- Хуш келдингиз, - деди Темур турли хаёлда утирган, юз ва
кузларидан безовталик аломатлари сезилиб турган кунокларга
жиддий, бирок самимий охднгда нигох ташлар_ экаш ^JEy__
-учрашувимиз'бир ютТ бурун_юзТбериши 1ва бирор томчи кон
тукилмаслиги мумкин эди. Бу кимнинг айби ила булганлиги
барчангизга маълум. Бирок булиб утган вокеани мухокам'а
эшокдан фойда йукдур. Биз олдинга карамогимиз ва саваш,-
лардан безган раиятнинг дардига дармон булиб, огирини енгил
килмогимиз лозим. Бу ишда мен барчангизни кумакчи буласиз,
бирлашиб, иттифокдикда юрт ва улусга хизмат этамиз деб
уйлайман, - дтя сузини мухтасар килиб, сиз не дейсиз дегандек
Малик Гиёсиддиьта угири.пди.
-Бизнинг узримизни кабул этинг, хазрати олийлари. Неки утса
биздан утди. Голиб булмок хам, маглуб булмок хам Аллохдин.
Биз бундан буён сизнинг хизматингизда булмок ва итоат камарини
белдан ечмаслик шарТ.ини кабул килган холда хузурингизга кел-
дик. Сузларимга мана шу ерда утирган одамлар гувох- Бизнинг
самимийлигимизга ишонинг! — деди Малик Тиёсиддин титрок
овозда. _____________ ______
—буз орасида унинг” совук кузларига тикилган Темур шох
нигохи тубидаги нафрат учкуниии пайкамай колмади. Беих
тиёр «сен хам кузатяпсанми» дегандек Алп Туркашга каради.
Махфий бошлиги хам Темурнинг кош-ковогига караб турарди.
Темур унга буни доимо назоратда тут дегандек тикилиб куйди.
Шохликдан умидини узган Малик Тиёсиддин айни дамда молу
мулки важони омонлигини уйларди. Бошини олишга буюрмаса
булгани. Шу тахликада утирган Пир Алининг сузлари хам пой-
интар-сойинтар чикар, хаёли жойида эмасди,
- Сенинг молу-жонингдан кечаман! Истасанг Аллох насиб
этса хаж сафарига бор, она юртингга хам кета билурсан.
Салтанатнинг барча худудларида хавфсизлигинг таъминлана-
жак, - деди Темур гапини чузмай.
- Куллук, хазрати олийлари! Сиз не десангиз шул булгай. Не
хизмат буюрсангиз бош устига! —-кулини куксига куйиб таъзим
килди Малик Тиёсиддин узига келгандай^улиб._____________ ■—
—^Малик_Тиёсйддйнга"бошдан оёк шохона сарупо кийгизил-
сун! Икки туккиз наслдор от ва икки туман динори, кепакий
50
акча х.амда антика совга-саломлар такдим этилсун! Шунингдек,
хозирча узларининг ватанлари Гурни идора этиб турмок вазифаси
топширилсун! - деди Темур баланд овозда.
Темурдан узи кутмаган илтифотни курган шох Малик
Гиёсиддин боши омон колганига суюниб, фурсатни бой бермай
эртасигаёк Гур томон йулга тушди.
Кунокдарга тушлик бериб кузатган Темур Боботурк билан Алп
Туркашга каради. Бу дегаии куринишхонада иккингиз колинг
дегани эди.
- Хуросон пойтахтини фатх этдук. Иншооллох, Колган
худудлари хам аста-секин салтанатимиз тасарруфига киражак.
Эртагаёк Жахоншох Жаку бошчилигидаги лашкаримизни
Нишопур билан Исфароин забтига юборамиз. Бирок тутуриги
йук, на гушту на суяк булмиш Алибек масаласини нима киламиз?
Бу одамдан бизга хеч качон яхшилик келмайдургон куринадур.
У табиатан бугун оёгингни упиб, эртаси куни бошингга тепа-
диганлар тоифасидан. Шул боис бирон чора-тадбир курмогимиз
лозим, - деди Темур ташвишини яширмай.
- Хуросон пойтахти фатхини эшитиб эрта-индин остонангиз-
да пайдо булиб колса хам ажаб эрмас, - фикр билдирди амир
Боботурк.
- Бу гапда жон бор, - кувватлади Туркаш. — Сарбадорлар
етакчиси Хожа Али Муайяд ва Сабзавор хокими амир Вали-
бек Жоникурбонийлар хам шундай килишса керак. Малик
Гиёсиддиннингтакдири барчасиучун унутилмас бир сабок булди.
- Курамиз, - деди Темур хаёл суриб. - Бугун этагимизни упиб,
Самарканд™ кайтишимиз билан бемалол тунларини тескари
кийиб олаверадилар. Буларнинг икки сузлигидан ёгсиз айрондан
безгандек безганман.
-Улардан хар нарсани ку гса булади, — деди амир Боботурк.
- Кушиннинг ярми Жахоншох билан кетса, колгани хам
хозирлигини курсин. Тус ва Калот устига юрамиз. Хуросондаги
ташвишларимизни тезрок битирайлик. Самарканддаги ишлари-
миз колиб кетди, — деди Темур кетмокка рухсат бераркан.
Алибек Жоникурбонийнинг хам курпасига ут тушган эди.
Темурнинг узи томон келаётганини эшитгани хамоно халовати
йуколди. Дастлаб куркувдан Озарбайжон ёки Усмонли турк сал-
51
танати томондагшок ёким кора куюнли туркман кардошлари
тарафга кочмокчи булдй. Бирок бугун Хуросонни эгаллаган,
Эронни дам забт этган Темурга уни тутиб берсалар-чи? Бу ёги
неча пулга тушади? Ундан сунг, Темур томон кайтиб келинади-
ган йул хам беркилади ва у кечирмайди. Яхшиси, яна узр сураб
оёгига бош урмок керак. Хар холда.уртадакуда-андачиликдеган
— - -гап борт X,cV6ynXiaca, шуни юзхотир килар.
Бир хафталик изтиробдан озиб тузган Алибек Жоникурбоний,
яна бетининг суви беш томиб, Темур остонасига бош уриб
келди. Темур бу пайтда Марвда эди. Абу Муслим турбасини зиё-
рат килиб, шахар доругаси билан бундан буёнги ободончиликлар
хусусида сузлашиб турарди. Алибек кечирим сурагандан сунг
foht ёкимсиз ва хайвонникига ухшаш овозда укириб йиглаганча
узини Темур оёгига ташлади. Темур бир муддат унинг ахволини
барча курсин дегандек караб турди. Сунгра ёнида турган амир
Боботуркка паст овозда суз котди:
- Бу бетайиннинг жасадини тик килиб куйинг. Юзи булса бизга
Карасун!
Амир Боботурк бориб Алибекнинг култигидан олди. Унинг
юзига чанг ва хас илашган, бир хол ахволда эди.
- Кудачилигимиз хурмати бу гал хам гунохингиздан утдук,
Алибек! Ишингизни килаверинг!.—деди.Темур-у-билан куришар
------экан. - Сизга кимса кул теккизмайди!
Шу куни пешин намозидан сунг Али Муайяд хам тобелик
изхор этиб келди.
Кечкурун икки мехмон шарафига дастурхон ёзилди. Хар икки-
сига шохона чопон, марассаъ, камар ва ханжар, антика совгалар
хадя этилди.
Салтанатга тобелик камарини такмаган Хуросон юртининг
биргина вилоят ва шахри Сабзавор колган эди. Бу ерда яна бир
кудагай Валибек Жоникурбоний хоким эди. Унга хам катгик-
курук гапириб булмас, яхши суз билан эл килмок лозим эди.
Урду Угилжатув яйловига етиб келиб, кур тукиши баробари-
да хос элчи Темурнинг мактубини олиб Валибек Жоникурбоний
Хузурига учди. «Мухтарам кариндошимиз Валибек, сиз азиз
биродаримизга уз хурмат ва самимиятимизни билдириб, Хуро-
соннинг сунгги худуди Сабзаворни мулозимларимиз илгига топ-
__ __________52-----------------------
ширишингизни сураймиз. Акс холда улуснинг молу жони горат
елига совурилиб, касру калъангиз ва олий иморатларингиз кун-
фаякун этилажакдир», — дея битилган эди мактубда.
Мактубни укиган Валибек Жоникурбонийнинг тепа сочи тик
ка булиб кетди ва бола-чакасигада хайр-маъзурни пася килиб,
Темурни кутиб олмок учун йулга чикди. Тобелик изхор этди.
Урду куш ташлаган яйловда икки хафта турди ва Самаркандга
кайтиш тадоригини курди. Темур Суюргатмишхонни ёнига
олиб, Хуросон тахти билан боглик давлат ишларини кенгашди.
Сунгра фармони олий хозирланди.
Фармони олий эълон килинмасдан бурун Темур хузурига амир
Боботурк, Алп Туркаш ва Эсон Бугани чакирди.
— Сизларга маълумки, якинимиздаги Хурошо кишлогида
амакиларимиз \ожи ва Идику Барлослар вахшийларча, асоссиз
улдирилган. Мен бу хусусда илгари хам сизларга айтган
эрдим. Шу масалага хам охирги нуктани куймок фурсати кел
ди. Одамлар хеч бир жиноят хеч качон жазосиз колмаслигини
англамоклари керак. Бу икки шахид кариндошларимизнинг фар-
занд ва набираларини топиб хузуримга олиб келинг, - деди Те
мур катъий охангда.
— Бу ишлар бажарилган, хазрат! Узларининг ушбу хусусда
курсатма беришларини кутиб тургандик. Бу ишга бош-кош
булган ва амалга оширган барча бузуки шахслар хозир елимизда.
Не буюрсангиз бажо этилур, — ахборот берди сохибхабар.
— Барчаси махв этилсун. Бу хусусда хоннинг фармони,
козиларнинг хулосасини бош муншийдан олинг! — деди Темур
ковогини уйиб.
— Амир Дожи барлос рахматлининг набираси Али Дарвеш
билан амир Идикунинг угли Мухаммад Дарвешлар бир неча
кундирки, пешингизни кузларига сурмок ниятида ёнимиздадур.
Изн берсалар чакира билурмиз.
— Чорланг!
Икки амакивачча келиб Темурнинг пешини упиб, юзларига
сурдилар. Иккиси-да беихтиёр кузига ёш олди. Темур уларни
ёшланган кузларига тикилган куйи мехрибонлик билан багрига
босди. Кунгли бузилиб кетди.
— Хуш келдингиз, авлодларим! - деди йигига ухшаш овозда.
53
- Уксинманг. Бу дунё дисоблидур. Сизга зулм утказганлар бу-
гун датл этилажак. Салтанатимизда кимки бировга нодад жабр
дилса холи шундай кечажак!
- Давлатингиз бокий.булсин! -деди- миги -аралаш -Мухаммад
Дарвеш.
- Илодим, бахтимизга доимо омон булинг! - душилди Али
Дарвеш.
- Бугундан эътиборан Ашраф дишлогини иккингизга суюргол
дилиб берурмен. Адил-инод, раиятнинг кунглига караб иш
юритинг. Бир бурда нон топсангиз ярмини халкка беринг.
Темурийлар авлодидан инсон зоти норози булмаслиги керак. Бир-
биримизга медр-окибатли булайлик. Бир-биримизнинг эътибори-
миздан колмайлик. Улуг Турон давлати учун, унинг бирлиги ва
саодати учун дар дадидада керак булса жон бермоккада дозир
туринг! - дея сузини тугатди Темур. - Шунингдек, Сабзавор дам
Валибек Жоникурбонийдан олиниб, унинг эски хокими Шайх
Али Сабзаворийга берилади. Тобон баходирни вилоятга доруга
этиб тайинлаймиз. Уларга кумак беринг. Бардам булинг. Биз хар
куни Самарканддан бу ерга келиб сизни химоя эта олмаймиз.
Аксинча, сиз хар замон салтанат хизматига шай турмогингиз
лозим булади! _ ____ _____ __ .________________
Эртаси куни Диротда, бутун Хуросон элида тантаналар бош-
ланди. Куча-куйдаги мусофиру дарвеш, даландару, фадир-
фукарога ош-сув берилиб, садада улашилди.
Кекса балхтут соясида бир товоддан ош. еб утирган икки
дедлилик мусулмон мусофир узаро судбатлашарди.
- Бу тантаналар нечун, Бадромбек? - суради ёши кичиги
каттасидан.
- Буюк Турон амири Темурнинг учинчи угли амирзода
Мироншод Мирзо бугун эрталаб Хуросон тадтига утирди. Бу
тантаналар шунинг учун, - жавоб дилди ёши улуг мусофир.
- Аллоднинг не суйган дуллари булар. Отаси Турон султони. Бир
угли Умаршайх Мирзо Андижон юртини сурайди. Буниси эса
Хуросон шоди. Худо бераман деса душдуллаб бераверар экан-да.
- Бу авлоддан ёмонлик келмайди. Улар гунодкорларни уч
маротабагача кечирар эмишлар.
Икки дамсудбат дуй ёгига дилйнган Туркистон паловини
дузур дилиб едилар. Сунгра долва билан сув ичдилар. _____ _______
------- ~ Амир Жахонмулк'суйлагагГБЬботурк деганини дандай то-
памиз? - суради ёш медмон.
54
— Секин, — украйиб каради каттаси. - Амирнинг номини бу ерда
тилга олиб буладими, галварс! Исковучлар туйса иккимизнинг
хам теримизга сомон тикади. Нахотки, шунга аклинг етмаса, кал-
лаварам, — аччикланди Бахром мусофир. - Минг марта эхтиёт бул
десам хам фойдасиз экан сенга. Одам булмайдургон куринасан.
— Кечиринг. устоз Бахром, - елкасини кисиб узр тилади ёрдам-
чиси. — Чарчокдан толикибман. Бошим айланиб кетибди. Рухсат
берсангиз шу ерда бир оз узансам.
— Бу ерда чузилсанг кузинг илинмасдан Темурнинг шахарда
тартиб урнатувчи, куча-куйда санкиб, дуч келган ерда ётиб юрув-
чиларни олиб кетадиган навкарлари кулига тушасан. Ана ундан
сунг курасан томошани. Кдердан ва нимага келганингни билиш-
са иккимизни хам теримизни шилиб, бошимизни сапчадек узи-
шади. Яхшиси, тезрок карвонсаройга жунайлик. Бафуржа ухлаб,
вазифамизга киришамиз. Ташрифимиздан ундан бошка кимса
хабар топмаслиги керак. Унутма ва кулогингга куйиб олгин-
ки, биз бу ерга уша хонимнинг топширигига биноан келганмиз.
Сухбатлашганимизда ковун тушириб утирмагин тагин.
— Тушундим, уста. \еч бир ишга аралашмайман, - деди паст
овозда ёш мусофир.
Бахром шеригини карвонсаройда колдирди-да узи амир Бобо-
туркни излаб кетди. Уни ХИР°Т шахри ичидаги Богизогон боги
атрофидан топиш мумкин деган гапни эшитгач, лашкарбоши ва
амир сифат кишилардан сураб-суриштира бошлади.
— Ана у курдингми? Турик отда келаётибди. Атрофини ун
чогли навкар ураб олган, — деди совут кийган юзбоши синган
кумуш сопли киличини куролсозга курсатар экан. — Узинг ким-
сан? Айгокчи-пайгокчи эмасмисан?
— Иуг-э, хужам. Энг якин кишиларидан согинчли салом кел-
тирдим, - гулдуради Бахром шахар маркази томон кетаётган
суворийлар томон юраркан.
Бахром йул буйига бориб, амир Боботурк келаётган тупга
караб кулини силкиди. Тудадан бир отлик ажралиб чикиб унинг
олдига келди.
— Не истайсан? Кимсан? — суради у от устида баланд овозда.
— Менга амир Боботурк хазратлари керак. Зарур гапим бор, -
жавоб килди Бахром. - Факат узлари ила суйлашмогим лозим.
Отлик кайтиб бориб амирга йуловчининг сузини айтди. Бобо
турк тудадан ажралиб чикиб, Бахром томон юрди. Кунгли нима-
нидир сезган эди. Отдан тушиб сурашди.
