The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by akmjarkurgan, 2020-11-03 06:23:11

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

чидди. Шох Шужъонинг бу хабарни олиб келган мулозимини
хибсга олмодликни буюрди. Сунгра Чингизхон элчилари ода-
тига кура номани бошига дуйиб, саройга кириб борди.

- Шох Шужъо чидадими ёки узим кириб борайинми? - дея
суради эшик олдидаги ясовулбошидан.
__ Шохдан узим чидаман деган хабар келди. Амирзоданинг бу
муносабатдан кунгли ранжиди. Бир соатдан сунг шох Шужъо
чидиб келиб тахтига утирди. Амир Темур угли Умаршайхнинг
Шерозда осмондан тушгандек пайдо булгани шох Шужъонинг
хушини бошидан учирган эди. Шамол каби учиб юргувчи бу
давмларидан у адл бовар дилмас даражада чучирди.

Умаршайх Мирзо мактубни русум буйича бош вазирга эмас,
тугри шоднинг узига элтиб берди. Шох билан саломлашмади.

- Хатни овоз чидариб удинг, шох хазратлари! Аъёнларингиз
хам эшитсун! - деди Умаршайх тисарилиб. сафдошлари ёнига
бориб тураркан. Шох не диларини билмай дизариб-бузарганча
мактубни овоз чидариб удий бошлади:

«Сапом биздин ушул шоу Шужъо ва ул Хисрави гардунпаноу,
ушул молик мулки фицоб ва ул шоуи ноёб ва ул шути хуш макол
давлат фалакида, ушул молики мулки жауон ва ул анодили
бустон ва ул подшоу Абдулфаворис Жалолиддин шоу Шужъо-
га сузимиз шулким. .калом ва салом айн Абдулло, яъни яратган
уулидин сузим шулки, шариъат бирла бу мамлакатлар манга
мероси уалолдур. Сенинг бобонг Мууаммад Музаффар бизнинг
бобомиз Абу Саидхонга навкар эрди. Алар улгандин кейин сани
отанг даъвои подшоулик уилибдур. Хрло, бу мулкларни манга
бергил. Бу мамлакатларга ман мустауиудурман.

Турон ва Эроннинг Буюк
Амири ТЕМУР»

Хатни удиган шоднинг дами ичига тушиб кетди. Анчага узига
келолмай семиз гавдаси тахтга ёпишиб, буйни ва пешонасидан
одаётган терларни артишга дам мажоли етмай, паришон холда
утириб долди.

- Сизнинг мактубингиздаги шеърий дитьаларга мен жавоб бе-
рурмен, - деди амирзода ва яна юриб бориб, узи ёзган шеърни
узатди.

— 100-

Fазал шундай эди:

Курсанг жауон жафосини фикр ила гуй буйин,
Тонг-ла келурни уйласанг, фикр айла куйуйин.
Денгиз, тогни курмадинг сен, курдугинг урин.
Семургдек куйиб цанот, аъзоларинг, куйин.
Бу куйганингиз демагил тонг-ла булуб иссиг,
Боги крйнагай, оёк, куйиб, тер окса хар_ муйин.

Сунгги икки байт шундай эди.

Эрон бирла Туронни демангиз тенг,
Эронлик бир эрур, Турондин минг.

Яъни бу шеърнинг маъноси шундай эдики, Эрондан бир киши
ишини жойига келтурганча, Турондан минг киши ишини юзага
чидаради.

Шох Шужьо сузлари ут каби йигитга не даъфи жавоб
дайтаришини билмай лолу хайрон турар эди.

Шундан сунг Умаршайх Мирзо мулозим дулидаги дутини олиб,
шохга узатди. Узини йудотиб дуйган Шужьо дуги ичида бирон-бир
совга бор деб уйлади шекилли бош вазирига узатиб, очишни бу­
юрди. Унинг ичидаги нарсаларга кузи тушганда эса ранги одариб
кетди. Кутичанинг ичида бир сидим тупрод билан бир неча дона од
содол туки турар эди. Бу ишорада адл билан иш тутмасанг, одарган
содолинг тупродда душилиб кетади деган маъно бор эди. Бу водеа
дизид донли Эрон шохининг гашини келтирди. Вужуди титраб,
баланд овозда даттид сузлаб юборганини узи хам сезмай долди:

- Бу юртларни менинг оталарим куч бирла олгандурлар. Ким-
ки бу тупродда даъвогар булса куч ила олажак! Сизга сузим шу-
дир, мирзо! Бориб отангизга айтинг!

Сунгра шох имо билан амирзода Умаршайхга бош-оёд сарупо
кийгизишни буюрди. Амирзода шох ва сарой ахли куз олдида
бу либосларни ясовуллардан бирига узатди. Куринишхонада
турганларнинг барчаси тарашага айланиб долганди. Тахти-
да асабий далтираб утирган шох Амир Темурнинг угли туппа-
тугри саройига кириб келганидаёд адойи тамом булган, хозир
нима дилаётганини узи хам билмасди.

101

Амирзода Умаршайх беш юз нафар сэра суворийси дуршовида
шахд ила Шероздан чикиб, Машхадга, диблагохининг хузурига
караб юрди.

