CLIL ӘДІСІН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ МЕН АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

1. Пернені басқанда пернетақтаға
орнатылған арнайы микросхема
идентификациялайтын скан-код
жіберіледі.

2. Скан-код микросхемаға түседі, ол өз
кезегінде процессорға бекітілген нөмірі
бар үзу береді.

3. Үзуді алып, процессор ағымдағы
жұмысын кейінге қалдырып, үзу нөмірі
бойынша үзуге қызмет жасайтын
бағдарламаның адресін табады.

4. Үзуді өңдегеннен кейін процессор
аяқталмаған іске қайта оралады.

5. Енгізілген (бірақ өңделмеген)
символдар пернетақтаның буферіне түседі
де, оған арналған бағдарлама оларды алып
кеткенше сақталады.

Шартты түрде пернетақтаны 5-бөлікке бөлуге
болады:

 басу пернетақтасы (алфавитті-цифрлық
және таңбалық пернелер)

 функционалды пернелер: Ғ1 -Ғ12
 арнайы операциялар пернелері: Еntег,

Еsс, Таb6, Сtгl, Аlt, ВаскSрасе
 меңзерді басқару және редакциялау

пернетақтасы
 сандық пернетақта.
♦♦ Функционалдық пернелер — олар
символдық пернелердің үстінде орналасқан.
Олар коипьютердің күрделі
операцияларын тез орындайды. Әр түрлі
программаларда әр түрлі қызмет атқарады.
♦♦ Символдық пернелер — пернетақтаның
негізгі бөлігі. Символ, цифр енгізуге болады.
♦♦ Нұсқаушы немесе меңзерді экранда
басқару пернесі. Меңзерді экранда
жылжытуға арналған.
♦♦ Цифрлық-қосымша пернетақта. Nam Lоск
арқылы қосылып ажыратылады.
♦♦Еntег -енгізу пернесі-белгілі бір әреккетті
аяқтағанда басылады.
♦♦ Бос орын-символдарды бір-бірінен
ажыратады.
♦♦ ¬ немесе ВаскSрасе пернесі алдыңғы
символды өшіреді.
♦♦ Shift бұл кіші әріптерді үкен етуге және
керісінше орындауға болады.
♦♦ Сарs Lоск — үлкен әріптер енгізіледі.
♦♦ Dеlеtе — меңзердің оң жағында

51

орналасқан символдарды өшіреді.
♦♦ Кейбір амалдарды орындау үшін

пернелердің комбинациясын
пайдаланады-Сtгl Аlt.

Сабақты бекіту сұрақтары:

 Компьютердің сыртқы құрылғыларын
ата?

 Енгізу-шығару құрылғыларын айт?
 Пренетақтаның блоктарын айт?
 Принтердің неше түрі бар?
 Монитор экранындағы кескінді

құрайтын кішкене нүктелер қалай
аталады?
 End.

Tab.Esc.Capslock. Home.PageUp.PageDown
.Back Space пернелерінің қызметі

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері БББ әдісі бойынша кері байланыс байланы
байланыс с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Жүйелі блок және онық құрылымы System block and its structure

Сабақтың тақырыбы (Processing)
Тақырып бойынша білімдерін нығайту
Сабақтың мақсаты

Strengthening knowledge on the topic

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап ру
Good afternoon, everybody. ,
Let’s start our lesson. береді. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

52

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Жауап Тапсыр Элект
ортасы Жүйелі блок, микропроцессор, жедел жады, береді маны ронд
аналық тақша, адаптер, қоректендіру блогы, орындағ ыоқу
ан лық,
иілгіш диск, қатқыл диск, жинақтауыштар, оқушын презе
контролер, ажыратпалар. нтаци
ы я,
System unit, microprocessor, RAM, motherboard, мадақта
adapter, power supply unit, floppy disk, hard disk, у,
components, controller, separators толықты
ру
Системный блок, микропроцессор, жасау,
оперативная память, материнская плата,
адаптер, блок питания, гибкий диск, Жесткий
диск, накопители, контроллер, разделители.

Компьютер “сөзі” есептеуіш” дегенді білдіреді,
яғни есептеуге арналған құрылғы.

Компьютер
- деректерді бағдарламалап өңдеуге арналған
электрондар құрылғы. Қазіргі компьютерлер
тек есептеп қана қоймай, цифрлық емес
(мәтіндер, дыбыстар, графика және т. б.)
ақпаратты өңдейді, әр түрлі технологиялық
процестерді, деректер базасын және
басқаларды басқарады. Бұл типті
компьютерлерді дүние жүзінде жүздеген
өндірушілер шығарады. Олар өзара
өнімділігімен, жадының сыйымдылығымен
және бірқатар функционал мүмкіндіктерімен
ерекшеленеді. ДК - сі. Бірақ. ДК - лердің
барлық типтерінің ақпарат өндеу және
адаммен қарым - қатынас жасауының негізгі
принциптері бірдей. Дербес компьютер
өнеркәсіп бұйымы ретінде өзара
жалғастырушы кабельдермен
байланыстырылған бірнеше блоктардан
тұрады.
Блоктардың номенклатурасы әр түрлі болуы
мүмкін, бірақ кез келген компьютер жұмыс
істеуі үшін, үш блоктан тұратын жинақ керек.

53

Басқа құрылғылардың барлығы қосымша деп
аталады. Оларға принтер, дыбыс колонкалары,
құлаққап, микрофон, модем, сканер, маус,
трекбол, терте жатады. Компьютердің аталған
негізгі жинағының басты элементі - жүйелік
блок. ДК жүйелік блогы – компьютердің
негізгі тораптары орналасқан тік төртбұрышты
қорапша, онда: микропроцессоры мен жедел
жады және т. б. аналық тақша, адаптерлер,
қоректендіру блогы, иілгіш және қатқыл
дискідегі жинақтауыштар, контролер
ажыратпалар орналастырылған.
ДҚ (дербес компьютер деп аталуының – бір -
ақ адам қолданады) қазіргі кезде көпшілік
арасында кең тарай бастады. Кез - келген
компьютерлер бірнеше құрылғыдан тұрады.
Монитор, жүйелік блок, пернетақта,
мультимедиа колонкасы, модем, маус.
Бұл құрылғылардың ең негізгісі Монитор,
жүйелік блок, пернетақта.
Компьютердің барлық құрылғылары оның
артындағы ажыратып қосқыштар арқылы
ажыратылады. Компьютердің процессоры мен
жедел жадысынан басқалары оның сыртқы
құрылғылары болып табылады. Олар: монитор,
пернетақта, принтер, маус, модем. Әрбір
сыртқы құрылғы процессормен арнайы
блоктар – адаптер немесе контролер арқылы
жалғасады. Контролер немесе адаптердің
міндеті – процессордан келіп түскен ақпаратты
құрылғылардың жұмысын басқаратын сәйкес
сигналдарға айналдыру.
Жүйелік блок - мұнда компьютердің негізгі
құрылғылары орналасқан. Компьютерді қосып
өшіру батырмасы, дискжетек, компакт -
дискіні оқитын CD - ROM орналастырылған.
Жүйелік блоктың ішінде аналық плата,
процессор, CD - ROM, бейнетақташа, дыбыс
тақташасы мен т. б. бар.

Процессор - компьютердің ең басты бөлігі. Ол

54

компьютердің «миы». Ол бүкіл компьютердің
жұмысын басқарады және бағдарламадағы
барлық командаларды орындайды. Іс жүзінде
компьютердің орындайтын жұмысының бәрін
оның бас микросхемасына – микропроцессор
атқарады. Қазіргі кезде ең көп тараған
«пентиум» процессор. Сондықтан компьютер
де пентиум деп аталады. Процессор жадпен
жұмыс істейді. Жад микросхемасынан
процессор өзіне қажетті ақпаратты алады.
Жедел жад - бұл компьютердің ішкі жады.
Жедел жад немесе оперативті жадтайтын
құрылғы (ОЖҚ) – ол қажет ақпараттарды өзіне
жылдам жазуға және одан оқуға мүмкіндік
береді. Бірақ онда ақпараттар уақытша
сақталады, яғни компьютерді өшіргенше. Егер
компьютерді өшірсе онда жедел жадтағы
барлық ақпарат өшеді. Компьютердің ішкі
жадысының екі түрі бар: тұрақты жадтайтын
құрылғы ТЖҚ (ОЗУ) – ақпаратты уақытша
сақтайтын жад. Енгізу құрылғылары:
пернетақта, маус, джойстик, өлшеу аспаптары,
сканер. Шығару құрылғысы – принтер,
дисплей, графопроектор.
Дисплей – компьютердің экранына ақпаратты
шығаратын құрылғы. Дисплей: электрондық –
сәулелі түтікшеден (ЭСТ) (электронная
лучевая труба ЭЛТ), қоректендіру блогынан
және сәулелі басқарушы электрондық блоктан
тұрады. Монитор түрлі түсті монохромды
болады.
Монитор - ақпаратты компьютер экранына
шығару құрылғысы. Мониторды екі белгісі
бойынша жіктеуге болады.
Бейнелеу түсі бойынша ------------- Шығаратын
ақпараты бойынша
Монохромдық (қара, ақ, градияциясы сұр) -----
- Символдық, (тек мәтіндік ақпаратты
бейнелейді)
Түрлі түсті -------- Графикалық (графиктерді,
суреттерді шығаруға мүмкіндік береді)
Пернетақта (Клавиатура)
Пернетақта - компьютерге ақпарат енгізетін
құрылғы. Онда 101 немесе 105 перне болады.
Таңбалық деректерді енгізу қызметін атқарады
және негізгі енгізу құрылысы болып табылады.