55
- Сизга мухим гапим бор эди. Холирод жойда суйлашсак, амир
хазратлари, - деди Бахром диёфасига жиддий тус бериб: — Мен
Дехлидан келдим.
Боботуркнинг куз олди доронгилашиб, оёд-дули бушашиб
кетди. Нафаси ичига тушиб, ютинди. Отини _етаклаганичаг-----
мехмоннк-йул чет-идаги- савашдан "зарар курган 6of томон
бошлади. Йигитлардан бири келиб отини жиловини дулидан
олганда хам хаёли жойида эмас эди. Анчадан сунг узига келиб,
Бахромга суз дотди.
- Бегим юбордиларми? - суради титрод овозда.
- Ха, бегим юбордилар, - деди бурро-бурро дилиб Бахром.
- Сизга согинчли саломларини етказишни утиниб сурадилар.
- Сихат-саломатми? Унга зиён-захмат етгани йудми? — Таш-
вишли охангда тез-тез гапирарди, Боботурд.
- Худога шукр. Сихат-саломатлар. Не йул билан булмасин,
мени тезрод дутдариб олиб кетсинлар дедилар.
- У киши хозир даерда? Кимнинг дулида? Уни дутдармод учун
нима дилмод керак? Суйланг тезрод!
- У кишини бу тарафдан дандай кетганларини билмайман.
Оналари билан шу онда Дедли шахрида яшаб турибдилар. Тур-
мушга чидмаганлар, - тутилиб-тутилиб, жавоб дилди мусофир.
Сунгги суздан узига келгандай булди. Бирод Бахром ёлгон
сузлаётганини кузидан пайдади. Сезса-да_сезмасликка олиб,-
бошини эгганча-уни тингладиГ-”
-Ул кишимни олиб кетганлар катта миддорда пул сурамокдалар
экан. Шу маблагни олгач, дуйиб юборар эмишлар. Бориб бу
хадда сизга айтинг дея тайинладилар ва йул харажатларимизни
бердилар.
- Сиз дедлиликка ухшамайсиз-ку? - деди Боботурд унга
тикилиб. — Асли даерликсиз?
Бахром довдираб долди.
- Юз тузилишингиздан мамлукларга ухшайсиз? — деди
Боботурк.
-Шундай, амирхазратлари. Мамлукман, мусулмонман,-деди
амирнинг синчковлиги олдида узини йудотгудек булиб.
Боботурк индамасдан отини олиб кетган йигитга ишора дилди.
Навкар амир ва уз отини етакпаб келди.
- Бул мехмонни миндириб ол, - деди навкар йигитга дочириб
дуйсанг бошинг билан жавоб берасан дегандек тикилиб.
Сунгра яна икки навкарни дуридчиликка дуйди. Бахромнинг
кузи бежо булиб, безовталана бош_лади._Демак,_бу—ерда- бир-
56
ran бор хаёлидан утказди Боботурк. Бу, хойнахой, туппа-тугри
Жахонмулкнинг олдидан келаётибди. Чодири томон кетаётган
амир Боботурк йул-йулакай Туркашбскнинг йигитларидан бири-
ни куриб колди. Бу йигит тил учун тутилганлар билан ишловчи
хос махфий эди. Боботурк уни ёнига чакирди.
- Ана у отга мингашганни рост гапни айтишга тайёрлаб,
кечкурун хузуримга олиб киринг. Мен сизга иш буюрганимни
Туркашбекка айтиб куяман, - деди отлари ёнма-ён кетаркан
охиста.
- Англадим, амир хазратлари. Кунгиллари тук булсин, -
жавоб берди махфий очик чехрада. — Кфска фурсатда тобига
келтираман.
Махфий Бахромни чодир эшигига олиб келганида Бобо
туркнинг ичини ит тирнаб. безовта утирарди. Хузурига зудлик
билан етиб келиши лозим булган Эртугрул Туронни кутарди.
— Инимиз, иймонли, виждонли, муъмин-мусулмон йигит
эрканлар. Сизга барча вокеа ва кай мавзуда ran суз кечган булса
ростини суйлайдилар. Биз хам бул кишимга хеч бир ёмонликни
раво курмаймиз, — деди махфий йигит Бахромни эргаштириб
чодирга кирар экан, кайтиб чикмокчи булиб.
- Сиз кетманг. дустим. Бу масалада менга кумагингиз лозим, -
деди Боботурк хаста овозда махфий навкарга.
— Бош устига, амир хазратлари, - жавоб килди у кулини
куксига куйиб. - Изн беринг, мени кутаётган йигитларни
огохлантириб куяй.
Боботурк бошини чайкади. Куп утмай у яна чодирга кайтиб
кирди.
-Амир хазратларига не учун келганингни, сени ким бу тараф
га юборганини батафсил суйла. Гапни айлантирма, - деди у чо
дирга кайтиб кираркан Бахромга буйрук охангида.
— Мени бу томонга Жахонмулкнинг лашкарбошиси Сиддик
Суфи юборди. Жахонмулк Дехли султонининг укаси билан бир
га. Улар дуст. Минг нафар атрофида лашкари бор. У Салима Сул-
тонбегимни угирлатиб олиб кетгандан сунг султоннинг укасига
тортик килди. Узи хотинликка олмокчи булганди. Бирок султон
нинг иниси хонимни куриб колгач, режаси амалга ошмади. Унга
беришга мажбур булди. Акс холда боши кетарди. Бирок султон
нинг кардоши эр-хотин булиб яшамайдилар дейишади. Салима
султонбегимга етолмагани алам килган, Жахонмулк хонимнинг
Исмоил Султон кулида колишини хам истамайди. Кандай килиб
57
булса-да, жиянини бу тарафдарга кочириб юбормокчи. Бирок
шундай жунатиб юбормокчи эмас. Амир хазратларидан катта
калин истамокда. У айтган бойликни тегишли одамга олиб бо
риб берганимиздан сунг бир хафта ичида Салима султонбегим-
ни шу пулни элтиб берганлар олиб кайтадилар...
Боботурк утирган .жойида .тошга- -айланиб “колган,- бир’ fan
кулогига кирса, иккинчйси кирмас эди. Махфий йигит хам
хайратдан котганча эшик олдида тиз чукиб утирарди.
- Не килмогимиз лозим, авлодим? - дея хазин охангда му
рожаат килди амир махфий навкарга караб. - Бошим айланиб,
кузим тиниб кетяпти. Уни жохиллар кулидан халос эта олмага-
ним учун бир умр узимни кечира олмайман. Бирок хаёт эканман,
уни Самаркандга олиб келаман. Маслахат беринг, жигарим, не
килсак тугри булур?
- Булган вокеани эшитдингиз. Колган тафсилотлар менга аён.
Мехмонимиз ташкарида йигитлар билан бир оз айланиб турсин-
лар. Иккимиз сузлашиб олмогимиз лозим, - жавоб килди йигит.
Махфий йигит Бахромни шерикларига топшириб, чодирга
кайтиб кирди.
- Ишлар чигал-ку, сиз нима дейсиз биродар? - дея махфий йи-
гитга юзланди амир Боботурк.
- Шериги хам бор экан. Мулк дарвозаси якинидаги карвонса-
ройда колган экан. Йигитларни юбордим. Хддемай топиб кели-
шади. Буларнинг харакатини англаб булмайди. Назаримда, улар
илгари хам Жахонмулкнинг курсатмасига биноан шу ишни ба-
жарган одамлар. Барча сир-асрорни, хар икки томонни яхши би-
ладилар. Жахонмулк кушинимизнинг бир йилдан бери Хуросон
ерида юрганидан хабардор. Буни билиб туриб, у бундай ишга
Кул урмайди. Узининг каердалигини кимсага билдиришни хам
истамаса керак. Бошига акалари Хон Саид ва Навруз Султонлар-
нинг куни тушишини яхши билади. Менимча, булар пул ишлаш-
ни максад килиб келган товламачилар, - жавоб килди йигит.
Навкарнинг гаплари дадил, сузларида маъно ва мантик бор •
эди. Уни тинглаб тахта булиб утирган Боботуркнинг хаёлига
Дехлига кетадиган карвонга, Эртугрул билан шу йигит бош-
чилигида турт-беш нафар кишини кушиб- юбориш фикри кел
ди. Нега илгарирок шундай килмади? Эркак деган зот хам шу
кадар ланж ва ландовур буладими? Салима Султонбегим балки
аллакачон ундан юз угиргандур. Бирок Боботурк ундан воз кеч-
майди. Нима килиб булса-да, уни куткармок_керак_____________
-------------------------------------- 58
— Хозир бу кишини сурок килиб вактни утказмайлик. Мени
хазрат сураб коладилар. Сиз хар икки мусофир билан обдон
яхшилаб гаплашинг. Ичида хеч бир сири колмасин. Бемалол
суйлашларига имкон берсинлар. Гунохларини ювмок имкония-
тини берилишини суйланг, - деди амир Боботурк урнидан ту
риб. тунини алмаштирар экан. - Умидим сиздан. Аллох насиб
этса, сизнинг туйларингизда хам камишдан бел ботлаб хизмат
килурмен.
Боботурк шундай деб йигитнинг елкасига кокиб куйди. Беих-
тиёр кузлари ёшовлади. Чодир ёгочига илиглик чопонини олиб.
йигитнинг елкасига ташлади.
— Куллук, амир хазратлари. Бул улуг саруполарга муносиб хеч
бир иш килмадим. Куллук. Исмим Акрам Угузбек. Х,ар замон ва
хар кандай хизматингиз булса буюринг. Туркашбекнинг ёрдам-
чисиман, - минпатдор булиб сузларди Акрам Угузбек.
— Сизга куллук. Сиз каби садокатли инсонлар бор экан, дав-
латимиз кудратли, салтанатимиз пойидор улажак, - деди амир
Боботурк навкарни кузатиб куяр экан.
Чодирдан чикиб бир оз наридан бери юрди. Кеч кириб,
шахарнинг кунчикиш томонидаги тоглар устида ойнинг уроги
булутлар орасидан аранг кузга ташланарди. Янги ой чикибди,
уйлади узича Боботурк. Шу дамда балки у хам айни манзарани
кузатиб тургандир. Барибир инсон хаётида бир маротаба бир ки
шини каттик севса иккинчи бор бошка кимсани шундай яхши
кура олмайди. Инсон юраги бир бор забт этилади. Тирикчилик
ва оила масъулияти одам зотини кул килиб, уз окимида олиб
юраверади. Бориб сизни узим олиб келаман! Биз хадемай Хинд
сори хам юрсак керак! Хаётимда шу пайтгача одам боласини
улдирмадим. Бирок сизни шу куйга солганларнинг терисини
шиламан!
У ичида шу сузларни такрорлар экан, шахд билан юриб бо
риб отига минди. Отнинг чопишидан хосил булган шамолдан
кузидан тиркираб ёш чикар, бу ёш куксидан. мехрга тула вужу-
дидан окиб чикаётгандек эди.
59
ОЛТИНЧИ БОБ
. ___________________ '' ’ Йули узуннинг — к;ули узум.
Лашкар Хуросон юртидан чикиб, Самарканд йулида шитоб
билан юрарди. Буюк амирдан оркарокда унг тарафда, Жаку
Барлос, амир Муайяд, Эсон Буго, Ок Буго, Боботурк ва Тур-
кашбеклар борарди. Сул томонда эса хос мунажжим Бадрид-
дин, Тохир тарихчи, Крдирбек киссахон, Акрам мунший, Уткун
Тегин бахши ва китобдор Ориф Бухорийлар келишарди. Даш
ти КДпчокдан келиб Темур урдусига уз тупи билан кушилган
Кулбек Ялогий латифалар суйлаб, барчани кулдирарди.
Буюк Амир унг тарафга угирилганда Амир Боботурк ёки Алп
Туркаш етиб борарди.
- Не гап-сузлар, ёш амир? - деди Темур Боботуркга угрилиб.
- Кдерда дам оламиз? Хддемай Жайхунга кам етиб колсак
керак. - Уткун Тегинбекни эшитиб, йул чарчогини чикарсак.
Нима дейсиз? Ёки она кишлокни согиндингизми? _
- Иигитлар дарёда чумилиб,-отларини х'ам чумилтириб, бошка
маиший ишларини йулга куйиб, дам олсалар яхши булади. Биз
бир кун дам олиб йулга тушсак дейман. Лашкар эса бафуржа бир
икки кун истирокат килиб ортимиздан келаверади. Самарканддан
хабар келди, Угибегимнингахволлари огир эмиш,-жавоб килди
Амир Боботурк.
Темурнинг кизи Угибегим икки йил бурун Амир Мусонинг
угли Мукаммад Мусога узатилган, ундан Султон Хусайн
исмли угли тугилган эди. Боботуркдан бу гапни эшитган Темур
нинг киёфаси узгарди. Отини секинлатиб, беихтиёр олис-олис-
ларга тикилиб колди.
- Ёмон туш курдим, Боботурк. Юсуф пайгамбар яхшиликка
йуйсин, - деди анчадан сунг дардли овозда.
-Худо шифо бериб, яхши булиб кетадилар, хазрат. Аллохнинг
карами кенг, — жавоб килди Боботурк.
- Опамиз кутлуг Туркон Огага хабар беринг. Узлари унинг
бошида туриб, муолажасини назорат_килсу.нлар!-------------1
60
Бухорога киргач, лашкарнинг уз цишлок ва овулларига
таркалишига фармони олий берилди. Фармоннинг мазмуни шун
дан иборат эди. Барча пиёда лашкар, суворий, унбоши ва юзбо-
шиларга одатдаги белгиланган микдордаги маошга кушимча
улуфа берилиши. бу хак оиласини бир йил бокишга етадиган
мивдорда булиши, лашкар келган юрт хокимлари аскар оиласи-
га куни утгулик даражада ер ажрагишлари ва навкар олий урдуга
чакирилган хамоно етиб келишга шай туришлари кайд этилганди.
Бу киш Темур учун мусибатли кечди. Кизи Угибеким ва-
фот этди. Буюк амирнинг Жахонгир Мирзо мусибатидан пай-
до булган яраси янгиланди. Юрса хам, турса хам. ёстикка
бош куйса хам аёлларнинг айтиб йиглагани кулоклари остида
жарангл ай верди:
Сандик, тула сарик, гул,
Сайламай оппан культа.
А йрилиц кун, азоб кун.
Недан оппан буйнима.
Болам-ай, болам!
Кичкина богча ичида,
Айланиб цолди, бошларим.
Армонимни оркрлаб,
Ок,иб цолди ёьиларим.
Болагинам, болам-а!
Крлдим, багрим доглаб-а.
Туялар ётур тошлоцда,
Жувдалари ён ёк,да.
Болагинам к,айда деб,
Икки кузим %ар ёк,да.
Болам-а-ай, болам!
К,армоц солсам, кунда йук,,
Излов солсам, элда йук,.
Крлпоьрьари к,ош устида,
Боласи йиглар ош устида.
Болагинам, болам-а!
61
Оциб ётган оц дарё,
Одим ерда банди бор.
Эсизгина кетганнинг,
Айтмай кетган_дарди.бор_________________
Болагинам, болам-а!
Самар^анднинг минори
Унда якка тумори,
Юрагимни уртайди,
Утганларнинг хумори.
Эсизгина болам-а!
Крлдим, багрим доглаб-а!
Боботурк билан Туркашбек утган бозор овга чикиб даштдан
жайрон боласини тутиб олган эдилар. Узаро маслахатлашиб,
буни хазратга олиб борайлик, шояд кунгиллари ёзилса дея
фикр килдилар. Темур турли хил куш ва хайвонларни севар,
богларидаги бу жониворларга емак беришни хуш курарди.
Улар жайрон боласини дахлиздаги арча утини ёнаётган печ
олдида колдириб, Темур хузурига_кирдилар.-Бирор-хафта, чамаси,
хазратнй курмаганлари учун кулини упиб, пешини юзларига
суртдилар.
- Мени ёлгизлатманг. Инсон боласи осмонни суяб турса хам
биттадур. Ёнида ишонган мехр куйган ва мехр кутган одамлари
булмас экан, хаётида тот хам, туз хам булмайди, - деди Темур
улар ташрифидан кунгли ийиб.
