

EXERCISES

1. Use the Present Indefinite or the Present Continuous
instead of the infinitives in brackets:

Mark: …… Are you looking …. (you/look) for someone?

Alan: Yes, …. I need …… (I need) to speak to Neil.

he isn‟t in his office. Mark: (1) ……… (he / talk) to the

boos at the moment. (2) ………… (I / think)

(3) ……………. (they / discuss) money.

Alan: Oh, right. And what about you? (4) ………..
(you / look) for someone too?

Mark: Yes, Linda. (5)……… (you / know) where she is?

Alan: Oh, she isn‟t here today. She only (6)
……….. work four days a week. (7) ……….. (she / not /

work) on Fridays. She‟ll be here on Monday.

Mark: Thank you. (8) ………. (you / know) a lot of
about Linda.

Alan: Well, most days (9) ……….. (I / give) her a lift, or

(10) ……….. (she / give) me one. (11) …………. (She /
live) quite close to me. (12) …………. (it / save) petrol.

Mark: Yes, of course. Good idea. Yes, (13) …………….

130

(I / agree). Well, (14) ………….. (I / waste) my time here
then, I‟ll get back to my computer.

2. Find the right form of the verb in the dialogue.

Emma: Hi, Mike. What do you look / are you looking at?

Michael: Oh, hi. These are photos of mine when I was a
child.

Emma: Oh, look at this one. I think / I‟m thinking
you look lovely, Mike.

Michael: I have / I‟m having some more photos here.
Emma: Look at this. Why such a big coat?

Michael: It was my brother‟s. That‟s why it didn‟t /
it wasn‟t fitting properly.

Emma: Oh, I see / I‟m seeing. And you have /
you‟re having your tea here. And in this one you think /
you‟re thinking about something very serious.

Michael: This is a photo of the village. I come / I‟m
coming from.

Emma: Oh, that‟s nice.

Michael: And I caught this fish, look. It weighted /
it was weighing about half a kilo.

Emma: What a nice little boy!

3. Present Indefinite or the Present Continuous?

1. Elizabeth usually goes / is usually going to

bed at around
eleven o‟clock.

2. Dan talks / is taking on the other phone

right now.

3. We don‟t eat / aren‟t eating any meat at

the moments as we‟re both on a diet.

4. Does air travel get / I air travel getting

increasingly.

5. My mum calls / is calling me every

weekend without fail.

6. How much do babysitters generally earn /

are babysitters generally earning?

7. You always come / You‟re always coming

131

up with excuses for not having done your homework. It‟s
so annoying!

8. I don‟t go / I‟m not going out much during

the week but I always try / I‟m always trying to go out
somewhere on Saturday night.

9. No, the train does stop / is stopping at

Cirencester on Saturdays.

10. My mum takes / is taking part in ice-

skating competitions almost every weekend.

4. Use the Present Indefinite or the Present
Continuous instead of the infinitives in brackets:

1. My elder sister (to have) a music lesson.

She always (to have) a music lesson on Friday.

2. Who (to sing) in the next room?
3. Father (to read) a newspaper. He usually

(to read) something before going to bed.

4. Mother (to cook) breakfast in the kitchen.

She always (to cook) in the mornings.

5. Who you (to wait) for? – I (to wait) for

Ann, we must leave in ten minutes.

6. It often (to rain) in autumn.

7.Do not go out, it (to rain) heavily.

8.You (to understand) the use of the Present
Indefinite and the Present Continuous quite well? 9.What
you (to smile), Kitty?

11. I often (to meet) you at the corner of this street.
You (to wait) for anybody?

12.You usually (to go) through the park? – Not
usually, it‟s only today that I (to go) here.

13.You (to hear) anything? – Yes, somebody (to
knock) at the door.

14.They still (to discuss) where to go now.

5. Put the verbs in brackets into Present
Indefinite or Present Continuous:

1. Look up! The sun …. so brightly. (to shine). 2.
My uncle usually…. newspapers in the evening. (to read).
3. As a rule, my sister …. all housework in the evening.
(to do). 4. Go and see! our children

…. soundly. (to sleep). 5. Our family usually …. out of

132

town on Sundays. (to go). What …. the students …. at
the moment? (to do). Some of the students ….
themselves. While the others …. the dialogue by heart. (to
record, to learn) 6. ... your nephew …. English books in
the original? (to read) 7. Hallo! Where …. you …. ? (go)
– I …. to the university (to go). …. you …. there, too? (to
go) – No, I …. not usually …. to the University in the
morning. (to go) I …. evening classes (to attend). 9. ….
you …. the words of this English song? (to understand) –
Yes, I …. that now I …. them (to think, to understand).