55

Пернетақтаның әрекетерінің прициптері:
1. Пернені басқанда пернетақтаға орнатылған
арнайы микросхема идентификациялайтын
скан - код жіберіледі.
2. Скан - код микросхемаға түседі, ол өз
кезегінде процессорға бекітілген нөмірі бар
түзу береді.
3. Үзуді алып, процессор ағымдағы жұмысын
кейінге қалдырып, түзуге нөмірі бойынша
түзуге қызмет жасайтын
бағдарламаныңадресін табады.
4. Үзуді өңдегеннен кейін процессор
аяқталмаған іске қайта оралады.
5. Енгізілген (бірақ өңделмеген) символдар
пернетақтаның буферіне түседі де, оған
арналған бағдарлама оларды алып кеткенше
сақталады.
Шартты түрде пернетақтаны 5 - бөлікті бөлуге
болады:
- басу пернетақтасы (алфавитті - цифрлық
және таңбалық ернелер)
- функционал пернелер: F1 - F12
- арнайы операциялар пернелері: Enter, Esc,

Tab6, Ctrl, Alt, BackSpace
- меңзерді басқару және редакциялау
пернетақтада.
- сандық пернетақта.
Функционалдық пернелер - Олар символдық
пернелердің үстінде орналасқан. Олар
компютердің күрделі операцияларын тез
орындай. Әр түрлі программаларды әр түрлі
қызмет атқарады.
Символдық пернелер – пернетақтаның негізгі
бөлігі. Символ, цифр енгізуге болады.
Нұсқаушы немесе меңзерді экранда басқару
пернесі. Меңзерді экранда жылжытуға
арналған.
Цифрлық - қосыма NumLock пернетақта
арқылы қосылып ажыратылады.
Enter - енгізу пернесі – белгілі бір әрекетті
аяқтағанда басылады.
Бос орын – символдарды бір - бірінен
ажыратады.← немесе Backspace пернесі
алдыңғы символды өшіреді.Shift - бұл кіші
әріптерді алкен етуге және керісінше
орындауға болады.
Caps Lock - алкен әріптер енгізіледі.Delete -
меңзердің оң жағында орналасқан
символдарды өшіреді.
4.Бекіту: Дербес компьютердің негізгі

56

құрылғылардың қызметтерін талдау.

Салыстыру арқылы кемшіліктері мен
артықшылықтарын атап өту.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
Түртіп алу әдісі арқылы кері байланыс аламын береді кері
Кері байланы
байланыс V - +?
білемін с орнату
білмеймі үйрендім сұрақ
н

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Диск және драйверлер (Disks and drivers

Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Тақырып бойынша білімдерін нығайту

Strengthening knowledge on the topic

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
Good afternoon, everybody. береді. ру ,
Let’s start our lesson. слайд
тар
Is everybody ready to start?

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

Сабақтың «Қызықты батырмалар» ойыны. Ойынның Жауап Тапсыр Элект
ортасы шарты бойынша оқушылар берілген береді ронд
пернетақтаның бетіндегі түрлі-түсті маны ыоқу
ұяшықтарда жасырынған арнайы орындағ лық,
батырмаларды табу және олардың қызметін презе
айтуы тиіс. ан нтаци
оқушын я,
Негізгі ұғымдар:
Диск, драйверлер, Сыйымдылық, Қатты дискі, ы
ықшам-дискі, Флэш-жадылар, DVD-дискі, СD- мадақта
дискі. у,

Disk, drivers, capacity, hard disk, compact disk,
flash memory, DVD disk, CD disk.

57

Диск, драйверы, емкость, жесткий диск, толықты
компакт-диск, Флэш-память, DVD-диск, СD- ру
диск. жасау,

Қосымша құрылғылар – компьютердің
жүйелік блогына қосымша жалғанатын
құрылғылар. Оларды жүйелік блоктың
сыртына да, ішіне де қосуға болады.

Дыбыс колонкалары – дыбыстық
ақпаратты шығару құрылғысы.

Принтер – ақпаратты компьютерден
қағазға басып шығаруға арналған құрылғы.

Лазерлік принтерлер түрлі түсті және

ақ-қара болып келеді. Лазерлік принтерлер

лазер сәулесінің көмегімен басып шығарады.

Лазер сәулесі картриджден қағазға жететін

тонерді пісіреді. Лазерлік принтерлер бүріккіш

принтерлерден басып шығару

дылдамдығымен, бір минутта басып

шығаратын парақ сандарымен ерекшеленеді.

Бүріккіш принтерлер қағазға

бояулардың көмегімен басып шығарады.

Бүріккіш принтерлер, әдетте, түрлі түсті болып

келеді. Бояу картридждердің ішінде құюлы

болады.бүріккіш принтерлердің кемшілігі –

қымбатқа түседі, басылым ұзақ сақталмайды.

Сканер – мәтіндік және графикалық

ақпаратты қағаздан компьютерге енгізу

құрылғысы.

Модем – компьютерді жай телефон

желісіне қосуға арналған құрылғы. Модем

әдетте компьютерге Интернет желісінде

орнатылады.

Микрофон – дыбыстық ақпаратты

енгізу құрылғысы.

58

Ақпарат тасығыштардың негізгі
көрсеткіші – олардың

сыйымдылығы. Сыйымдылық – тасығышта
сақталатын ақпараттың шектік сандық

мөлшері.
Қатты дискі – үлкен көлемді деректер

мен программаларды ұзақ уақытқа сақтайтын
негізгі құрылғы.

Дискета – шамалы көлемді деректерді
көп қайтара жазып, сақтау үшін қолданылатын

тасымалданатын магниттік ақпарат тасығыш.
Тасығыштың бұл түрі әсіресе 1970-1990

жылдардың басында кеңінен таралды.
Қысқартылған CD-ROM тіркесі қазақ

тіліне ықшам-дискі тұрақты сақтауға
құрылғысы деп аударылады. Ал DVD-дискі –

үлкен көлемді ақпаратты сақтауға және оқуға
мүмкіндік беретін артығырақ тығыздықтағы

құрылымды жұмыс беті бар тасығыш.
Флэш-жадылар – заманауи ақпарат

тасымалдайтын құрылғылар.

Жаңа түсінікті тексеру: Тексеру

тапсырмалары.
1. Компьютер құрылымына кіретін

құрылғыларды көрсету.
2. Ақпаратты енгізу құрылғыларын көрсету.

3. Ақпаратты шығару құрылғыларын көрсету.

Жаңа тақырыпты бекіту: «Сәйкестендіру
тесті» слайд көмегімен құрылғылар мен оларға

берілген анықтамаларды сәйкестендіру.

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері «Адасқан әріптер» ойыны. Ойынның шарты байланы
байланыс
бойынша принтердің қосымша құрылғылары с орнату

атауларының әріптері орнынан ауыстырылып

беріледі. Оқушылар әріптерді ретімен қойып,

құрылғының атын табуы керек.

1. Таксиед 3. Рнеиртп

2. Екнарс 4. Едомм

59

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Операциялық жүйелер (Operating systems and the Gui)
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Операциялық жүйенің негізгі міндеттерін атап өту

Highlighting the main tasks of the operating system

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын сабаққа у, ық,
анықтау. аударады, толықты видео
жауап
Good afternoon, everybody. береді. ру ,
Let’s start our lesson. слайд
Жауап тар
Is everybody ready to start? береді

What date is it today?

Who is absent today?

At this lesson I wish you all good luck.

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Тапсыр Элект
ортасы Операциялық жүйе, бағдарлама, аппараттық маны ронд
жасақтама, бағдарламалық жасақтама, орындағ ыоқу
Графикалық Интерфейс, Microsoft Windows, ан лық,
оқушын презе
Apple Mac Os X, Linux. ы нтаци
мадақта я,
Operating system, program, Hardware, Software, у,
graphical interface, Microsoft Windows, Apple толықты
Mac Os X, Linux. ру

Операционная система, программа, аппаратное жасау,
обеспечение, программное обеспечение,
графический Интерфейс, Microsoft Windows,
Apple Mac Os X, Linux.

Операциялық жүйенің жұмысы
«Компьютер жүктеліп жатыр», «Операциялық
жүйе жүктеліп жатыр» деген сияқты сөздерді
естіген боларсыздар? Компьютерді қосу тетігін
басқаннан кейінгі процесс осылай
түсіндіріледі. Бір немесе екі минут алатын бұл
процесс жүріп жатқанда компьютер бірнеше
маңызды функцияларды атқарып жатады:
- Барлық бағдарламалар дұрыс істеп тұрған-
тұрмағанын тексеріп шығады;

60

- Жаңа жабдықтың пайда болған-болмағанын
тексереді;
- Операциялық жүйе іске қосылады.

Операциялық жүйе іске қосылғаннан кейін, ол
компьютердің барлық бағдарламалық және
аппараттық жасақтамаларын басқарады.

Операциялық жүйелердің түрлері
Операциялық жүйелер әдетте сіз сатып алып
жатқан компьютерге алдын-ала орнатылып
қояды. Көптеген адам компьютерді орнатылып
қойылған операциялық жүйемен бірге сатып
ала салады, бірақ егер қаласа басқасын қоя
алады.
Компьютерге арналған үш ең танымал
операциялық жүйе бар: Microsoft Windows,
Apple Mac Os X және Linux.

Заманауи операциялық жүйелер
Қолданушының Графикалық Интерфейсін
(ҚГФ, ағыл. GUI — Grafical user interface)
пайдаланады. GUI қолданушыға графикалық
сурет түрінде дисплейде көрсетілген
экрандағы батырмаларды (иконка, батырмалар,
белгілер, меню) тышқан, пернетақта мен
джойстик арқылы басқаруға мүмкіндік береді.
Яғни компьютерде тышқан, пернетақта және

61

т.б. арқылы оңай жұмыс істеуге болады.
Әр операциялық жүйенің GUI-інің сырт
бейнесі әртүрлі, сондықтан егер сіз басқа
операциялық жүйеге көшетін болсаңыз, онда
жаңа таныс емес операциялық жүйеге біраз
уақыт үйрену қажет болады. Дегенмен
олардың әрқайсы пайдалануға барынша
ыңғайлы етіп жасақталған.