Темур углининг хатарли сафардан эсон-омон кайтишини кутарди.
—Бу евир-ва-хавфли-ишни-бекор амирзодага_топширдингиз.
Бошда бирор кишини юборсак хам булар эди, - деди Темурга
ёнида отда кетаётган амир Сайфуддин.
— Биз огирликни узимизга олмогимиз лозим, амир. Шунда
одамлар бизга ишонадилар, - деди Темур олис-олисларга тики-
лар экан. - Бизнинг боламиз дандай азиз булса, узгаларники дам
шундай азиздур.

Амирзода Машхадга ярим кечада етиб келди. Чарчаганидан
эгнидаги шохона либоси хам унга огирлик дилаётгандек оёгини
зурга кутариб босар эди. У беклаётган хонимининг хузурига хам
кирмади.

ТУК^ИЗИНЧИ БОБ

Улуг акут эгалари уз олдиларига мацсад руядилар,
цолган одамлар уз истаклари орцасидан эргашадилар.

Ирвинг

Кечаси дотиб ухлаган амирзода уйгонганида дуёш найза буйи
кутарилиб, чошгод булиб долганди. ^ориганини билган ота узи
далдмагунча уни уйготмасликларини тайинлаганди. Углининг
Шох, Шужъо билан кандай гаплашгани’ алладачон узига етиб
келган, амирзоданинг мадв булмогига бир бадия долган эди.

- ВаалайКум ассалом, амирзодам, - деди ота углининг саломига
алик олиб. - Яхши бориб келдингизми? - дея уни багрига босди.

- Куллук, диб'лагод. Амрингизни бадоли кудрат уддаламод
жаддйда булдик/ Нудсони булса афв этгайсиз, - жавоб дилди
амирзода таъзим бажо келтириб.

- Вазифани кунгилдагидек бажарибсиз. Энг мудими, иш ярог
ишлатмодда бориб етмагани. Бирод сиз дали ёшсиз. Ёши улуг
одамлар шоД булсин, фадир-фударо булсин уларга эдтиром би­
лан муомалада булинг. Одоб-ахлод доирасидан чидманг. Эшик
оёд билан очилмайди, углим. Бунинг устига у шод саройи-
нинг допуси б^лса, дизишиб ва шошиб даётингизни тадлидага
дуйгансиз. Куза кунда эмас, кунида синади. Бундан сунг салта­
нат ва сулола мавдеи, шаъну шавкатига муносиб даракат дилинг,
- танбед берди ота углига.

- Эътирозйнгиз бошим устига, надари бузруквор. Бирок бор-
ган кунимиз шоддан дирд куйдан сунг дабул этилаёйз деган
жавобни олдик. Шу боис бир оз дизишдик, диблагод. Бу давм
иззат-дурмат курсатсангиз сйзни дурдмокда дея ’ уйлар экан.
Сизлаб муомала дилёангиз Чоригй.'билан турга утиб кетаверар-
кан. Шунинг учун шод саройига.дарййб бостириб кирдик. Бирод
деч кимга зиён-задмат етказмадик. Шароит шод ила шул аснода
сузлашмодни тадозо этди, — дисоб берди амирзода.

- Шод Шужъо узига келиб долади. Шунда унинг молу жонига
озор е"тмагай/Сизга бошда бир вазифа борким, амирзодам, бу ху­

103

суеда алохида дивдатли булмогингиз лозим. Биз Жоницурбоний
аймогини Сайхун ва Жайхун атрофига кучирамиз. Уз-узидан
маълумки улар ила баробар Алибек хам куч-куронини олиб
жунайди. Андижонга чопар юбориб, унинг учун яхши бир жой
Хозирлатинг. Бундан буён акрабомизнинг юриш-туришини сиз-
дан сурайман. Улкангизга унинг кавмидан хеч ким ерлаштирил-
масун. Бу инсон табиатан фикрини узгартурмайдургон, ужар
ва жохил бир кишига ухшайдур. Шуларни хисобга олган холда
унга муносабатда булмогингизни тавсия этаман.

Масала мухимлиги учун Темур босик охангда, охиста сузлар
эди. Бундай дакжаларда Темурнинг кошлари чимирилиб, пешо-
наси тиришар, уткир кузлари бир нуктага дадаларди.

- Шунингдек, Малик Гиёсиддинни хам йигитларингиз
Самарцандга етказеунлар. Пешоналарида не булса, шуни
курадилар. Саваш билан булиб, юртдаги ободончилик ва
дурилиш ишлари колиб кетди. Тезрок етиб бориб, бу ишлар-
га рагбат бермогингиз лозим. Лашкарга етказинг, эрта эрталаб
йулга тушамиз. Самаркандни согиндик, - дея углига кетмокка
ижозат берди Темур.

Сабох емагидан сунг Боботурк Темурга Рай амири Мухаммад
Чавкардан чопар келганлигини сузлади.

- Чорланг, - деди Темур мухйм' бир ходиса юз берганини
кунгли сезиб. - У тарафларда тинчлик булсин, плохим!

- Рай хокими Мухаммад Чавкарнинг хос мулозими Ахмад
Санокдурмен. Оёгингиз остига ташламок учун улуг Темур сал-
танатининг душмани шох Валининг бошини келтурдим!