- Бир муддат уз-узингиз ила колинг дея безовта этмадик, устоз,
- дея жавоб килди-амир Боботурк таъзим билан хиёл бошини
эгиб. - Сиз сабру токат, иродаю саботда барчамизга пиру ко-
милсиз. Неки юз берса кисматдин. Биз шогирду навкарларингиз
сизни кадди букик курсак ерга кириб кетгусимиз. Шу боис
бошимизда хар доим голиб, магрур ва музаффар турмогингизга
куникканмиз!
- Нега бу кадар йургунсиз, Туркашбек? Овозингизга Караганда
кечаси ухламаган куринасиз. Тинчликми? - сохибхабарга тики-
либ Деди Темур. _ ______________________________
62
- Худога шукр. Тинчлик, хазрат. Биз уз ташвишимиз ила
машгул булиб, тек утиргонимизга куймайдилар бу галамислар.
Узингиз огохдантирганингиз каби, жоникурбонийлар, - деди
Туркаш тортиниб.
- Бирини Мохон, яна бирини Мозандарон хокими этсак. Куда-
анда булсак, - деди хайратда улуг Амир ёнбошлаган ёстигини
куйнига олиб чордона куриб утирар экан. - Бизга тегишли одам
лар деб, кимса уларнинг мушугини пишт демаса!..
- Афсуски, шундай, хазрат. Икки ака-ука гапни бир ерга
Куйиб, Сабзавор устига кушин тортмок тараддудида эмишлар.
Куни кеча у тарафдан кишимиз келди. Бир эмас. бир неча
одамимиз бу хабарни тасдикламокда. Овул ва дахалардан лаш
кар туплашни бошлабдилар.
- Вазири аъзам Хожа Шамсуддинни чорланг, - деди Темур
Боботуркга караб.
Боботурк дахлизга чикиб бош вазирга одам юбортирди. Шу
пайт жайрон боласининг инграгани эшитилди.
- Жайроннинг овозими? — деди Темур хайрон булиб.
- Х,а, жайрон боласини тутган эдик. Жонивор совукда жовди-
раб, тудасидан адашиб колган экан. Сизга олиб келдик, хазрат,
— деди Туркашбек мавзу узгарганидан узини енгил хис этиб.
-Еаройиб-ку. кани курайлик-чи?-деди Темур урнидан туриб
дахлиз томон юраркан.
Кизгиш кунгир рангдаги жайрон боласи пишик гиштдан
ишланган печ ёнида, жулпат устида ётарди. Олдига кишилар
келгач, урнидан кузгалди.
- Неча кунлик экан? — суради Темур.
- Ун кунлик бордир. - жавоб килди Туркашбек.
- Жайронлар кишнинг чилласида хам тугар эканми, а? Кеч
кочган булса керак-да жонивор. Сут ичяптими?
- Ха, хазрат. Емишини идишга солиб олиб юрибмиз. Мана, -
дея кичкина сопол шишачага эчки терисидан килинган эмизик
тикилган идишни Темурга узатди Туркашбек.
Темур эмизикни олиб жайроннинг огзига тутди. У кулкуллатиб
эма бошлади. Жониворнинг бошини, оркаларини силади.
- Сен энди мен билан яшайсан, бутам! Сен онангдан ажра-
либсан. Мен эса...
63
Темурнинг овозй бугилиб долди. Кузида ёш халдаланди. Тур-
кашбек гуёки хеч нарсани сезмагандек ордада котиб турарди.
Темур хеч качон одамлар олдида кузига ёш олмас, куз ёши ва
бола йигисигадечамтодат кила.олмас эди.-Жайрон боласггсутинй
йчйб тугатиб, унинг бармокларини эма бошлади.
- Яна бир оз сут берайликми? Туймади чоги, - деди Темур
хиркйрок овозда оркасида турган Туркашбекка.
-Бояхам ичган эди, хазрат. Бироздан сунг берганимиз маъкул,
- жавоб килди Туркаш.
- Булмаса айтинг. Эчки сутидан олиб келишсин. Жайрон-
нинг сути, эчки сутига ядин. Узим эмиздираман, - деди Темур
эмизикни кайтариб бераркан. - Кузини чиройлилигини каранг.
Халкда одунинг айби кузида деган ran бор. Хдётда хам шундай.
Инсон жуда адлли ва хушбичим булса унга кун бермайдилар.
Унинг айби яхшилигида.
Шу пайт эшик олдида бош вазир Хожа Шамсуддин билан
амир Боботурк куринди. Бош вазир хам хафтадан бери хазратни
курмаган эди. Багрига босиб, дучодлашиб, кунгил суради.
- Узингизни дулга олинг, хазрат. Аллохнинг иродасига
буйсунмод мажбуриятидамиз—К^олранларга—ул 'кишимнйнг
тупрогича умр берсун! - деди дардли охангда.
Улар олдинма кейин хонага кирдилар. Одам дулидан сут
эмган жайрон боласи дам беихтиёр уларнинг ордасидан эргашиб
хонага кирди. Темурнинг оёдларига суйканиб, чопони барини
тишлаб торта бошлади.
- Ха, жонивор-а, бир гал сут бергач, инсонга эш булди, дуйди.
Дунёда неки жонзод бор, мехрга мухтож. Инсон хам шундай.
Яхши сузнинг гадойи, - деди Темур оёдларига суйканаётган
жайрон боласига тикилар экан йигига ухшаш овозда.
- Сизни бир йилдан бери курмагандекман. Сизсиз калаванинг
учини йудотиб дуяр эканмиз. Ишдилиб Аллод сизни дар доим
бошимизда согу саломат, эсон-омон, багри бутун, турт куз тугал
асрасин! - дуо дилди Хожа Шамсуддин юкуниб.
- Дудаларимизнинг хатти-даракатларидан водифмисиз, бош
вазир жаноблари? - деди Темур куришиб Хожа Шамсуддинни
утирмодда даъват этар экан._______________________ '________
-ТПундай, олий хазрат. Улар сузларида турмай яна хиёнат
64
узангисига оёк куйдилар. Модомики, иккиси икки вилоятнинг
хокими. Уларни норизо этгулик хатти-харакат биз тарафдан'
содир этилмаган булса. Нечун бундай иш тутадилар, барчамиз
хайронмиз, - жавоб килди бош вазир. - Бу хусусда давлати
аркон ва амиру лашкарбошиларнинг фикри катъийдур, - кушиб
куйди бу хусусда узининг хам тушунчаси борлигини билдириб.
- Суйланг, - деди Темур жиддий охангда.
- Исёнчилар оёкка калкиб, раиягга зиён етказиб, элу юртни
бузмасдан жойида танобини тортмок керак. Илгариги каби яна
уларнинг гунохидан утиб, совга-салом ва суюргол бермаслик ке
рак. Эски хато ва кунгли бушлигимиз бизга сабок булмоги лозим.
Мени айтди дерсиз хазрат. эрта кунда кузи олма-кесак терадиган
уша Тухтамиш хам бизга дустлик килмайди. Жучини бир ёклик
килиб, сунгра Хуросон ила машгул булмогимиз жоиз эрдими?
Бош вазирнинг шаъмалари уки бевосита Темурга каратилган
эди ва бу борада бош вазир хак эди.
- Хаксиз, мухтарам вазири аъзам жаноблари, - деди Темур
паст ва дардчил охангда. - Жучи хусусида бахсни кейинрокка
колдириб, бугун-эрта хал килишимиз лозим булган Хуросон иши
ила машгул булсак. Мен амиру лашкарбошиларимизнинг фикрла-
рига кушиламан. Исён томир отмасидан бурун олдини олмок ке
рак. Амир Алибек Жоникурбоний бизни барибир англай олмайди.
Ул кишим бизнинг харакатимизни уз юртларига килинган тажо-
вуз деб билади. Ул кишига-да хак берамиз. Кимда-ким адолатли
иш курса Аллох шул тарафдадур. - дея сузини тугатди.
- Изн этсалар аркони давлатни туплаб, бу хусусда улар фикри
ни хам олсак. Хон хазратлари билан хам узингиз кунишсангиз,
-деди бош вазир.
- Розимен. Бугун пешиндан сунг сузлашамен. Хон хаз-
ратларига хам бу хусусда билдиринг, - жавоб килди Темур.
- Бир кошик конимдан кечинг, хазрат, - гапга аралашди амир
Боботурк. - Русхат этсалар бир хусусда кеч булса-да, бир фикрим
бор. Ушбу масала буйича мухтарам бош вазиримиз бундан буён
янглиш фикрда булмасунлар.
Темур шогирдига каради.
-Мухтарам бош вазир жаноблари, аввало Жучини бир ёклик
килишимиз лозим эрди деган гапни айтдилар. Уша пайтда бу
65
ишига кул урмод жуда хатарли булиб, бизнинг далокатимизга
дам олиб келиши мумкин эди. Бош вазир жанобларининг
уйламай-нетмай шундай дейишлари хусусан мени. дайратга сол- -
ди. УТазиятда бир душманимиз ун булиб, бутун Турон юрти ут
ичида долар эди. Мен бош вазир дазратларидан узр сураб, бун
дан буен бу фикрларини бошДа ерда сузламасликларини таклиф
этамен, - деди амир майин одангда. - Эшитган кулодда яхши эрмас.
Кдй даражада булмасин, бугунги кунда Тухтамишхон бизга эш
булиб, сузимизга кириб турибди. Нега энди ундан душман яса-
шимиз керак? У бизга нисбатан бирорта ножуя хатти-даракат
дилгони йуд-ку.
Орага огир жимликчукди. Бош вазир лаб-лунжини йигиштириб
Боботуркка даъфи жавоб дила олмади.
- Амир Боботурк дадцур. Сизнинг сузларингизда дам жон
бор, мудтарам бош вазир жаноблари. Бирод илгари айтганим
каби айни замонда бадслашмод ва бу муаммони мудокама этмод
фурсати эмас, - деди жимликни бузиб Темур. -Гапдан гапнинг
фарди бор, уттиз икки нархи бор дегандек, сувни курмасдан
бурун этик ечмай турайлик.__ _____ --
Темур узи ва мулозимлари уртасида буладиган бундай гап-
сузларни совуддонлик билан тинглар, деч бир амиру лашкарбо-
ши нодад сузласахафа булмас, дадми-нодадми у уз фикрини очид
айтгани учун дурмат курсатарди. Бу долат эса улар уртасидаги
муносабатни яхшилаб, олий радбариятда соглом илдим яратарди.
Хеч ким бир-биридан арз дилмас, кунглида гина-дудурат асрамас
эди.
Тупланган мажлис адли дора либосли Темурга яна бир-бор
дамдардлик билдириб, дуо этдилар. Шайхулислом Куръони
Каримдан сура тиловат дилди. Сунгра бош вазир содир булган
водеа хусусида ахборот берди.
Суюргатмишхон ва Темур купчиликнинг фикрини билмод
учун сукут садлаб утиришарди.
-Исён бостирилмоги, бул фитна салтанатнинг бошда тарафла-
рига ёйилмасдан бурун унинг чора-тадбирини курмод лозим, -
деди баланд ва далтирод овозда Темурнинг_ищончини_дозонган-
Аббос'бадодир. - Бугун ёнйга амир Валибекни душиб олган
Алибек эртага Малик Тиёсиддин каби бошда ганимларимизни
66
хам йулдан урмаслигига хеч ким кафолат беролмайди. Шу боис
ул исёнчилар уз масканида янчилмоги лозим. Бундан буен яна ёр
билан битта булиб, узр сурасалар молу жониданкечмаслик-шарт
деб уйлайман, - сузида давом этди Аббос баходир.
- Хдкгап!
- Уни уз юртида бартараф этмок лозим!
- Унга энди шафкат килиб булмайди!
- Ха, жуда хаддидан ошиб кетди! - бирма-бир фикр билдирди
улуг амирлар ва лашкарбошилар.
- Кунгилчанлигимиз ва багркенглигимиз охири бир кун
бошимизга бало булмасдан гамимизни емогимиз лозим, - деди
амир Сайфуддин туркчанинг бухоро лахжасида салмоклаб. -
Алар андишанинг отини куркок деб билмокдалар. Темурбек
Хазратларининг хар кандай шароитда кон тукмасликка уринйш
харакатининг мохиятини англаб етмаётирлар. Начора, яхши суз
ва инсоний муносабат билан хал булмаган ишга килич арала-
шур. Биз улар олдида олчоклик ёки муттахамлик килмадик.
Неки максадимиз булса очик-ойдин сузлаб, хал этдик. Бири
Мохонни сураб турган булса, бири Мозандаронни. Темурбек-
нинг рагбатлари ила соликлардан.хам деярли озод килинганлар.
Билмадик яна не истайдурлар. Менинг фикри ожизимча, бу
турвасокол Алибекдан хатто уз хешу акрабосига хам яхши-
лик келмайди. Биз буни тажрибада курдик. Яна жамоа не деса,
купчиликнинг фикри кайда тухтаса, биз хам шул тарафдамиз.
Суюргатмишхон Темурга узингиз якун ясанг дегандек караб,
хиёл бошини эгиб, ишора килди.
- Мухтарам амирлар, беклар ва салтанат таянчи булмиш барча
биродарларимиз.- Авваламбор, менга билдирган хамдардлик ва
мехр-мухаббатга тулик сузларингиз учун миннатдорчилигимни
Кабул, этгайсйз. Бу салтанат, чекилаётган изтироблару савобли
ишлар хонхазратлари ва менинг учун эмасдур. Бу барчамизнинг
юрт, улус ва динимиз олдидаги мукаддас бурчимиздур. Биз
ёввойи кавмлар оёги остида тили, маънавияти ва маърифати
топталган юртимизнинг кукрагини кутариб, унинг буюк бир-
лигини тикламок ниятидамиз! Бу улуг орзу-армонимизни хеч
кимдан яширган эмасмиз ва яширмаймиз! Жоникурбоний би
родарларимиз аввал.бошда бу харакатимизга кушилган хамда
67
уни куллаб-кувватлаган эдилар. Буни биз хар замон юксак
кадрлаймиз ва шунга яраша уларнинг обру-эътиборини жойига
куямиз! - Олий маслахатдан шул нарса аён булдиким, барча
баробар харакатга келмасидан бурун фитначиларни бир тарафлик
килиш фикридадур. Машваратдан бурун мен бир неча нафар
амир ва мулозимлар ила тек-тек_сухбатлашдим. Улар^ хам шу
^шкрдалар” Шундай экан, киш ярмидан огиб, сафар учун огир
булса-да, йулга чикмокка тугри келадур. Биз мухтарам вазири-
миз Мухаммад Довудга бир ойга етгулук ошлиг тупламок маж-
буриятини юклаймиз. Шунингдек, ул кишим мавжуд ёв-яроглар,
чодиру утовлар хисоб-китобини килсунлар. Улка ва туманларга
одам жунатилиб, лашкар туплашга киришилсун. Т^олган ишларни
мухтарам бош вазир жаноблари ила биз хал этажакмиз. Барчангиз-
га ташаккур!
Аркони давлат урнидан кузгалди. Солинда Темур, бош ва-
зйр, амир Боботурк, Аббос Баходир ва Туркашдан булак кимса
колмади.
Умаршайх Мирзога ва Мироншох Мирзога хабар еткуринг.
Хар икки амирзоданинг кушини йул-йулакай кушимча хабар
етгани замонок Калот атрофига етиб келишсун! Кушинлар
машкини тобига еткурган булсунлар! - Туркашга буюрди Темур.
Сохибхабар кулини куксига куйиб бошини эгди-Да, эшик
томон тисланди.
- Биз хам сафар тадоругини курмагимиз лозим, Боботурк! —
деди Темур бу юришни.истамаётганлиги шундоккина овозидрн
сезилиб. - Бу одам зоти Аллох берган умрини яшаб, тинчгина
оёк узатиб улишни истамас экан-да. Начора энди кулимиздаги
килични янада махкамрок тутишимизга тугри келади.
Темур шундай деб солиннинг у тарафйдан бу тарафига бир
марта бориб келди.
- Узингизнинг ахволингиз нечук, Боботурк? Шундай уйлан-
май утиб кетасизми? - деди бошкаларга бушсизлар дегандек
ишора килиб.