GUI графикалық интерфейсі болмай тұрған
кезде, компьютерлер командалық жол
интерфейсіне ие болатын. Бұл дегеніміз,
қолданушы экранға бір мәтін шығару үшін
компьютерге команда жазып отыратын болған.
Microsoft Windows
Microsoft компаниясы Windows операциялық
жүйесін 1980-жылдарың ортасында жасап
шығарды. Содан бері Windows-тің көптеген
нұсқалары шықты, бірақ олардың ішінде ең
танымалы – Windows 10 (2015 жылы
шығарылған), Windows 8 (2012), Windows 7
(2009), Windows Vista (2007), мен Windows XP
(2001). Windows көптеген жаңа
компьютерлерге алдын-ала орнатылып
қойылады және де әлемдегі ең көп таралған
операциялық жүйе болып саналады.
Егер сіз Windows операциялық жүйеңізді
соңғы нұсқасына жаңартқыңыз келсе, онда
Windows-тың соңғы шыққан Home Premium,
Professional және Ultimate сияқтыларының
бірін таңдай аласыз. Бірақ орнатпас бұрын
қайсы сізге оңтайлы болатынын зерттеп
алыңыз.

62

Оқуға кеңес береміз: Windows 10
қолданушылар жайлы мәліметтерді қалай
жинайды?

Apple Mac OS X
Mac OS Apple компаниясы жасап шығарған
операциялық жүйелер тізбегінен тұрады. Ол
Macintosh немесе Mac жаңа компьютерлеріне
алдын ала орнатылған болады. Бұл
операциялық жүйенің соңғы нұсқалары OS X
деп танымал. Нақтылап айтқанда Yosetime
(2014 жылы шығарылған), Mavericks (2013),
Mountine Lion (2012), Lion (2011), және Show
Leopard (2009). Сонымен қатар Mac OS X
Server деген де бар, ол серверлермен жұмыс
істеуге арналған.
StatCounter Global Stats мәліметіне сүйенсек,
2014 жылдың қыркүйек айының дерегі
бойынша Mac OS X қолданушылары
операциялық жүйелер нарығының 9,5%-ын
құрайды. Бұл Windows қолданушыларының
пайызынан әлдеқайда төмен (90%-ға дейін).
Бұның бір себебі Apple компьютерлерінің тым
қымбаттылығында.

Linux
Linux — бастапқы коды ашық операциялық
жүйелер жиыны. Бұл дегеніміз, олар
модификациялана (өзгере) алады және кез
келген адам оны әлем бойынша тарата алады
дегенді білдіреді. Бұл оны Windows сияқты

63

басқа ОЖ-ден қатты ерекшелейді. Өйткені
Windows-ті құрастырушысы ғана (Microsoft)
өзгерте және тарата алады. Линукстың
артықшылығы, оның тегін екенінде және оның
таңдауға мүмкіндік болатын бірнеше нұсқасы
болады. Әр нұсқаның сырт бейнесі өзгеше
болады, және олардың ең танымалы Ubuntu,
Mint пен Fedora.
Linux 1991 жылы Linux-тің негізін қалаған
Линус Торвальдстің құрметіне аталған.
StatCounter Global Stats жалпы статистикалар
мәліметінше, 2014 жылдың қыркүйек айының
дерегі бойынша, Linux қолданушылары
операциялық жүйелер нарығының 2%-ын
құрайды. Алайда, баптауларының жеңілдігі
мен икемділігінің арқасында көптеген
серверлер Linux-та жұмыс істейді.

Мобильді құрылғыларға арналған
операциялық жүйелер
Жоғарыда айтып өткен барлық операциялық
жүйелер үстел үстілік және ноутбук сияқты
портативті компьютерлерге арналған. Телефон,
смартфон, планшеттік компьютерлер мен МР3-
плеерлер сияқты мобильді құрылғыларға
арналып жасалған операциялық жүйелер бар,
мысалы, Apple, IOS, Windows Phone және
Google Android. Суреттен IPad-та жұмыс
істейтін Apple, IOS-ты көре аласыз.
Әрине, функционалдылығы жағынан олар
компьютерлік операциялық жүйелерден
әлдеқайда төмен, бірақ олар көптеген негізгі
тапсырмаларды орындай алады. Мысалы,
фильмдер қарау, интернетте веб-парақшаларды
ашу, қосымшаларды, ойындарды іске қосу
және т.б.

Оқушыларды суреттер таңдау арқылы топқа
бөлу

64

1 топ негізгі құрылғылар
2 топ қосымша құрылғылар
3 топ ішкі құрылғылар
Суретті таңдаған кезде оқушыларға мынадай
критерия қойылады: өздеріңізге жақсы таныс
құрылғыларды таңдаңыз
Постер-мазмұнды сызба тәсілі (белсенді
оқыту) арқылы жаңа сабақты меңгеруді
ұсынамын
Саралау: Дереккөздер
Кейбір оқушылар басқа сыныптастарына
қарағанда анағұрлым күрделі дереккөздермен
жұмыс істей алады.
1 топқа топтастыру «Операциялық жүйенің
негізгі атқаратын қызметі» қызыл маркер
2 топқа « Операциялық жүйенің интерфейс
түрлері, Операциялық жүйенің басқару
элементтері» кесте арқылы көрсетеді көк
маркер
3 топқа «Графикалық интерфейсті
операциялық жүйенің нысандары,
Пиктограмма, түсінік беріп өту» жасыл маркер
Бұл топқа саралау әдісі бойына дереккөз
ретінде интернет желісін қолдану ұсынылады
Болған соң әр топ сағат тілінің бағытымен
ауыса отырып, өз топтарының маркер түсімен
қателіктерін түзетеді және толықтырулар
енгізеді.
Қорғайды.
Компьютермен тәжірибелік жұмыс /жеке
жұмыс/:
Деңгейлік практикалық тапсырмалар.
Саралау: Тапсырма
Мұның құрамына білім деңгейі әртүрлі
оқушыларға арналған тапсырмалар кіреді.
а деңгейі. Менің компьютерімді ашып, жүйе
қасиеттері арқылы осы компьютерге
орнатылған жүйені анықтап дәптеріңе жаз:
ОЖ түрін 2. Жүйе типін
в деңгейі:Пикторграммаға оң жақ батырманы
шертіп, жіберу/отправить/-жұмыс
үстелі/рабочий стол/-таңбаша жасау/создать
ярлык/ командалары арқылы Өзіңе қажетті

65

бағдарламаңа жұмыс үстеліне таңбаша жаса
с деңгейі: Пикторграммаға оң жақ батырманы
шертіп есептер тақтасына бекіту/закрепить на
панель задач/ командалары арқылы Есептер
тақтасына өзіңе қажетті бағдарлама
пиктограмасын орнатып қой
Дескриптор
а деңгейі. Білім алушы:өз компьютерлеріндегі
операцилық жүйені, оның типін анықтап біле
алады
в деңгейі. Білім алушы:жылдам іске қосу үшін
файлға таңбаша жасап, бағалайды
с деңгейі. Білім алушы:өздері көп қолданатын
бағдарламаларды есептер тақтасына орнатып,
бағалайды
Оқушылар тапсырманы орындап болған соң ой
бөліседі, практикалық тапсырманы орындау
арқылы не түсінді, неге қол жеткізді

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс Түртіп алу әдісі арқылы кері байланыс аламын
с орнату

V - +?
білемін
білмеймі үйрендім сұрақ
н

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Мәтіндік редактор (Word processing fearures)

Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты 1.Word редакторында мәтін теру ережесі туралы білу.

2.Мәтін теру ережелерінің атқаратын қызметін ажырату,

ерекшеліктерін түсіну.

3. MS Word мәтіндік редакторында кесте құрды, графикалық

мүмкіндіктерін тиімді қолдану.

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын

66

анықтау. аударады, толықты видео
жауап ру
Good afternoon, everybody. береді. ,
Let’s start our lesson. слайд
тар
Is everybody ready to start?
What date is it today?

Who is absent today?
At this lesson I wish you all good luck.

1.Сынып оқушыларына жағымды ахуал
туғызу.«Шаттық шеңбері» (1-минут)
2.Топқа бөлу. ( «M-S-W-O-R-D» , «МӘ-ТІ-Н-
Д-І-К», «РЕ-ДАК-Т-О-Р-Ы» әріптердің
қиындыларын біріктіру арқылы топқа
бөлінеді) (2 минут)
І топ «MSWord» ,

ІІ топ: «Мәтіндік»

ІІІ топ «Редакторы» болып оқушылар топтарға
бөлінеді.

Сабақтың Негізгі ұғымдар: Жауап Тапсыр Элект
ортасы мәтіндік құжат, өңдеу, кестелер, суреттер, береді маны ронд
орындағ ыоқу
шаблондар , стильдер, редактор, курсор, ан лық,
Терезе, параметр. оқушын презе
ы нтаци
text document, edit, tables, images , templates,
Styles, editor, cursor, window, parameter. мадақта я,
у,
текстовый документ, редактирование, толықты
таблицы, рисунки , шаблоны, стили, редактор, ру
курсор, окно, параметр.
жасау,

Жалпы мағлұматтар.
MS WORD - мәтіндік құжаттарды

дайындауға, түзетуге және қағазға басып
шығаруға арналған Windows жүйесінің
қосымша программасы.Ол-мәтіндік және
графикалық информацияларды өңдеу
барсында жүзден аса операциялды орындай
алатын ең кең тараған мәтін редакторының
бірі.

Қазіргі компьютерлік технологияларда
орындауға болатын кес келген операция бұл
ортада жүзеге асырыла береді. Мысалы, басқа
ортада дайындалған мәтіндік фрагменттер,
кестелер, суреттер сияқты неше түрлі
объектілерді байланыстыра отырып осы ортаға

67

енгізуге болады. Жалпы, Word редакторында
типография жұмысына керекті баспа
материялдарын теруден бастап, олардың
оригинал – макетін толық жасауға дейінгі
барлық жұмыс орындалады. Мұндай құжаттар
мен кестелерді көрікті етіп , безендіруге қажет
көптеген дайын шаблондар , стильдер ,
жазылып бірден орындалатын ішкі
макропрограмалар тілі , қарапайым графиктік
бейнелерді салатын аспаптар және т. с. с. жетіп
артылады.

WORD редакторын тағайндау, іске қосу және
онымен жұмыс істеуді аяқтау.

WORD-пен жұмыс істеуді бастау үшін
Windows жүйесінің басқа программалары
сияқты оны бастапқы нұсқалық
(инсталляциялық) дискеттерден немесе
компакт-дискіден компьютерге жазып
орналастыру қажет.