Чопар шундай дея хуржундан соколли, конга беланган бошни
чикариб Темурнинг оёгига ташлади. Темур шартта юзини бу-
риб, оти томон юриб кетди. Бу вокеадан дили вайрон булган эди.

-Мухаммад Чавкарга бориб айтсин. Иккинчи бор бундай хато-
ни такрорламасун. Шусиз хам унинг садокатига ишонамиз. Шох
Вали жасур ва доно подшох эди. Яхши иш булмабди, - деди Те­
мур улар йулга тушгач, анчадан сунг амир Боботуркга. - Вазият-
ни кулда тутиб назорат этмасак, катта-кичик амиру беклар биз­
га яхши куринмок учун душманларини улдириб, бошини бизга
жунатаверадилар. Мухаммад Чавкар хам шох Валининг тахтини
кузлаб, бу номакбул ишга кул урган. Алибек Жоникурбонийни
лашлаб_кетсак^-эрта-кунда-унин1^бошига-хам-шу-кун-тушиши-

104

мумкин. Бизга дустлик ва дайрихохдик макомида турган киши-
ларни хам шу куйга солишлари мумкин. Вассал булиб, бизни тан
олган, бирок; уз билгича иш киладиган хокиму амирларни тар-
тибга чадиришимиз, керак булса танобини тортиб дуйишимиз
лозим. Кукда Тангри битта булгани каби, ерда хам подшох битта
булиши керакка ухшайдур.

- Фикрингизга душилган холда мухтарам Жакубек сузлаган
гапни мен хам такрорламодчиман, хазрат, - деди амир Боботурк
отини кичаб Темурга етиб юришга харакат дилар экан. - Сизга
маълумки, тарихимизда юртимизга шох ёки гадой шаклида кел-
ган барчаки давмлар бор, хокимиятни дулга олмок учун доимо
Турк ходонлиги, К^орахонийлар, Fазнавийлар ёки Хоразмшодлар
каби ерли сулолаларга дарши курашиб келганлар. Имкони дадар
Турон юртида бундай элатларни купайтирмаслигимиз керак. Усиз
хам жуда куп гумрох диндорлар дин байроги остида улусимизга
дарши курашмоддалар. Ахир, бизнинг мудаддас ислом динимиз
у ёки бу давмнинг ер юзидан йуд булиб кетишини ёдламайди-ку.
Маълумки хозирги замонда арабу ажам уртасида Мухаммад ди­
нини тутиб турганлар салжудли ва усмонли турклардур. Чингиз-
хон авлодларидан хам хеч дачон юртимизга хайр келмайди. Ил-
дизидан ажралган бу давм даерда булмасин, бирлигимизга радна
солаверади. Бундан буён хам юртимиз бошига не кургулик кел-
са шулардан келажак. Мана бу Суюргатмишхон деганини хам
уртадан кутариб ташламоднинг вадти соати етди, чамаси, - деди
эхтиётлик билан териб-териб сузлар экан амир.

- Гапингиз тугри, амир. Бирок бизнинг миллий туйгумиз ва
рудимиз j/зга давмларнинг шу каби дисларига огир ботмаслиги,
озор етказмаслиги керак. Дунё яралганидан бери бу тупродларда
кимлар утмаган дейсиз. Хон хусусида фикрингизга эса жавоб
шулдир. У Оллод данча умр берган булса яшасин. Ундан сунг
бу удум уз-узидан долиб кетади. Одамлар улардан дутуладилар.
Бирод хеч дачон уни биз мадв этмаймиз. Боиси, у бизга неки
ваъда берган булса, бажарди. Аддини бузгани йуд. Шундай экан
биз хам сузимизда собит булмогимиз шарт! Халд хамма нарсани
куриб-билиб турибди. Биз ёгийни уз ичимиздан дидиришгаурин-
маслигимиз лозим, Боботурк. Бу дусур олам подшодларининг
хатосидур. Улар давлат ишини юритолмай, халди огир адволга
тушган куниёд бу жиноятларни тункамод учун теварак-атрофидан

105

номзод ахтара бошлайдилар. Уларни нодад жазолаб, эл кузига бу
ишларни дилганлар шулардея сувдан дурудчидмодчи буладилар.
Бу билан уз жиноятларини янада чукурлаштирадилар ва муддиш
кечмишларини ядинлаштирадилар. Эътибор беринг, бу ёруг дунё-
дан не-не улуг зотлар, доно кишилар утмаган. Кишилар Имом
Бухорий'Хазрати Баховудцин'Нак;шбандий ва-Ибн-Сино хусу------
сида не илид сузларни сузлайдилар. Бирок бирон-бир подшох
Хадида огзини тулдириб яхши ran гапирган одамни мен курмадим.
Боиси недур? Менинг фикри ожизимча, хеч качон миллат боши­
га муносиб одамлар келмаган. Бундай кишиларнинг келмогига
йул дуйилмаган. Жодил ва гумрох кавмга худди шундай бошчи
лозимдур. Оллох х.ам Куръони Каримда кайсики кавм узини те-
гиштирмаса, мен уни тегиштирмайман дейди. Бирок бизнинг дин
нимаю динсизлик нималигини фаркламайдиган, диндан факат
шахсий манфаатлари йулида фойдаланадиган мусулмонлари-
мизнинг бошидан хеч качон жанжалу офат кутарилмайди. Кдвм
канчалик художуй ва такводор булмасин, у илм хамда маърифат
сари интилмас экан, итнинг кейинги оёги каби долаверадш Дунё
кавмлари ичида уз муносиб урнини эгаллай олмайди. Ёввойи-
лик, сахройилик хамда тупорилигимиз хар кандай улуг ишни
амалга оширишимизга халакит бераверади, авлодим...