10.Whom …. you …. there? (to see)

Білім беру ұйымының атауы

Пәні:

Бөлім:

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сынып: Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы: Present Simple, Present Continuous.

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтің әрекеті Оқушыны Бағал Ресу

кезеңі//уақы ң әрекеті ау рста
ты р

Ұйымдасты Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Оқушыла
ру Сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау
р сұраққа
Өзін-өзі жауап
тексеру
береді,
- Good morning, children! жұмысты

берілген
түріне

қарай
орындайд

133

- How are you today? ы.
- Who is on duty today?
Өткен - Who is absent today?
- What date is it today?
білімді еске
түсіру

- What day is it today?

- What season is it now?

- What month is it now?

Астана жайлы видеоролик көрсету, артынан
қорытындылау.
1. What is the capital of Kazakhstan? Astana
2. When has Astana became a new capital of
Kazakhstan?
3. What buildings do you know? Duman, Baiterek,
Khan shatyr...
4. Who is the first president of
Kazakhstan?N.Nazarbaev
5. What building is the main symbol of Astana.
Baiterek
6. What is the symbol of the Baiterek Tower?
Prosperity and happiness

Present Continuous ережесі қазақша дәл осы
уақытта орындалып жатқан оқиғаларға қатысты
айтылады.
Мысалы: I am playing. Мен ойнап жатырмын. Немесе:
Why are you laughing? Сен неге күліп жатырсын?

Present Continuous жасалу жолдары

I am playing We are playing

You are playing You are playing

He / she / it is playing They are playing
Сұрақ қою:

134

Жаңа білім Am I playing? Are we playing?

Are you playing? Are you playing?

Is he / she / it playing? Are they playing?
Теріске шығару:

Бекіту

I am not playing We are not playing

You are not playing You are not playing

He / she / it is not playing They are not playing

Кері Present Continuous қолдану жолдары
байланыс 1) Дәл қазір орындалып жатқан оқиғаларда:

Asem is talking on the phone at the moment. Әсем дәл
қазір телефонмен сөйлесіп отыр. Қашан? Дәл қазір.

2) Оқиғалар дәл қазір орындалмаса да, бірақ
орындалып жатқанда, әлі бітпеген жағдайларда:

Are you still working in America? Сен әлі Америкада

жұмыс істеп жатырсынба? Әлі де жалғасып жатқан
оқиғалар.

3) Қайталанып жатқан оқиғаларда
және always, constantly, forever сөдер пайдаланғанда:

Why are you always interrupting people? Сен неге
әрқашан адамдардың сөзін бұзасың?

4) Болашақта жоспарланып жатқан іс-әрекеттер
жайында:

He is speaking at the conference this evening. Ол
конференцияда осы кеште сөйлейді.

135

Continuous қолданбау жағдайлары

Мына ағылшынша етістіктер бар болғанда Continuous
қолданылмайды:

a) Есту, көру, сезіну сияқты етістіктер бар болғанда
(hear, notice, see, feel ...)

b) Эмоцияларды белгілейтін етістіктер үшін (love,
like, hate ...)

c) Ойлауды белгілейтін етістіктер үшін (think,
understand, believe ...)

d) Иемденуді белгілейтін етістіктер үшін (possess,
have ...)

Жаттығу орындаймыз

1. Open the brackets, using Past Simple or Past
Continuous.

1. When Martin …. (arrive) home, Anna

…… (talk) to someone on the phone. Martin …. (start) to
get the tea.

2. I …… (lie) in the bath when the phone ….

(ring). It ….. (stop) after a few rings.

3. It …. (be) cold when we ….. (leave) the

house that day, and a light snow ……… (fall).

4. Your friend who ……… (come) here the

other day …… (seem) very nice. I …… (enjoy) meeting
her.

5. When I …. (see) the man, he ….. (stand)

outside the bank. He …… (have) a black baseball cap on.

6. When I ….. (open) the cupboard door, a

pile of books …..
(fall) out.

7. I …… (walk) along the street when I

suddenly …… (feel) something hit me in the back. I
………. (no/know) what it was.