Орналастырылған WORD редакторын іске
қосу бірнеше тәсілмен жүзеге асырлады:
1. Басқару тақтасындағы Іске қосу (Пуск)
менюінің Орындау (Выполнить)
командасының көмегімен, бұл тәсіл
редактордың қосымша параметрлерін іске
қосуға арналған.
2. Программалардың Microsoft Office
тобындағы WORD шартбелгісінде тышқанды
екі рет шерту арқылы.
3. Windows жүйесінің Сілтеуіш (Проводник)
терезесін пайдалану арқылы.
4. WORD редакторына дайындалған құжаттың
шартбелгісіне тышқан курсорын жеткізіп, оны
екі рет шерту арқылы т.б.
Редактормен жұмысты аяқтау кез келген
стандартты тәсілдермен жүргізіледі:
- Файл→Шығу (Выход) меню командасын
таңдау арқылы;
- WORD негізгі терезесінің жүйелік
менюіндегі Жабу (Закрыть) командасын
таңдау;
- тышқан курсоры терезе тақырыбы аумағында
тұрғанда курсорды сол жақ шеттегі жүйелік
меню белгісіне алып барып, тышқанды екі рет
шерту немесе батырманы бір рет басып,
менюдің Жабу (Закрыть) командасын таңдау;
- редактор терезесінің тақырыб жолының оң
жақ жоғарғы бұрышындағы Жабу батырмасын
(Х) басу;

68

- Тікелей Alt+F4 пернелерін басу.
Егер программамен жұмысты аяқтау

барысында мұның алдында өзгертіліп, бірақ
дискіге жазылмаған құжат бар болса, онда
редактор экранға қосымша сұхбаттасу
терезесін шығарып, өзгертілген құжатты
дискіге жазу (Иә-Да) керектігін, ал жазбасаңыз
(Жоқ-Нет) оны да растап беруіңізді өтінеді.
Қалауңыз бойынша, редакторда әрі қарай
жұмыс істей беруіңізге де (Болдырмау-
Отмена) болады.
Word редакторына тән қосымша элементтер.

Терезеде Widows жүесінде кездесуге тиіс
стандартты көптеген элементтер бар.

Қалып жолында мұнан басқа қара түске
боялып белгілі бір режимнің іске қосылып
тұрғанын, ал сұр түсті болса - іске
қосылмағанын білдіріп тұратын жұмыс режимі
индикаторлары бар:

ЗАП - макрокомандаларды жазу (записать)
режимі іске қосылған екпінді күйде екенін
көрсетеді;

ИСПР - түзелетулерді (исправления)
белгілеу режимі екпінді күйде, олар құжаттың
соңғы ңұсқасына қандай өзгерістер
енгізілгенін білдіреді;

ВДЛ - белгілеулерді кеңейтетін (
Расширить выделения) F8 пернесі екпінді
күйде, яғни фрагментті ерекшелеп алып, оны
кеңейту режимі іске қосылған, бұл режим
ерекшелеу мөлшелерін F8 арқылы кеңейтуге
болатынын (бір символға, сөзге, сөйлемге т.б.)
көрсетіп тұрады. Ерекшеленген мөлшерді
кішірейту - Shift + F8 арқылы, ал ерекшелеуді
тоқтату - Esc арқылы орындалады;

ЗАМ - символдарды аустыру режимі
екпінді күйде, символдарды ығыстырып енгізу
режимі орындалса, ол сұр түске боялады. Бір
режимнен екіншісіне ауысу - INSERT
пернесін басу арқылы жүргізіледі.

Сонымен, жоғардағы режимдерді іске
қосу немесе қоспау режимдері белгілі бір
пернелік командалармен орындалады. Оған
қосымша, сол режимді қарама – қарсы күйге
ауыстыру қалып жолына жалғаса орналасқан
қажетті индикаторға тышқан курсорын
жеткізіп, оны екі рет шертумен де
орындалатынын білген дұрыс.

Цифорлық таңбалары бар көлденең және
тік жылжу белдеулері мәтін ішіндегі курсор

69

тұрған орынды бағдарлау мүмкіндігін
береді.Бірақ бұл жылжу белдеулері Word
редакторында бұрынғыдан маңыздырақ
қосымша функциялар атқарады.

Көлденең орналасқан сызғыш (белдеу)
арқылы тышқан көмегімен:

- абзац алдындағы жаңа жол басын;
- беттің сол жақ және оң жақ шеттерінде
қалдырылуға тиіс бос орындар ( поле)
аумағын;
- мәтін аралықтарындағы кесте
бағаналарының енін;
- көлденең табуляция позицияларын
өзгертуге, олардың жаңа мәнін бекітуге
болады.
Тышқан курсорымен осы шамалардың
мәндерін өзгерткенде олардың тек сол абзацқа
қатысты екенін естен шығармаған абзал.
Ал енді тік орналасқан сызғыш, терезенің
сол жақ жақтау бойында орналасқан.Оның
көмегімен беттің жоғарғы және төменгі
жақтарында қалдырылатын бос орындар
алмағын және де кестелер жолдары биіктігін
өзгертуге болады. Тік сызғышты көрсетпей,
алып тастауға болады, онда сіздің
мәтіндеріңізде берелетін орын ұлғаяды.
Дегенмен ол бейнеленіп тұрса, мәтінді
форматтау жұмыстары жылдамырақ
орындалады.
Қарап шығу режимдерінің батырмалары
қалып-күй қатары маңындағы көлденең жылжу
алабының сол жақ шетінде орналасады да,
олар мыналардан тұрады:
- кәдімгі режим батырмасы – бұл қарап
шығу режимі келісім бойынша редакторға
кіргенде бірден қабылданады. Ол мәтінді
форматтау элементтерін қарапйым түрде
көрсете отырып, беттерді бөлу шекараларын
пунктир – сызықшамен бейнелеп,
символдарды тексеру, түзету және қарап шығу
процесін жылдам орындайды.
- беттерді белгілеу режимі мәтін қағазда
қалай орналаса, айнытпай солай бейнелейтін
режим болып есептеледі, мұнда форматтау,
мәтінді түзету өте ыңғайлы, өйткені қағаз
шеттері айқын көрініп тұрады.
- құрылым режимі, құжатты толық
бейнелемей, теқ тақыраптарын көрсете алады,
сол себепті мәтін тақыраптарын бастан аяқ
қарап отырып, оны бақылау мүмкіндіктерін

70

береді. Ал оны т үйіндемей, ашылған күйде
бейнелесек, өте көлемді мәтін өңделгенде,
оның белгілі бір бөліктерін түгелдей
аустыруға, көшіруге және оның құрылымын
байқап отыруға ыңғайлы режим болып
саналады.

Аспаптар тақтасы командалар мен іс -
әрікеттерді жылдам орындау үшін ең ыңғайлы
жағдай жасайды. Оны пайдалану тышқан
қолтетігінің немесе соған ұқсас басқа
құрылғының көмегімен жүргізіледі. Аспаптар
тақтасының белгілі бір командасын орындау
сол командаға сәйкес батырманы тышқанмен
шерту арқылы орындалады. Бұл тақтаны
әрқашанда пайдалануға болады,
өйткені,қалауымыз бойынша, ол құжат
терезесінің жоғарғы жағында тұрақты көрініп
тұрады.
Меню жолының төменгі жағында Стандарты
және Форматтау әрікеттерін ғана атқаруға
арналған Аспаптар тақтасы орналасқан. Бұл екі
тақтадан басқа Word редакторында бірсыпыра
әрекеттерді атқаратын тақталар (Сурет салу,
Көмек алу және т.б.) бар. Нақты тақталар мен
олардың әр түрлі батырмаларының атқаратын
қызметі жұмыс барысында түсіндіріледі.

Терезенің негізгі элементінің бірі болып,
бірнеше мәтіндік құжаттар қатар орналаса
алатын терезелерден тұратын, ашық түске
боялған жұмыс алмағы (рабочая область)
болып саналады.

Логикалық тапсырмалар:

1. Үстел үстінде үш стакан шие тұр. Марат бір
стакан шиені жеп қойды. Неше стакан қалды?
Жауабы: үш стакан
2. Көшеде екі әкесі, екі баласы, және атасы
немересімен қыдырып жүр. Көшеде неше адам
жүр? Жауабы: үшеу
3. Допты лақтырғанда, доп сол ізімен кері
қайту үшін оны қалай лақтыру керек? Жауабы:
жоғары
5. Менің атым Медет Менің тәтемнің бір ғана
інісі бар. Менің тәтемнің інісінің аты кім?
Жауабы: Медет
6. Термометр аяз болғасын — үш градус
көрсетіп тұр. Осындай екі термометр неше
градус көрсетеді? Жауабы: үш
8. Суға қай кезде қолды кесіп алуға болады?

71

Жауабы: егер оны мұз етіп қатырса
5. Сұрақ қою: Қазір ауылды жерде де, қалалы
жерде де сыртта асыр салып жүрген баланы
сирек кездестіреміз. Себебі оларды үйге матап
тастаған бір дүние бар. Ол — компьютер. Осы

ойға пікіріңіз қандай?

Сергіту сәті (көз жаттығулары)

Вирусты антивирус өлтірер,
Антивирусты уақыт өлтірер.

Ерді намыс өлтірер,
Қоянды қамыс өлтірер.

Антивирус компьютер үшін туады,
Компьютер үшін өледі.

Ер жігіт ел үшін туады,
Ел үшін өледі.

Компьютер процессорымен мықты.
Ағаш тамырымен мықты,

Жақсы WORD жарым ырыс.
Жақсы сөз жарым ырыс

Сөзжұмбақ сұрақтары:

1. Ақпаратты өңдеу, сақтау, жіберу

(информатика)

2. Компьютердің маңызды элементтерінің бірі

(монитор)

3. «ПУСК» сөзінің аудармасы (Іске қосу)

5. Дүние жүзі бойынша таратылған желі

(Интернет)

6. WORD терезесінің төменгі бөлігі қалай

аталады (қалып күй жолағы)

7. Терезе түрлерінің бірі (сұхбат терезе)

8. «Абзац» сөзінің аудармасы (еже)

9. WORD терезесінің негізгі элементтерінің

бірі (тақырып жолағы)

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
Түртіп алу әдісі арқылы кері байланыс аламын береді кері
Кері байланы
байланыс V - +?
білемін с орнату
білмеймі үйрендім сұрақ
н

72

Химия пәнінен кіріктірілген сабақтарда қолданылатын тапсырмалар үлгісі

Basic stages of chemistry. Chemistry in the new century
1 Task:
Show the correct versions of the following statements.
Number of correct answers: 3

 Chemistry is divided into separate specialties depending on the field of training and the
scientific methods used.