Темурнинг гапи шу_ерга_етганида дарвешсифат бир кимсани
судратиб келаётган амирзода Умаршайхга кузи тушди. Умар­
шайх Мирзонинг икки навкари дулга тушган кишини камчи
билан уришарди. Бу вокеадан аччиги чидиб, таъби тиррик булган
Темур забт билан чап дулини кутарди. Навкарлар ва амирзода
куркувдан жойларида дотиб, туриб колдилар.

Темур уларга ядин келиб, индамай, ran сузсиз дарвешнамо,
дирк ёшлар чамасидаги кенг пешонали, кирра, бурун, уткир
кузли, лаблари буртиб чиддан кишига тикилди. Тикилди-ю, изза
булган боладек дизариб, тилига суз келмай колди.

- Шоирмисиз, авлодим? - деди анчадан сунг, укинчли овозда.
-Шундай, хазрати олийлари, - дея жавоб дилди жафо чеккан
киши ва бола каби хунграб йиглаб юборди.
- Бул кишимга сув беринг. Юзларинг ювиб олсунлар, - деди
Темур отдан тушаркан.
-Кушин юраверсин. Биз етиб оламиз. Бироз сузлашамиз.
Хос мулозим зудлик билан Темурнинг махсус курсисини

106

келтириб дуйди. Юз берган водеадан изтироб чеккан Темур кур-
сига огир чукди. Амирзода Умаршайх дамон мум тишлагандек
жим турар, отасидан изн булмагунча сузламоги мумкин эмасли-
гини билиб, дулини олдига дилганча тик турарди. Айбдор киши
эса дадамча нарига бориб, юз-дулларини ювиб, салласига бе-
тини артиб, дайта урарди.

- Хуш, амирзодам, бу биродаримизнинг гуноди недур? Нечун
гуноди анидланмасдин бурун навкарларингиз уни урадур? Не
нодуш долат содир булди. Бошдан суйланг?-деди Темур аччиги
бир оз босилгач, босид овозда.

- Биздин гунод утган булса бир дошид донимиздин кечинг,
диблагод! — Гунодкорона овозда сузларди амирзода Умаршайх
тутилиб. - Сой буйида утирган бу кимса бизни дадоратли душид
ила даршилади. Шу боис уни тутиб, дузурингизга келтур-
дим, падарибузруквор. Узимиз деч бир.чора-тадбир курмадик.
Йигилганлар унинг номдор шоир эканлигини суйладилар...

- Не маънодаги душидни айтдилар? - Амирзоданинг сузини
булди Темур.

- Барча сузлари эсимда йуд, диблагод. Турт даторини куп
такрорлагани учун ёдимда долди.

- Кдни айтинг-чи?

— Уру цирда, у;аллослар,
Уйгшг куйгур барлослар.
Хдллослар-о, ^аллослар,
Уйинг куйсин, барлослар!..

- Шундай денг? Галати-ку! Бундай душид бир кунда ёки бир
соатда пайдо булмайди, авлодим. Демак, барлос давми биз­
нинг докимият тепасига келганимиздан фойдаланиб, элга зугум
утказмодда. Сиз масаланинг бу томонини уйлаб курмабсиз-да!
Тугри сузи ва уз вадтида огодлантиргани учун бу инсонга та-
шаккур этмогимиз жоиз. Мана дозир менинг сузим тасдигини
унинг уз огзидан эшитиб курасиз.

Темур шундай деб, аччиги чидданидан урнидан туриб
кетди. Узини тартибга.келтирган дарвеш таъзим билан Темурга
ядинлашди.

107

-Ассалому алайкум, шоири замон! Сиз ила танишмокдин мам-
нунмен. Бу болаларнинг сизга берган озорлари учун узр сураймен!
- деди Темур у билан илид куришиб, ёнига чорлар экан.

- Шу душидни айтмасам мени сизнинг хузурингизга олиб
келмас эдилар, хазрати олийлари! Булар борган сари сизни мил-
—-латдан-ажрат-иб-дуймоддалар—Иетагаи-кимса-иет-аган-замон-уз—
дарди ила хузурингизга дела билмайдур, - деди хамон шахдидан
тушмаган дарвеш баланд овозда.

- Суйланг. Бемалол суйлайверинг. Сузларингизни кузини
ёг босган мана бу амиру бекларимиз хам эшитсунлар. Жум-
ладан, сиз каби шоирга дул дутарган ва дул кутарганларга
бефард дараганлар хам! Ё Оллох! Мусулмонлар! Шоирини
далтадлаган давмни эл деб буладими! Тугри, Куръони Карим-
нинг ун туддизинчи жузъ, шуаро сурасида «Мен сизларга жин-
лар кимларга тушиши хадида хабар берайми? 222 Улар барча
гунохга ботган товламачиларга тушиб: 223 Эшитиб олганла-
рини уларга ташларлар. Уларнинг куплари ёлгончилардур. 224
Шоирларга йулдан озганлар эргашур. 225-226 Уларнинг хар
водийда дайдишларини (яъни узларига ёдиб долган энг ту-
бан димса ё нарсаларни хам кудда дутариб, ёдтирмаганларини
тупродда доришларини (изох Алоуддин Мансурники) ва узлари
- дилмайдигашнарсаларни'айтишларини’курмадингизми», дейи,- —
лади. Бу дегани шоирни тугри суз айттанда хам тутиб калтадла,
дегани эмас.