- Бу хусусда янгиликлар бор, хазрат. Фурсати булмади сизга
суйлайин десам, - жавоб килди Боботурк.
-Шундайми? Суйланг булмаса. Не хабарлар?-кизикди Темур.
- Асли мамлук булган, бирок узини хиндистонликдея танитган
икки киши Туркашбекнинг йигитлари кулидадир. Катта маблаг
___________________________ 68------------------------------------------
эвазига каллигингизни олиб келиб берамиз дейишмокда.
Махфий йигитларимиз уларнинг асл максадлари ва сузларининг
не кадар ростлигини билиш устида ишламокдалар. Бу ишдан
бирор натижа чикмасада, охирига етмок ниятидамиз.
Орага жимлик чукди Темур яна бир бор хонанинг у бошидан
бу бошига бориб келди.
- Модомики, сиз у хоним-ла яшамокни ният килган экансиз,
бунинг учун керак булса Х,индистонни Хам фагх, этамиз, - деди
Темур Боботуркнинг елкасига кулини куйиб. - Бирок яна бир
йил кутишга тугри келади. Бу кишилар билан сухбатлашиб, ма-
саланинг мохиятига етинглар. Буларни сизнинг маъшукангизга
етказмокдан кураянада мухимрок бошка ишлар хам кизиктириши
мумкин. Уларнинг кушин ва давлат иши кунусида ёгий билиши
лозим булган хеч бир нарсадан хабар топишига йул куймангиз.
Уларнинг кайтиб кетиши хам мумкин эрмас, авлодим. Балки
хибсга олдирарсиз. Хоним хакидаги сузлари эса келиб, эсон-
омон кайтиб кетиш йулидаги бир восита булиши мумкин. Бу
ишнинг тубига етмокни Туркашбекнинг буйнига куйинг. Бу
хусусда янгилик булгани он менга сузланг.
Эшик огаси хазратни Сароймулкхоним йуклаётганини бил-
дирганида Темур Боботуркга кетмокка рухсат берди.
- Бош маликамизга суйланг. Кечкурун хузурларида булурмен,
- деди Темур сарой таркибидаги масжид тахоратхонаси томон
юрар экан.
Бухоро киши муътадил, ёкимли ва гамгин эди. Кечаси тиникиб
ухлаган Темур эрта уйгониб, тахорат килди, бомдод намозини
ихлос ила укиб, нонушта хозирланган хона томон юрди.
Иссиккина хона уртасидаги хонтахтада пишлок, каймок,
хусайни узум, чакилган ёнгок ва магиз хамда сояки майиз турарди.
Хонтахта четидаги хиди анкиб турган кулчаларнинг устига бах-
мал дастурхонча ёпиб куйилган эди.
Эшик олдида хазратни тавозе билан салтанатнинг бош мали-
каси Бибихоним кутиб турарди.
— Ассалому алайкум, хазратим. Яхши ётиб турдиларми? Кай-
фиятлари яхшими?-деди бош малика таъзим бажо кел гириб.
— Ваалайкум ассалом. Ассалому алайкум. Ташаккур, маликам.
Таъбим нисбатан равшан, кайфиятим жойида, - жавоб килди
Темур хонтахтанинг деворга суяниш мумкин булган, ойна-
69
га дараган тарафига утираркан. — Яна огир сафар олдидамиз.
Трушин кишда дийналадургон куринадур. Бирод бу юриш биз
нинг ихтиёримиздан ташдарида булмодда. Дирд киши бир ён,
_кингир_киши-бирЛн-деганларидек; битта_кудамйз Алибекнинг
дутдуси билан барчамизнинг тинчлигимиз бузилди. Ь^ишнинг
чилласида юриш дилмод ташвишида долдик. Бу муаммони уз
фурсатида бартараф этмасак, бизга дайриход булмаган кучлар
эртага Турон ерига куз тика бошлайдилар.
- Кечаги машварат мазмунидин хабар топгач, мен дам бул
фикрни дувватламодда жазм этдим, улуг амирим, - деди Бибихо-
ним бундан узга чора йудлигига ишора этаркан,—дар ким экканини
урар. Йигит кишига улим йуд, агар у узини утга урмаса дейдилар...
- Бизга не хизматлари бор? - дея ran мавзуини узгартирди
малика. - Рухсат этсалар сизни кузатиб дуйиб, Самардандга
жунасак. Сизнинг рагбат ва дуоларингиз билан Боги Бедишт,
Боги шамол ва Боги баланд саройлари дуриб битказилди. Эрта-
индин Боги зогон дам битиб долар. Хддемай кучат утказмод
фурсати дам келур. Экиладиган огочларнинг дисобини дилиб,
тайёрлаб дуйганман, - деди Бибихоним эрига урик шарбатини
дуйиб узатар экан. __ ______ _ _ ____
- Йулда, Кешга тухтаб, Одсарой дурилишини дам бир куринг.
Ишнингдандай детиши хабарини менга етказинг. Бу сарой дунёда
ягона улугвор ва бетакрор булмоги лозим. Бу кетишда дурилиши
жуда узодда чузиладиганга ухшайди. Усталар ва наддошлар яна
лозим булса айтарсиз. Хуросон томондан юборурмиз, - дея таъ-
кидлади Темур Сароймулкхонимга. - Самарданд шадри доругаси
ишига аралашмасдан назорат дилиб туринг.
- Хуп булади, дазратим. Сиз дунглингизни туд дилиб, ой
бориб омон келинг! - тилак билдирди Бибихоним.
- Куллуд, дуода булинг, бибим! - деди Темур медрли одангда.
- Менинг даддизда турган жайронимни Боги бедиштга олиб бориб
дуйинг. Узингиз дараб туринг.
- Бош устига.
-Хонимлардан биз ила баробар Дилшод ого борадур. Ул дишим
отда яхши юрадурлар. Айтинг, сафар дозирлигин курсунлар, -
буюрди Темур.
Турон лашкари_Бухоройи_шарифдан-чидданида-дам дор'пага- ’
пага ёгар, Зарафшон водийсининг ёгдек майин тупроги устига
70
курпадек тушалган момик пар отларнинг тиззасига етай деб
Колган эди. Урду даштга чикиши билан сурув-сурув куйларга
дуч келди. Темур узидан беш кадамча оркада келаётган, турик
отда эркаклар каби дадил утирган Дилшод огога каради. Темур
нинг севимли хотини отини жадаллатиб эрига етиб олди.
- Кдлайсиз, маликам? Бу машаккатларга чидай оласизми? Ёки
халиям иссиккина саройга кайтасизми?-хазиллашди Темур.
- Сиз билан дунёнинг нариги бурчига булса-да, борурман,
хазратим. Ундай деманг. Эндигина, сафарда булса-да, сиз факат
бир меники булиб турибсиз. Бу бахтдан мосуво этманг, - нозик
овоз билан жавоб килди Дилшод ofo.
- Йул азоби, гур азоби дейдилар. Сиз ширин-шакар сузли
хонимни озор чекманг демокчиман. Истасангиз тахтиравонга
чикиб утиришингиз мумкин.
- Сизнинг ёнингизда кетмок биз учун энг улуг тахтиравондир.
Ёнингизда жангга тушмокка хам хозирмен, хазрат, — кунгирокдек
ёкимли овозда сузларди Дилшод ого.
Кушин жануб томон юргани сари кор сийраклашиб, хаво
иликлаша борди. Лашкар енгил нафас олиб, Жайхунни кечиб утиб,
киска фурсатда Калотга якинлашди. Амирзода Мироншохнинг
кушини хам Сарахсдан чикиб, шу ерда, олий урдунинг етиб
келишини кутиб турарди.
Алибек Жоникурбоний Темур кушинининг бундай киска фур
сатда Калот калъаси деворлари ёнида пайдо булишини уйлаб
хам курмаганди. Коровуллари бу хабарни етказганида шайтон-
лаб, анчагача оёк-кули бушашиб, не карорга келарини билмай
утириб колди. Анчадан сунг узига келиб, буйрук берди:
-Калот калъаси атрофидаги барча кишлокларнингахолиси кушин
билан бирга калъа ичига олиб кирилсун! Ёгий худудларимиздан
оти учун бир тутам хашак хам топа олмасун! Бу калъани оладиган
азамат хали онасидан тугилган эмас! Кулига курол олишга имкони
бор барча одамлар калъа химоясига жалб этилсун!
Алибек шундай деб, шахд билан отига миндию, калъа бурж
бораларини куздан кечирмок учун жунаб кетди. Ёнида хос
ёрдамчиси Нурмамед отини елдириб борар эди.
- Амир Темур билан беллашиб обру топмаймиз, ога! - деди у
юмшок, маслахатомуз охангда отини никтаб Алибекка етиб олар-
кан. - Яхшиси, кудангиз билан ишни уруш-савашсиз битирмок
чорасини излайлик!
71
Крвоги осилганча мум тишлагандек жим кетиб бораётган
Алибек дамчисини даст кутариб Нурмамеднинг бошига солди.
- Бор! Керак булса менинг кизимнинг урнига Темурнинг углига
хотин бул, итвачча! - ушкирди Алибек. - Йукол кузимдан!
Нурмамед отини шартта оркага буриб чоптириб кетди. Ёши улуг
Алибекка карши кул дсугармади.._Алибек-бир- муддат яйдок'ерда
“турди-да^отини шотирига тугказиб, калъа деворига чикиб кетди.
Темур кушинга хеч кандай жиддий хатти-харакатлар
килмасликка буйрук бериб, шошилмай калъа атрофига жойла-
шишни буюрди.
- Алибекдан бирор жуяли фикр кутамиз. Бу орада лашкар
хам у ёк-бу ёгини тартибга келтириб, ерлашиб олади, - деди
Темур амир Боботуркга узи учун курилган ок кигиз утовнинг
касабаларини ушлаб кураркан. - Асл угуз утови бу. Ёзда салкин,
кишда иссик булади. Дилшод огонинг хам утовини тикдириб,
ахволидан хабардор булинг. Кучига ортикча бахо бериб, шамол-
лаб колган куринади боякиш.
Уч кун давомида карши тарафдан бирон-бир таклифни кутган
Темур нихоят элчибошини хузурига чорлади.
- Мухтарам акрабомиз Алибекка еткуринг. Х,аР галгидек
бизнинг ул кишига заррача хусуматимиз йук- Далъадан чикиб,
хузуримга келсалар хар замонгидек мехр-мурувватимиз ва иззат-
икромимизда-буладиларуБиз^ул кишймнйнг молу жонларига
омонлик тилаб, бундан буён тинч ва бирликда яшамокнинг режа-
сини тузамиз. Бизнинг ана шу тилакларимизни еткуринг, - деди
Темур ва элчининг кулига шу мазмундаги мактубини тутди.
Алибек Жоникурбоний Темур элчиси билан яхши сухбатлашди.
Бирок элчининг сузларига ишонмади. Энди кулига тушсам Темур
этимни нимталайди деган дахшатли уй унга тинчлик бермади.
К,алъа ичидагиларни уз холига ташлаб, кавмини эргаштирганча
токка караб от куйди. Бу вокеа Темурга маълум булгач, уй
суриб колди. Алибекни кувиш маъносиз бир тирикчилик эди.
Тогу тошда хар кандай фалокатга дуч келиш мумкин. У ерлар-
да турли хукмдорлардан кочиб юрган карокчи тудалар хам бор.
Вакди-соати етиб буларнинг хам хисоб-китобини килмок керак.
Кдлъага хужум килишда хам маъно йук- Барча ташвишу
тахликанинг сабабчиси у ерда булмагач, бечора халкка озор
бериб нима килади.
- Энди бошда бир йул тутамиз, биродарлар, - деди Темур
мийигида кулиб, утовига тупланган душин бошлидлари, амиру
хос мулозимларга бирма-бир дараб чидаркан. Ун чогли жарчи
кечаси билан яхшилаб тайёрланади. Улар эрта-садардан бош-
лаб бор овозлари ила: «Мозандарон деб адашиб, Калотга келиб
долибмиз, Амир хазратлари зудлик билан Мозандарон йулига
тушишингизни буюрдилар!» дея жар сола бошлайдилар. Унга-
ча душинларнинг бир дисми чекиниб, йулнинг икки томонида
пистирмада туради. Ярим минг чогли суворий узини дочаётган
дилиб курсатади. Кдлъадагилар узларини дандай тутадилар,
курамиз? Кдлъадан бизни дувишга чидишса иш тамом. Далъа
бизники булади. Агар дийлани пайдаб, чидишмаса унда бошда
бир тадбир уйлаймиз, — деди Темур душин даракатини лашкар
бошилар ила кузатар экан.
Кдлъадагилар тонг отиши билан Темур душинининг урвоги
дам долмаганини куришиб хайрон булдилар. Бир зумда далъа
ховлиси оломон ва лашкар билан тулди. Далъа дутволи голибона
охангда мурожаат этди:
— Барчангиз курдингизким, Калот каби мустадкам далъани
ололмасликка ёгийнинг адли етди. Фурсатни дулдан бой бермай
уларни дувмод, деч булмагандаугруд ва озид-овдат задираларини
тортиб олмогимиз керак! Бундай дулай вазият ва улжа дар доим
дам уз оёги билан келавермайди. Дани кетдик, биродарлар! - дея
мурожаат дилган дутвол биринчи булиб от дуйганча далъа дар-
возасидан чидди.
Отлид лашкару оломон унинг ортидан гурра эргашиб
ташдарига отилдилар. Оз фурсат утмай йулда кетаётган суво-
рийларга етиб олдилар дам. Далъанинг мустадкам деворларидан
икки фарсадча узодлащганларида дуршовга тушганларини англаб
етдилар. Суворийлар чигиртка каби урмалашиб келаётган улжа
иштиёдидаги кузи оч одамларни чопиб ташладилар.
Кун пешиндан одданида далъа яна дуршовда долган эди.
Амирзода Мироншод Дедча дарвозаси даршисида турар, амир
Муайяднинг угли амирзода Али далъага одиб кирадиган сой
буйини эгаллаган, амирзода Умаршайх эса иккинчи дарвозани
бузиб кирмокда эди.
—Калот далъасини бир томчи дон тукмай олиш мумкин! - деди
Темур далъа атрофида турган душинларнинг жойлашувини куза-
73
тар экан. -Халъага одиб кираётган сой беркитилса бас. У таслим
булади. Бирок калъа ичида бола-бадра, кексаю-бегунод одамлар
бор. Биз бундай дилмаймиз. Инсофга келиб, сулд сурашларини
кутамиз.
-Бошсиз—долган-_далъа- -димоячилари- масладатлашиб, сулд------
тузмод учун дозирлик кура бошлаган эдилар. Улар даршисида
махфий ер ости йули билан далъага кириб келган Алибек
Жонидурбоний пайдо булди. Бадслашаётган одамларнинг сузи
огзида долди. Барча бирдек дайратда унга тикилиб турарди.
- Бу босдинчилар билан деч кандай сулд тузилмайди. Менинг
зиндонимнинг тупрогини ялаб курган бу чулок бурини тил-
ка-пора килмасам Алибек отимни бошка дуяман! Уша пайтда
пахмод содол имом билан Валибек инимнинг сузига кириб уни
бекор дуйиб юборган эканман! Мана энди, уша хатонинг жазо-
сини тортмокдамиз! Ё даёт, ё улим! Энди биз уни юртига тирик
дайтариб юбормаймиз! Барчангизни жидодга даъват этамен!
Алибекнинг оташин сузлари диссиётга берилган бу турк
давмининг суюд донини жуштирган, уни яна телбаларча узидан
бир неча баробар кучли лашкар оёги остига ташлаётган эди.
Буни сезган Нурмамед каби амирлар сукут садлардилар.
Алибек сузини тугатиб, беш-олти чогли энг ядин мулозимла-
ри билан саройга кириб кетдш
Белдан юдори чидмайдиган бемазалатифалари боис Самарканд
санъатчилари ва суз усталари орасидан дувилган масхарабоз
Кулбек Ялогий дам Алибекнинг мулозимлари орасида эди. У
уят ва бачкана дангомалари билан дазил-мутойибани унчалик
англаб етмайдиган Алибекнинг одамларини ладиллатиб, кунини
кунлаб юрарди.
