The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by akmjarkurgan, 2020-11-03 06:23:11

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

кузининг очилмогини кутдик. Бирок угри ва гарнинг тавбаси
булмаганидек, у яна биз сари лашкар тортди. Босдинчилари ила
савашмоц мажбуриятида долдик ва унга дарши отландик. Ин-
сон бир ишни аввало бошламасун. Бошлагандан сунг охири-
га^етказсутГ. ТэбскинчТГлашкар-дорамиз- куриниши-билан-ивига-----
дараб дочди. Шундай катта мамлакатнинг хукмдори биз билан
сичдон мушук уйнамокдан муддаоси нелишни хали-хануз хеч ким
англаб етмаётир. Айни кунда, биз мана даршингизда ултирган
ислом подишохи Султон Махмудхоннинг ёрлиг-хукми ила лаш­
кар йигиб, юртимизни оёд ости дилган, халдимизни одам урнида
курмаган, узимиз кулдан ясаган хонга дарши майдонга чиддик.

Темур шундай деганига унг кулини хавода хурмат ила кутариб,
Султон Махмудхонни элчиларга такдим этди. Хон хам элчиларга
хурматан бош иргаб дуйди.

- Бизнинг курашимиз очик ва мардонадир. Биз хеч качон ва
хеч кимнинг оркасидан пичок урмаганмиз хамда урмаяжакмиз,
— сузида давом этди Темур. -Сизларнинг хам сочингиздан бир
туки тукилмайдур. Боиси, сиз радиб элчиси булсангиз-да, биз­
нинг мехмонимиз ва авлодимизсиз. Бул саваш Тухтамишхон юл-
дузини сундиражаги мударрар булса-да, биз учун орзидиб кутил-
ган зафар саналмагай! Хар дандай шароитда Урда билан Турон
давлати уртасида ут чидмаслиги керак эрди. Таассуфки, бу нарса
эндилидца бизга боглид булмай долди. Вадти замони келиб, бул
буюк хатони барчангиз бор буйи басти ила англаб етарсиз. Ак-
синча, биз бирлашиб лозим улдиги замон эски, азалий душман-
ларимизга дарши курашмогимиз, эл-улус куксини, юртимиз ша-
рафини кутариб кетмогимиз керак эрди. Не дисматким, бу бизга
насиб этмади. Балки, бундан сунг хеч бир турк хоконига-да на-
сиб этмас. Боиси, Туронда биз курган каби буюк ва дудратли
салтанатни бундан сунгра дурмодларига кузим етмайдур.

Шу суздан сунг Темурнинг диёфаси гамгин тус олди. Бирпас
кузини юмиб, тирсагини тиззасига куйганча унг кули билан пе-
шонасини ушлади. Бир неча бор огир ва чукур нафас олди.

- Мен хеч качон ва хеч бир ишни факат дилич ила битирмод
жаддида булмадим! Буни унг ва сул дулогингиз ила эшитиб
олингком, сунгра одамларга бу буюк хатолиг хадида, унинг ке-
либ“чТ1^йшй_хусусйдаТтепангизда_Оллох борлигинш у барчаси--------

s452

ни куриб турганлигини унутмаган холда ростини суйланг! Ким-
нингки сузи ила иши бир булмаса икки дунёси ёнажак! Аслида
хонингиз сизни хам бизни яна ахмок дилмод учун хузуримизга
юборган булиши мумкин. Унинг тавба-тазарруси хам калбаки.
Эрта кунда бунга узингизда амин буларсиз балким. Сузимнинг
исботи уларод, сизга шуни маълум дилурманки, Жучи улуси
хурмати, раият кони тукилмаслиги учун бизда хамон сулх ва яраш
дарвозасининг бир табакаси очикдур. Агар Тухтамишхоннинг
нияти хакикатан хам рост булса хузуримизга амйр ул-умароси
Алибекни юборсун! У ила кенгашиб, бир карорга келайлик!
Бирингиз эртагаёк жунаб кетиб, унга шул таклифимизни етку-
ринг! Учингиз эса биз-ла баробар йулда давом этурсиз! Энди эса
мухтарам дунодларимиз шарафига суфра хозирлансун! Уларга
шохона саруполар кийгизилиб, белларига камарлар боглансун!
Машшоклар кечамизга тароват бахш этсунлар. Бугун барчангиз
хон хазратлари ва менинг хурматли дуногимизсиз!

Темур шундай деб урнйдан турди ва элчилар билан дул олиб
куришди. Узи билан курищмод ниятида турган амиру лашкарбо-
шиларга бирма-бир дул узатди.

Улуг Ходон саропардани айланиб, буюк элчи К°радиргизнинг
олдига келганда.тухтади. Унинг кийим-кечаги ва буй-бастига ти-
килганча, туриб долди.

- Кдндай, ота авлод, диргиз тувгандаримиз яхшими? - суради
элчининг чап елкасига унг дулини дуйиб, ним табассумда.

- Кудайга шукур. Жадши журушиб еле, - жавоб'дилди шошиб
долган элчи.

- Осмонда юлдуз куп, дирда диргиз куп дегандек, диргиз
уругларимиз тогу дирларда яшар эдилар. Сен дандай дилиб
даштга бориб долдинг? Киргиз эли дирларда яшаб, юлдузни
кузлаган давм булади.

- Еже томондан дан азретларига томир булавиз. Айт-
ганингиздек, сарайда биздин диргиз аз. Ата унарин унутуп, эл-
чилик жасаб жатиппиз, дааним! - жавоб дилди буюк элчи илид
мулозиматдан кунгли кутарилиб.

- Хд, бу хар икки эл, давми мугул хам, давми киргиз хам уз-
узини дуллаб-дувватловчи, борини ошириб, йугини яширувчи
кавм келади. Х,окимият илгига кечса, ёнларига узга эл-улусларни

453

йулатмайдилар. Фадат уз элатлари манфаатини кузлайдилар. Кул

дад-худуди борасида хам нохад булса-да, уз дабиладошлари та-

рафини оладилар. Бошда халд ва аймодларнинг хад-хукудларини

тан олмодни хуш курмайдилар. Элчи уларод юрт кезиб, элу улус

таниб, сенинг куз дарашларинг бир оз узгаргандир, Абруйбек, —

■хамон уша ним табассумда дунйшардй ходон? — ”

- Сундай, сундай! - деди бу кутилмаган. танбехли лекин

Хадидатга ядин гапдан узини йудотиб дуйган Кррадиргиз.

-Устозинг, уклон жаноблари хам жуда датта сиёсатчида. Кара,

барча улус ва элатлар дули остида эданлигини таъкидлаб, уйрат,

тумат, болгали ва диргиз дабилалари вакилларини хузуримизга

юборибди. Ёнларингга мужик деган бир урисни хам душмабди-

да. Улфати панж, ишлар булар ланж деб дурддан-да. Дарводе,

улфати чор, анда маза бор деганидаям маъни бор, - хазиллашди

Ходон.

Улуг Амирнинг бир сузига тушунса, бирини англаёлмаган

буюк элчи ва шериклари огизлари очилганча, тилларига калима

келмай, хервайиб туришарди.

Уларнинг холатини тушунган улуг Амирнинг чиройи очилиб,

янада илид охангда дунишди.

- Дунёдаги барча катта ва жиддий ишлар хазил-мутойиба

ордали силаб-сийпаб хал-дилинади, Абруйбек-. Муттасил-жид­

дий булмод ва жиддий ишлар-ла илгиланмоддан юрак сидилиб

кетади, авлодим. Менинг сузларимни тугри тушун ва кунглингга

олма. Англамаган жойингни ана у амир Боботуркдан сура. У

бу ёруг дунёдаги, хатто нарёкдаги барча туркларнинг бобоси

саналади. Турк тилида сузловчи улуслар хад-хукуклари учун

курашади. Дани энди унинг халдсевар ва ватансеварлигини ча-

ласавод миллатдошлари англаб етса. Бизнинг лахжада араб ва

форс сузлари куп. Сенинг диргиз тилинг эски туркийчага жуда

ядиндир. Киргиз тувгандаримиз айтгандек, биз барибиз турк

атанинг балдаримиз. Тугрими? Тугри суйладимми? - дея элчига

илтифот курсатарди ходон.

- Тура, тура! Хдданим! - дамон бу самимий муносабатдан

узига келолмай довдирарди элчи. - Тура суйлейсиз!