8. We …….. (go) to London yesterday, but on

the way we …… (hear) about a bomb scare in Oxford
Street. So we ………. (drive) back home straight away.

9. Something very strange ………. (happen)

136

to me way home from work yesterday afternoon. I
………. (drive) along the bypass at the time. Suddenly I
………… (see) my mother in the seat beside me. But she

died three years ago.

10. When my mother saw me I ……… (play)

with the mud.

Білім беру ұйымының атауы

Пәні:

Бөлім:

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сынып: Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы: Present Simple, Present Continuous. Етістіктер
Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтің әрекеті Оқушыны Бағал Ресу
кезеңі//уақы ң әрекеті ау рста

ты р

Ұйымдасты Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Оқушыла
ру Сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау р сұраққа
жауап
Өзін-өзі - Good morning, children!
тексеру береді,
жұмысты
- How are you today? берілген
түріне
- Who is on duty today? қарай
орындайд

ы.

Өткен - Who is absent today?
- What date is it today?
білімді еске - What day is it today?
түсіру

- What season is it now?

137

- What month is it now?

THE PRESENT PROGRESSIVE
(CONTINUOUS) TENSE

1. An activity that is in progress at the

moment – қазір, берілген уақытта болып жатқан іс-
әрекет. Mary is watching TV right now.
I‟m taking 5 courses this semester.

2. Future arrangements – алдын ала іске

асырылуы ойластырылып қойған іс-әрекет
I‟m going to Sweden next winter.

They‟re moving into their new house next week.

Present Progressive Tense жасалу жолы:

Xaбарлы сөйлемде am/is/are көмекші етістіктері және
V+ing

Сұраулы және болымсыз сөйлемдерде am/is/are
көмекші етістіктері қолданылады.

Мезгіл пысықтауыштар: now, right now, at the moment,
always, constantly, still.

Positive Negative

I am I am not
working

You You working
We We
They are They are not
working (aren‟t)

He He is not
She is She (isn‟t)
It working It

Жаңа білім

Questi Answe am
ons rs

Am I Yes, I

138

you we Yes, you we are

Бекіту Are they workin they

g? No,

are not
(aren‟t)

he Yes, he is
Is she it
No, she it is not
(isn‟t)

Кері ►Егер етістік –е жалғауына аяқталса, - ing
байланыс суффиксі жалғанғанда да, сөз соңындағы –е әрпі түсіп
қалады.

dance – dancing

► Егер етістік –l жалғауына аяқталса суффиксі
жалғанғанда

-l жалғауы екі еселенеді.

travel – travelling

► Егер етістік –ie жалғауына аяқталса –y + -ing ,
жалғанады.

lie-lying; die-dying

Ағылшын тілінде сезімді білдіретін кейбір
етістіктер (verbs of mental and emotional state) осы
шаққа байланысты болса да,

(-ing) формасын қабылдамайды.

Common verbs of state condition

1. Mental state

139

know believe understand want need desire
imagine suppose mean
realize feel
doubt remembe
r recognize
think
forget

2. Emotional state

love hate care astonish envy surprise prefer
like dislike appreciate mind
fear
amaze
please

possess have 3. Possession
own belong

4. Sense perceptions

taste hear see smell feel

5. Other existing states

seem appear resemble

cost exist look weigh consist of be include
owe matter sound equal look like

contain

► Бірақ кейбір етістіктер –ing формасын
қабылдайды. For example:

a) Yum! This food tastes good. I like it very much.
b) This food is tasting good. I‟m liking it very much.
c) The chef is in his kitchen. He is tasting the sauce.
d) It tastes too salty.
e) He doesn‟t like it.

A, D, E мысалдарында етістік сезім және
қабылдау сезімдерді білдіргендіктен олар –ing
формасын қабылдамайды.

B C мысалдарында аспаздың іс-әрекетін

140

баяндағандықтан,
–ing формасын қажет етеді.

THE PAST SIMPLE (INDEFINITE) TENSE

1. An action that began and ended at a

specific time in the past – іс-әрекет, оқиғалар өткен
шақта басталып, өткен шақта аяқталады.
We won a gold medal last year.

They spent their holidays in Switzerland last month.
They had a great time.

2. An action that occurred over a period of

time and was completed in the past – іс-әрекеттердің
бірінен кейін бірінің келуі, қарапайым қайталанып
келетін іс-әрекеттер
She cooked the meal first than she ate with her family.