 Chemistry does not belong to the Natural Sciences.
 There is a close relationship between chemistry and other natural sciences.
 Chemistry is a science that studies the properties and structure of elements and chemical

compounds, as well as the reactions in which they are involved.

Task 2:

Show the names of the laboratory tools listed
below.

Atoms and molecules
73

1 Task:
Match images that you can see with your eyes and vision

devices.

Task 2:
Determine their image according to the corresponding characteristics of the composition of the
molecule.

74

Reactions and life
1 Task:

Choose examples of using acids (hydrochloric acid, sulfuric acid, orthophosphoric
acid)

Task 2:
When working with dangerous substances, such as acids, specify what clothing is needed for
protection.

Number of correct answers:
3

75

Biochemical unity of the structure of organisms
1 Task:

What nutrients are the following foods rich
in?

76

Task 2:
Determine the correct conclusions.
Number of correct answers: 3
any substance that leaves an oil stain on the filter paper will be oil
oils do not dissolve in water regardless of the water temperature
acrolein is formed during the thermal decomposition of fats
fats break down when heated

O oils do not dissolve in cold water, but form a homogeneous mixture with hot water
Elemental composition of organisms
1 Task:

Compare potassium and sodium elements. What are the similarities in them and
are there any
differences?

Task 2:
Find images showing the sources of alkali metals.
Number of correct answers:
4

77

Trace elements and their role in the development of plants and animals
1 Task:

What gas is released in all these
images?

Task 2:
Acid rains are harmful to many building materials used by people, but there are also those that can
resist them. Identify objects that may be damaged by acid rains.

78

Number of correct answers:
5

79

Chemical bond
1 Task:

Using the data in the picture, it is possible to determine the origin of the greenhouse effect and its
explain the

consequences.

Appearance of the greenhouse effect
Greenhouse effect consequences

80

Педагогтің аты – жөні

Күні

Сынып: Қатысушылар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы Электролиттер және бейэлектролиттер. С.Аррениустың

электролиттік дис-у теориясының негізгі қағидалары

Сабақтың мақсаты Электролиттік диссоциацияның мәнін ашу. Иондық және

коваленттік полюсті байланысы бар қосылыстардың мысалында

электролиттік диссоциацияның механизмін көрсету.

Электр ерітіндісіндегі зарядталған бөлшектер – иондардың пайда

болуындағы судың маңызын көрсету.

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап ру
анықтау. ,
береді. слайд
Жаңа сабақты қабылдауға тар
дайындық. Сабақты оқушылардың

«электролит», «электролиттік диссоциация»
ұғымдарын қалай меңгергенін білуге

мүмкіндік беретін әңгімелесуден бастаймыз.
Ол үшін мынадай сұрақтар ұснылады немесе

мұғалім өз қалауы бойынша сұрақтар
дайындайды.

1. Мына заттар электр тоғын өткізе ме?
а) натрий хлоридінің ерітіндісі;

ә) қант ерітіндісі;
б) күкірт қышқылының ерітіндісі.

1. Құрамында мынадай иондары бар
қосылыстарды жазыңдар:

а) Na+ жәнеCl-
ә) K+ және S2-

б) Ba2+ және NO3-
в) B2+ және Br-

г) Al3+ және SO42-
1. Кестеде берілген қосылыстардың

иондық құрамын көрестіңдер.

Қосылыстың формуласы Иондар
1. BaCl2 оң теріс
2. NaOH
3. Al2(SO4)3
4. MgCl2
5. Zn(NO3)2

81

6. Ba(OH)2 Жауап Тапсыр Элект
береді маны ронд
7. HCL ыоқу
орындағ лық,
Сабақтың Жаңа сабақты оқып–үйрену. Әрі қарай ан презе
ортасы міндеті мен мазмұнын айқындап, проблемалық оқушын нтаци
ы
сұрақ қоямыз: неліктен тұздардың, мадақта я,
қышқылдардың және негіздердің судағы у,
ерітіндісінде иондар пайда болады?
Бұл сұраққа жауап беру үшін су толықты
молекуласының құрылысы мен қасиетін білу ру
керек. Әңгімелесу процесінде мұғалім
оқушыларды судың қасиеттерімен қысқаша жасау,
таныстырады. Оқушылар судың құрылымдық
және электрондық формулаларын еске түсіреді
және судың кейбір қасиеттері, оның
молекуласының өте күшті полюстігіне
(диполь) байланысты деген қорытынды
жасайды. Еру процесі еріткіштің қасиетіне
тәуелді. Мысалы, су зарядталған бөлшектердің
электростатикалық тартылуын 81 есе азайтса,
ал этонол 27, ацетон 27, бензл 2 есе
(диэлектрлік өтімділік) азайтады.
Мұғалім иондар түзілуі мен механизмін
жүйелеп, оқушыларға мынадай қорытынды
жасайды: иондық және ковалентті полюсті
байланысты қосылыстар ерігенде түзілген
иондар судың дипольді молекулаларымен
әрекеттесіп, гидраттанған иондар түзеді, яғни
диссоциация процесі жүреді. Әрі қарай
диссоциация процесінің қайтымды екені,
иондарға ыдырау - иондану, ал кері процесс -
молекула түзілу деп аталатыны айтылады.
Ерітіндіде иодар су молекуласымен
байланысқан, яғни гидраттанған күйде болады.
Оқушылар бірден мынадай қорытынды
шығарады, гидраттанған мыс ионының
кристалдық мыс (II) сульфатындағы мыс
айырмашылығы бар.
Әрі қарай қышқылдардағы коваленттік
байланыстың, оларды суда еріткенде ионды
байланысқа айналу механизмі қаралады және
сутектің гидраттанған ионы:
Н++Н2О = Н3О+
оксоний ионы туралы түсінік енгізіледі.
Мұғалім оксоний ионын гидраттанған протон
түрінде қарау керектігін ескертеді, осыған
байланысты кейінгі жаттығуларда
қышқылдардың диссоциациялану теңдеуін
жазу әдісіндегі (Н3О орнына Н+) ерекшелік
түсіндіріледі, себебі ерітіндіде сутек ионы ғана
емес, барлық иондар гидраттанады. Сондықтан

82

иондармен байланысқан су молекуласы
реакция теңдеуіне есепке алынбайды. Бұны
түсіндіру үшін қышқылдардың оксоний ионын
түзе жүретін диссоциация теңдеуін және
қысқартылған түрін жазып көрсетеміз:
HCl + H2O = H3O+ + Cl-
H2SO4 + 2H2O = 2H3O+ + SO42-
HNO3 + H2O = H3O+ + NO3-
немесе

HCl = H+ + Cl-
H2SO4 = 2H+ + SO42-
HNO3 = H+ + NO3-
Бұдан кейін мұғалім электролиттік диссоциаци
я теңдеуі қалай жазылатынын және оқылатыны
н күкірт қышқылының, кальций гидроксидінің,
алюминий сульфитінің мысалында түсіндіреді
. Содан соң тақтаның сол жағына тігінен бірне
ше қышқылдар, негіздер, тұздардың формулал
ары жазылып, оқушыларға осылардың әрқайсы
сының электролиттік диссоциация теңдеуін жа
зу ұсынылады. Тапсырмма тексеріліп, тақтаға
электролиттік диссоциация теңдеуінің жүйелен
ген жалпы формуласы жазылады:
КА = К+ + А-
КА – диссоциацияланбаған электролит
молекуласы, К+ катион, А- - анион.
Алған білімді қорытындылау. Сабақты
мөмендегідей электролиттік диссрциацияның
негізгі ережелерін қайталаумен
қорытындылаймыз:
1. Тұздар, негіздер және қышқылдар сулы
ерітінділерінде (балқымаларында) иондарға
ыдырайды:

CuCl2= Cu2+ + 2Cl-
NaOH = Na+ +Cl-
HCl = H+ + Cl-
2.Ерітіндіде түзілген иондар судың полюсті мо
лекуласының әсерінен гидраттанады және бір-
бірінен ажырайды. Бұл процесс иондану деп
аталады.
3. Иондану процесімен бір мезгілде кері
процесс молекула түзілу жүреді. Иодану мен
молекула түзілу қайтымды диссоциация
процесінің екі жағы:
HCl↔H+ + Cl-
(HCl + H2O) ↔ H3O+ + Cl-
4. Еріген заттың оң зарядтарының саны мен
теріс зарядтарының саны тең болғандықтан,

83

жалпы электр бейтарап болады.
1. Электролиттік диссоциация теориясының
мәнін айтып беріңдер.
2. Тұздардың, негіздердің және
қышқылдардың суда ерігенде иондарға

диссоциацияланатынын қалай дәлелдеуге
болады?
3. Аз мөлшерде тұз алып, суда және этанолда
еріткенде алынған ерітінділердің
электрөткізгіштігі қалай болады?

Сұрақ-жауап.

1. Оқсидтер дегеніміз не? Мысалы

2. Негіздер дегеніміз не? Мысалы

3. Қышқылдар дегеніміз не? Мысалы

4. Тұздар дегеніміз не? Мысалы

5. Металдарды реакцияға кірістіріп тұз алуға

болатын үш тәсілге мысал келтіріп, реакция

теңдеулерін жазыңдар.

6. Оксидтер реакцияға қатысқанда тұз түзетін

үш тәсілге мысал келтіріп, сәйкес реакция

теңдеулерін жазыңдар.

І-деңгей

1.Мына қосылыстарды:

НСІ, СаО, NаСІ, Сu(ОН)2, Н2SO4, СаСO3, СO2,

NаНСO3,
LiОН, НNО3, Р2O3, КNО3, РbСІ2, Nа3РO4,

Ғе(ОН)3
кластарға жіктеп, формулаларды кестенің

сәйкес бағандарына бөліп жазыңдар.