- Отангга балли, Абруйбек! Борасан-да уша далаю даш-

тингга. Биз билан юриб, яна бир оз юрт кез! Одам тани. Мусо-

.фир__булмай^ мусулмон булмас дейдилар. Сунгра обруйингни

454

жойига куйиб, хонингга жунатамиз. Унга кадар хонинг зеки
одати кузиб, хузуримизга кочиб келиб колмаса, албатта. Биз-ла
юзма-юз келмокдан чучиб, кочоклик расанини буйнига олиб,
Сумер йулига тушеа, уз-узидан хонсиз коласан. Куркма, унда
сенга амирлик мартабасини бериб, Олтой киргизлари мингли-
гига мингбоши этиб тайинлайман. Дону ризкингни териб юра-
верасан. Бизнинг хисоб-китобимиз бир киши билан. Жучининг
Колган эл-улуси бизга душману радиб эрмас. Куриб турганинг
каби кунглимиз ва багримиз кенгдур. Унга Темур Кутлуг каби
хонзодалар хам, саройдан цочган дарвешу даландарлар хам
сигади. Сен хам шунга караб иш тут. Давлат эгаларига эрмас,
Калб ва кунгил султонларига хизмат этмок харакатида бул.
Шундагина молу жонинг омон, колган умрингни тинч, хотир-
жам утказасан. Нафс, мулку давлат дея дуч келган уткинчи ва
золим хукмдорларга хизмат этсанг, бирда эмас, бирда бошинг-
ни кундага куймокда мажбур буласан. Балик сувда туриб хам
чанкагани каби инсон зоти борки, бойлик ва давлатга туймайди.
Киши боласи бойигани, хукмронлиги узок сургани сари баликка
айланиб бораверади. Шундан худо асрасин, Абруйбек! Ошикиб,
шошиб, пухта уйланмай кабул килинган карор яхшиликка олиб
келмайди. Бир кун ошиккандан кирк кун акл кочади дейдилар.
Сузларимни англаяпсанми? - суради хокон элчининг кузларига
тик бокиб.

- Англадим, хаканим! Англадим! - жавоб килди элчи кузлари
жовдираб.

- Англасанг, куп яхши. Тушунмаган жойингни сура. Менким
Амир Темур Мухаммад Тарагай угли очик куз ила дунёга бокиб,
бошни кундага куймокка арзигулик хукмдор зотини эшитмага-
ним ва курмаганимни хам сенга айтиб куймогим керакдир. Ти-
рикчилик тошдан каттик, хаёт шафкатсиздир. Мендан эшитган
гапларни сенга кимса суйламас, балки. Сузларимни тинглаёт-
ган барча биродарларимиз хам Тегишли хулосани чикаргайлар
дея уйлайман. Чексиз худудларни бошкармок масъулияти ва
машаккатини оркалаб юрмок мен учун хам гоят огир юк ва таш-
вишдир. Разил ва соткин одамлар шунчалик купки, уларни инсоф-
га чорлаб, худонинг минг бир зорини килсанг-да фойда йукдир.
Одам боласи еттисида надир, етмишида удир. Кдвм ва кабилалар

455

х,ам кишилар кабидир. Тизгинини тортиб турмасанг, худонинг
балосидир. Мулку давлат илгига кечса, зурлик диладилар.
Купчилик булсалар урлик, озчилик эканлар, угирлик диладилар.
Мехр бериб, багрингда асраб юрганларинг хам фурсат пойлаб,
-аввал—ордангга,- сунг-елкангга,—нихоя.т_б.ошингга_ _чидадилар_._
Одибатда дилган ишидан лаззат туйиб, бошингга етадилар. Бу
сузларни сенга айтиб дуймод, менинг огалид бурчймдир, Абруй.
Тагин бу гапларни узингга олиб юрма. Гап эгасини топади. Сен
билан биз отадошмиз. Отадошлар хеч дачон бир-бирларини
сотмайдилар. К^иблагохим рахматли турклар ила диргизлар хун-
дош дердилар. Кейин билсам, бирор ёгий келиб, бир турдни
улдирса, диргизлар т^планиб бориб, ^ша дотилни улдириб, тур-
днинг хунини олиб келардан. Турклар хам даерда- булмасинлар
диргизларни химоя этар эканлар. Сузларимни мушохада эт ва
ёдингдатут, Абруйбек! Йурга миниб, йулдошидан адашганларга
эргашсанг, эрта кунда сен хам сахрода сувсиз сарсон доласан.
Дунё шундай дурилган, керакка терак йидилар. Даёт бозор. Би­
ров деч дайтади, биров эрта. Бу бозорда дандай олувчисан, со-
тувчисан ёхуд даллолсан, бахойингни ортингда долганлар бера-
ди. Кетган келади жигарим, детмонланган делмайди...

Одшом зиёфатида- эса -У-ткун-Тегин -бахшининс шогирди..Ол=_
той Оддалпод шеъру душидни далпод дилди. Уткун Тетин бахши
эндиликда кексайиб, улуг Амир хофизлари, диссахон ва тарих-
чилари орасида узод сафарларга юролмай долган, бу вазифани
садодатли шогирди Олтой Оддалподда топширган эди.

Эртаси дуни ошхона хизматчисидан тортиб амир ул-умарога
дадар унинг туркиси мисраларини такрорлади.

Милл ат
Милпатсизга цолди
Ватам
Ватансизга цолди.
Улуснинг
Кадри йуцолди,
Бирулим
Хркдир бугун!

456

Тунгиз
Тепага чиуди,
Сичуон
: Капага чиуди.
Адоват
%ауни йиуди.
Муаллау
Таудир бугун.
Бой борки,
Бойга боуар.
Сув борки
Сойга оуар!
Йуулик
Эшикни уоуар,
Хрусизлик
Науддир бугун.

Оу юзлар
Крро булди.
Нобакор
Сара булди.
Пок уалблар
Яро булди.
Юзсизлик
Бахтдир бугун.

Кац-
Ноуауни курмасанг.
Миллат
Хрлин сурмасанг.
Элла
Бирга юрмасанг
Битажак
Тахтдир бугун.
Оти чиумаган йигитдан,
Номи чиууан тепа афзал.
Крну жон чиууан касрдан,
Ертулаю капа афзал.

Меуру шафуат риштасин узолмаслар, яхши бил,
Эл-улус гам-ташвишин чузолмаслар, яхши бил.
Хру-уауиуат уасрини бузолмаслар, яхши бил,
Асли наели хоинлар тузалмаслар, яхши бил.

457

Бахтиер НАЗАРОВ

Тарихий хакикат ёгдулари
ёхуд

узликни бадиий аиглаш---------------------------------
(Сунгсуз)

I

Романни ухиб чивдан китобхон унда тасвирланган водеа-

ходисалар, хахрамонлар мохияти хусусида уйга берилиш, улар-

ни далбга сингдириш баробарида узини бу бадиий дунёга деяр-

ли асир килиб куйган ёзувчй хахида хам муайян.маълумотга эга

булишнй исташи, табиийдир.

Нурали Кобулни аслида китобхонга танитишнинг кучли зару­

рати йух. Утган асрнинг, тахминан, саксонинчи йилларй авва-

лидан адабий жараённи кузатиб келаётганлар уни яхши биладй-

лар. Асарларини кйтоб расталардангина эмае, кутубхоналардан

хам топиш хийин булган вахтларни яхши эслайдилар. Улар

адиб хаёти ва ижоди хахида атрофлича маълумотга эга экани

шубхасиз. ----------- - —- ___

Бугун китобхоннинг янги авлоди етишиб чихди. Уларнинг

Нурали Крбул хахидаги маълумотлари узлари истаган даража-

да эмасдир балки. Шуни инобатга олиб, адиб хахида хисхагйна

тухталиб утсак, уринли булади деб уйлайман.

Нурали Крбулнинг бундан уттиз-уттиз беш йил аввал чоп

этилган дастлабки хикоялари ва хиссалариёх китобХон, танхидчи

ва танидли адибларнинг бирдеХ эътиборини тортди. Унинг даст­

лабки асарларини Матёхуб Кушжонов, Озод Шарафиддинов

каби мунаххидлар, Одил Ёхубов ва Рахмат Файзий каби ёзувчи-

лар юхори бахоладилар.

Йигирма беш ёш устидаги ёзувчй Узбекистондан ташхари,

Иттифох михёсида эътиборга туша бошлади. Москвада деярли

уч ярим миллион нусхада чоп этилган “Юность” журнали истеъ-

доди тан олинаётган ёш шоир, .адибларнинг энг юксак минбари

эди. Журнал тарихида кам учраган ходиса - бир йилдаёх (1981)

-унингбиринчи-ва ун иккинчи-сониДа Нурали К^обулнин㱑Тубсиз_____

458

осмон” ва "Салом, тоглар” номли икки киссаси босилиб чикди.
Факат“Тубсиз осмон” киссаси ададининг узиёк журнал ва китоб
Холда ун миллион нусхадан ошиб кетди. Хатто, хозиргача ада-
биётимизда бир асар киска муддатда кенг таркалиши жихатидан
кам учрайдиган бу ходиса ёш узбек адибигина эмас, умуман, уша
давр узбек адабиётининг хам жиддий ютуги эди. “Юность”дек
журналда асар чикишининг узи булмаган, албатта. Танлов
чигиригини-ку, куяверасиз. “Тубсиз осмон”нинг чоп этилиши-
ни катор машхур адиб ва мунаккидлар маъкулладилар, “Небо
твоего детство” киссаси билан биз адабиётимиз учун янги бир
ёзувчини кашф этдик. Бу кисса билан адабиётимизга пойдевори
мустахкам, нурли ёш ёзувчи кириб келаётганини курмокдаман”
деб ёзган эди Борис Полевой. “Ёзувчи тасвиридаги хаётга уктам
ва тиник муносабатга койил колдим,- деб ёзганди Андрей Де­
ментьев. - Дакикатан хам бу асар билан биз Иттифок китобхо-
нига талантли бир адибни кашф этмокдамиз”.