Past Indefinite Tense жасалу жолы.

Сұраулы және болымсыз формада did көмекші
етістігі қолданылады.

Хабарлы сөйлемде дұрыс етістіктерде (regular
verbs) инфинитив формасына ed жалғанады.

Бұрыс етістіктер (irregular verbs) инфинитивтің
2-ші формасын қабылдайды (бҧрыс етістіктер
таблицасынан көре аласыздар).

Мезгіл үстеулер: last week, last night, yesterday,
an hour ago, in 1973, during

Positive Negative

I swam I did not swim
You You (didn‟t) swim
We We
They They did not
(didn‟t)
He He
She swam She
It It

141

Questi Answe
ons
rs
I
Did you we swim? Yes, I did

they No, you we did not
they (didn‟t
he
Did she it swim? )

Yes, he did
she it
did not
No, (didn‟t

)

THE PAST PROGRESSIVE (CONTINUOUS) TENSE

1. An interrupted action - өткен шақта екі іс-
әрекеттің бір уақытта болуы

While the children were watching TV, their mother was
cooking.

I was watching the Olympics on TV, when he walked in.

2. A repeated or continuous state in the past - өткен
шақта белгілі уақыт аралығында болған іс-әрекет At
three o‟clock yesterday afternoon they were sitting at a
café. I was making many new friends at the Olympic
Village.

Past Progressive Tense жасалу жолы.

Past Progressive Tense to be көмекші етістігі
was/were және негізгі етістікке -ing жалғау жалғану
арқылы жасалады.

► Жиі қолданылатын мезгіл пысықтауыштар:
while, all day long, all the time, the whole evening

Positive Negativ
e
I was I
playing was not

142

You You playing
We We
They was They were not
playing (weren‟
He
She t)
It
He was not
She was (wasn‟t)
It playing

Questi Answe
ons rs

Was I Yes, I was

you we playing Yes, you we were

Were they ? they

No,

were

not

(weren
‟t)

he Yes, he was
Was she it
No, she it was not
(wasn‟t

)

Жаттығулар орындаймыз

Жақшадан дұрыс формасын қойып жаз:

1. It sometimes (snows/is snowing) here in April. 2. It
(snows/is snowing) now. 3. Every morning mother
(cooks/is cooking) breakfast for us. 4. It is 8 o’clock now.
Mother (cooks/ is cooking) breakfast. 5. Every day father
(leaves/is leaving) the house at half past eight. 6. Now it
is half past eight. Father (leaves/is leaving) the house. 7.
We often (watch/are watching) TV. 8. Now we (sit/ are
sitting) in armchairs and (watch/are watching) TV. 9.
Sometimes Mike (does/is doing) his lessons in the
evening. 10. Look at Mike. He (does/is doing) his lessons.
11. It often (rains/is raining) in September. 12. It (rains/is
raining) now. 13. Every day the family (has/is having) tea
at 5 o’clock. 14. It is 5 o’clock now. The family (has/is
having) tea.

№2. Етістіктерді дұрыс қойып жаз:
143

1. Не often (go) to the cinema. 2. They (watch) TV
at the moment. 3. She (write) letters to her mother
every week. 4. Nina usually (drive) to work. 5.
Father (sit) on the sofa now. 6. Listen. The
telephone (ring). 7. Tim (study) a new language
every year. 8. We always (spend) the summer in
York. 9. In summer we usually (go) to the seaside.
10. Look at Tom. He (ride) a horse. 11. He often
(watch) birds in autumn. 12. Don’t ask me now.
I (write) an exercise. 13. She usually (watch)
television in the evening. 14. I (play) the piano
every day.

№3. don’t, doesn’t, isn’t, aren’t не am not қолданып,
дұрыс жаз.

1. We … watching a television programme now. 2. We …
watch television every day. 3. It… raining very hard at
the moment. 4. I … hear you well. 5. It… rain very much
in summer. 6. Mr Johnson … eating his lunch now. 7. Mr
Johnson … always eat at that cafe. 8. I… see any students
in that room. 9. They … like milk for lunch. 10. He …
have money for a new car.

№4. do, does, is, are не am қолданып, сұраулы сөйлем
құрастыр.

1. … you learn new words in each lesson?
2. … you learning the new words right now?
3. … she usually sit at the third desk?
4. … she sitting at the third desk today?
5. … you read many books every year?
6. … you reading an interesting book now?