Оксидтер Негіздер Қышқылдар Тұздар

ІІ-деңгей
1.Мына оксидтердің:
а) натрий оксиді;
ә) көміртек (IV) оксиді;
б) фосфор (V) оксиді;
в) кальций оксидінің
сумен әрекеттесу теңдеулерін жазыңдар және
түзілген ерітінділерде лакмус қағазы қандай
түске
боялатынын түсіндіріңдер.
2.Металдарды реакцияға кірістіріп тұз алуға
бола-
тын үш тәсілге мысал келтіріп, реакция
теңдеулерін
жазыңдар.
ІІІ-деңгей

84

1. Мынадай қосылыстарды:
1) калий гидроксидінен екі тәсілмен калий
фосфатын;
2) кальций гидроксидінен екі тәсілмен
кальцийқарбонатынқалай алуға болады?
Мысалдар келтіріп, сәйкесреакция теңдеулерін
жазыңдар.
2. Кальций сульфатын қалай алуға болады? Бес
түрлі
тәсілін көрсететін химиялық реакция
теңдеулерін
жазыңдар.
ІV-деңгей
1. Берілген өзгерістерді жүзеге асыруға
мүмкіндік
беретін реакция теңдеулерін жазыңдар және
заттарды атаңдар:
1) Ғе → ҒеС12→ Ғе(ОН)2→ ҒеО → Ғе804
2) СuО → Сu → СuСІ2→ Сu(ОН)2→ СuО
2. Мына сызбанұсқадағы өзгерістерге
мысалдар келтіріп,
реакция теңдеулерін жазыңдар:
1) металл → негіздік оксид → негіз → түз;
2) бейметалл → қышқылдық оксид → қышқыл
→түз.

І-топ
1. Келтірілген косылыстардың ішінен: АІСІ3,
Вr2 , НСІ, КОН, NаNO3, O3.
а) иондық байланысы; ә) коваленттік полюсті
байланысы;
б) коваленттік полюссіз байланысы бар
заттарды бөліп жазыңдар.
2. Берілген заттардың ішінен электролиттер
мен бейэлектролиттерді бөліп жазыңдар: түз
кышқылы ерітіндісі; темір (III) сульфаты
ерітіндісі; алюминий оксиді; калий гидроксиді
ерітіндісі; көміртек диоксиді; барий нитраты
ерітіндісі; су.
3. Электролиттер мен бейэлектролиттердің
арасынан әр қатардан бір "бөтен" затты
табыңдар.
а) NаСІ, НСІ, СН4, NаОН;
ә) О2, СО2, НСІ, Н2О
ІІ-топ
1. Мына заттардың:
а) қанттың; ә) сірке қышқылының;
б) ас тұзының судағы ерітінділері берілген.
Қайсысы электр тогын жақсы өткізетінін
айтып, себебін түсіндіріңдер.
2. Мына заттардың:

85

а) СuSO4, АІСІ3, Са(NО3)2;
ә) НВг, Са(ОН)2, Н3РО4
судағы ерітінділерінде кандай иондар болады?

Электролиттік диссоциациясының
теңдеулерін жазыңдар.

3. Төменде берілген заттардың:
а) литий сульфаты; ә) алюминий хлориді;

б) кальций гидрокарбонаты
электролиттік диссоциациясьшың теңдеулерін

жазыңдар.

ІІІ-топ
1. Төменде келтірілген тұздардың
диссоциациялану

теңдеуін жазыңдар:
натрий сульфаты; кальций нитраты; натрий

бромиді;
калий фосфаты; алюминий сульфаты; темір

(III) хлориді.
Тұздардың формулаларын олардың

әрқайсысының бір молі
диссоциацияланғанда түзілетін иондардың

санының өсуіне
байланысты қатарға орналастырыңдар.

2. Заттардың электрөткізгіштігін тексеруге
арналған

құралдың электродтарын:
а) калий хлоридінің балқымасына;

ә) кальций гидроксиді ерітіндісіне;
б) дистилденген суға салғанда оның шамы

жана ма?
3. Берілген заттардың:

а) сутек молекуласының;
ә) сутек атомының;

б) сутек ионының формулаларын жазыңдар.
1. Мына тұздардың:

МgСІ2, АgСІ, К2SO4, СаSO4, АІ2(SO4)3, ВаSO4,
К2СO3, СаСO3
қайсылары күшті электролиттерге жатады?
Сол тұздардың электролиттік диссоциациялану

теңдеулерін құрыңдар.
2. Суда еріген кезде мына иондарды:

а) Са2+; ө) SO42- түзетін заттарға
үш мысалдан келтіріңдер

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері байланы
байланыс
с орнату

86

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Элект-тік дис-у дәрежесі. Күшті және әлсіз электролиттер
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Диссоциациялану дәрежесін салыстырады.Күшті және әлсіз
электролиттерді сипаттайды.

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
басы сабаққа у, ық,
Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
анықтау. жауап
береді. ру ,
слайд
(«Лездемелік сұрақтар») 1.Электролиттер тар

дегеніміз не? 2.Бейэлектролиттер дегеніміз не?

3. Электролиттік диссоциация

4.Электрөткізгіштер деген не? 5.Электр

тогының табиғаты жөнінде білесіздер?

Сабақтың Диссоциациялану дәрежесі Жауап Тапсыр Элект
ортасы береді ронд
Егер тұз қышқылы мен сірке қышқылының маны ыоқу
ерітінділерінің электрөткізгіштігін орындағ лық,
салыстыратын болсақ, тұз қышқылында ан презе
шамның жарқырап жанғанын, ал сірке оқушын нтаци
қышқылында әлсіз жанғанын байқауға болады. ы я,
мадақта
у,
толықты
ру
жасау,

Себебі: диссоциациялану қайтымды процесс
боландықтан, электролит ерітінділерінде оның
иондарымен бірге молекулалар да болады.
Сондықтан электролиттік диссоциация сандық

87

жағынан диссоциациялану дәрежесімен
сипатталады, оны гректің α-әрпімен әріпімен
белгілейді.

Электролиттің диссоциациялану дәрежесі
құрамындағы еріген заттың үлесін көрсетеді.
Бұл көрсеткіш еріткіш пен еріген заттың
қасиетіне және еріген заттың
концентрациясына, сыртқы температураға
тәуелді.
Диссоциациялану дәрежесі (α) –
диссоциацияланған молекулалар санының (n),
ерітіндідегі жалпы молекулалар
санына (N) қатынасы:

Күшті және әлсіз электролиттер
Электролиттерді табиғатына қарай шартты
түрде күшті және әлсіз деп екіге бөлуге
болады.
Диссоциациялану дәрежесі
0,3 (30%)-тен жоғары – күшті,
0,03 (3%)-тен 0,3 (30%)-ке дейін – орта,
ал 0,03 (3%)-тен төмен – әлсіз электролитке
жатады.

1 тапсырма
Зерттелген қосылыстарды келесі топтарға
жікте: күшті электролиттер, әлсіз
электролиттер және бейэлектролиттер.

88

хлорсутек, HCl күшті электролит
натрий гидроксиді, күшті электролит
NaOH
сірке қышқылы, әлсіз электролит
CH3COOH
натрий хлориді, күшті электролит
NaCl
бейэлектролит
этанол, C2H5OH бейэлектролит

сахароза, C12H22O11

2 тапсырма

Егер ерітіндіге 200 молекуланың 20-ы
ыдыраса, электролиттік диссоциациялану
дәрежесі неге тең болады?

Берілгені: шешуі:
n = 20 α= 20/200 ∙ 100% =
10%
N=200

Табу керек: (α)=?

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
береді кері
Кері Оқу тапсырмасы: байланы
байланыс  Электролиттерді күшті және әлсіз деп
с орнату
жіктеудің себебі неде?
 Күшті және ілсіз электролиттерге мысал

келтір(кем дегенде екеу)

Бүгінгі сабақта:

 күшті және әлсіз электролиттерге мысал
келтірдім және оларды ажырата біледім

диссоциациялану дәрежесін анықтадым

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып: Сандық есеп. Дис-у дәрежесін есептеу

Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Тақыырып бойынша білімдерін нығайту
Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.
Құндылықтарды дарыту
Сабақтың барысы

89

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур
кезеңі
әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап
анықтау. береді. ру ,
слайд
Миға шабуыл. тар
1.Мына заттар электр тоғын өткізе ме?
а) натрий хлоридінің ерітіндісі;

ә) қант ерітіндісі;
б) күкірт қышқылының ерітіндісі.

2.Құрамында мынадай иондары бар
қосылыстарды жазыңдар:
а) Na+ жәнеCl-
ә) K+ және S2-
б) Ba2+ және NO3-
в) B2+ және Br-
г) Al3+ және SO42-

3.Кестеде берілген қосылыстардың иондық
құрамын көрсетіңдер.

Сабақтың Қосылыстың иондық құрамының формуласы Жауап Тапсыр Элект
ортасы береді маны ронд
1.«Ерітіндіде сірке сірке қышқылының орындағ ыоқу
диссоциациялану дәрежесі 0,013% немесе лық,
1,3%-ке тең» деген сөйлем нені білдіреді? ан презе
2.Электролитті суда еріткенде әрбір 100 оқушын нтаци
молекуладан: ы я,
а) 70; мадақта
ә) 5 молекула ионға ыдыраған жағдайда оның у,
диссоциациялану дәрежесі неге тең болады? толықты
3. Бейорганикалық қосылыстардың әртүрлі
класына жататын электролиттерге 2 мысалдан ру
келтіріңдер: а) күшті; ә) орташа; б) әлсіз. жасау,

Топпен жұмыс істеу барысында есептерді
шығарады. Әр топ өз жұмыстарын талдайды,

ой бөліседі, келесі топ қарсы пікірлер айтады.

1.Еріген зат пен еріткіштің массалары
белгілі болса заттың е═рітіндідегі массалық

үлесін анықтау.
1. Массасы 45г тұзды 2200мл суда еріткенде

түзілген ерітіндідегі еріген заттың массалық
үлесін есептеңдер.

Бер:

90

m тұз ═45г Шешуі: m (еріт ) ═ 45г
+2200г ═2245г

V(су) ═2200мл Ⱳ(тұз) ═

45г*100% : 2245 ═ 2%.