1981 Йили “Небо твоего детство” киссаси Иттифок буйича
йилнинг энг яхши киссаси деб топилиб, журналнинг бирин-
чи даражали мукофоти билан такдирланди. Х°ЗИР бу мукофот
Б.Полевой номи билан аталади. Куп утмай муаллифнйнг рус ти-
лида чоп этилган “Ойкор” киссасига Бутуниттифок М.Горький
мукофоти берилади.

Бу вокеалар ва юкоридаги фикрлар айтилганига хам уттиз йил-
дан ошди. Нурали Добул утган вакт мобайнида “Янги кор ёккан
кун”, “Сангзор”, “Тогбеги”, “Бугдой пишигига етмаганлар”,
“Мен хаммани севаман” киссалари, унлаб хикоялари, публицистик
уткир маколалари билан адабиётимиз равнакига муносиб хисса
кушди. “Унутилган сохиллар” асари билан роман жанрида ку-
чини синаб курди. Асар рус ва турк тилларида куп нусхада чоп
этилди. Нобел мукофоти сохиби Габриел Гарсиа Маркес (Анвар
Журабоев билан биргаликда) каламита мансуб “Ёлгизликнинг
юз йили”, Чингиз АйтмДтовнинг “Болалик” асарларини узбек
тилига угирди.

Туркологларнинг анъанавий халкаро илмий анжуманларидан
бири янглишмасам, 1988 йил Диргизистон пойтахтида булиб
утди. Анжуманда Чингиз Айтматовнинг теран ва чукур бир
маърузасини тингладик. Уша вактда менга ухшаб уз мамлака-

459

ти академиясининг тил ва адабиёт института рахбари, тенгкур
дустим Абдугани Эркабоевдан юрак ютиб, иложи булса Чингиз
Туракулович билан таништириш ва учраштиришни илтимос
килдим.

Чингиз Туракулович, дзетам ва мен учовимиз довон этагида
киска муддатли бир давр^^рдйк.’УлуГадИбпзалобати’босдими-,
Хар калай мулжаллаб куйган саволларим доирасида тузук гапла-
шолмадим. Хозирги узбек адабиёти, ёш ёзувчиларимиз хакидаги
фикрларини сураганимда Чингиз ога Одил ака, Пиримкул ака,
Абдулла Орипов хакида илик фикрлар айтгани ёдимда. Шукрул-
ло ога яхши юрибдиларми дея суради. Ёш ёзувчиларингдан
Нургали микти ёзувчи, обдон тоза ёзади деди. “Юность”да бо-
силган киссаларини самимий бир рухда эслади-ю, асарлар но-
мини хотирлай олмади. Ушанда улуг ёзувчи Нурали ижодига
нисбат берган “тоза” сузида “тиник” маъносини ифодаладими,
“янги” деган фикрни айтмокчи булдими, билолмай колганимни
эслаб, хикоя килиб юраман.

П

“Етти иклим хокони ёхуд ахд ва тахт”ни укиб чикиб, нурли та-
рихимиз ва Амир Темур хакидаги шу’вактгача мавжуд билим ва
тасаввурлари янада бойигани, узи эса фикр ва туйгулар оламида,
бир ой аввалги узидан ажабтовур бопщачарок булиб колганини
сезган мухтарам китобхонга бу романнинг аввалги кисми хам
бор эканлигини, бошкача айтганда, Нурали К/эбулнинг Амир Те­
мур шахси ва шавкатига багишланган куп жилдлик, серкамров
эпик асарнинг биринчи китоби “Буюк Турон амири ёхуд акл ва
килич” номли салкам беш юз сахифали романи 2011 йилда чоп
этилганини, кулингиздаги ушбу асар эса унинг бевосита давоми
ва узвий кисми эканини, бу борадаги адиб махоратини аникрок
тасаввур этиш ва улуг амир хакида ёзилаётган махобатли асар
тугрисида яхши тасаввурга эга булиш учун ана шу биринчи
китобни хам укиш зарурлигини эслатиш ортикча булмас деб
уйлайман.

Синчков укувчида аввалги китобдан кейинги — буниси бир йил
ичидаёк ёзилиб, чоп этилибди-да, деган мулохаза г:: йдо булиши

460

мумкинлигини эътиборга олиб ва унга ойдинлик киритиш
мадсадида куп жилдлик бу эпик асар Нурали К^обулнинг кейинги
йигирма-йигирма беш йил мобайнида изланишлари, машаддатли
ижодий меднати самараси эканлигини таъкидлаш жоиздир.

Нурали Крбулнинг мазкур “Етти идлим ходони ёхуд ахд ва
тахт” романидан аввалги “Буюк турон амири”ни удиган адабиёт
ихлосмандлари бу навбатдаги асарда биринчи романдан таниш
булиб долган дахрамонлар билан яна дайтадан учрашадилар,
албатта. Олдинги асар билан танишиб улгурмаганлар эса буни
билиб дуйганлари маъдул булади, деб уйлайман. Булар Амир
Содибдироннинг узидан ташдари амир Боботурк, амир Сайфуд-
дин, Сароймулкхоним, Алп Туркаш, Уткун Тегин бахши, Тодир
тарихчи, Тухтамишхон ва бошдалар.

Аввалги роман Амир Темур тугилиб, вояга етган тарихий
мудит акс эттирилишидан бошлаб, унинг шахе ва инсон сифа-
тида камол топиши, мамлакатни мугуллар асоратидан халос
этишдан тортиб, Буюк империяга асос солиш йулидаги азоб-
удубатлар, бу борадаги жангу жадаллар ички-ташди интригалар,
Темурнинг инсон ва Улуг амир сифатида намоён булувчи феъл-
атвори ва нидоят, Тухтамиш углоннингхон кутарилишида Амир
Темурнинг тутган урнини тасвирлаш билан якун топган эди.

Биринчи романдаги марказий гоя - 1370 йилда Балхда Темур­
нинг эски турк ходонлари анъанасига кура од кигизга утдазилиб,
Буюк Турон Амири эълон этилиши, шу юксак мадомга олиб кел-
ган дудрат унинг фадат диличи, дарбий кучигина эмас, балки энг
аввало, адл-заковат эканини, у муросаю мадора, сулду битим-
га жой долмагандагина дилич дулламодда мажбур булганини
курсатишдан иборат. Буни улуг бобомиз узининг.тузукларида
“унда туддиз ишни яхши суз, сулду ярашга чорлаш билан, бунга
имкон долмаганида эса бир фоизини дилич кучи ила битирдим”
дея дайд этади.

Демодчиманки, дозиргина удиб тугатганингиз ушбу романда­
ги Амир Темур сиймоси ва дудратини, уларнинг шаклланиш ва
оёдда туриш жараёнларини янада анидрод ва мукаммалрод би-
лиш учун, “Буюк турон амири”ни дам албатта удиб чидишимиз
зарур булади. Мутолаа фадат ушбу романдан бошланса, амир
Темур дадоси, кудрати, салтанати тарих саднасига гуё (ушбу

461

асардан бошлангандек) етилган долда юзага келгандек таассурот
долдириши мумкин. “Буюк Турон амири”да эса, биз буюк бобо-
миз дахоси ва салтанатининг оёдда туриш даври, шахсий ва иж-
тимоий дийинчиликлар, дастлабкй сотдинлик ва садодатларнинг
теран бадиий талдинларини кузатиш имкониятига зга буламиз.

Узбек адабиётида содибдирон хадида яратилган асар-
лар оз эмаслигини биламиз. Улар ичида айнидса Пиримкул
К^одировнинг “Амир Темур сиймоси” публицистик асари,
Абдулла Ориповнинг “Содибдирон” драмаси, М.Алининг “Улуг
салтанат” трилогияси сизга маълум.

Амир Темур дадидаги бу дадар ранг-баранг палитрали
даддоний асарларни удиш, адибдаримизнинг ранг-баранг
услуб ва махоратларини кузатиш, хамда узига хос бу бадиий
дунёлар хадида мустадил мушохада юритиш имконияти фадат
Мустадиллигимиз туфайлигина пайдо булди. Зеро, Амир
Темур дадидаги янги бадиий асарларимизнинг бош мадсади хам
мозийни фадат кукларга кутаришгина эмас, тарихимиз ва ота-
боболаримизни холис ва хаддоний бадиий тасвирлаш ордали
Мустадиллигимизни янада мустадкамлаш, истидлолимизни яна­
да юксалтиришдан иборатдир.

“Етти идлим ходони” романи мохият эътибори билан. тари-
химизнинг бугунги бодий нурлари ва узликни янада чудуррод,
теранрод англаш дадидаги ана шундай асардир.