№5. resent Continuous не Present Simple формасын
қолданып, дұрыс жаз:

1. I __________English exercises twice a week. (to
write)

2. My friend ________ his homework in the
afternoon as a rule. (to do)

3. My sister __________ her homework now. (to
do)

4. Don’t shout! The baby _________ . (to sleep)
5. The baby always___________ after dinner. (to

sleep)
6. What_______ you _________ now? (to read)
7. What books_______ you_______for your

literature lessons? (to read)
8. What _________your mother usually________

for lunch? (to cook)

144

9. ________ she __________a cake now? (to cook)
10. — _____________ (You, to see) that man over

there? — Which man? The man in the brown
jacket? — No, I___________ (to talk) about the
man who __________(to wear) the blue shirt. —
Oh, that man!— ____________ (You, to
know) him? — No, I _____________( not to
think) so. — I ___________(to know, not) him

either.

Білім беру ұйымының атауы

Пәні:

Бөлім:

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сынып: Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы: Past Simple used to құрылымы

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтің әрекеті Оқушыны Бағал Ресу

кезеңі//уақы ң әрекеті ау рста
ты р

Ұйымдасты Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Оқушыла
ру Сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау
р сұраққа
Өзін-өзі - Good morning, children! жауап
тексеру береді,
жұмысты
- How are you today? берілген
түріне
- Who is on duty today?
қарай
орындайд
ы.

Өткен - Who is absent today?
білімді еске - What date is it today?
түсіру - What day is it today?

145

- What season is it now?
- What month is it now?

Past Simple ағылшын тілінде болып кеткен іс-
әрекеттер үшін қолданылады. Мысалы "last year"
өткен жылы немесе "two days ago" екі күн
бұрын.иPast Simple ережесі қазақша осылай
аударылады.
Past Simple бұл өткен шақ және мерзімі өтіп кеткен
оқиғалар туралы. Мысалы Сидней олимпиадасы 2000
жылы болды.

Past Simple бойынша сөйлемдерді құру

Past Simple ережесі бойынша сөйлемдерді құру үшін
дұрыс етістіктерге ed тіркесі қосылады. Мысалы close
етістігі closed боп өзгертіледі. Who closed the window?
Кім терезені жапты?
Ал бұрыс етістіктер бұл ережеге бағынбайды, бұлар
үшін дайын кесте бар.

Past Simple сұрақтар қою

Past Simple сұрақтар қоюдың мысалдары:

Did you play? Сен ойнадың ба? Did he watch the
match? Ол матчты көрді ме? Байқасаңыз Past Simple

сұрақтар қою үшін сөйлемнің алдында Did
қолданылады. Етістікке ed қосылмайды.

Past Simple жауап беру

Past Simple жауап берудің мысалдары: I played. I
watched. Бұл жерде етістікке ed қосылады.

Жаңа білім Past Simple теріске шығару

Past Simple теріске шығару мысалдары: I did not work.
I did not play. Мына суретке қарап сөйлемдерді құра
аласыз, бұнда Past Simple-ге мысалдар бар:

146

EXERCISES

Бекіту 1. Fill the sentences with the following words. already
* before * ever * for * just * rarely * since * so * still *
yet 1. Have you … …. dreamt of winning the lottery?

2. I haven‟t worked out how to set the timer on the video.
3. My dad‟s lived in the same house … … he was born.
4. The film‟s only been on … … a couple of minutes. 5.

Bruce has knocked three men out of the competition …
… far.

6. I get the chance to get any exercise – I‟m just too busy.
7. He‟s only … … got home.
8. It‟s eleven o‟clock and Todd … … hasn‟t come home.

Where could he be?

9. I‟ve never met Ruth … … What‟s she like? 10. Have you

finished … …? That was quick!

Кері 2. Present Perfect or Present Perfect Continuous?
байланыс
1. It (snow) … … all day. I wonder when it

will stop.

2. We (have) … … three major snowstorms

so far this winter. I wonder how many more we will have.

3. It‟s ten p.m. I (study) … … I wonder how

many more we will have. 4. I (write) … … them three
times, but I still haven‟t received a reply.

5. The telephone (ring) …. … four times in

the last hour, and each time it has been for my office
mate.

6. The telephone (ring) …… for almost a

minute. Why doesn‟t someone answer it?