Огзи шалок ва суюк аскиячи ва дизидчилар улуг амир давра-
сига йулатилмас эди. Жиддий одамлар табиатан масхарабозлар-
ни дазм эта олмайдилар.
Ялогий дайдалгани ошкор булгунга дадар улуг амир номини
сотиб тирикчилик дилиб юрди. Икки дарё орасидан узодлашгач, •
бир парча экмак учун Самарканд саройи зиддига булар-булмас
латифалар тудирди.
- У дийла билан душинимизнинг бир дисмини диличдан
утказди. Энди дийла билан иш тутмок навбати бизга келди.
Темур кушинини сакла&_колмок-учун дар-кандай-сулдга- рози-------
74
булади. Унга тавба-тазарру килиб, беш нафар навкари билан
узини Чукурдарага чакирамиз. У мард одам, келади. Бу ёги
Аллох нени раво курса шу булади, - деди Алибек утирганларга
мугомбирона бирма-бир караб чикаркан.
Кеч га бориб Темурнинг олий урдусига ок байрок кутарган
Мухаммадшох Жоникурбоний кириб келди. Мухаммадшохдан
бурун келган элчи Темурга Алибекнинг хатини етказган булиб, у
мактубида Темурдан кушинларини калъадан бир фарсах нарига
олиб кетишни, шу аснода сулхучун хозирлик бошлашни таклиф
этган эди. Темур Алибекнинг шартини кабул килиб, лашкарни
калъадан бир фарсах ортга чекинишга фармон берди. Кушинлар
янги манзилга урнашиб булгач, келишилган муддатда олий
урдуга Мухаммадшох етиб келганди.
- Алибекхон савашни тухтатмок, камални очмок ва сулхни
имзоламок учун сйзни беш нафар кишингиз билан Чукурдарага
таклиф этадилар. Алибек хам калъа кутволи билан беш йигит
хамрохлигида етиб келадилар. Шу ерда ахдномага имзо чекила-
ди, — дея сузини тугатди Мухаммадшох Темурнинг нигохидан
кузини олиб кочаркан.
Элчи сузлар экан, унинг гапи давомида Темур беихтиёр Алп
Туркашга маъноли караб куйди. Нигохида булар билан бирга
кетадиган одамни хозирла деган маъно мужассам эди.
- Биродаримиз Алибекка бориб айтинг. Шартларини кабул
этдик,—деди Темур Мухаммадшохнинг калин кошлари уртасига
нигохини кадаб. — Бизнинг элчимиз хозир сиз билан бирга
калъага боради ва биргаликда сулх матнини хозирлайди.
Кдлъадаги хабарчилар элчи зиндонга ташланганини ва Али
бекнинг режасини маълум килишганда ракибнинг болаларча
уйлаган найранги ошкор булган эди. Чукурдара учрашуви хам
шунчаки бир уйин эканлиги билинди. Энди юриш тартибида
узгариш ясаш керак эди. Темур амиру лашкарбошиларни туплаб,
куйидаги сузлар билан мурожаат килди:
- Сузлаганимдек Калот калъасини бир томчи кон тукмасдан
олажакмиз. Мухтарам Суюргатмишхон билан амирзода Алининг
икки туман лашкари Калотга келадиган барча йулларни эгал-
лаган. Кдлъага инсон зоти кириб чиколмайди. Биз эса Туршиз
устига юрамиз. Исёнчиларга кушилиб кетиши мумкин булган
75
биринчи далъа Туршиздур. Туршиз иши хал булгунга дадар Ка-
лотнинг чораси топилиб долади. Хозирод элчи юбориб Малик
Гиёсиддинни хам чадирамиз. Бизга Туршизни олишда кумаги
тегиб долар. _____
--------- -1^уп1ин-Ясси_довони“орк;алй“Т5фшйз_калъасига дараб юрди.
Шу ерга етганда Дилшод ого даттид огриб долди. Темур зудлик
билан тахтиравонда уни Самардандга жунатди. Самарданд сафа-
рига бошлид этиб тайинланган Эртугрул Туронни ёнига чадириб
дуйидагиларни тайинлади.
- Бибихонимга айтинг, Дилшод огони яхши даратсунлар.
Амирзода Шохрухнинг волидаи мухтарамаси Мехрибонбегимга
еткуринг, амирзодага диддатли булсинлар. Самарданддаги
ахволни икки-уч кун ичида пухта урганиб, ордага дайтинг!
Туршиз Хуросоннинг энг мустахкам далъаларидан бири булиб,
садидийлар дул остида эди. Х,ирот хокими Малик Гиёсиддин
Пир Али ун йил, чамаси, бурун бу далъани амир Али Садидий
давмига берган эди. Тур жамоасига кирувчи садидийлар саваш
бобида хассос эдилар. Улар бу хужумнинг олдини олиш учун
пухта хозирлик кургандилар. Деворларда тизилишиб турган
мерганлар далъани ураган лашкар устига уд ва тош ёгдирарди.
Буни курган Темур-иш-оеон-кучмаслигини-англаб, хузурига
Малик Fиёсиддинни чадиртирди.
- Сиздан далъани хадя сифатида олган садидийлар уни яхши-
лик ва сулх ила топширсалар керак, Малик жаноблари, — деди
Темур от устида кетаркан Х,иротнинг собид хокимига. — Ундан
ташдари булар сизнинг юртдошларингиздур.
- Давлат сархадини химоя этмод мадсадида уша пайтда Тур
шизни уларга берган эдим, хазрати олийлари. Бирод бу давмни
билурсиз. Буйсунмас ва жангари. Муомала ила муросага келмай-
диганлар хилидан. Шундай булса-да, ижозат берсангиз бориб
улар билан сузлашсам. К^он тукмаслидка, ишни яхшилик билан
битирмодда ундаб курсам, - дея жавоб дилди Малик Fиёсиддин
бу огир вазифани уддаламод масъулиятидан хаёли дочиб.
- Ул биродарларимиз кимсанинг сузига дулод соладургонга
ухшамайдилар, - деди Темур Малик Fиёсиддинга синчковлик
билам тикилар экан*. - Майли, ха деган туяга мадад. Биздан нима
кетди. Бир уриниб2сурингСБулса_сувли,_булмаса лалми_деганла-~
ридёк^ шунга дараб иш тутамиз. Аллох сизга йул берсун!
76
Малик Тиёсиддин икки аскар хамрохлигида калъа томон
от куйиб кетди. Сулхга ундовчи даъватни эшитган калъа
химоячилари уни укка тутдилар. Навкарлардан бири халок
булди. У Темур хузурига боши эгик, тушкун киёфада кайтиб
келди.
Темур мавжуд вазиятни мухокама этмок учун чодирига Жаку
Барлос, амир Боботурк, Алп Туркашбек ва Али Муайяд Орлотни
чорлади.
— Не усулда иш юритмокни маъкул курурсиз, мухтарам амир-
ларимиз?-дея мурожаат этди Темур чодир турига огир чукаркан.
-Бу МаликТиёсиддин кайдан пайдобулди, аълохазрат?Унинг
дили ва кули тугрилигига ишонасизми?-дея ran бошлади Жаку
Барлос асабий охангда хаяжонини босолмай. - Ахир, минг бир
турфа яхшиликлар килганингиз билан ундан дуст чикмаслиги
маълум-ку! Нахотки, буни чукур тушунмасангиз. Темурбек?
Темур лабини кимтиганича утирганларга бирма-бир гап-
сузсиз тикилиб чикди. Улар нигохида хам шу маъно зохир эди.
— Малик Тиёсиддинни махв этмок унчалик огир иш эмас.
Бирок бу вокеа бизнинг хеч бир огиримизни енгил килмайди.
Кайтамга унинг оркасида турган одамларни-да бизга душ
ман килади. Усиз хам ёгийларимиз етиб-ортиб ётибди. Малик
Тиёсиддиннинг нотугри оёк босган куни боши кетади. Иши-
миз юришмай турганини бахтидан ва тахтидан ажралган бечора
бир шохдан куришимиз ожизлигимиз аломати эмасму, Жаку-
бек? Унинг урнига калъани забт этмокнинг йулларини изласак
булармиди? - деди Темур Жаку Барлосга караб.
— Мен уз фикримни айтдим, Темурбек. Тугрими, нотугрими,
гапимни ичимда сакламайман. Лозим топсангиз кабул этинг.
Кабул этмасангиз хам хафа булмаймиз. Ёш келинлар каби араз-
лаш давридан утганмиз. Телба-тескари сузласак кунглингизга
олманг. Бир канча амиру лашкарбошилар мендан бу гапни
сизга етказишни сурадилар. Гунохимиз буйнимизда, - кизариб-
бузариб жавоб килди Жаку Барлос терлаган пешонасини артиб.
— Сизлар бир нарсани англамокдарингиз лозим, биродарлар, -
деди овозини баландлатиб Темур. - Малик Тиёсиддин авлоди неча
ун йиллардан бери Кирог халкини бошкариб келган хурмагли
бир сулола. Биз уларнинг иззатини жойига куйиб муомалада
77
булмогимиз шарт. Давлатнинг хеч бир ясода ёзилмаган конун
ва цоидалари хам бор. Барча гунохкорларни жазолаб булмайди.
Нимадандир хул силташ, ниманидир курмасликка ва нени-
дир сезмасликка олишга тугри келади. Бусиз давлатни тутиб,
бошхариб-б-улмай-ди-Одамлар-хар7Доим'Хам адолатудиёнатнйнг
олий макомларини англаб етавермайдилар. Шундай экан, улар
тушунадиган, улар кабул этадиган, барчата баробар бир сиёсат
юритмок керак булади.
Темур сузини тугатгандан сунг анча утгач хам хеч кимдан
садо чицмади.
- Энди Туршизни хам Калот каби колдириб кетиб булмайди,
хазрат. Бор кучни ташлаб, уни олиш керак, - деди вазиятни
юмшатишга интилиб Жаку Барлос.
- Бу хусусда менинг фикрим шундай, - деди Темур уйга тол-
ганча. - Махфий равишда кавлаётган ер ости йулимиз тугаши
билан манжаник, тош аррода ва нафт отарларимизни ишга
соламиз. Кдлъада ёнгин бошланиши билан пиёдаю суворийлар
баробар хужумга утадилар. Шу аснода калъани забт этмок иши
узокка бормайди.
Бу фикр барчага маъкул келди. Кечаси билан сахармардонда
-ХУ-ж-ум-бош-лашга-хозирлик_кУрилдй."Тёмур_хам ухламади.
Туманларни айланиб чикиб, лашкарнинг ахволини куздан
кечирди. Темурни якиндан куриш орзусида юрган навкарлар
учун бу катта ran эди.
Ер ости йули калъа деворига етиши билан нафт отувчилар
ва тупчилар ишга тушди. Халъанинг турли жойларида ёнгин
кутарилиб, деворлари упирилиб туша бошлади! Хдр тарафдан
аскарлар калъага ёпирилди. Кдлъа вайрон булиш арафасида ту-
рарди. Химоячиларнинг бошликлари хар кандай харакат бехуда
эканлигини кеч булса-да, англадилар. Кдлъа буржларида, одам
лар тупланган майдонларда ок байроклар курина бошлади.
- Кдлъа таслим булди! - деди Темур ёнида турган амир Бобо-
туркка. - Зудлик билан жарчиларга етказинг. Крн тукилмасин.
Кдлъа ичидаги оддий фукаронинг молу холига кул теккизиш-
масун. Факат харбий бошликдар ва амалдорларнинг бойликпари
хисобга олинсин. Хеч ким улдирилмасин. Хавфли кишилар
асиргаолинсун!—---------------- ----------------
78
Жанглар тугаб, оппон-соппон булгач, Темур одатдагидек ок;
отда далъага кириб келди ва айланиб чикди.
- Садидийлардан бундан буён яхшилик кутиб булмайди. Бу-
ларни яхши биламан, аълохдзрат. Тагин одатдагидек докимиятни
яна уларга долдириб утирманг. Бир галвамиз икки булади, - деди
отни чоптириб етиб келган Жаку Барлос Темурга.
- Унда нима диламиз уларни? - Жаку Барлос томон угирилди
Темур.
- Бу авлодни салтанатнинг барча бурчакларига тардатиб, од
уйлик дилиб юбориш керак, - датьий жавоб дилди Жаку Барлос.
-Маъдул. Зотан булар шул жазога мустадикдурлар.
Жаку Барлос кейинги пайтда илк бор яна. Темурга сузи
утганлигидан донидиш туйиб ишга киришди. Ордародда келаёт
ган Акрам мунший билан фармон тайёрлашга киришдилар.
Садидийлар Туроннинг шадар ва дишлодлари томон куч-
куронини оту туяларга юклаб, йулга чиддилар. Олий фармон-
га биноан косиб, дунармандлар Самарданд, Кеш ва Бухорога
кучдилар. Деддончилик ва чорвачилик билан шугулланувчи
давмлар эса Туркистоннинг сувли водийлари ва яйловларига
ерлаштирилди.
Темур чодири урнатилган тепаликда бу ишни кузатиб турар
экан, ёнида турган амир Боботурк билан Жаку Барлосга суз дотди.
- Бизга тиш-тирноги билан дарши курашган давмларни
Турон юртининг юрагига олиб бориб дуйишимиз дандай булар
экан, Жаку тога? Бизга дарши Туршиздан кура Бухорода туриб
курашмод осон эмасму? Эртага бу каби давмлар Турон юрти
нинг ерли адолисини уз ватанидан сидиб чидармаслигига ким
кафолат беради? Бу ишимиз аслида хато эмасму, Жакубек? -
деди бу иш нидоясига етгач Темур.
- Бундан сунг булар яхлит давм сифатида бирлаша олмайди-
лар. Уларни шундай од уйлик дилиш лозимки, дар дандай ша-
роитда бошлари бирикишининг иложи булмасун, - жавоб дилди
ушлаган томонини бермайдиган Жаку Барлос.
- Масаланинг яна бир томони борки,. буни дам дисобга ол-
маслик мумкин эрмас, - судбатга аралашди амир Боботурк.
— Од уйлик дилинган арабий ва форсий давмлар дишлодларда
яшашдан дурдиб, Катта шадарларимизда тупланаётирлар. Бу
79
ахволда бир неча ун ёки юз йилдан сунг бошкент ва . бошда
шахарларимизда ерлик давмга мансуб ахоли долмайди. Тарихий
тажрибадан маълумки, миллат шахарларда, пойтахтда_ шаклла^____
надигУсйз- ха\Ргилимиз~араб ва форс тилининг сидуви остида
фадат душинда, дишлодларда, яйловларда дулланилмокда. Бу
муаммони хам охиригача уйлаб курмогимиз лозим, аъло хазрат!
Бундан ташдари келажакда бу уруглардан Х^индистон ёхуд
Мисрдаги мамлуклар каби подшох ёки бош вазир каби одамлар
чидиб долса борми? - дея сузини тугатди амир Боботурк.
- Хддсиз, амир, - жавоб дилди Темур паст овозда. - Мамлакат
худуди ва сархарларини уйлайвериб, бул каби ватаний ишлар ила
етарлидаражадамашгул булаолмаяпмиз. Сарой ахдимиз хам онати-
лида сузлашмодни унутиб дуймокда. Кишининг не тилда сузлашуви
унинг шахсий ишидур. Бирод аввал она тилини кунгилдагидед бил-
сун. Сунгра хохдаса чулчут тилини ургансину дунишсин. Мадраса-
лар, масжидлар ва девонларда турк тилини етарли дуллаш хусуси-
да фармони олий хозирлаймиз. Акрам муншийга, китобдор Ориф
Бухорийга айтинг «Куръони Каримнинг илк туркий тафсирини»,
«Девони луготит турк» билан «Кутадгу билик» ни етарлик нусха-
да'кучиртирсинлар. Тилини асрамаган миллат махв улмодликка
махкумдир. Биз эса ким, Турон мулкининг малиги, Улуг Туркистон
амиримиз. Миллатларнинг энг дадими ва энгулуги, туркнингбош
бугинимиз. Бу ишларни биз дилмасак кимса дилмагай!