Т.к. Ⱳ(тұз) ═ ?

Жауабы: Ⱳ(тұз)

═ 2%.

2. Ерітіндінің концентрациясы белгілі

болғанда еріген заттың массасы бойынша

ерітіндінің массасын не көлемін табу.

1. Массасы 30г Na2SO4-нан 14,3 %-дық 1,13
г/мл қанша ерітінді дайындауға болады.

Бер: Шешуі:

Ⱳ═ m (ер.зат ): m (еріт

) * 100%. m (еріт ) ═ m(ер.зат)
: Ⱳ *100%.

m(Na2SO4) ═30г. 1)m (еріт ) ═
30г* 100%: 14,3 % ═209,8г. 2) Ерітіндінің
Ⱳ(Na2SO4) ═14,3% V(ерітінді) ═
көлемін табамыз: Ж: m (еріт ) ═
Т.к. V(ерітінді) ═?
209,8г: 1,13г/мл ═185,67мл. V(ерітінді)

209,8г.

═185,67мл.

3.Ерітіндінің массасы мен ерітіндінің

концентрациясы белгілі болғанда еріген

заттың массасын табу.

1. Массалық үлесі 12%-дық ерітінді дайындау

үшін көлемі 250мл суға қанша зат еріту керек.

Бер: Шешуі:

Ⱳ(ерітінді) ═12% 1)Еріген заттың

массасы-х, пайда болған ерітіндінің

V(су) ═250мл массасы

(m(еріткіш+х), сонда: : m(еріген зат) ═х

т/к: m(зат) ═? (m(ерітінді) ═ (250+х)

формуласын жазамыз: 2) Массалық үлестің
100х
12═ х*100% :250+х
Бұдан:
12(250+х) ═ 100х

3000+12х ═

3000 ═ 100х-

91

12х

х═34г.

Ж: 34г.

4.Ерітіндіні сұйылтқанда ерітіндінің

концентрациясын анықтау.

Массасы 500г 15% -дық ерітіндіге 200г су

қосқанда түзілген ерітіндінің концентрациясын

есептеңдер.

Бер: Шешуі:

m (еріт ) ═ 500г 1) m (еріт ) ═

15∙500:100═75г

Ⱳ1 ═15% 2) Араластырылғаннан

кейінгі ерітіндінің массасын

m (су)═200г. табу m 2 (еріт) ═
500г+200г ═ 700г

3) Массалық үлесті

табу:

Ⱳ2 ═ 75г∙100%

:700г ═10,71 %

Ж: 10,71%.

5. Қойытылған ерітіндінің

концентрациясын анықтау.

1.Массасы 250г 5% -дық ерітіндіге 30г зат

қосқанда түзілген ерітіндінің концентрациясын

анықтаңдар.

Бер: Шешуі:

Ⱳ1 ═5% 1) m ер.з. ═ 5% ∙ 250г ═
12,5г

m 1 ═250г 2) m 2еріт. ═ 250г+30г
═280г

+ m 1 ═ 30г m 2ер.з. ═ 12,5г+30г
═42,5г

т/к: Ⱳ2═? 3) Ⱳ2═ 42,5г :280г ∙

100% ═15,18 %

Ж: Ⱳ2═ 15,18% .
2. Массасы 700г 15% -дық ерітіндіні

буландырғанда массасы 200г су буланып кетсе

, оның концентрациясы қандай.

Бер: Шешуі:

m 1 (ерітінді) ═700г 1) 1) m ер.з. ═
15% ∙ 700г:100 %═ 105г

Ⱳ1 ═15% 2) 2) m 2еріт. ═
700г-200г ═500г

m су ═200 г 3) Ⱳ2═ 105г
∙100 % : 500г ═ 21 %

т/к : Ⱳ2═? Ж: 3) Ⱳ2═ 21

%

1.30г тұзды 170г суда еріткенде түзілетін
ерітіндідегі тұздың массалық үлесі

92

( % ) қандай болады? (15%)

2.Массасы 0,8 кг, массалық үлесі 5% қант

ерітіндісін дайындау үшін су мен қанттың
қандай массаларын алу керек? (40г және 760г)

3.Массалық үлесі 15 % (тығыздығы 1,1 г/мл)

көлімі 240
мл тұз ерітіндісін дайындауға қажетті су мен

тұздың массаларын табыңдар?
( 39,6 г және 224,4 г )

4.200 мл ерітіндіде (тығыздығы 1,2 г/мл) 150 г
тұз еріген. Ерітіндідегі тұздың массалық үлесі
қандай екенін анықтаңдар? ( 38,5% )
5.Массалық үлесі 10% – тік ерітінді дайындау
үшін 100 г қантты неше грамм суда еріту

керек?

Аяқталуы Қорытындылау Жауап Тиімді
Үйге тапсырма: «Адам өміріндегі береді кері
Кері байланы
байланыс элементтердің рөлі» тақырыбына реферат пен с орнату
презентация дайындап келу.

Педагогтің аты – жөні

Күні

Сынып: Қатысушылар саны:

Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы Қышқыл, сілті және тұздардың судағы ерітінділерінде электролит-

к дис-у, көпнегізді қышқыл-ң, қышқылдық және негіздік

тұздардың диссоциациялануы

Сабақтың мақсаты Оқушыларға қышқылдардың, сілтілердің және тұздардың

судағы ерітінділерде диссоциациялануы туралы түсініктер беру.

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап
анықтау. береді. ру ,
слайд
1. Диссоциация дегеніміз не? тар
2. Электролитке және бейэлектролитке

қандай заттар жатады?
3. Күшті электролиттер дегеніміз не,

мысал келтір.

93

4. Әлсіз электролиттер дегеніміз не, мысал

келтір. Осы сұрақтарды қамти отырып сабақ
сұралады.

Сабақтың Қышкылдар. Мысалы, азот қышқылы-ның Жауап Тапсыр Элект
ортасы диссоциациялану береді маны ронд
орындағ ыоқу
HNO3+ Н2О↔ NO3- ан лық,
+ Н3О+ қыс. HNO3↔ NO3 +H+ оқушын презе
Мысалы, күкірт кышқылының ы нтаци
диссоциациялануы екі сатыда жүреді: мадақта я,

H2 SO4 ↔ Н+ + HSO4 - HSO-4↔ Н+ + SO42- у,
Демек, қышқылдар диссоциацияланганда судағ толықты
ру
ы ерітіндіде Н+ иондары мен кышкыл қалдықта жасау,
рының иондары түзіледі. Сондықтан қышқылд

ардың жалпы ортақ касиеттері осы Н+ ионы ар
қылы сипатталады. Осы (Н30+) ионы индикато
рдың түсін өзгертеді.
Электролиттік диссоциациялану түрғысынан-

кышқылдар дегеніміз —
сулы ерітіндіде диссоциацияланган кезде кати

он ретінде тек сутек иондарын (дәлірек , Н30+
) бөліп шығаратын күрделі заттар.

* Қышқып анионын қышқып қалдығы деп атай
ды.

Негіздер. Ерігіш негіздер суда ерігенде де гидр
оксид иондары ОН-

түзіледі. Мысалы: NaOH ↔Na+ + OH"
Са(ОН)2 ↔ (СаОН)+ + ОН
Са(ОН)+ ↔ Са2+ + 20Н-
Сондықтан барлык негіздерге тән ортақ қасиет

осы ОН" анионына байланысты (осы ОН"
иондары индикатордың түсін өзгертеді).

негіздер дегеніміз — сулы ерітіндіде
диссоциацияланган кезде анион ретінде тек

қана гидроксид иондарын бөліп шыгаратып
күрделі заттар.

суды бір жағынан қыщқыл ретінде, екінші
жағынан негіз ретінде кярастыруға болады. Ол

диссоциацияланғанда катион ретінде оксоний
(сутек) ионы, анион ретінде гидроксид ионы

түзіледі:

он- н\е Н2О↔ Н+ + ОН-
Су молекуласы диссоциацияланғанда түзілетін
сутек иондары мен гидроксид иондарының
шамалары бірдей. Сондыктан су кышқылдыц
да, негіздің де қасиетін көрсетеді. Индикаторға
бейтарап.
Түздар. металл катиондарына және қышқыл

94

қалдықтарының аниондарына ыдырайды:
Ca(NO3)2 ↔Са2+ + 2NO3- ;Na2SO4 ↔2Na+ +

SO42-
орта тұздар дегеніміз — сулы ерітіндіде оң
зарядталган металл катиондарын және теріс
зарядталган қышқыл қалдықтарыныц
аниондарын беле диссоциацияланатын күрделі
заттар.
Қышкыл түздардың диссоциациялануы
сатылап жүреді:
KHSO4↔ К+ + HSO4- ; HSO4-↔ н+ + so42-
екі саты KHSO4↔ К+ + Н+ + SO42-
Қышқыл тұздар дегеніміз — сулы ерітіндіде
оң зарядталган Металл мен сутек
катиондарын және теріс зарлдталган
қышқыл қалдықтарының аниондарын бөле
диссоциацияланатын күрделі заттар
І)Қышқылдардың диссоциасы: HCl → H+

+ Cl-
Б) Көп негізді қышқылдар сатыланып
диссоцияланады. Қышқылдан қанша
ион сутек ерітіндіге бөлінсе, қышқыл
қалдығының заряды сонша (теріс)
зарядты болады.
H2SO4 → H+ + HSO4-
гидросульфат-ион
HSO4- → H+ + SO42-

H2SO4 = 2H+ + SO42-
H3PO4 - фосфор қышқылы

H3PO4 → H+ + H2PO4-
дигидрофосфат-ион

H2PO4- → H+ + HPO42-
гидрофосфат-ион

HPO42- → H+ + PO43-

H3PO4 = 3H+ + PO43-
ІІ. Негіздер:
А) NaOH = Na+ + OH-

KOH = K+ + OH-
Б) Ca(OH)2 = Ca(OH)+ + OH-

Ca(OH)+ = Ca2+ + OH-

Ca(OH)2 = Ca2+ + 2OH-
Көп қышқылды негіздер сатыланып
диссоцияланады. Негіздерден қанша
гидроксид-ион ерітіндіге бөлінсе, негіз
қалдығының заряды сонша (оң) зарядты
болады.
ІІІ. Тұздар.