Темур шундай деб урнидан яна туриб кетди ва хаяжони босил-
гунга дадар наридан-бери юрди.

- Узингизни танитинг ва уша шеърингизни айтиб беринг? —
деди Темур дайтиб курсига утирар эдан.

- Сиз каби улуг зот олдида дандай булар эдан, хазрати
олийлари! - димтиниб суйлади шбир.

- Тортинманг. Булар ойнада уз адсларини бир дурсинлар.
Хдддимдан ошган булсам мен хам курайин! - деди Темур сами-
мий охангда.

- Мен темурдопуглик шоир Туроб Туронийдурман. Шеърим
мазмуни шундайдур.

Унинг юзи бахшиёна диёфа касб этди. Овози дуриллаганча
душигини бошлади:

108

Етмиш фарсах йул юриб,
Етмиш етти эл курдим.
Тоглар ошдим, дашт кездим,
Довой, водий, бел курдим.

Элбоши чиууан элат,
Узга элга кун бермас.
Энди кунда барлослар,
Узга элга ун бермас.

Даллослар-о, уаллослар,
Уйинг куйсин, барлослар.

Турон юртин танг уилсанг,
Сени-да, гафлат босар.
От булмагай кулунинг,
Эшшаклар отдан узар...

Умид нурин биткизма,
Дилдан шафуат кетказма,
Дулинг кукка етса уам
Элга зулм утказма.

Жахон шоуи бусанг-да,
Замон келар, ов юрмас.
Овинг обдон юрса-да,
Омад кетар, дов юрмас.

Номардга уолган кунни,
Итга ташлагин, бутам.
Умидли ёзни кутиб,
Дишни уишлагин, бутам.

Биз тупроудан яралдик,
Тупроу томон кетурмиз.
Ерда озмиз, ёлгизмиз,
Купроу томон кетурмиз.

109

Элбоши булган элат,
Элнинг гамин есин-да.
_ _ _ _____ __ _ Хар уругни тенг куриб, ______
Бовуримсан десин-да.

Йуцса бир кун юрт тузар,
Эшшаклар отдан узар...

- Э, вох,! - деб юборди амирлар орасида бу бахшини тинглаб
утирган Уткун Тегин бахши.

Темур куп ишораси билан Уткун Тегинни чадиришларини
буюрди. Бахши Темурнинг даршисига келганида кузи ёшовла-
ган, дили вайрон эди.

- Бир пайтлар шу охднгдаги душидни сиз айтардингиз,
дустим. Энди мана бу биродаримиз айтмокдалар. Шамол булмаса
дарахтнинг учи димирламайди. Демак, барлос давми томонидан
узга уругларга зулм утказилмодда. Ёмоннинг кучи япалодда
етганини курдингизми? Янглишмасам, бу ерлар Жаку Барлос
_ тасарруфидадир. Суйланг, бахши биродар, барлослардан раият-
га не зулм утди? - дея бахши Тур’об Туронййга'юзланди Темур.
- Тортинмасдан, очид-ойдин, руйи-рост суйлайверинг.

- Навкарлар мени тутган Обитурк дишлогининг катта-кичик
эркаги бир нафар хам долмасдан лашкарга олинган. Дехдончилик
учун на хукиз, на эшак ва на от долган. Аёллар хукиз каби омоч ва
мола тортадилар. Бу каби жабр зулмни одамлар Махмуд Датагон
замонидан бери курмаган эканлар. Бу ахвол менинг фигонимни
фалакка чидарди, хазрати олийлари. Сузимнинг сизга етишини,
бу бедодликка фадат сиз бардам бера билишингизни юрагим
сезарди. Сизнинг дандай зот эканлигингизни барча билади.
Бирод амиру бекларингиз Амир Темурга муносиб мулозим була
билмодликлари керак. Акс холда, сизнинг барча фударопарвар
олий фармонларингиз улусга етмай, ярим йулда долиб кета-
веради.

Бахши сузини тугатиб, Темурга таъзим дилиб, икки дадам
ордага чекинди. Огир уй босган Темур анчагача бир суз демай
-------- ерга-тикилиб-долди—Узод-сукутдансунгнигохшбилан-муншийни----
ёнига чадиртириб дуйидаги фармонни айтиб ёздирди.

110

- Обитурк дишлогининг адволи амир Боботурк етакчилиги-
даги дайъат томонидан урганиб чидилиб, айбдорлар жазога тор-
тилсун! Бахши Туроб Туроний бугундан эътиборан амирзода
Умаршайхга хос мулозим этиб тайинлансун!

Темур шундай деб урнидан турди, елкасидаги шохона чакмо-
нини ечиб, бахшининг елкасига ташлади.