- Буни дарангки, устоз, сиз каби бундан юз йил чамаси бурун
Куниёдаги Кдхрамон угиллари беклиги, беги Махмудхон
«девонда, майдонда, саройда ва мажлисда туркча дунишилсин»
деган фармон чидарган экан. Биласиз, инсон шахсиятини белги-
ловчи энг мухим унсур бу тил ва дондир! Шул идкисидан путур
кетдими, улус емрилади, узга халдларнинг овига, улжасига айла-
нади, - деди амир Боботурк улуг Амирнинг фикрини маъдуллаб.
Сухбат шу нудтага етганида от чоптириб хос чопар Кдмчибек
Кдвчин учиб келди. Отдан тушиб, таъзим ила тиз чукиб,
сузламодда изн суради.
- Мархамат авлодим, суйланг! - деди Темур унинг юзидан
яхшилик хабарини туйиб. _________
- “Амирзода-Умаршайх^хузурларида Эрон подшохи Шох
Шужьонинг элчиси совга-саломлари хамда мактуби ила да-
80
булингизга мунтазир булиб утирибди х,азрат олийлари. Амирзода
Умаршайх фармонингизни беклаб туманлари устидалар. Барча
бирдек зафаршиор сузингизга куз тикиб турибди!
- Амирзодага айтинг. Элчини окшом емагига олиб келсунлар.
Сизга рухсат, авлодим. Хар замон улусимизга шундай хунту
садокат ила хизмат этинг! - деди Темур зеки дустининг муйлари
корайиб, забардаст йигит булиб етишган углига хдвас билан
тикилар экан. - Инсон зоти улмас экан-а, - сузида давом этди
от чоптириб кетаётган йигитни кузатиб. - Гуёки харшимда
отаси, рахматли амир Кдвчинбек тургандек. Хивокда, Таваккал
кунгирот билан урушганимизда Турон баходир билан бирга жо-
нимизга ора кирган эди, Аллох рахмат айлагур. Мана энди угли
юртнинг кунига ярамохда. Палаги тоза авлод тозалигича холар
эхан. Машойихлар бежизга яхшидан ёмон булди деб хуйинма,
ёмондан яхши булди деб суюнма демас эханлар. Наслларимиз
бизнинг ишларимизни муносиб давом эттира олармиханлар,
Жаку тога? Шуларни уйлаб кечалари уйдум хочади. Боиси, не-не
улуг салтанатлар яратган авлодларимиз танамиздаги хизиххон
хон охибатида тузиб кетдилар. Салтанатлари барбод булди. Биз
ни нелар кутаётган экан, уйлаб уйимга етолмайман.
- Аллохдан умидимиз бор, буюк амирим. Яратганнинг хак
дини, улус бирлиги ва тинчлиги йулида хеч бир хокон килмаган
ишларни бажармокдасиз. Бунинг ажри бор деб уйлайман. Мени
безовта этгувчи бир нарса борким, бу хам булса миллатимиз
ичидан чикадиган кони бузук хоинлардан келадиган разолат. Бу
дунёда мансаб ва бойлик деган нарса бор экан, одам зоти бир-
бирини сотиб ва еб яшайверади. Мен хам шуларни уйлайман,
- дея мулохаза этди Жаку Барлос.
-Х,ай авлодларим, пешонадаги ёзикни курамиз. Аллохнинг
карами кенг. Бизни-да рахми шафкати, иноятидан бенасиб этмас!
Мулозимларига амр беринг, Боботурк, Шох Шужъонинг элчиси-
ни муносиб кутиб олайлик. Бош-оёк сарупо хозирлашеун. Бу
мухтарам кушнимизнинг хам тинчлиги бузилган куринадур.
Авлодларимиз кулида тутиб келган бу мамлакат хам эрта-
индин бизга кушилиб кетишидан чучиётган булса керак. Биз
шу томондан тугри юриб, Рум оркали араб денгизига чикамиз.
81
Шунда бутун Турон юрти бирлашади. Албатта Эроннинг
хам хак ва хукукини берамиз. Узини узи бошкарсин. Яна
колганига Аллох подшохдур!
Боботурк кулидаги уроглик когозлар тупламини курсатиб,
Темур мутолаа киладиган китоблар ёнига куйди.
- Бу- не- эди?-----суради “Темур ' намоз укимокка хозирлик
кураркан.
- Узингиз таъкидлаган турк тилли шоирларнинг шеърларидан
ташкил топган туплам. Девонга «Малзумоти туркий» дея ном
берибдилар. Бир куздан кечириб чиксангиз, сунгра кучиришга
берар эдик, - жавоб килди Боботурк.
- Куп маъкул иш. Шу кечасиёк укиб чикаман. Офарин!
Дустларимизга менинг ташаккуримни етказиб куйинг.
Темур шундай деб, кучма масжид томон юрди.
82
ЕТТИНЧИ БОБ
...Даруацикрт тангри-таоло сиздек золим уокимлар ва
одамларга жабр дилувчи подшоулар устидан салтанатни
менга берди. Ким менга царшилик цилган булса, тангри ундан
мени баланд тутди. Мен билан мухолифатга бориб, адоват
цилганларга царши мени куллаб-кувватлади.
Сен буни курдинг ва эшитдинг.
Агар сен шунгарози булиб итоат этсанг, дуруст иш цилган
буласан...
Темурнинг Эрон подтоки
Шужъога мактуб идан
Шох Шужъонинг элчисини кабул этиш маросими олдидан
Темур хузурига Тохир тарихчини чакирди. Х,ол-ахволини сураб,
яшаш ва еб-ичишдан кисилмаётганлиги билан хам кизикди.
- Яшаш учун еймиз, хазрат, емок учун яшамаймиз, - дея
жавоб килди хар доим Темур билан очик-ойдин ва дустона
гаплашадиган тарихчи.
- Шох Шужъодан совга-саломлар ила бизга элчи келибдур. Ул
киши уз отасининг кузини уйиб олган ва махв этган деб эшит-
ганим бор. Шундай киши билан муносабат урнатсак буладими?
Бу хусусда менга бир оз билги бера билурмисиз? Кейинги ун
йилликлар давомида Эрон тахтида юз берган вокеалар хусусида
билганларингизни сузласангиз, — дея суради тарихчидан.
- Хдкикатан, суйлаганингиз каби шох Шужъонинг тахтга
келиши жуда хунук кечган. Ул кишим падари бузрукворининг
кузига мил тортиб, тахкирлаб, салтанатни эгаллаганлар. Бул
киши асли Нишопур, Шероз ва Исфахон уртасида жойлашган
Язд деган жойдан булиб, бу ер машхур Абаркр; шахарчасига
якиндур. Отаси оддий бир такводор киши булиб, уни Мухаммад
ибн Музаффар деб атаганлар. Уша замонда Язд ва Шероз ора-
сида арабларнинг хафожа кабиласидан Жамол Лук исмли бир
карокчи пайдо булади. У магрибу машрикдан келиб-кетувчи
карвонларни талаб, каршилик курсатганларни улдира бошлай-
83
ди. Бу ахвол барча катори Мухаммад ибн Музаффарни хам
безовта килади ва у Жамол Лукга карши курашга бел боглайди.
Нихоят, у билан юзма-юз олишади ва бошини танасидан жудо
этиб, уша пайтдаги Эрон султони,_яъни мугул хони Абу_Саид^
-------—га-юборадиГБугппдан-мамнун булган султон Абу Саид давлат
ерларидан катта худудларни ибн Мухаммадга иктоъ, яъни
инъом килади. Шундан сунг ибн Мухаммад султоннинг ишончли
одамларидан бирига айланади. Унинг болалари ва набирала-
рига хам етарли микдорда ер-мулк берилиб, улар бу худудда
барча хисоблашадиган катта кучга айланадилар. Уч угли Шох
Музаффар, Шох Махмуд ва Шох Шужъоларнинг хар бири ки-
чик бир салтанат сохиби булдилар. Султон Абу Саиднинг угли
йук эди. Шу боис у вафот этганида давлатни илгида тутадиган
Мухаммад ибн Музаффардан булак кудратли куч йук эди. Андин
сунг у Ажам Ироки ерларида барча буйсунадиган подшох булиб
колади ва хеч бир ракобат ва низосиз мустакил шохлик килади...
- Шохлик унга осмондан тушган экан-да, а? - завк билан
тарихчининг гапини булди Темур. - Султон Абу Саид Халоку-
лардан булса, нечун тахтни бирор аждодига колдирмаган?
- Инсон зоти шундай, хазрат. Эртага азроил жонини оладиган
______ _булса-хам-улимини куз-олдига_кёлтирмай”юз йил яшайдиган-
дек тирикчилигини килаверади. У хам хали-бери улмайман деб
уйлаган булса керак, - жавоб килди тарихчи.
- Улмай одам коладими? - деди Темур паст овозда. -
Х,икоянгизда давом этинг.
- Мухаммад ибн Музаффар тириклигида унинг етук ва машхур
угли Шох Музаффар вафот этади. Шундан сунг у иккинчи угли
Шох Махмудни валиахд эълон килади. Бу вокеадан олти йил-
дан кейин тахт хусусида ота билан Шох Шужъо уртасида низо
чикади. Окибатда падаркуш угил отани тутиб олиб махв этади
ва тахтга утиради.
- Тавба! - деди Темур ёкасини ушлаб. - Бу халкнинг бошига
не-не кишилар келиб кетмас экан-да, а? Ёмон кетиб яхши келмас
деганларидек, бир золим кетиб, ундан-да золим киши урнига
келади. Боиси, ёмон ва золим одамни йулдан олиб ташламок учун
ундан-да ёвуз хамда золимрок булмок керак. Сузлаганингиз Шох
Шужъо хар кандай жазога мустахиклнсонэкан,—дедиЖемуртаъ-
сйрланиб. - Аллох унга адолат кули билан муносиб жазо бергай!
84
- Аллох уни килмишлари учун огир жазолаган. Шох, еб туймас
касалига мубтало булган. Намозларида худодан гунохдарини ва
сиз ила учраштирмасликни сурар эмиш, - кушиб куйди тарихчи.
- Аллох неки истаса шу булади. Бу инсон ила куришмокни хам
улуг бир гунох, деб биламан, Тохирбек. Элимизда ота-онанг чучда
булса боглаб бок деган ran бор. Бул каби кони бузук ва иймонсиз
сулоланингхалк бошида турмоги раиятнинг фожиасидур. Ишончим
комилки, халк мушкулини яратган осон этажак, - деди Темур
эшик олдида икки бор куриниш берган эшик огаси томон карар
экан. - Кдни юрингчи, кулогини кизитганимиз шохнинг элчисини
кабул этиб, сухбатлашайлик, - дея урнидан кузгалди Темур.
Улар Темурнинг чодири каршисидаги узун, куринишхона ва
мехмонхона вазифасини утайдиган саропарда томон юрдилар.
Темур амир ва лашкарбошилар ила кириб утирганда пойгакда
элчи пайдо булди. Икки букилйб таъзим килди. У Шох Шужъ
онинг кимматбахо совгалари ила Темурни тан олиб ёзган макту-
бини топширди. Темур элчини муносиб ерга утказиб, иззат-икром
курсатди. Бош-оёк сарупо кийгизди.
- Шох Шужьо хазратларига биздин салом с^йланг. Биз ул
биродаримизга дустлик ва яхши кушничилик макомида туриб-
миз. Ул кишим бизга булган хайрихохлик ва тобелик хилъатини
ечмасалар биздин хеч бир ёмонлиг курмагайлар, - деди Темур
элчига кайтмокка рухсат этаркан.
Шох элчиси оркаси ер искамай юртига кайтди. Темур Жаку
Барлосни эргаштириб мехмонхонадан чивди ва бир оз тозахаво
олган булиб, чодир атрофида айланди. Ёруг ва хузурбахш ёз
окшомида кишининг чодирга киргиси келмас эди. Улар ховли
сахнига курси куйиб утирдилар.
- Сабзавор сарбадорларини хам узимизга эл килмогимиз
лозим. Бу ватансевар бир гурухдир. Улар билан хар кандай шароитда
жанг килмаслигимиз керак, — деди Темур Жаку Барлосга. — Сиз
бу тарафларда хокимлик килиб уларни бир оз ургандингиз. Бу
хусусда не йуригингиз бор?
- Сабзаворда уларнинг гоявий рахнамоси Саййид Мухаммад
Шариф ас-Сарбадолий деган киши бор. У киши жуда куп фазилат-
лар ва хислатлар сохибидур. Шу машхур одамни иззат-хурматини
жойига куйиб хузурингизга чорласангиз. Иншооллох, бу иш
шунда жуда осон кучади, - дея маслахат берди Жаку Барлос.
85
- Булмаса эртагаёд Саййид Мухаммад Шарифга совга-
саломлар ила дурматли шайхларимиздан икки нафарини юбо-
ринг. Менинг ул устозга булган эътидод ва дурматимни
е-т-казеу-нлар- Биздан-фадат—ях-шилик-ва-саодат-куражакларини — -
англатсунлар, — дея курсатма берди Темур.
Саййид Мухаммад Шариф узод кутдирмади. Тезда Амир
Темур хузурига етиб келди.
- Сиз каби улуг, фозил ва комил инсоннинг сухбатини
олмод мен учун буюк бир шарафдур, хазрат! - деди Темур
Мухаммад Шариф билан дучод очиб куришар экан. - Сиздаги
илм жавохирларидан бахраманд булмод бизнинг кузимиз ва
йулимизни янада очгусидир! - Сузида давом этди медмонни
турга таклиф этар экан.
- Астагфируллох! Астагфируллох! Сиз каби барча илм-
ларнинг билимдони, КУРЪ0НИ Каримни ёд билган инсон ила
судбатлашмод бизга хам бахтдур, буюк амир хазратлари, - тавозе
билан жавоб дилди Саййид Мудаммад Шариф.
- Бирод сиз тукис илм одамисиз, мавлоно Саййид дазратлари. ХаР
замон сиз каби улуг олим ва фозил кишиларнинг масладати дамда
дуо-фотидалари билан иш юритмокдик менинг одатим эканлигини
эшитгандурсиз. Барча ишларни биз эски удумимиз буйича кенгаш
ва машваратлар дамда Куръони Карим йуриги ила амалга оширамиз,
- деди Темур мавлонога лутф курсатар экан. - Маъкул курсангиз,
бизни узингизга шогирдликка муносиб деб билсангиз, бундан буён
Хуросон юртидаги барча ишларни сиз дазратнинг тугри ва адолатли
фикрларингиз асосида йулга дуйсак. Токи бу юртда бирон кимса-
нинг нодад бурни донамаса, молу мулкига озор етмаса.
- Астагфируллод! - деди яна Саййид Мудаммад Шариф
бошини дурмат ила эгаркан. - Адолат ва диёнат йулида мен
дар нарсага дозирмен, мудтарам Темурбек. Фадат сизу бизнинг
саъйи-даракатларимиздан раият саодат топса бас. Бирок дон
тукмод ва киши дадига хиёнат дилмод ишларига дул урилса мен
бундай дамкорликдан узимни тортадурман, дазрати олийлари.
Аллод барчамизни тугри йулдан адаштурмасун ва дар доим бир-
биримизни англамодда додир булайлик.
- Фикрингизга юзда-юз душилурман, мавлоно. Хддидат ва
тугри-суз булмаган жойда-дустликка-да!Т"урйнА<блмайдйГМён
энг аввало сизнинг тугри масладатингиз ва тандидий фикрла-
86
рингиз гадойиман. Киши ким булишидан катъи назар шу тах-
лит иш юритмаса у юксалмайди ва элга йул курсатмокликка
нолойикдур. Менинг хам нуксонларим куп. Бирини сезсам,
бирини сезмасман. Дуст киши буни айтиб турмоги шарт деб
уйлайман. Х.еч бир хусусда тортинмай, уз фикр-мулохазангизни
билдириб турсангизгина сиз бизга хакикий дустсиз.
Темурнинг самимийлигидан мавлоно хайратга тушган эди.
Бежизга хам. Аллох унга бу кадар катта худуддаги салтанат
ва муваффадиятларни насиб этмаган экан, дея уйлади охиста
тасбех угирар экан.