Ш

Тажрибали китобхон, асар модиятини унинг номиданод
пайдай олади. “Буюк Турон амири ёхуд адл ва дилич”да Улуг
Темурнинг Буюк амир даражасига етмоги жараёнларидаги
тобланиш диёфаси, адлнинг уйгониш омиллари ва дилич .би­
лан мустадкамланиш сабаблари тасвирланган булса, “Етти
идлим ходони ёхуд ахд ва тахт”да, энди, Буюк амирнинг етти
идлим ходони сифатида тан олинишидаги эвирилишлар, чет-
лаб утилиши мумкин булмаган турли мидёсдаги юришлари-
нинг ижтимоий-сиёсий шарт-шароитлари ва уларнинг донуний
асослари, инсоният тамаддунига фаол таъсир этган процес-
сларда етила борган Содибдирон дунёдараши ва фалсафаси, бу_

462

хиёфадаги миллим диний, ижтимоий ва башарий рух, афсуски,
на утмиш ва на бугун манаман деган давлатларни бошкдрган ва
бошхараётганларда куринмовчи - жахон тарихида камдан-кам
учрайдиган ахд ва тахт бирлиги, шуларни бадиий идрок этиш
натижасида хозирги китобхон томонидан узликни англаш муам-
молари бадиий акс эттирилади.

Амир Темур хацида куп ёзилди, ёзилмохда, келгусида,
шубхасиз, яна ёзилади. “Етти икдим хохони” муаллифининг бу
борада узигача ёзганлардан фаркданиб турувчи хусусиятларидан
бири шундаки, у Темур билан боглих тарихий вохеалар хамда
феъл-атворидаги шу вацтгача такрор-такрор эътироф этилган
маълумотларга яна ахамият беришдан дочишга интилади. Улар-
га муносабат билдириш ёки тасвирга тортиш зарурати, эхтиёжи
тугилганда эса бу тарихий нухталарнинг янги-янги фалсафий,
хаётий хирраларини очишга эътибор харатади. Умуман ёрити-
лаётган масалалар ёхуд Амир Темур, Тухтамиш, Идику Темур,
Эртугрул Турон, Малик Бухрот каби хахрамонлар образига
мустакил нуктаи назар ва бадиий муносабатда булиш, узининг
тарихга бадиий харашлари орхали имкони борича хозирги кун
муаммолари учун хам бадиий хулосалар чихаришга интилиш
романнинг етакчи хусусиятидир.

Романда хар биримустахил уринни эгаллаган Жаку Барлос,
Боботурк, Туркаш, Мироншох, Уткун Тегин бахши сингари
унлаб тарихий ва адиб тахайюли асосидаги хахрамонларга дуч
келамиз.

Маълумки, роман жанрининг мумтоз хусусиятларидан бири
унда бош ва етакчи хатор хахрамонлар хаёт йули, бу йул ва
хисматнинг мухим босхичлари, уларнинг барчасини муштарак
уйгунликда тутиб турувчи тарих ва замон образи гавдаланти-
рилади.

“Етти ихлим хохони” муаллифи бу анъанани такрорламайди,
унгаижодий ёндашади вароманжанри имкониятларини бойитиш
йулларини излайди. Кдхрамонларнинг хаёт йули ва хисматини
тасвирлаш йулидангина бормайди. Аксар хахрамонлар бош гоя
ва бош хахрамон характерини очишга буйсундирилгани холда,
купинча фрагментар холатларда тасвирланади. Адиб, хатто,

463

бош кахрамоннинг хам хаёт йулини тасвирлашдан узини тияди.
Унинг образи хам, асосан, характернингэнг мухим кирраларини
очувчи аспектларда ёритиб борилади.

Амир Темур узок вакт, якин-якингача, гуё узга худудларни
-------- забт— зтмаеа- —ту-ролмайдиган,.._бойликка_ туймайдиган^ узга

Хукмдорларни какшатмаса рохат килолмайдиган фотих сифа-
тида таърифлаб келинди. Буларни тамомила инкор этувчи та­
рихий манбаларнинг узи Амир Темурнинг асл киёфаси кандай
булганини курсатишда ожизлик килади. Унинг хакикий киёфаси
кандай булганини ана шу тарихий манбаларга суянган холда
факат бадиий адабиётгина курсата олади. Бадиийлик - тасав-
вурдаги жон дегани. Шундай экан, бадиий адабиёт тарихий
кахрамонга жон багишлаб, уни замонавий одамлар ичига жон-
ли одамдек олиб киради. Шу маънода тарих етарлича ишонти-
ра олмаган хакикатни бадиий адабиёт икно эта олади. Нурали
Крбулнинг “Етти иклим хокони” романи ана шундай фазилатла-
ри билан кимматлидир.

Адибнинг тарихий хакикатга изчил асосланган бадиий
талкинидаги Амир Темур сиймосига муносабат масаласида узок
асрлар мобайнида шаклланган стеротип тамоман бузилади. Еру
осмон Оллохга тегишлидир, дейди асардаги лавхалардан бири-
да Улуг Амир “Бу давлат, бу бойлик ва худудлар барчамиздан
колажак. Х,еч ким уни нариги дунёга олиб кетмайди. Жахонни
забт этган Искандар Зулкарнай хам буш кул билан кетган”.
Амир Темурнинг бу фикрлари шунчаки декларация булмай,
унинг хаёти ва аъмолидан келиб чикканини курсатиш романда-
ги бадиий концепциянинг марказий нукталаридан бирини таш-
кил этади.

Асарда кечувчи аксар вокелик ва бош кахрамон хатти-харакати
тасвиридаги хаётийлик ва хакконийлик шу кадар аник ва
тиникки, Темур юришлари ва феъл-атворидаги жараёнлар (узга
мамлакатларда тинчлик, адолат ва исломни мустахкамлаш учун
куп хблларда шу юрт халки ва кайвониларининг даъвати билан
юриш, Туронга хужум килишга хозирлик кураётган мухолиф
ниятини пайкаб, аввалрок отланиш, салтанат бирлигини парча-
лашга харакат килаётганларга муносиб харбий чора куриш, му-
-------- айян-юришлар-килмасдан сукут^сакланиши_ташаббусни бериб

464

куйиш эканлиги ва бу масалада оркага чекинишга йул йук экан-
лиги, аксар юришлар шу боис, ноиложлик ва мажбурликдан ибо-
рат булгани ва бошкдлар) мохияти тарихий конуниятдан келиб
чикканлигига адиб китобхонни тулик ишонтира олади.

Ёзувчи махорати боис тасвирланаётган айрим ходисалар ай-
нан тарихий ёки шунга якин эканини китобхон деярли унутиб
куяди. Чунки ёзувчининг мохир калами тасвирланаётган тари­
хий хакикатга жон киритади ёки бошкача айтганда, акс этаётган
асос адиб тахайюлида тамоман кайта ишланиб, бадиий тус олади
ва янги бир хаётий хакикатга айланади. Шу маънода Амир Те-
мурдан бошка кахрамонлар образи хамда сюжет линияларининг
кай бири тарихий хакикату кай бири бадиий тукима эканини
ажратиб олиш осон кечмайди. Бундай хол тарихий хакикатнинг
бадиий хакикат хужайралари билан тулдирилиши туфайлигина
содир булади. албатта. Тарихий роман ёзишдаги энг кийин ва
айни вактда, асар- муваффакиятини белгиловчи хоссалар мана
шу нуктада кесишади. Нурали К/збул махорати ана шу хоссалар
кесишган нукталарда аён тортади.

Амир Темурнинг етти иклим хокони, Улуг Амир, Сохибкирон
ва хоказоларгина эмас, айникса, оддий инсон сифатидаги фази-
латлари тасвири бу образга янада хаётийлик ва жонлилик бахш
этади. У адирда зира ва кийик ути териб юриши, жайрон бола-
сига мехрибонлик курсатиши ва хатто кузига ёш келиши, богига
баъзан узи дарахт экиши, кайфиятга караб, уларни парвариш
килиши, овни яхши кургани билан бирор-бир жониворга ук уз-
магани, болалик ва усмирлик чогларидаги дустлари билан учра-
шувда узини тутиши, таранг бир вазиятда тогаси Жаку Барлосга
куполлик килиб, яхши гаплашмай, хузуридан чикариб юборгани
учун, фурсати келганда, махсус мактуб оркали унданузр сураши,
куртовани, кулчатойни хуш куриши, толтовокда курут эзилиши-
ни кузатиши, айб, хато ва баъзан, хатто соткинлик килганларга
мурувват курсатиши, падари бузрукворини согиниш манзара-
лари, Эрон ва Ирок фатхидан сунг Самарканда олиб кетила-
ётган олим, шоир, наккош, меъмор, созандаларга курсатилган
хурмат ва илтифот, шу холатдаги суз эркинлигига муносабат
ва бошкалар тасвиридаги Амир Темур киёфаси уни китобхонга
худди узига ухшаш бир оддий инсондек якинлаштириб куяди.

465

Бундай долатлар тасвирида ёзувчи уз дадрамонининг бугунги,
замонавий диммати ва адамиятини очишга алодида эътибор бе-
ришини таъкидлаш ^ринлидир,

Хусусан, Темурнинг ижодкорларга, суз эркинлиги масаласига
-муносабати-уни хозио ги хаётимиз билан янада ядинлаштиргандек

булади.

IV

“Етти идлим ходони”ни удиган китобхон асарнинг тарихий
модиятидан ташдари, унинг, айнидса, замонавий адамиятини
сезмаслиги мумкин эмас. Аслида бутун асар буйлаб утувчи бу
рудни роман гоявий-бадиий структурасидаги бир неча мисол
ордали курсатишнинг узи кифоя дилади.