1) Орта тұздар

NaNO3 = Na+ + NO3-
Тұздар дегеніміз – диссоциациялану

95

нәтижесінде ерітіндіге металл катиондары
мен қышқыл қалдығының аниондарын
бөлетін электролиттер.

2) Қышқыл тұздар сатылап
диссоциацияланады:
Na2HPO4 ⇄ 2Na+ + HPO42-
HPO42- ⇄ H+ + PO43-
Na2HPO4 ⇄ 2Na+ + H+ + PO42-

3) Негіздік тұздар
Mg(OH)Cl ⇄ [Mg(OH) +] + Cl-
магнийдің

гидроксо-ионы
Mg(OH) + ⇄ Mg 2+ + OH-

Al(OH)Cl2 ⇄ [Al(OH)] 2+ + 2Cl-
алюминийдің гидроксо-

ионы
Al(OH) 2Cl ⇄ [Al(OH) 2] + + Cl-

алюминийдің дигидроксо-
ионы

Бекіту.
1. Қышқылдардың диссоциациялануы

дегеніміз не?
2. Тұздардың диссоциациялануы дегеніміз

не?
3. Негіздердің диссоциациялануы

дегеніміз не?
4. Төменде келтірілген электролиттердін

ішінен сулы ерітіндіде катион ретінде сутек
түзетіндерін бөліп көрсетіңдер: Са(ОН)2,

H2SO4, CuSO4, HNO3.
5. Мына заттардың: LiOH, CuSO4,

Cu(NO3)2, H2SO4 электролиттік
диссоциациялану теңдеулерін жазыңдар.
6. Формулалары мынадай: CaІ2, NaNO3,
A1C13, Mg(NO3)2 тұздар кандай иондарға
ыдырайды?
7. Мына кышкылдардың: H2SO4,
H2SO3, H3PO4, H2S сулы ерітілдіде сатылап
диссоциациялану теңдеулерін жазьщдар.
8. Төменде көрсетілген электролиттердің
қандай иондарға диссоциацияланатынын
көреетіцдер:
9. НС1, HBr. HNO3, NaOH, КОН, Ca(OH)2,

NaCl, AL,(SO4)3, KNO3.
«Жүйрік болсаң шауып көр» кезеңінде әрбір
топ берілген әріптердің ішінен әріп таңдайды.
Қойылған сұраққа сол әріптен басталатын
жауап қайтару керек:

96

«С» әрпі
1. Химиялық эелемент(сутегі,скандий)
2. Күрделі зат (су, сіркеқышқылы)
3. Металл (сынап)
4. Қышқыл (сірке қышқылы)
5. Әмбебап еріткіш( су)
6. Сілті (суда еритін негіз)
7. І валентті элемент (сутек)
8. Физикалық құбылыс (судың қатуы)
9. Натрий гидроксиді (сілті)
10. Судың агрегаттық күйі (сұйық)

«К» әрпі

1.Жай зат (күкірт)

2. Оксиді (кальций оксиді, көміртек (ІІ)
оксиді, күкірт (ІҮ) оксиді.

3.Тұз (карбонаттар,калий хлориді)

4.Бейметалл (көміртек,күкірт)

5.Сілтілік металл (калий)

6.Екі валентті элемент (кальций)

7.Химиялық құбылыс (көмірдің жануы)

8.Қышқыл (күкірт, кремний қышқылдары)

9.Лакмус сілтіде (көгереді)

10.Химиялық байланыс (ковалентті)

«М» әрпі

1.Периодтық кестенің авторы (Д.И.Менделеев)

2. ІІ валентті элемент (магний)

3.Физикалық құбылыс (мұздың еруі)

4.Атомдар нені құрайды (молекула)

5.Темір қандай затқа тартылады (магнитке)

6. Хлорофиллдің құрамындағы элемент
(магний)

7. Калий перманганаты (марганцовка)

8.Зат мөлшерінің өлшем бірлігі (моль)

9.Индикатор (метилоранж)

97

10.Темір (металл) Жауап Тиімді
береді кері
Аяқталуы Қорытындылау байланы
Кері
байланыс с орнату

Педагогтің аты – жөні Қатысушылар саны:
Күні Қатыспағандар саны:
Сынып:
Ион алмасу реакциялары және олардың жүру жағдайлары
Сабақтың тақырыбы

Сабақтың мақсаты Ион алмасу реакцияларын,олардың жүру шарттарын топтық
жұмыста бірлесе талдата отырып түсінік қалыптастыру

Құндылықтарды дарыту Оқушыларды бір-біріне деген құрмет көрсетуіне тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

Сабақтың Педагогтың әрекеті Оқушының Бағалау Ресур

кезеңі әрекеті стар

Сабақтың Оқушылармен сәлемдесу, түгелдеу Зейіндерін Мадақта Оқул
сабаққа у, ық,
басы Жаңа сабақтың тақырыбы мен мақсатын аударады, толықты видео
жауап
анықтау. береді. ру ,
слайд
тар

Сабақтың Ион алмасу реакциялары Жауап Тапсыр Элект
ортасы Көптеген химиялық реакциялар ерітінділерде береді маны ронд
яғни электролит ерітінділері арасында жүреді. орындағ ыоқу
ан лық,
Сулы ерітінділерде электролиттер иондарға оқушын презе
ыдырайтын болғандықтан, реакцияға иондар ы нтаци
мадақта
қатысады у, я,
Ион алмасу реакциялары айрықша маңызды толықты
ру
реакцияларға жатады. Ондай реакциялар қалай
жүруі мүмкін? жасау,

Зертханалық тәжірибе
.1-тәжірибе: Сынауыққа калий хлоридін

98

құйып, үстіне натрий сульфатын қосамыз.

Тәжірибеде ешқандай өзгеріс байқалмайды.

2-тәжірибе: Натрий сульфаты бар сынауыққа

барий хлоридін қосамыз. Нәтижесінде ақ түсті

тұнба пайда болады.

3-тәжірибе. Натрий сульфиді ерітіндісіне тұз

қышқылын құямыз. Нәтижесінде шіріген

жұмыртқа иісті газ түзіледі.

4-тәжірибе. Калий гидроксиді ерітіндісіне

фенолфталеин тамызып, оған тұз

қышқылының ерітіндісін қосамыз. Таңқурай

түсті индикатор түссізденеді және жылу

бөлінеді (сурет).Тірек-сызба

Ион алмау реакцияларының жүру жағдайлары
Жүргізілген тәжірибелерге түсініктеме.

1-тәжірибеде ешқандай өзгеріс болмады. Неге?
Ион алмасу теңдеуін жазу:

Na2SO4 + 2KCl = 2NaCl + K2SO4
Бұл теңдеу – реакцияның молекулалық

теңдеуі.

әрекеттесуші заттардың екеуі де күшті

электролиттер, сондықтан иондарға

диссоциацияланады:

2Na+ + SO42- + 2K+ + 2Cl- = 2Na+ + 2Cl- + 2K+ +

SO42-
Бұл теңдеу толық иондық теңдеу деп аталады.

Егер бұл теңдеудегі ұқсас иондарды

қысқартсақ, барлық бөлшектер қысқарады.

2Na+ + SO42- + 2K+ + 2Cl- = 2Na+ + 2Cl- + 2K+ +

SO42-
Бұл қайтымды алмасу реакциясы, немесе ол

реакция аяғына дейін жүрмейтін реакция деп

айтылады. Мұндай реакциялардың іс жүзінде

мәні жоқ, оларды басқару қиын, сондықтан

жүргізбейді. Мұндай реакция теңдеулерін

былай жазып көрсетуге болады.

99

Na2SO4 + 2 KCl =
2-тәжірибеде ақ тұнба түзіледі. Неліктен?
Оқушылар алмасу реакциясының теңдеуін
жазады:

Na2SO4 + ВаCl2 = 2NaCl + ВаSO4↓
(молекулалық теңдеуі)

Сол жағындағы екі зат та күшті электролиттер,
сондықтан иондарға ыдырайды. Оң жағында
натрий хлориді ғана күшті электролит, ал
барий сульфаты суда ерімейді, сондықтан
иондарға диссоциацияланбайды:

2 Na+ + SO42- + Ва2+ + 2 Cl- = 2 Na+ + 2 Cl- +
ВаSO4↓

(толық иондық теңдеуі)
Оң және сол жақтағы ұқсас иондарды

қысқартамыз:
2 Na+ + SO42- + Ва2+ + 2 Cl- = 2 Na+ + 2 Cl- +

ВаSO4↓
Реакцияның қысқартылған иондық теңдеуі:

Ва2+ + SO42- + = ВаSO4↓
Ақ тұнба – ВаSO4↓. Бұл ион алмасу реакциясы
қайтымсыз, яғни, тұнба түзілетіндіктен аяғына
дейін жүреді.
3-тәжірибеде шіріген жұмыртқа иісті газ
түзіледі, бұл – күкіртсутек. Бұл алмасу
реакциясы қалай жүреді?

Молекулалық теңдеуі:
Na2S + 2НCl = 2NaCl + Н2S↑

Сол жақтағы екі зат иондарға ыдырауға
қабілетті күшті электролиттер. Оң жақтағы
мұндай зат натрий хлориді, ал күкіртсутек –
бейэлектролит. Толық иондық теңдеуін жазып,
ұқсас иондарды қысқартайық:
2 Na+ + S2- + 2 Н+ + 2 Cl- = 2 Na+ + 2 Cl- + Н2S↑

Қысқартылған иондық теңдеуі:
2Н+ + S2- = Н2S↑

Бұл реакция да қайтымсыз, яғни аяғына дейін
жүреді, себебі реакция нәтижесінде газ бөлініп
шығады.
4-тәжірибеде индикатордың түсі өзгерді және
жылу бөлініп шығады. Реакцияның
молекулалық теңдеуін жазайық.
КОН + НCl = КCl + Н2О + Q
Судан басқа оң және сол жақтағы заттардың
бәрі күшті электролиттер, сондықтан иондарға
диссоциацияланады. Су - әлсіз электролит
(оның диссоцияциялану дәрежесі өте аз – 55
миллион молекуланың 1-еуі ғана

100