- Буюринг, хазрати олийлари! Неки хизматингиз булса
хозирмен! Бирок подшохлик ишларига шу пайтга кадар ара-
лашмадим. Боиси, дунёда адолат билан юрт сураган шохни
курмадим ва эшитмадим. Шундан хам улардан узок юрамен.
Бирок сиз каби хукмдорни илк бор куришим, - деди таъзим ила
хиёл бошини эгаркан мавлоно.
- Яна бир бор таъкид этурмен, мавлоно. Хизмат буюрмок учун
эмас, маслахат олмок учун сизни хузуримга чорладим. Сиз бу
юринг. Хуросон элнинг фаровон ва осойишта яшамоги учун не
килмоклик лозим. Шуни суйланг, хазратим? - Кулларини сермаб
сузларди Темур.
- Мен сиздан бу кадар очик кунгиллик ва самимият курганим
учун чин кунгилдан маслахат берурмен. Фикрим ва тавсиямнинг
рост ва тугрилигига бошим ва иймоним ила жавобгарман. Зотан,
сиздан хам сузларимга амал килмокликни, хатто кичик жузъий
бир масалаларда булсин, сузингизда турмокликни рижо этаман.
Сиз каби ислом байрогини баланд кутарган инсоннинг кушинида
турли дин ва мазхабга оид кишилар борлигини эшитиб, хайратга
тушдим ва хурсанд булди1у. Мукаддас китобимиз КуРъ°ни Ка-
римда йигирма саккиз пайгамбар тилга олинган ва барча киши
лар ягона Аллохнинг бандаларидур. Уларга эътикод эркинлиги
берганлигингиз сизни дунёвий салтанатингиздан, жахоннинг энг
кудратли подшохи, сохибкирони улажагингиздан далолатдур!
- Бул каби юксак бахоингизга муносиб улмоклик жадди-
да булурман, - деди Темур хижолат чекиб. - Бизларнинг улуг
сохибкиронимиз, Эрон шохларини тиз чуктирган буюк лашкар-
бошимиз, хокон Алп Эр Тунгадир. Биз ул улуг зотга муносиб
авлод улмогимиз лозим, — кушиб куйди Темур.
87
- Эронлар уни Афросиёб дейдилар. Бу улуг ходон дадида
эшитганим бор, - жавоб дилди мавлоно. - Барчамиз уз дадр-
димматимизни, долаверса, бадоимизни биладурмиз. Бу
-дудудяаргагбу-инеонларга-сиз-каби-кучлигодил-хамда“маьрифат^'
парвар бир подшод лозим. Сизда бир илодий дудрат борки, юзма-
юз сузлашсангиз дар дандай инсонни узингизга эл дила оласиз.
Бундан куринадики, сиз етти идлимни дон тукмасдан забт эта
билурсиз. Пайгамбар дудо эмас, дудодан жудо эмас деганларидек,
Аллод шу дадидада юрагимга солган сузлар тилимга келмокда.
Сизга энг мудим масладатим, зудлик билан бу ерлар фалакининг.
дутби ва бу йуллар доирасининг маркази Хожа Али Ибн Муайяд
ат-Тусий ила куришмогингиз лозим. Ул зоти олий Сабзавор сар-
бадорларининг улуг дукмдори булиб, ун икки имом номи билан
пул зарб этиб, улар номини тутиб, дутба уДитади. У деч дачон
икки сузламайди. Тили ила дили бир авлиёсифат кишидур. Уни
деч кимга кургазмаган иззат-дурмат ила дузурингизга чадириб,
шундай юксак мадомда мартабасини зиёда этмод, медр-мудаббат
кургузмод керак. Бу датти-даракатлар уз навбатида сизни янада
юксакка кутаради. Мен сизга дайридод бир дуст сифатида ул зоти
олийни дузурингизга келмодда даъват. этурман—---- —-
Мавлоно Темур дузуридан димматбадо совга-саломлар, бир
умрга еткулик бойлик ва иззат-дурмат билан кузатилди. У уйига
дам бормай, туппа-тугри Хожа Алининг дузурига йуналди.
- Кунглим сезмодда, сиз улуг Темур дузуридан яхши хабар
билан келмокдасиз, устоз, — дея мавлонони даршилади Хожа
Али Тусий.
- Мен шу пайтгача бу зот каби самимий, дар дандай кишини
узига мадлиё этадиган улугвор инсонни курмаган эдим, - дикоя
дила бошлади мавлоно. - У юз минг нафар лашкар диладиган
ишни икки огиз ширин суз билан амалга оширар экан. Менинг
олдимда узини хизматкор каби камтар ва камсудум тутганидан
хижолат чекдим. Сизу биз ул кишининг ёнида булмогимиз лозим
деган фикрга келдим. Бу ишимиз Эрону Турон юртининг узод
муддат тинч-тотув, осойишта ва фаровон яшамоги дамда динимиз
равнадига олиб келади. Ул зоти олийдан бир мужда келса лаббай
деб жавоб беринг. Мартабангиз янада юксалиб, довругингиз еттй
йдлимга тардалади, - дея даяжонли сузини тугатди мавлоно.
-Бу учрашув ваулуг Темур-ла булажак ишларимиз руёларимда
88
аён бера бошлаган эрди. Мен бунга хозирмен, устоз. Эртадан
бошлаб сиз хамда Амир Темур хазратларининг исмлари ила тилло
тангалар зарб эта бошлагаймиз ва жомеъларимизда номларин-
гизни хутбага кушиб укитурмиз, - деди Хожа Али устозига
тавозе ила таъзим килар экан.
-Астагфируллох! Астагфируллох! Мен Аллохнинг оддий бир
бандасимен, бир факир ва мухтож инсонмен. Бул каби ишлар
менга ярашмагай, - деди мавлоно хижолат чекиб.
Хожа Али сузлагани каби ишга астойдил киришди. Куча-
куйда одамлар афсонавий Амир Темур ва унинг фазилатлари,
киши аклига келмас саховатпешалиги хакида сузлар эдилар.
Худди шу дакикада шайх Хожа Али хузурига буюк Амир Темур
нинг шамол каби учиб келган, йуллар танобини тортгувчи элчи-
лари ташриф буюрдилар. Шайх бу учкур суворийларни шохона
иззат-икром билан каршилади. Зиёфатдан сунг улар билан Те
мур хузурига отланди. Элчилар отларини жадаллатиб илгарирок
етиб келиб, шайх ташрифи хусусида буюк амирга хабар етказ-
дилар. Темур шайх Хожа Алини бутун суворийларни сафга тиз-
ган холда карнай ва ногоралар ила тантанавор вазиятда кутиб
олишга буйрук берди. Амир Темур салтанатида хали хеч ким бу
кадар иззат-хурмат билан кутиб олинмаган эди. Шу оддий бир
инсоний хурмат бутун Хуросон такдирини хал этган эди.
- Бу ахволда лашкарни кандай бокамиз, жиян? Улжа тушиб
турмаса иш буладими? - Темурга хазиллашиб суз котди Жаку
Барлос.
- Энг мухими, лашкарнинг жони ёнига колаётур. Жон омон булса
мол топилади, тога, - жавоб килди бу ишдан мамнун Темур.
Темур отдан тушиб анчагача пиёда юриб бориб, Шайх Хожа
Алини кутиб олди. Кучок очиб куришди. Шайх Темурга тиз
чукиб таъзим этмокчи эди, буюк Амир изн бермади. Уни таво
зе билан кукалам, соя-салкин толзор остита тикилган хаворанг
чодир томон бошлади. Шайх Хожа Али йул-йулакай кулидаги
бир сиким Темур исмида зарб этилган тилла тангаларни толзор
ичида уйнаб юрган амирзода, бекзода ва оддий фукаро болалар
бошидан сочди.
- Сизларга хам Аллох буюк бобонгизнинг бахту тахтини,
икболини ато этсин! — деб дуо килди.
89
Суворийлар курол-асладаларини давода муаллад кутариб,
медмонга дарбий иззат куреатдилар.
Темур Шайх ила пешинлик дилгач, уни тенгсиз совга-
саломлар билан сийлади-да, беклару лашкарбошилар дузурида
ушбу сузларни айтди:
- Улуг Шайх Хожа Али Ибн Муайяд ат-Тусий Хур.о.сон
юртининг улуг сиймоларидан биридур! Бугундан бошлаб бул
улуг зот Улуг Турон салтанатининг таянч тогидирлар! Ул кишим
уз волийликларида давом этиб, ислом миллатига садодат билан
хизмат дилаверадилар. Неки кумак ва хизмат лозим булса биз
камарбастамиз!
Шайх Хожа Али урнидан туриб таъзим бажо келтирди. Хос
лашкарлар дамродлигида у яна иззат-икром билан кузатилди.
Шундан с\?нг Хуросоннинг барча шадар докимлари,
калъалар ноиблари, танидли ва машдур одамлар келиб Темур
га тобелик издор эта бошладилар. Буларнинг орасида Бовард
докими амир Мудаммад ва Сарахс докими амир Абдулло энг
номдор кишилар эди.
САККИЗИНЧИ БОБ
Ann Эр Тунга деган хоцон бор эди,
Унга замину кук юзи тор эди.
Туг айлади у цуёшни кукка,
Доноликда тенгсиз, жахонда якка.
Куктурк, уйгур, царлук, ва цорахонли,
Тагин цанча турклар инсоф-имонли.
Уни узларига ота дейдилар.
Зафар шууратини %ар он ёйдилар.
Алп Эр Тунга достонидан
Туршиз фатх этилгач, беклар тавсиясига биноан амирзода
Мироншохнинг хос мулозими Сарик Оталид Туршиз доругаси
этиб тайинланди. Лашкар Калот забти учун йулга чидар экан,
Мозондарон волийси амир Валининг элчиси Анвар Сотдинзода
келаётганлиги маълум булди. Элчи урта буй, юзлари чувак, орид
киши эди. Рангпар, захил чехрасига ярашмаган суррайган бурни
унинг араб дулларидан эканлигини айтиб турарди.
- Мозондарон юрти бундан буён Амир Темур хазратларининг
олий хокимликларига тобе эканлиги хадидаги амир Валининг
адактубини дабул этгайсиз, хазрати олийлари! - деди элчи тиз
чукиб, мактубни узатар экан. - Амир Вали жаноблари бундан
буён узини сизнинг садодатли хизматкорингиз деб биладилар
ва буни сизга-етказмодни сурадилар, - дея таъкидлади кузлари
совуд тикилувчи элчи.
- Амир Валининг тавба-тазаррулари дабул этилганини ул
мухтарам биродаримизга бориб суйланг, - босид охангда жавоб
дилди Темур. - Ахдларида турсалар хеч дачон биздин ёмонлик
ва нодустона харакат курмагайлар. Биз хатто душманга хам
эхтиром ва рахм-шафдат назари ила бодишимизни ул дустимиз
яхши биладилар. Ул кишига суйлангким, волийликларини адо-
лат ва диёнат посангисини садлаган куйи давом эттурсунлар.
Аллод насиб этган кун куришурмиз.
Элчи оёгини дулига олганча Мозандаронга дайтди. Амир
Вали элчиси кетиб улгурмасидан лашкарбоши Шайх Али, Али
бек Жоникурбонийни Темур хузурига олиб келди. Алибек хам
бир вадтлар Зинда Хашм дилгани каби бошига копии кийиб,
диличини буйнига илиб келган эди. У узини Темурнинг оёгига
ташлади. Унинг бу харакати улуг амирнинг гашини келтирди.
Алибекнинг гулдираб, ер билан битта булиб гунохини сурагани
хам кулоТпга^сирмада.Ундан астбйдйл кунглй долган эдй.
-Уч маротаба кечирдингиз. Етар. Эндиуни такдирнингкулига
топширмок лозим, - деди Жаку Барлос Темурнинг узи эшитади-
ган товушда. - Бу одамдан ёруглик чидмас.
Темур уйга толганча, Жаку Барлоснинг сузига жавоб дайтармади.
Анчадан сунг сухбатдошининг кузига, «ёшингиз бир ерга етган
булса-да, чудур уйламайсиз-да, тогойи» дегандек даради.
- Алибек Жонидурбоний бизга дуда буладур. У калтабинлик
дилиб шу ишларга дул урган экан, мен хам уйламай-нетмай унинг
бошини жаллод кундасига дуйдирсам ундан дандай фардим
долади? Алибек Жонидурбоний данчалик гунох ва жиноятга дул
урмасун, мен бундай дилмайман. К^илолмайман. ХаР данча хад
булсам хам келиним ва набираларим буни тушунмайдилар. Фар-
зандинг, хешу адрабонг давлат тузугини бузиб, сенга дарши дилич
кутарса-да шундай йул тутмод керакки, у дуролини динига солиб,
хатосини англаб етиб, тугри йулга тушсин. Сенинг адлли, доно
подшолигинг ана шунда билинади..АлшЭр_Тунга булсак хамкуч--....
лиман деб барча ишни дилич билан хал дилиб булмайди, Жакубек!
Уз авлодини йулга сола олмай, уни махв этиб, давлатни бошдарган
подшох дандай дилиб улусга тугри йул курсатмодликни даъво эта
олади? Уз авлоди бошини кесган подшохдан улус нени кутмоги
мумкин. К,олаверса, Алибек Жонидурбоний уз юртини химоя
этмодда. Уни хам тушуниш керак. Муаммони ечмоднинг сунгги
йули унинг давмини икки дарё орасига кучирмоддур, - деди
Темур гапга нудта дуйиб, - Бу хусусда яна бошда бир фикрингиз-
ни булса, бажонидил эшитамен.
- Сузларингизга душилмасликнинг иложи йуд, хазрати олий
лари. Сиз биздан узодродни курганингиз учун хам ордангиздан
ит каби эргашиб юрибмиз-да. Улуг мадсадимизга етмогимиз
учун сиз не фармон берсангиз бажарурмиз. Бирод юртни ёт ва
ёв давмларга тулдириб юборсак, одибат не кечади? Илгари бир
бахслашганимиз каби душманларимизни дучогимизга олавер-
сак дандай булар экан?
92
- Халдлар ва уруглар бир-бирларига душманлик кузи билан
дарамайдилар. Бизга ухшаган туртта тахтпараст элу элат
бошини дотириб, йулдан уради. Элга эса тинчлик, осойишта-
лик ва тудлик лозим. К^айси подшод шунга имкон яратса, халд
уни бошга кутаради. Кдйсар давмларни шу тахлит йулга солма-
сак булмайди, Жакубек. Зотан Турон улкаси туркман давмининг
ота юртидир! Акрам муншийга еткуринг, Жонидурбонийлар
давмини од уйлик дилиш дадида фармон дозирласун. Хузуримга
Алп Туркашбек келсунлар! Эрта-индин юртга дайтамиз.
Жаку Барлос тавозе билан таъзим дилиб, чодирдан чидиб кетди.
Темур тадорат олиб, намоз удимод учун турди.
Темур пешин намозини удиб булиб, Куръон тиловат дилиб
утирар эди. Эшик огаси Туркашбек етиб келганлигини маълум
дилди.
- Боботуркнинг иши нима булди? Хоними тарафдан бирон
хабар борми? — суради Темур унинг саломига алик олиб. -
- Кулга олганимиз икки кишининг асл муддаосини ва ким-
лигини анидладик. Улар бевосита аралашмасалар-да, Жадонмулк
Салима Султонбегимни угирлатиб олиб кетган кишилар ораси-
да булганлар. Жадонмулк ва укаси Халил Султон узларини сез-
дириб, Дедли султонлари ила ош-датид эканликларини бизга
билдиришдан манфаатдор эмаслар. Булар угрибошиларининг
курсатмаси билан пул ишлаш мадсадида келишган. Бирод улар
ни дуйиб юбориб булмайди.
- Шундай денг. Демак, хонимни бу ерга олиб келишнинг
иложи йуд. Бир амаллаб амир Боботуркни уйлантириб ду-
йишимиз керак. Шундай эмасми? - Алп Туркашга масладат солди
Темур.
-Кунармикан? Назаримда, бу садодатли амирингизнингуйла-
надиган авзойи йуд, дазрати олийлари.
- Суддабош утиб кетадими? - дайрон булди Темур.