Амир Темур диёфасини ичдан ёритувчи мунтазам душёрлик
ва огодлйк, узини нидоятда дуст дамда садодатли курсатгани
билан, аслида, чунтагидаги тошни дулай пайт келди дегун-
ча ишга солишга тайёр айрим дукмдорларга нисбатан доимо
сергаклик, ганим юриш-туриши ва уй-фикрлари, режаларига
бепарво булмаслик, бош дадрамон тилидан айтилган, ёзувчи
дунёдарашининг бир учини, акс. эттириб турувчи: “Оддий бир
эътиборсизлик, баъзан, датто тарих гилдирагини бошда томон-
га буриб юбориши мумкин”, “Инсонга дош-довогига дараб ту-
радиган дул эмас, дуст керак”, “Урушда донуният камдан-кам
булади”. дабилидаги ностандарт мулодазалар, бош образнигина
эмас, умуман асарни бугунги даётимиз билан туташтириб тура-
ди ва замонавий рудини кучайтиради.

Амир Темур салтанатидаги идтисодий асосларни, бошдарув
тизимидаги узига хосликларни, шунингдек, дам дарбий,
дам докимият иерархиясидаги маош билан таъминлаш, бу
йуналишдаги рагбатлантириш ва жазолаш, мансабга тайин-
лаш, чунончи, датто, Темур фарзандлари ва дариндошларига
бирор-бир лавозим бериш, дамда суюргол ажратишни машварат
мудокамаси ва дарори асосида дал этиш ва доказоларни ёри-
тишда ёзувчи бир тарафдан олисдаги тарихий мудит тксвирида
даддонийликка эришишни назарда тутади ва иккинчи томондан,
_энпасо.сийси, бу_масалалар тасвири ва бадиийтадлили замирида

466

асарнинг замонавий рухини ифодалашни унутмайди. Мана Амир
Темурнинг уз амалдорлари олдига куядиган талаби: “Хар бир
амиру элбоши дастлаб, элу юрт ахдоли яхшиланишига эришиб,
раиятни рози килмоги шарт. Модомики, унинг ризку рузи ана
шу халднинг устидадир”. Сохибдироннинг айрим амалдорлар
хусусида айтган: “Молу дунёга муккасидан кетиб, бола-чакаси,
авлод-аждоди билан юрт мол-мулкига мури-малахдек тармаш-
ган касларга бизнинг даргохимизда ер йук” сингари фикрлар ун-
даги хоз ирги замон учун хам нихоятда мухим булган элпарвар-
лик, инсонпарв’арлик, ростгуйлик киёфасини очади. Темурнинг
ахлод масалаларига муносабатда хам айнан шундай йул тути-
шига асарнинг катор манзараларида шохид буламиз.

Ёзувчининг баъзан сезйлмас равишда утиб кетувчи, тарихий
хужжатва манбаларда булмаган, лекин тахайюл билан бадиий
хакйдат даражас.ига кутариб, Улуг Амир феъл-атворида аник мав-
■ жуддек тасвирлаган шундай нозик ва нафис топилмалари борки,
улар адибнинг, тасв’ирланаётган кахрамон калбигина эмас, уму-
ман, ийсон рухиятини чукур билиши, инсон рухиятидаги тарихий
ва замонавий томирлар уришини нозик хис этишини курсатади.
Масалан, кичик .бир деталь. Амир Темур турли микёсдаги
мухррабалар олиб.борган эса-да, уларнинг аксариятига мажбу-
ран киришганини ю'корида айтдик. У мухолиф билан уруш олови
ёкилмаслигигабхирги кун, с.унгги.сония ва дакикаларгача харакат
килган, тукнашувнинг' олдини .олишга тиришган. Ана шундай
вазиятлардан бирида у;' “Учкундан ёнгйн чйкиб кетмаслиги ке-
‘ рак!”: деган иборани йшлатадики, бу йбора Сохибкирон табиа-
'тига мухтасар таърйф була олади. Амир Темур бу иборани айт-
ган-айтмагани хакида бирор-бир тарихий манбада аник маълумот
борми-йукми шахсан менга номаълум. Хдркалай, Сохибкирон
тили оркали айттирилган ёзувчи фикри булиб, унда адибнинг
хам теран ва чукур эстетик идеали уз ифодасини топади. Нура-
ли Кобул замондошларй'ва тенгкурлари катори декабристларнинг
“учкундан аланга пайдо булади” деган шиорларини тарихчи си-
фатида яхши билади. (Ёзувчи Фаргона давлат университетининг
тарих факультетини битирган.) Адиб дунёкараши бир вактлар ва,
эхтимол, якин-якинларгача инкилоб маъносини ифодаловчи шу
шиорнинг кучли таъсирини бошдан кечирган булса, ажаб эмас.

467

Юрт ва улус кечмишини яхши билган, халдимизнинг уз

утмишига тугри карай олишини йуналтириш йулида астойдил

мехнат дилган адибнинг мутахассис уларод тарихчилиги, бу

ерда дул келган.

Адиб_асартари_уз_халки_ва_ватанргтарихига-бефаркбулмаганг

улуси такдирини хдётининг мазмуни деб билган, кечмишни ях-

лит ижобий ва салбий томонлари билан бир бутун холда кура

оладиган, унга соглом, тугри ва теран нигох, ила бода биладиган

х;ар бир ватандошимиз кунглида, фикру закосида хира курина

келган кагор сурогу саволларга очид-ойдин, ишончли, ватаний

охангда жавоб беради.

Сиз бу жонли бадиий тасвирларда Буюк Амир Темурнинг

Султон Йилдирим Боязид ва Тухтамишхон, Миер султонлари

Баркук ва Носир, Багдод хукмдори Султон Ахмад Жалойир ва

К^ора Юсуф каби улкан тарихий шахслар орасида кечган, бугун-

га дадар бахсу мунозараларга сабаб булиб келаётган нозик му-

носабатлар каби датор тарихий водеа ва ходисаларнинг эксик,

тугунли тарафлари ечимига шохид буласиз. Таъбир жоиз булса,

уша мислсиз суронли йиллар ва юлдузли онларнинг бевосита

иштирокчисигаайланасиз.______ ________ _____

Замонлар узгарди, дунёдарашлар янгиланди. Хдёт ва давр

индилобий тунтарувга чорлаш тугри булмаганини курсатди.

Янги замон учдундан ут олиш эмас, учдундан аланга чидиб кет-

масликгоясини маъдуллади. Ёзувчи Нурали К^обулдунёдарашида

дарор топган бу бадиий гоя унинг “Етти идлим ходони” рома-

нида Сохибдирон образи билан туташди ва унинг сиймосидаги

тарихий дадидатни ёритишда айни муддао булдй. Бу масаланинг

бир томони. Иккинчи томондан, Амир Темур сиймоси ва фао-

лиятида ифодаланган бу гоя, айни вадтда, ёзувчи учун асарнинг

замонавий рухини теранлаштиришда, айни дул келди. Зеро,

“учдундан аланга чидиб кетмасин” деган фикр ва унда уз ифо-

дасини топган гоя худди шу кунимизда деярли барча дитъаларда

- Осиёю Оврупо, Араб мамлакатларию Африка, Россиян? Эрон

ва доказо мамлакатларда руй бераётган талотумлар хамда узаро

муносабатларда чарсиллаб турган учдунлар ва уларнинг ут олиб

-кетиши-мумкинл-игига-ишорадек-туюлмайдими2?----------------------

468

Романнинг замонавий адамияти ва модияти дадида ran борар
экан, шу мавзу нудтаи назаридан асарда Темур сиймосида бади-
ий акс эттирилган яна бир масалага дисдача тухтаб утиш уринли
булади.

Купдан-куп тарихий манбалардан маълумки, Амир Темур
дини ислом адоидларини нихоятда мадкам тутган ва бутун ум-
рини, дудратини унинг мавдеини мустахкамлаш учун сафарбар
этган сиймодир. Улуг ходон дадидаги барча асарларда бу масала­
га деярли беистисно равишда алохида эътибор берилади. “Етти
идлим ходони” хам бундан истисно эмас, албатта.

Лекин Нурали К^обулнинг бошда адиблардан бу. масалага
муносабатда маълум даражада фарди шундан иборатки, у маз-
кур муаммода бошда адиблар тутган йулни такрорламасликка
харакат дилади. Бу узгаларни такрорламаслик ходишигина эмас,
Амир Темурнинг'ислом динига муносабатидаги мудим даётий
ва тарихан даддоний нудталардан бирини теран бадиий гавда-
лантириш заруратидан келиб чиддан ижодий принципнинг на-
моён булишидир.

Амир Темур ислом динига нададар ва нечоглик садодатли
булмасин, у ислом билан алодадор барча масалаларга бе­
истисно ва кур-курона эргашган эмас. Унга онгли равишда
итоат дилган дадодир. Зеро, унинг шахсида тажассум топ­
тан тийрат ва дудрат дам шуни тадозо этади. Амир Темур
дин вакиллари диёфасидаги инсоният ва ислом манфаатига
мое, мутаносиб келувчи ва уларни тугри йулга таргиб этувчи
жидатларини дуллаб-дувватлаган. Адиб улуг ходоннинг динни
суиистеъмол дилувчи кимсаларга дарши булган диёфасини дам
курсатиб, унинг характеридаги туладонлик масаласида жиддий
муваффадиятга эришади.