7. A.: (you, be) … …. able to reach Bob on

147

the phone yet?
B.: Not yet. I (try) … … for the last twenty minutes,

but all I get is a busy signal.

8. A.: Hi, Jenny. I (see, not) … … you for

weeks. What (you, do)
… …. lately?

B.: Studying.

9. A.: What are you going to order for

dinner?
B.: Well, I (have, never) … … vegetarian pizza,

so I think I‟ll order that.

10. A.: What‟s the matter? Your eyes are red

and puffy. (you, cry) B.: No, I just finished peeling

some onions.

11. A.: Dr. Jones is a good teacher. How long
(he, be) … … the university. B.: He (teach) … …

here for twenty-five years. 12. The little girl is dirty from

head to foot because she (play) ….
… in the mud.

3. Present Perfect or Present Perfect Continuous? 1.
Someone (eat) … all the cakes. I‟ll have to buy some
more.

2. What (you buy) … your sister for her birthday?
3. My throat is really sore. I (sing) … all evening.
4. Brenda (learn) …. Russian, but she finds it difficult. 5.

How many people (you invite) …. to your party?

6. Those two for cats (sit) … on that branch

for the last party?

7. It (rain) … all day! Why can‟t it stop?
8. Diana (wear) …. twelve different dresses

in the park week!

9. I (do) … everything you asked. What

should I do now?

10. Graham and Pauline (try) … to find a

house for ages, but they can‟t find one they can afford.

4. Put the verbs in brackets into the proper
present tense (Present Simple, Present Continuous or
Present Perfect):

148

1. It is raining and Ann … my umbrella. (to

take)

2. The lesson … yet. (not to begin)

3. I often … people say that the weather in

Astana is bad. (to hear)

4. Peter, what … Bob … there? (to do) – He

… his exercise-book, he … it. (to look for, to lose) – Why
it … here! (to lie)

5. What … he … ? (to do) – He … his

degree-work, he … it yet.
(to write, not to finish). He … necessary material for it,
and now he … in the library. (to collect, to work)

6. It‟s Sunday morning. On Sundays we

usually … to the country. (to go) I must be ready by nine
o‟clock as my friends are to call for me at 9 sharp. I …
already … my bed and … the floor. (to do, to sweep)
Now I … my hair: I … and … it, and I … a scarlet band

round my head. (to do, to brush, to comb, to put) Looking
into the mirror I see that I … pretty well with this new
hairdo. (to look) I … to the kitchen to have breakfast. (to
go) My mother … it for the two of us. (to cook) We … at
the kitchen-table. (to sit down) While Mother … the
coffee into our cups, I … some sandwiches. (to pour, to
prepare) “What … your plans for today?” Mother asks
me. (to be) “We haven‟t made up our minds yet.” “I think
you‟d better go to some place near the sea,” Mother says.

Білім беру ұйымының атауы Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:
Пәні:
Бөлім: Past Simple used to құрылымы
Педагогтің аты-жөні:
Күні: Тақырып бойынша білімдерін нығайту
Сынып:
Сабақтың тақырыбы:
Сабақтың мақсаты
Сабақтың барысы

149

Сабақтың Педагогтің әрекеті Оқушыны Бағал Ресу

кезеңі//уақы ң әрекеті ау рста
ты р

Ұйымдасты Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Оқушыла
ру р сұраққа
Өзін-өзі Сабақтың тақырыбы мен мақсатын анықтау
тексеру жауап
Have (has) been + Present Participle береді,
Өткен
білімді еске 1. Expressing the duration of an action that жұмысты
түсіру берілген
began in the past and continues in the present - Бұрын
басталып, белгілі уақытқа созылып, қазір де жалғасып түріне
жатқан iс-әрекетті білдіреді. John has been swimming қарай
for two hours.
He has been waiting for the bus for 20 minutes. орындайд
ы.

2. An action that began in the past and has

just recently ended
– Бұрын басталып, белгілі уақытқа созылып, қазір
ғана аяқталған және қорытындысы анық іс-әрекетті
білдіреді. Have you been crying? Your eyes are red.

He is dirty. He has been playing football.

Present Perfect Continuous жасалу жолы.

Present Perfect Continuous have been/has been
көмекші етістіктері және негізгі етістікке -ing

жалғауы жалғанады.

Positive Negativ
e
I have digging I
You been You have digging
We We not
They They been

He He
She has digging She has not digging
It been
It been

Questio Answer
ns s
Yes, I have
I
150