- Менинг отларимдан бирини ва бир чодир-ла дурол
ярогларимдан бул дустимизга беринг. Неки истасалар мудайё
этинг! - деди Темур ёнида турган амир Боботуркга. - Феъли-
миздаги дусурларга бардам бермас эканмиз, охир бир кун аввало
худо, сунгра халд газабига дучор булмодни унутманг!

- Менга деч нима керак эмас, дазрати олийлари! Сузимни тингла-
ганингизнинг узи улуг бир неъматдур! - деди бахши хижолат
чекиб.

- Сизга деч нима керак эмаслигини жуда яхши билурмен.
Бирод сиз каби тугрисуз, улус манфаати учун жонидан-да
кечадиган инсонлар бизга керак. Мана бул. дул довуштириб
турган бедларимизнинг айримлари этига жир битган куниёд,
халдни унутадилар. Акс долда, сиз суйлаган каби водеалар
содир булмагон булур эрди.,Амирзода Умаршайх дам сиздан узр
сурайдур. Бул ёш амирзодага сиз каби доно ва юрт курган устоз-
нинг масладатлари дул келгай!

Темур шундай деб бахшини багрига босди.
- Сизга Оллод ёр, пирлар мададкор булсун! Истаган фурсат-
да дузуримга кела билурсиз! Лозим топган сузингизни суйлай
олурсиз! - деди бахшини дуйиб юбормай.
Тушига дам кирмайдиган илтифотни курган, бахшининг тили
калимага келмай, кузларига ёш далддан эди. У беихтиёр тиз
чукиб, ёшли кузлари ва лабларини Темурнинг дулига теккизди.
- Биз сизнинг дулингизни упишимиз керак, - деди Темур уни
суяб тургизар экан. — Амирзода билан маълум муддат бирга
булинг. Сунгра менингдузуримга, олий урдага келасиз. Миридиб
судбатлашамиз, - дея сузини мухтасар дилди Темур нигоди
билан угли Умаршайхнинг ёнида долишлигини таъкидлаб.
Бахши Туроб Туроний амирзоданинг мулозимлари . билан уз
тумани томон жунади. Темур дам отига миниб, йулга тушди.
Ёнида амирзода Умаршайх кетар, отасидан яна дандай танбед
эшитишни уйлаб, юраги така-пука бу^либ борар эди. Темур ода-

111

ти буйича нафадат угил-дизлари ва хатто набираларини хам
сизлаб гапирар, барча одамларга нисбатан у шох ёки навкар
булсин, бир хилда илтифот курсатар, бир олижанобликка ун
олийхимматлилик билан жавоб дайтарар эди.

- Амирзода, авлодим! - деди анча юрганларидан сунг Темур
вазмин охангда-углига-бир дараб дуйиб. —С-из-менинг-орзу-уми-
дим, далбимнинг дури, кузимнинг нурисиз. Сиз йул дуйган хар
бир хато менга, мен ордали салтанатимизга келиб тадалади.
Оддий одамларнияг хатолари билан хеч кимнинг иши булмайди.
Уни тез унутадилар ва бир ёки икки дишлод ахли орасида долиб
кетади. Бирод сиз каби амирзоданинг кичик бир хатосини хам
ногора дилиб чаладилар. Душманларимиз ундан усталик билан
салтанатимиз илдизига болта урмод йулида фойдаланадилар. Бу
каби гап-сузларга бундан сунг имкон яратманг. Хадидатни сиз­
га хадорат охангида айтсалар хам тинглашга урганинг. Бу билан
сиз фадат уз куч-дудратингизни курсатасиз ва ёгийдан устунли-
гингизни исботлайсиз. Хеч бир ишда асабийлашманг. Совуддон
булинг. Асабийлашган киши аксар холда нохад булиб чидади.
Х,ад инсон, Дадда ядин инсон хеч дачон узгаларга беписандлик
билан дарамайди. Шоиру ёзар, олиму уламо ахлининг гуноху
нудсонларига кечиримли булинг. Булар кунгил инсонларидир.
Бир_огиз_ширин_сузингизнин11гадоси_улар, Гунох дилганларини
жазолаб хам зиндор-базинхор обру топмайсиз. Аксинча, сиз
бундай кишиларни жодил оломон ва золим амалдорлардан
дуримогингиз керак! Дазрат Яссавий ёхуд Кдмол Дужандий
каби авлиёлик рутбасига кутарилган шоирлар улус шарафидир.
Дис-туйгуси ва меъдасининг дули саналмишлари эса Дуръони
Каримда дайд этилганлар сирасидандир. Шоир зотига катта
мансаб бермоддан бошда хар дандай хайри-саховатни дилиш
мумкин. Улар кунгил одамлари булганликлари боис, яхши-ёмон
- хаммага яхшилик дилмодчи буладилар. Барчага бирдек яхши-
лик дилиб ва ёдиб булмайди. Иту битга ёдмодда интилмод - ту-
банликдир. Айнидса, оч ва курмаган шоирлардан эхтиёт бул.

Улар куп юрмасдан Темур фармонининг бир дисмини бажар-
ган амир Боботурк ахборот бермод учун от чоптириб келди. Уни
курган Темурнинг дили ёришди.