“Бизнинг дин нимаю динсизлик нималигини фардла-
майдиган, диндан фадат шахсий манфаатлари йулида фой-
даланадиган мусулмонларнинг бошидан хеч дачон жанжалу
офат аримайди” дейди Темур. “Кдвм данчалик художуй. ва
тадводор булмасин, у илм дамда маърифат сари интилмас
экан, итнинг кейинги оёги булиб долаверади” деган фикрда
ёзувчи Улуг Амирнинг, бир жидатдан, чурткесар ва датъиятли

469

характерини курсата олса, бошда томондан хам асар, хам
дахрамоннинг замонавий шахсиятини очишдаги махоратини
намоён этади.

Нурали К^обул Амир Темурнинг исломга муносабатида-
гикатьирг -ванозик тутумини - жахрия-тарид-ати таълимотига —
дарашларида хам анид ифодалайди. Жахрия таридатининг кузга
куринган вакилларидан бири Бобо Сангуннинг тутаётган йулига
дарши эканини билдириб, Улуг ходон асар лавхаларидан бйрида
шундай дейди: “Худо Куръони каримни ва бу дунёни тириклар
учун яратган. Бу шайх эса узлатга чекинган. Нима, бу Аллохга
дарши исёнму? Шу боис динни парчаловчилардан эхтиёт булмод
керак. Х^ар бир иш адл-идрок доирасида булмоги керак”.

Хозир, хатто XXI асрда хам кенг жугрофий идлимлардаги
ислом дунёсида турли тарафчилик кузга ташланиши давом эта-
ётган бир вазиятда ва хатто, уз худудимизда, хизб ут-тахриру
ваххобийликка ухшаш огишу дийшайишлар буй курсатиб тур-
ган шароитларда Нурали К/эбул тасвиридаги Амир Темур сий-
моси бу масалада замондошларимиз учун буюк бир ибратдир.

Баъзи бир “...гумрох диндорлар дин байроги остида улусимиз-
га дарши курашмоддалар” дейди бир уринда амир Боботурк. Бу
уринда, биринчидан~дин’нидоби_остидаги хатти-харакатларни
идрок этишда Улуг Амир танхо булмаганини кузатамиз, ик-
кинчидан, бу тасвир бизни олис мозийдаги дундоддан долган
холатларга гувох этмокдан ташдари, асар узининг хозирги китоб-
хонларини ушбу масалада огох ва хушёрликка чадираётгандек
булади.

Асар манзараларидан бирида ёзувчи дахрамон тилидан “вата-
ний ишлар” деган иборани ишлатади ва бу тасодифий булмай,
асар гоясига дахлдор бадиий дирранинг намоён булишидир.
Гап шундаки, ёзувчи романда Миллат ва Ватан деган тушунчага
ёхуд сузларга куп хам ургу беравермайди. Агар янглишмасам,
бутун бошли романда урни .билан улар йул-йулакай икки-уч
марта ишлатилади, холос. Китобхон бунга куп хам эътибор бер-
маслиги мумкин. Лекин ёзувчининг усталиги шундаки, у аса-
рида бу сузларни дайта-дайта такрорламай, Амир Темур хамда
унинг атрофидаги Боботурк, амир Сайфуддин, Тохир тарихчи,
китобдор-Ориф-Бухорий, Уткун Тегин-бахши-ва бошда-унлаб —

470

садодатли бекларидан иборат дадрамонлар тимсолида ватанпар-
вар, мамлакатпарвар, шу мадсад йулида жонини фидо дилишга
тайёр жумард ва далол инсонлар диёфасини гавдалантира олган.

Кушдарё ораси ва атрофида ёвуз мугуллар зулмига бархдм
бериш учун курашиб юрган ёш амирлашкар Темур уз сафдош-
ларига: “Уларга хонлик керак, бизга эса Ватан” дейди мардона-
вор охднгда. Унинг бу фадат энг юксак ватаний ахлодда эга була
олган шахсият айта оладиган бащоратли сузини романнинг дар
бир боб ва садифасида дис этасиз.

Амир Темурнинг “сарой адлимиз она тилида гапиришни уну-
тиб дуймодда” дейиши, Мадраса, масжид, девонда, асосан тур-
кий тилни дуллаш дадида фармон тайёрлашни зарур деб билиши,
Куръони каримнинг “илк туркий тафсир”ини яратишга буйруд
бериши, “Девони лугатит турк”, “Дутадгу билик”ни купрод нус-
халарда кучиртиришни топшириши, бир жидатдан унинг мил-
латпарвар, ватанпарлигига ишора булса, иккинчи томондан,
миллий тил, бу миллат ва Ватаннинг асосий куч-дудратини дис
этиш, дамда уни мудаддас тутиш масаласида дозир биз билан
дамкор ва дамнафас эканига бадиий ургу демакдир.

V

Гап асардаги бош дадрамон образи тасвирида уз ифодасини
топган Содибдироннинг давлат тилига муносабати масаласига
келиб тадалар экан, умуман, “Етти идлим ходони ёхуд ахд ва
тахт” романининг бадиий тили хусусида дисдагина тухтаб утиш
уринли булади. Асарнинг тили бой, гузал, манзарали, рудиятли
ва тарихий.

Романнинг бадиий тили фокусида сиз узингизни рудан асар-
да тасвирланаётган тарихий замон ва мудит ичида яшаётгандек
дис этасиз. Ёзувчи нутдини дисобламаганда, дадрамон назари-
дан утган бирор-бир лавда, дадрамон монолог-нутди, диалог,
уй-кечинмалар тасвири йудки, фадат дозирги адабий ёки бадиий
тилдагина берилган булсин. Роман бошидан охиригача узининг
тарихий буёкдорлиги билан ажралиб туради. Бир тарафдан анид
ва тинид тарихий ранглилик, иккинчи тарафдан, тил усулла-
рини бугунги кун китобхони. деч дийналмасдан идрок эта оли-

471

шига буйсундириш... Бадиий тилдаги бундай услубга эришиш
тарихий асар ёзаётган адиб учун осон булмаган, машаддатли
ишдир. Бунга тарихни, уша давр тилини, тарихий манбаларни
урганиш ордалигина эришиш дийин. Бунга тасвирланаётган
тарихий замондаги_тил рухияти ва рухиятидаги тил адиб идро-
кидан ташдари унинг туйгуларига чудур сй'нТйбПсётгандагйна
эришиш мумкин. Нурали Крбулнинг Буюк Темур дахоси билан
бирга у мансуб туркий рухиятга чексиз ва хдтто, баъзан тизгин-
сиз лисоний мухдббати бутун асар буйлаб балдиб туради. Агар
бадиий тилга ошуфталик сизга бегона булмаса, ажойиб мусида,
чаппор уриб гуллаган боглар, мовий денгиз, оппод дорга бур-
канган тог чуддилари, чадалоднинг дидирлашлари, согинган
дустларнинг дилкаш сухбати сизга таърифланиши дийин бир
хузур багишлаганидек, бу романнинг бадиий тилидан ана шун-
дай рохатланиш хис этасиз. Бу адибнинг туркий адабий ва бади­
ий тилнинг тарих ва бугундаги жозиба ва гузаллигини билишга
эмас, чудур хис этиши туфайлидир.

Тасвирланаётган феъл-атвор ва характерни анид тасаввур
этмасдан, юракдан хис дилмасдан туриб, дахрамонлар тили-
даги гузалликка эришиш, яъни асар тилини бадиийлаштира
олиш мумкин эмас, албатта. Бу масалаларда ёзувчи узининг
аввалги “Буюк турон амири” романидагига нисбатан жиддйй
ютудларга эришган, деб хулоса чидариш мумкин. Бу билан
асар тили идеал даражада демодчи эмасман. Унда гох-гох
изохталаб сузлар учраб туради. Айрим дахрамонларда тил
нудтаи назаридан индивидуалликдоим ёрдин куринавермайди.
Лекин бундан датьи назар тарихий датламни садлаган холда
бугунги турк адабий-бадиий тилидан унумли фойдалана би-
лиш хамдахозирги узбек адабий-бадиий тилидаги олис тарих
рухиятига мо.с лисоний бирликларни махорат билан тасарруф
этиш, роман бадиий тилидаги жозибани таъминлаган омил-
лар хисобланади. Тарихий асарда — мозий тилдаги хосликни
садлаган холда бугунги китобхон дийналмай, тушунадиган
бадиий тилни тасарруф этиш ёзувчи олдидаги энг дийин ва-
зифалардан биридир. Нурали К^обул ана шу вазифани юдори
савияда уддалай олган.

Шууринда яна бирнарсани алохида таъкидлаш жоизки, му-

472

аллифнинг мен удиганим икки романи узбек адабиётида араб,
форс ва бошда хорижий тиллардаги сузлар энг кам и'шлатилган
Абдурауф Фитрат ижодидан кейинги иккинчи асарлардир.