- Билмадим. Мен дустона бир неча бор англатмодда даракат
дилдим. Унамадилар.
- Шод Шужьонинг дизи бор экан. Истаса, шуни олиб берай-
лик,-деди Темур астойдил.
- Гаплашиб курай. ХаР долда кунмаса керак. Бу хусусда сизга
айтаман, устоз.
- Маъдул. Сизни чадирганимдан мадсад, Мозандорон амири
шод Валининг элчиси келиб кетди. Бирод унинг зиддимизга
93
дилаётган ишлари хадида илгари бир оз дунишган эдик. Одам-
ларимиз кулига мана бу мактуб тушибди. Унинг нияти тозага
ухшамайди. У бу хатни Ажам Ироди ва Кирмон султони Шох
- -Шужъога^ -Араб- Ироди-ва- Озарбайжон- му-таваллиси -Султон------
Ахмад Ибн Шайх Увайсга юборган, — деди мактубни Алп Тур-
кашга узатар экан.
Махфий бошлиги маетубга куз югуртириб чикди. Унда шундай
дейилган эди: «Мен сизларнинг хамсоянгиз булиб, ишларим яхши
кетса, сизларнинг ишларингиз хам тартибга кечади. Агар Темурдан
менга бирор кулфат келса, унда бу кулфат сизларнинг ерларингизга
хам етиб боради. Агар сиз менга ёрдам дилиб, мадад берсангиз, уз
навбатида мен хам сизни бу машаддатдан халос диламан».
- Шох Шужъо бу мактубга жавоб бермаган. Бирод Султон
Ахмад ёзган хадоратомуз мактуб хам дулимизга тушди, хазрати
олийлари. Унинг кимлигини билиб дуймод, эртага дулимизга
тушганда одатдагидек рахмдиллик дилмаслик учун бир назар
ташлаб дуйсангиз ёмон булмас.
Темур хатни олиб, мийигида кулганчаудиб чикди. «Бучигатойлик
одсоднинг дулидан нима хам келарди? Бу чулод одам дандай дилиб
Ажам ва Араб Иродларига кира олади? У билан бу мамлакатлар
уртасида тиканли дарахтнйнг пустини дул билан сидйришдек
машаддатлар бор. Масофа эса нададар узод. Темур Иродни Хуро-
сон мисоли хаёл дилмасин. Агар у бизнинг юртимизга келишни
ният дилган булса, албатга узи билан бирга улимини топади ва
унинг барча орзу-умидлари пучга чидмоги мударрардир. Бизлар
шундай давммизки, бизда хам куч-дувват, хам шиддат, дурол-ярогу
душин, мол-дунё хамда шону шавкат мавжуддир. Фадат бизгаги-
на баландпарвозлид ярашади. Абу Таййиб Мутаннабийнинг «биз
одамлар диёфасидаги жинлар, йуд, туя диёфасидаги кушлармиз»
деган байтлари биз хадимизда айтилгандир.»
- Султон Ахмадга тан бермогимиз керак. Бироз мад-
танчоглигини эътиборга олмасак, у хад сузламодда. Бундай
утюрак одам хар дандай иззат-хурматга лойикдур. Аксинча,
учрашсак унга эдтиром курсатамиз. Зотан, Оллохнинг иродаси
ила бу ерлар хам делгусида бизнинг салтанатимиз тасарруфига
киражак. Оллох бойликни истаганимга, илмни истаганга бера-
_ ман-дегандек,фотихликни-хам_истаганига_беради, - дедиТемур_____
тасбех угирар экан.
94
- Шох Вали бу икки султондан хам бизга карши курашмок бо-
бида ижобий жавоб ололмагач, уларга «Худо хакки, мен хеч качон
Темур билан сидкидилдан ва беозор калб ила мувофикликка
кирмайман! Агар мен уни енгсам, бутун шахарларда иккингиз-
ни огох тарикасида намойиш этаман ва басират эгаларига сиз
иккингизни ибрат киламан. Агар у голиб келса, унда сизларнинг
устингизга келадиган балода менинг хеч бир айбим булмайди.
Плохим, сизларнинг устингизга тамомий казою умумий бало
келсин!» деган маънода мактуб хам юборган.
- Хдкикатан хам Шох Вали хавас килса арзигулик мард инсон
экан. Ростини айтсам унга хурматим ошди. Мардлигига мардлик
билан жавоб бермогимиз лозим, - деди Темур бош иргаб.
- Барча харакатлари бехуда кетгач, сизнинг хузурингизга элчи
юборган, — кушиб куйди сохнбхабар.
- Тугри карорга келган. Душманингни пахта билан бугизла
деган наклга амал килиб, айни вазиятда сихни хам, кабобни хам
куйдирмаган. Доно хукмдор экан Шох Вали.
- Бирок у аллакачон биз билан урушмок учун кушинини
купайтириб, курол-аслаха туплашга киришган, - мулохаза бил
дирди Туркашбек.
- Бу ишни мамлакати бизнинг тасарруфимизга утмасидан
бурун килгани маъкул. Шундай килса кайтиб бош кутара ол-
майди, - жавоб килди Темур салмокли охангда. - Энди сизга
уруш ва тинчлик дамларида сокчилик килиш ва мажлис хамда
тупландиларда хозир булиш тузугини суйлайман. Сиз ёзиб бо-
ринг. Сунгра бошка амир ва козиларимиз билан куриб чикиб,
мукаммал матнни хозирланг.
Белгиланган таомилга кура сипохийлар, амирлар, мингбоши-
лар, юзбошилар ва унбошилар девонхонага, базм-мажлисларига
кулохсиз, этиксиз, сармузасиз, яъни ярим этик шаклидаги оёк
кийимисиз, бурк ёкалик чакмонсиз, ханжарсиз хамда киличсиз
хозир булмас эдилар. Ун икки минг килич осган аскар урушу
тинчлик вактида бутун ярок-аслахалари билан кушкда. девон-
хонанинг унг ва сул тарафидан, оркасидан ва олдидан куршаб
турардилар. Шу тартиб асосида хар кеча улардан минг киши
сокчилик килиш учун тайёрланарди. Х,ар юз киличли устига
бир юзбоши куйилар ва улар махфий шартли сузларни айтишиб,
сокчиликни алмаштиришарди.
95
Уруш пайтида эса ун икки амирдан хар бири, мингбоши-
лар, юзбошилар, унбошилар’ ун икки минг куролланган отлик
сипохий билан бир кеча-кундуз давомида хар бири Буюк Амир-
ни курикдар эди. Бу ун икки минг отлик лашкарни турт фавжга
булиб, бир фавжни баронгорга, бошкасини жавонгорга, бирини
олий урдунинг олдига, яна бирини эса урдунинг оркасига куяр
- эдилар.’-Ву“фавжлар талма-гал урдудан ярим "фарсанг узокликда
сокчилик килишарди. Ушбу турт сипохий фавж узлари учун
хировул, яъни марказ ёки канот олдида турувчи харбий булинма
белгилар эдилар. Хировул орасидан эса коровул, яъни хабарчи
кием тайинланар эди.
Темур атрофида жойлашган лашкар ва урдуга биттадан
Кутвол тайинланарди. Урдуни куриклаш, сокчилик килиш шу-
лар зиммасида эди. Бу булинма лашкар ичида савдо-сотик килиб
юрадиган бозор ахлидан солик олиш вазифасини хам бажарар-
ди. Урдуда бирор кишининг катта-кичик мулки йуколса хам шу
лашкар жа-вобгар эди.
Лашкар таркибида турт фавж чопкунчилар гурухи мав-
жуд булиб, улар турт фарсанг масофада лашкар ёнида юриб,
курикчилик вазифасини адо этарди. Асосий кушиннинг учдан
бир кисми сархадларни куриклашга жалб этилиб, колгани сал
танат хизматида муким эди.
Буюк Амир-саройдаусафар-ва-уруш даврида бу тузукларнинг
бажарилишини катъий назорат этар, тартибни бузган киши
каттик жазоланарди.
Темур лашкарлари минг уч юз саксон учинчи йил кузининг
бошида Самаркандга кайтиб келди. Бунга кадар Мозандарон-
нинг мустакил амирларидан булмиш Искандар Ал-Жаллобий
Аршиванд ва Иброхим ал-Куммайлар хам Темур хузурига
келиб, уз тобеликларини билдирдилар.
Буюк Амир салтанат пойтахтига жунар экан, Шох Шужъо
нинг кунглини тинчитиш, бош кутармаслиги хамда бу теварак
атрофда пайдо буладиган исёнчиларга рагбат курсатмаслиги
учун хузурига элчи юбормокликни лозим топди.
- Кимни элчи килиб юборсак экан? Шох Шужъо билан куда-
анда булиш эхтимолимиз хам йук эмас, - деди Темур амирзода-
лар ва амирларга бирма-бир куз кирини ташлаб чйкар экан.
-Хотирангизда булса, киблагох, ШохШужъодан бизга шеърий
бир мактуб келган эрди. Хатни келтирган элчи Хожа Абдурахмон
ибн Хожа Абдулдодирхам катта тарихчи ва ёзардур. Изн берсан-
гиз мен узим бориб, у ердаги ахвол билан танишиб, муносиб бир
жавоб айтиб келсам, — деди амирзода Умаршайх таъзим бажо
келтирар экан.
-Мен розимен, амирзодам, - деди узок уйламай Темур. - Сиёсий
муносабатларга киришиб, тажриба орттирмок куп мухимдур. Улар-
га суйланг, аларнинг ота-бобоси бизларнинг ота-боболаримизгаму
лозим булиб утган. Сизга мана бу дутини хам бераманки, сиз уни
шох Шужъонинг кулига берасиз ва фадат узи очсин.
- Бош устига, киблагох, - жавоб килди амирзода Умаршайх.
-Йулингиз ок, йулдошингиз хак булсун, амирзодам! - Фотиха
килди Темур.
Амирзода Умаршайх Машхад оркали Шероз томон юрди.
Йул-йулакай лашкар ва доровуллари теварак-атрофни урганиб,
дародчи гурудлар ва хеч бир дукмдорга буйсунмайдиган дарбий
тудалар борлигини анидлаб, урганиб кетдилар.
-Калот атрофидаги далъалардан бирида бу дудуддадеч кимни
тан олмайдиган, Исмоил Сомоний авлодидан булмиш Рустамбек
Бобул исмли лашкарбоши бор. Бу авлод беш юз уйлик булиб,
хутбани Рустамбек отига удийди, - деди дулга тушган навкар-
лардан бири.
- У билан мулодот олиб бориб, йулга солса буладими? -
суради амирзода.
- Кдйдам. У одамзоднинг сузига дулод солмайдургон, ужар
кимсадур. Рустам йулдан олиб ташланса аймоги инсофга эниб,
айтганингизгаюриши мумкиндур, — жавоб дилди асир аскар.-У
эртаю-кеч чогир ичади. Кдвми хам ундан безган, - душиб дуйди
амирзодага шафдат тилаган нигохда термулиб.
- Сиз жонингиз дайгусига тушманг. Биз сизга зиён задмат
етказмаймиз, иним. Фадат бизга унинг хузурига элтадиган
йулни курсатсангиз бас. Сунгра куйиб юборамиз. Истасангиз
бизда йул курсатувчи булиб долишингиз хам мумкин, - деди са-
мимий охангда амирзода.
Асир йигит мамнуният ила рози булди. Улар Калот атрофида
Рустамбек Бобулни ахтаришга тушдилар. Бу подшодчани топмод
дийин кечмади. У бир туда ширакайф навкарлари билан тунги ов
дилиб юрганида амирзода Умаршайхга дуч келди. Мулозимлар-
97
дан бири каттакон чинор остида айш килиб утирган Рустамни
хузурига бориб, хурмат билан амирзоданинг сузларини етказди.
-Сизни бу худудларнинг, яъни Эрону Турон мулкининг сохиби
Амир Темур хазратларининг угли амирзода Умаршайх мавжуд
муаммояарни хал этмок учун" хузурларига' музокарага чбрлай-"
дилар ва сизга хеч бир зиён-захмат етказмокни истамайдилар,
- деди коровулбеги Ражаб Назир кулини куксига куйиб.
- Турон мулкини утмишда менинг боболарим тасарруф этган.
Яхшиси, узинг бориб у сахро тулкисига айт. Узи келиб менга
хизматкорлик килсун! Тушундингми? - ушкирди сархуш
Рустамбек.
Навкарларнинг хай-хайлаганига карамай у келганларни
огизга олиб булмас сузлар билан хакорат кила бошлади. Бу фур-
сатда улар олдига амирзоданинг гурухи хам етиб келди. Тудани
куршовга олдилар.
Рустамни ушлаб, оёк-кулини богладилар. У хамон келган
ларни, амирзода ва унинг падари бузрукворини хакоратлар эди.
Нихоят навкарлар унинг огзига латта тикиб куйдилар.
- Сиз сархушсиз, Рустамбек. Валким биз хусусимиздаги
хакоратларингизни кайтариб оларсиз. Бизнинг даргохимиз
кенг, кечиримли одамлармиз,—сиполик билан сузларди амир-
'зода Умаршайх. - Аммо менинг киблагохимга нисбатан айтган
сузларингизни кечира олмайман.
Рустам бошини иргаб, йук ишорасини килди.
- Мухтарам биродарлар! Сизлар хам уз йулбошчила-
рингизнинг фикрига кушиласизми ёки бошка фикрдамисиз? -
Рустамбекнинг йигитларига юзланиб суради амирзода.
-Йук!
- К^ушилмаймиз!
-У асоссиз сизларни хакорат этди!
- Сиз бизга ёмонлик килганингиз йук! — жавоблар эшитилди
баланд-паст овозда.
- Бу кимсанинг хаётини уз кисматининг кулига топшуринг! -
деди амирзода уни тутиб турган навкарларга. - Сиз эса, хурматли
биродарлар, маъкул курган кишингизни узингизга етакчи килиб
сайлашингиз мумкин.
___ Амирзода бу аймокни салтанатга эл килиб, шижоат ва суръат
билан Шероз томон от сурди. Ёнида кетаётган котибига Шох
98
Шужъонинг хазрат Амир Темурга ёзган дитьаларини яна бир
бор удишни суради. Котиб томогини кириб дуйиб, шохнинг
шеърини удий бошлади: ~ ■'
Абул фавориси даврон, манам Шужъои замон,
Кел наъли маркаби мантожи цайсар эрди уамон.
Оталар утти жауондин, келди бизни навбатимиз,
Бирин-бирин утамиз, ^уймагай бу зол жа^он.
Иккинчи дитьаси эса бу эрди:
Буйним цуёй нечун жафои замонага,
Зауматни тортибон неча бир иш ба^онага.
Денгиз, тогини курдиму не курмадим валек,
Семургдек парим куйуб неча шиён,
Куйдим мурод учун оёг гардун узраким,
Домига куб илиндилар албатта чу донага.
— Шох Шужъо закий одам куринадур. Ул кишига муносиб
бир шеърий жавоб хозирлаганман. Куришсак удиб берурман,
- деди амирзода Умаршайх отда охиста сухбатлашиб кетар
экан.
Амирзода Умаршайхнинг Шох Шужъо хузурига келаётганини
эшитган халойид Темурнинг удлини курмод ниятида кучаларга
чидиб, суворийлар тупини кутишар, аёл ва бола-бакра эшигу
даричалардан муралашарди.
- Биз улуг амир хазратларининг шон-шухратлари данотида
учиб бормокдамиз, — деди сармунший Крлич Крплон дишилар-
нинг хайратомуз бодишларидан таъсирланиб.
- Машхурларнинг авлоди булМод огир, — деди хижолат чекиб
амирзода Умаршайх. - Мевали огочнинг шохлари хар доим хам ме-
вали булавермайди. Буйнимиздаги дарз ва фарз огирдур, К^иличбек.
— Дарахтнинг меваси узидан олисга тушмайди. Сизданда эл
улуснинг умиди каттадур, амирзодам, - жавоб дилди Кдличбек
Крплон.
Улар Шерозга етиб келган эдилар. Шох Шужъо амирзодани
келган захотиёд дабул дилмади. Умаршайх Мирзонинг аччиги
99