- Суйланг, амир. Не хушхабар келтирдингиз? - деди Бобо-
туркни ёнига чорлаб.

- Обитурк дишлогидан амир Сайфуддин лашкарида юз ун
етти нафар киши бор эди. От-улови билан она дишлодларида
долдирдик. Улуфа хам бердик. Кунглингиз туд булсин, хазрат! -
деди амир Боботурк хансираб.

- Фурсати билан амир Сайфуддинни хузуримга чадирасиз,-
жавоб дилди Темур Боботуркнинг сузидан донидиш туяркан.. -
Пекин шоир Туроний бизни боплабдими-а? - сузида давом этиб,‘
кулди Темур. — Барлос сузининг маъносини биласизми?

- Йуд, - деди амирзода Умаршайх.
Боботурк индамади.
- Бу мугул тилида диличини доимо динидан чидариб юрувчи
киши демакдир. Маъносидан бйлиниб турибдики, бу давм азал-
дан жангари, урушдод булган. Кушид хам бежизга тудилмаган.
Барчамизнинг авлодимиз Нух пайгамбарнинг угли Туркхонга
бориб тадалади. Барлос уруги дипчодлар орасида хам булган.
Крлаверса, донимиз шу дадар доришиб кетганки, бу ёлгиз ярат-
ганнинг узига маълум.
Урдуни Самардандга дирд чадирим долганда Ойдор тоги эта-
гида Тошлод нахри буйидаги Кррадишлод Сароймулкхоним ва
Самарданд доругаси бошлид сарой ахли, дуст-ёрлар кутиб тури-
шарди. Еллар душин ногораси садосини узодларга олиб кетар,
ёдимли куз хавоси.дилларга армон аралаш бир таскинлик бахш
этарди.
Йиллар ва йуллар Буюк Турон салтанатининг саодатидан ба-
шорат этар, Турон султони од тулпорида давлатининг пойтахти
томон учиб борарди.
Кдршидан ураётган совуд хаводан Темурнинг кузларидан ёш
одар, хаёлида хайрлашув чогида шоир Туроб Туроний айтган
сунгги суз чарх урарди.
- Бу ватанда хадидат истаб, энг сунгги дадидада хузурига бош
уриб бориб, этагига намоз удийдиган инсон долмади, буюк амир
хазратлари! Айтинг-чи, шундай инсонларсиз юрт юртми, улус
улусми?
Бу огир гапни мушохада этар экан, Темурнинг вужудидан
совуд тер чидиб кетди.
- Биз юртда ана шундай улуг одамлар етишйб чидадиган

113

ицлим яратмогимиз, улусни маърифат сари етакламогимиз ке­
рак! — деди узига-узи ва отини янада илдамрод чопиши учун жи­
ловини буш цуйди.

Кдршида х,ар бир мавзеда бирон бир курилиш ёки бог барпо
этилаётган келинчакмисол гузал бошкент-Самарканд жилванар,
■масжидутаадрасаларнинг_заррин_ткуббаларпда—кузпкуёшининг
илик нурлари уйнар, улус мана ун уч йилдирки, уруш - саваш
нелигини билмай уз кундалик ташвиши ила машгул эди.

Темурнинг цулокдари остида яна Туронийнинг сатрлари жа-
ранглай бошлади. Вужудини суз ила тасвирлаб булмас бир туйгу
цоплади.

Номардга цолган кунни,
Итга ташлагин бутам.
Умидли ёзни кутиб,
Кушни кишлагин бутам.
Биз тупроцдан яралдик,
Тупрок, томон кетурмиз.
Ерда озмиз, ёлгизмиз,
Купроц томон кетурмиз.

114

УНИНЧИ БОБ

Барлослар мугуллар даврида улар таъси-
рига берилган, бирок, тезда узлигига цайтган
турк к,абиласидир.

Г. Пугаченкова, академик

Турон кушини Хуросон юришидан кайтар эди.
Улуг амир минган ок тулпор сагрисини бир маромда сил-
китганча Самарканд сари учиб борарди. Сохибкироннинг унг
томонида, хиёл оркаровда амир Боботурк ва Алп Туркашлар
ундан ортда колмай, басма-бас от куйиб келишарди. Юган-
ларини шакирлатиб кулик сачратиб пишкираётган тулпорлар
бир маромда йул танобини тортишар эди. Темурнинг узангига
оёгини тираганча, от устида енгил. гуёки коялардан охиста во-
дий томон канот ёзиб тушаётган бургут каби учиб бораётгани-
дан завкланган амир Боботурк камчиси билан устозига ишора
Килиб, баланд овозда суз котди.
— Устознинг от устида утиришларига каранг, Туркашбек! Тах-
тиравонда бораётгандек килт этмайдирлар-а!
Темур Окбулутнингжиловини тортиб, чопишини секинлатди.
Сунгра эса йургалатганча елкасидаги кумушранг хилъатларини
ва камарини тугрилай бошлади. Улуг амирни таъкиб этиб кела­
ётган икки хос мулозими хам отлари тизгинини тортишди.
— Нимасини айтасиз. амирим. Бу Оллох ёрлакаган одам­
нинг курмаган азоб-укубати, англаб етмаган сиру синоати
колмаган. Эътибор берган булсангиз огиз очмасингиздан кош-
ковогингизга караб нима демокчилигингизни биладилар. Устоз
хар бир сохада синчиларнинг пиридир. Отга огирликларини
солмай утиришларини каранг-а? - жавоб килди Туркаш олдинда
кетаётган Сохибкирондан куз узмай.
— Айтишларича, устоз ун беш ёшдалигида уттиз ёшли чаван-
доз каби купкари чопарканлар. Улокка кушиб анча-мунча ча-
вандознинг кулини хам юлиб оларканлар, - дея Туркаш сузини
давом эттирди Боботурк. - Жуда эрта тую маъракаларда даврага

115

тушиб курашарканлар. Бу хадда оталаримиз сузлар эдилар.