Бутун асар буйлаб, гох ёзувчи нутдида, гох дейлик Отла-
мищ хуфя каби дахрамонлар тилидан ишлатиладиган “хангама
утиришнинг каштаси” дабилидаги гузал халдона иборалар, афо­
ризм даражасидаги теран бирикмаларга дуч келамизки, узбек
тилининг бенидоя тароватини курсатувчи бундай мисоллар ро-
манга зеб бериб туради.

VI

Романда, фикримизча, айрим камчиликлар хам йух эмасдек.'
Асосий ва етакчи образлар улчами, бичими анид ва меъёрли
булса-да, йул-йулакай иштирок этувчи, эсланувчи ва талга оли-
нувчи дахрамонлар, жой ва худуд номлари, назаримизда, зарур
булмаган даражада купайиб кетгандек таассурот долдиради.
Тугри, бундай холат асарнинг тарихийлигинй кучайтиришга
хизмат дилиши мумкиндир. Лекин айни вадтда унинг бадиийли-
гига маълум даражада соя солишини хам унутмаслигимиз керак.
Аввалги “Буюк турон амири”да бошланиб, давоми ушбу роман-
га утган амир Боботурк мухаббати тарихи муайян бир тутим-
га етмай, чала долгандек туюлади. (Балки келгуси, учинчи ёкй
туртинчи китобда бу водеалар тафсилотига дуч келармиз.)

Амир Темур образидаги адолатпарварлик, дадгуйлик, мурув-
ват тарихий хужжатларга, тарихий дадидатга' асослантан. Ле­
кин роман тасвиридаги бу масалада баъзан меъёрдан ошгандек
куринади.

Романдаги водеа-додисалар, дахрамонлар хатти-харакати,
уй-фикрлар, баъзи холларда ута тигиз, бири иккинчисини
сидиштириб дуяётгандек. Баъзи холларда кузга ташланувчи
дисда ва гузал табиат манзаралари, ёзувчи нутди мавжуд. Лекин
улар истагимиздан оз булиб, эркин хаво ва хузурли нафас вази-
фасини бажарувчи бу унсурларга китобхон мухтожлик сезади.
Айнидса, роман жанридаги асар удувчини толидтирмаслиги ва
зуридтирмаслиги учун бу бадиий заруратларнинг асардаги вази-
фаси мухим эканлигини ёдда тутишимиз керак.

473

Романда Темур тилидан айтилувчи ажойиб монолог-фикрлар
мавжуд. (Суюртатмишни уртадан олиб ташлаш керак, деган
амир Боботурк фикрига муносабат билдирган Темур монологи-
ни эсланг). Бирок улар ифодасидаги айрим монотонлилик баъ-
зан бадиий таъсирдаги эффектни сусайтириб куяётгандек. Алп
Туркаш, Умаршайх, амир Сайфуддин ва яна катор о'бразларнинг
портрети ва характери тасвирида (масалан, Кдцир Кенагас да-
ражасидаги) индивидуаллик янада кучайтирилса яхши буларди.

Ёзувчи Амир Темурдаги каттиккуллик, катьий ва чурт-
кесарликни баъзи лавхаларда керагидан (масалан, Шероз во-
лийси шох Шужьонинг угли Зайнобиддинга муносабатда
куринганидек) ортикрок даражада юмшатиш тамойилини тут-
ган куринади. Айрим холатларни хисобга олмаганда, у доимо ва
муттасил кечирувчи, ганимларига факат яхшилик тиловчи, улар-
ни сийлаб, совга-салом тортик килувчи. Бу хол Сохибкиронга
баъзан афсонавий тус беради. Тугри, Темурда уша ижобий хис-
латлар оз булмаганини тарихий манбалар тасдиклайди. Лекин
бундан катъи назар, Темур киёфаси тасвиридаги бу йуналишнинг
куюклашуви асарда изчил реалистик тасвир типи уз урнини ро­
мантик тасвир типига бушатаётгандек таассурот уйготиши мум-
кин. Бу билан биз улуг амир киёфасида жазолаш-у каттиккуллик
ва шунта ухшаш жихатлар купрок курсатилиши кёрак_демокчи
эмасмиз. Аксинча, жазога муносибларга ута кунгилчанлик, кечи-
римлилик меъёрдан ортик тасвирланмагани маъкул демокчимиз.
Зеро, хаёт хакикатининг бадиий хакикатга айланишида бадиий
меъёр бузилмаслиги керак, деган фикрдамиз.

VII

Роман бадиий композицияси ва курилишидаги ёзувчининг
купда сезилавермайдиган, аммо махорат ва усталик билан тут-
тан йулини алохида таъкидлаш уринли булур эди. Ёзувчи асар
бошидан охиригача бирор-бир бобда сюжетни анъанавий усул-
да ривожлантириш йулини тутмайди. У ёки бу ходиса, вокеани
бошлаб, уни традицион равишда бир нуктага ёки тугалликка
олиб бормайди. Вокеа, ходиса, муаммо, кахрамонлар характери-
нинг очилиши, эстетик идеалининг инкишоф топиши масаласи-

474

да ёзувчи: давр, замон, мухит, худуд тасвирида табиий мохирлик
билан биридан иккинчисига утиб кетадики, сезмай доласиз. Лё-’
кин тасаввурингизда хам тахайюлингизда хам узилиш руй бер-
майди, бу адибнинг хронотоп муаммосидаги назокатни чудур
эгаллагани туфайлидир.

Модерн рухдаги адибларнинг асар дурилиши, купинча ута
фавдулоддалик, хадикат билан шартлилихнинг хоришиб кети-
лиши, обсурднамо ташхилланиш сезилиб туради. “Етти ихлим
хохони”да эса бундай эмас. Матн замирида, асосан реалистик
тасвир усули ётади. Макон ва замон, муаммо ва мадсаддаги кучиш
эса шаклгагина дахлдор. Шу маънода “Етти ихлим хохони”
шахл ва мазмун, композиция ва сюжетнинг алодадорлигини на-
моён этиш жихатидан романчилигимиз имкониятларини бойи-
тади. Унда анънавий тасвир усули, назаримда, модерн романчи-
лигининг илгор тажрибалари билан сингишиб кетган холда бир
уйгунликхосил этади.

Романнинг бошидан охиригача бирор хисм, бобда на Темур-
нинг юришларию, на жанглари, на бирор-бир ижтимоий, сиё-
сий, интим водеа ва на характернинг боши хамда сунгги булган
тугал тасвирни учратмаймиз. (Холбуки, бу — роман жанрининг
анъанавий ва мумтоз, етакчи хусусиятидир). Лекин роман мат-
нидан адиб мадсадлари доирасида улар хадида тасаввурга эта
буламиз. Уларни уйгунлаштириб, бир бутунлих хосил хила бо-
рамиз. Романнинг бундай хурилиши ва композициясини яратиш
осон эмас. Бу узох ва чухур уйланган ижодий мехнат ва махорат
самарасидир.

Бу хомпозиция ва дурилиш ёзувчи мадсадининг гоя билан чам-
барчас богланишидан хелиб чидади, албатта. Зеро, бош мадсад
Темур жахонгирлиги, фатхдари, юришлардаги саркардалих ши-
жоати, давлату салтанатнинг улугворлиги ва шавкатини курсатиш
эмас, шуларнинг бунёд булишига асос солган ва рахнамолик
хилган, ахди ва тахтига содих холган буюх шахснинг характери-
ни тасвирлаш, унинг мудити ва даврини бадиий гавдалантириш-
дан иборатдир. Бу айни вадтда айрим, тахт теграсида не-не ёрдин
машъалалар ёнмасин, мушаклар бодрод сочмасин, бебурдликнинг
эртаси таназзулдир деган фикрга теран бадиий ишорадир.

475

Буюк Амир Темур тахтининг дудрати буюк ахдларга муно-
сиб ва мутаносиб булгани туфайлидир деган гоя “Етти идлим
ходони” романига бошдан охири нур сочиб туради.

Миллат, Ватан, Туронга муносиб докимгина эмас, келажак-
’ “да уларга-муносиб'фарзанд булипг туйгуларини асраб-авай--------

лаш Амир Темурнинг фикру зикри, вужудини муттасил ис-
канжада тутган масаладир. Темурнинг чудур уй-фикрларга
берилган чогдаги: “Давомли зулм ва босдинлар, бу элларни
фадат бир парча экмак илинжида яшамодда мажбур этди. Юрт
сураганлар эса уз тудлиги ва амалига мадлиё булиб, элдан
узилиб яшайвердилар. Улус дунё ила боглидлик, олам билан
мулодот ва катта халдларга хос фидрламоддан олислашди...
Миллат маънавий зарбалар таъсирида узлигини йудотиш
йулидан детаверган. Оёдда туришга улгурмасданод бошига
ураверганлар. Натижада Турон юрти асл эгаларининг эмас,
дочган-писган уткинчи давмларнинг масканига айланган”
сингари фикрлари бу улуг шахснинг у ёки бу юртни эгал-
лаш, давлат ва мамлакатни кенгайтириш, мустаддамлашгина
эмас, миллат бошини бирлаштириш ва мустадкамлаш, юксак-
ликка элтиш, унинг бугунидан ташдари, келажаги дадида
дайгуриш билан яшашни даётининг бош аъмоли деб билгани-
ни курсатади.

Ёзувчи муваффадиятларидан бири бош дадрамон характери-
даги ана шу фазилатларни теран тасвирлаб бера олганида.

Узликни йудотмаслик, ’ узликни мустадкамлаш, узликнинг
дудратини синдирмаслид - Темур вужудини купинча банд этган
туйгулар, уй-хаёлида доимо гужгон урган фикрлар - шулардан
иборат. Буларсиз далд дам, давлат дам, мамлакату салтанат дам
дуч-дувватини йудотиб, теран ва чудур илдизларидан узодлашиб,
узгалар етовига тушиб долиши турган ran. Бир эл-юрт бошида
турган узга бир давм эса унга дуст ва гамхур булиши дийин. Ёв-
лар ва босдинчйлар, тарихий радибу душманлар илгига тушиб
долган халдлар, табиий, узга халдларнинг овига айланади. Ёвлар-
дан йурид олиб яшамодда махкум этилади. Халд узидан чиддан
Темур каби дадо фарзандларининг саъй-даракати туфайлигина
--------нурли-бир манзилга-етибгинсоният-тарихи-даги муиосиб-урнини-------

476

.ши мумкин. Шекспир халдлар шахсларни бошдара олмай-
дилар, бирок шахслар халкларни бошдара биладилар, деганида
шуни назарда тутган, албатта.

Биз романнинг бошидан деярли сунггигача Амир Темурни ана
шундай уй-хаёлларга берилган, узини узи ичдан тахлил этаётган
холатларда кузатамиз.

Мухтарам китобхон! Сиз романни удиб булдингиз. У нима
хакида экан деб суралса, дархол ва мухтасар равишда жавоб
берищга дийналишингиз хам мумкин. Ва бу табиий. Чунки бу
асарда биз бошка романларда урганиб долган, бир ёки, хатто,
бир неча сюжет линияси йуд, Бир жойда бошланиб, бошка бир
жойда тугайдиган, мазмунини кимгадир айтиб бериш мумкин
булган романбоп узун водеа-ходисалар хам йуд. Шу боне маз­
мунини айтиб беришга дийналасиз. Бу - тасодифий хол булмай,
ёзувчи услубда танлаб тарашлаган махсус йулдир. Бошдача айт-
ганда “Етти идлим ходони” асосан Буюк Амир Темур шахсини
гавдалантирйшга багишланган, тарих — инсон - замонни ичдан
фалсафий рухда тасвирлашга мойил романдир. У Сохибдирон
Хадида яратилган датор роман, драма, дисса, достонлардан ях-
литликдаги ана шу хусусияти билан фардланади. Роман айни
вадтда, тарих мисолида, Амир Темур тимсолида узлигимизни
англаш муаммолари бадйий ёритилган асардир.

VIII

Асарни. удиб тугатдик. Хуш, унинг асосий концепцияси
нимада? • . .-•

Темур анид’бир дин,;.'анид бир миллат, анид бир даврга дахл-
дор, анид бир салта'нат. ходони булгани билан, фадат уларгаги-
на мансуб эмас. Улардан юдорирод кутарила олган ва хозирги
кунимиз билан хам чамбарЧас богланиб, бизга камарбаста була
олишида. “Етти идлим ходони ёхуд ахд ва тахт” романининг
етакчи бадиий концепцияси мана шунда. Ёзувчи уз олдига мана
niy дбнцепциянй бадиий гавдалантиришни мадсад дилиб дуйди
ва уйлайманки, имконият даражасида эришди. Бунга узингиз
гувох булиб турибсиз.

Улуслар, хукмдорлар, хокимиятлар узаро бир-бирларини
тущунмоги керак, яратганнинг бандалари хамжихат булмоги,

477

далдлар узаро биродарлашмоги зарур, инсоният тинч,
яшамогининг бирдан-бир нули, асосй шудир. Нурали Крбул
Амир Темур фалсафаси, у тепасида турган ходонликдаги ички
ва ташди сиёсатнинг модияти булган шу муаммоларни роман-
нйнгбош-гояси.сифатида белгилади ва бор кучини асарда шу
гояни бадиий гавдалантиришга даратди;------------------------ _

Роман номи, “Етти идлим додони ёхуд ахд ва тахт” экани
дуруст. Эдтимол, “Етти идлим ва кунгил ходони ёхуд ахд ва
тахт”, дам булиши мумкин эди. Зотан, асарнинг аввалидан охи-
рига дадар Амир Темур куз унгимизда етти идлимгина эмас,
инсон кунглининг дам султони сифатида намоён булади. Кенг
жугрофий кенгликлардаги буюк давлатни тузмод ва фатд этмод
учун аввало инсонлар дунглини фатд этиб, улар бошини душиб,
катта ватаний вазифаларга йуналтира олган Амир Содибдирон
одамларга булган ана шу чексиз медр-мудаббати данотида тарид-
да дар кимга дам насиб этавермайдиган юксакликка кутарилди.

Зеро, мулодотларимиздан бирида муаллиф романга ном тан-
лаганда аслида даёлида “Калб дасрининг султони” жумласи ай-
ланганини ва уни бошда бир жилдларда дулламод ниятида экан-
лигини таъкидлади.

Асар водеаларива.дадрамонларнингуй-фикрлари, мулодазалари
нима дадда булмасин, уларнинг замири ва вужуди-Содибдирон уй-
фидрлари ва фалсафасига бориб богланган долда, дисмат, таддир,
инсон-уларнинг Аллод, жамият, милдатваВатанга муносабатла-
ри муаммоларига туташиб кетади.

Асар нидоя;>ига ядинрод, Амир Темурни^г: “Виз авлод-
лар дузи ва адлининг тардини очадиган улуг ишларни амалга
оширмогимиз керак”, деган фикрида уз ифодасини топган ро-
маннинг туб бадиий гояси бизнинг далбимизда дам акс садо
бераётгандек дис этамиз узимизни. “Келгувчи насллар учун
бизнинг фатдларимиздан кура дайрли ишларимиз ибратлидир”,
дейди улуг амир яна бир уринда.

Бизни дудди куриб туриб айтилаётгандек бу сузлар,
кунглимизда ана шу дайрли ишларнинг ворислари эканимизни
янада чудуррод туйиш гурурини уйготади, юксалтиради. Нура­
ли Крбулнинг “Етти идлим ходони ёхуд ахд ва тахт” романи ана
■ шу-эътидод ва шууримизни янада мустадкамлайди.

478 ’ ---------------—_____

МУНДАРИЖА

Биринчи боб ................................................................................ 3

Иккинчи боб ............................................................................... 20

Учинчи боб ................................................................................. 29

Туртинчи боб .............................................................................. 38

Бешинчи боб ............................................................................... 45

Олтинчи боб ............................................................................... 60

Еттинчи боб ................................................................................ 83

Саккизинчи боб .......................................................................... 91

Туккизинчи боб ........................................................................ 103

Унинчи боб ............................................................................... 115

Ун биринчи боб ........................................................................ 127

Ун иккинчи боб ........................................................................ 144

Ун учинчи боб .......................................................................... 152

Ун туртинчи боб ...................................................................... 159

Ун бешинчи боб ....................................................................... 168

Ун олтинчи боб ........................................................................ 181

Ун еттинчи боб ......................................................................... 191

Ун саккизинчи боб ................................................................... 202

Ун туккизинчи боб ................................................................... 215

Йигирманчи боб ....................................................................... 230

Йигирма биринчи боб ............................................................. 242

Йигирма иккинчи боб ............................................................. 252

Йигирма учинчи боб ............................................................... 263

Йигирма туртинчи боб ................. 279

Йигирма бешинчи боб ............................................................ 294

Йигирма олтинчи боб ............................................................. 304

Йигирма еттинчи боб .............................................................. 317

Йигирма саккизинчи боб ........................................................ 330

Йигирма туккизинчи боб ....................................................... 339

Уттизинчи боб .......................................................................... 356

Уттиз биринчи боб ................................................................... 370

Уттиз иккинчи боб .................................................................. 382

Уттиз учинчи боб ..................................................................... 409

Уттиз туртинчи боб ............................................................. 422

Уттиз бешинчи боб ................................................................. 438

Сунгсуз ........................................................................................... 458

479

Адабий-бадиий нашр

НУРАЛИ КОБУЛ

ЕТТИ ЕЩЛИМ ХОРОНИ ЁХУД
АХД ВА ТАХТ

Тарихий роман
(крйта нашр)

Масъул мух,аррир: АДоржовов
Мух,аррир: ОДанаев
Тех.мухдррир: ШДошимов
Сахифаловчи: Н.Мух,итдинова

Босишга берилди 15.12.2015. К,огоз бичими 60x84 V “Times
New Roman” гарнитураси. Шартли босма табоги 30,0. Нашр

босма табога 30,0. Адади 3000. Буюртма № 39

«IJOD-PRESS» нашриётида нашрга тайёрланди.
Нашриёт лицензияси: AI №270

«Dizayn-Print» МЧЖ УИЧК босмахонасида чоп этилди.
100054. Тоилкент ша^ри, Чупон ота кучаси, 28а-уй.

480


Click to View FlipBook Version