Бош махфий ва амир Боботурк судбатлари якун топмасдан

даршисида урдуни беклаётган одамлар тупи куринди. Уларга

етмодда эллик дадамча долганида улуг Амир отдан тушди. Оёд-

-----------КулларинИ-ёзиб. хос мулозим олиб келган курсига огир чукди.

Кутиб олувчилар бирин-кетин келиб, улуг _Амирнйнг“пешини-"

упа бошладилар. Темур имкони кадар уларни пешини упишига

дуймай багрига босар, елкасига додиб эркаларди.

Сароймулкхоним Зарафшон дарёси ирмодларидан бирининг

буйига истиродат учун жой дозирлатган, тансид таомлар, турли

хил дайвон ва душ гуштлари довурдодларининг диди турт

тарафга таралиб, иштадани дитидлар эди.

- Биласизми, малидам, сафарда юрганимда Самарданднинг ни-

масини думсайман? - дея Бибихонимга юзланиб суз дотди Темур.

- Биламан, дазратим, - дея жавоб дилди Бибидоним ним

табассум билан.

- Т^ани, айтинг-чи? Тугри топа олармикансиз? - Кизидсиниб

хонимига тикилди Темур.

— Узингиз айтган эдингиз. Кдерда булмайин Ватаннинг суви

билан узумини согинаман деб. Биласиз-ку, сизнинг дар бир

сузингиз дулогимга дургошин каби дуюлиб колади, — жавоб

дилди бопГмалйка тавозё'бйлаш — -------- -----

- Ташаккур, маликам. Сизнинг билмаган нарсангиз йуд. Хоти-

рангизга балли! Булмаса айтган емакларингизни келтиришсин.

Албатта, юртимизнинг бу икки илодий неъматини Самарканд

нонисиз тасаввур этиб булмайди, - деди Темур сой буйидаги

толзор соясига тушалган шоди курпачалар томон юраркан.

Буюк амир сой лабига ^тириб, юз-дулини ювди. Вужудига суз

ила тасвирлаб булмас бир дузур сингган эди. Артиниб, беихти­

ёр чузилди. Чалданча ётганча кум-кук, тинид осмонга тикилди.

Биллурдек сойнинг шардираши унинг чарчогини ёзиб, танасига

ором бахш этди.

- Кдни, с^йланг-чи, маликам, бошкентимиз даётида не ян-

гиликлар содир булди? Ь^урилишларимизнинг бориши далай

кечмодца? - деди Темур оёгини узатиб ёнбошлар экан Сарой­

мулкхоним га.

- Хуцога минг датла шукур! Барчаси кунгилдагидек кёт-

мокда,-хазрати олийлари! Дуруйчи_ва._мулрзимларимиз шижо-

116 ~

ат ила Куксаройнинг эксик накш ишларини битирдилар. Боги

Бехиштга кирсангиз мисоли жаннат дейсиз, — дея ним таъзимда

жавоб килди Бибихоним. --

- Мугул боскини замонида буздириб ташлаган, Самаркандни

ичимлик суви билан таъминлаб турадиган Жуйи Арзиз аригини

илгаригидан-да бир неча баробар катта сигимда тикламогимиз

керак. Бу ишни бир йил давомида битирмогимиз шарт. Бул

максад учун биз хазинадан етарли микдорда маблаг ажратдик!

- Сизнинг улус учун килаётган бу савобли ишларингизнинг

Оллох, ажрини беражак, хдзратим! - деди бош малика майин

овозда, бу хушхабардан хурсанд булиб.

Зукко малика Жуйи Арзиз кувурини буюк бобоси Чингизхон

амри билан бузилганлигини билар эди. Кисматни карангки, бу

хатолигнинг тузатилишига иштирок этмокни яратган унга насиб

этмовда.

Темур ишТиёк билан дастурхонда товланиб турган хусайни

узум ва иссик нонга кул узатди.

Улуг Амирнинг шахар курилишидан кунгли тук эди. Кейинги

ун йил мобайнида эски бошкент-Афросиёбнинг жанубида янги

Самарканд бино булди. Бу кенг хуцуц обод килиниб, янгидан-янги

боглар ва махаллалар барпо этилди. Бутун шахар мустахкам

калъа девори ва хандак билан ураб олинди. Бу ишни Темур асо-

сан аскар ва бардалар (харбий асир) зиммасига юкпади. Бундай

катта ишларга халкни жалб килишни истамади.

Янги Самарканд туртбурчакка якин бир шаклда булиб, калъа

девори илгаридан дехкончилик килиниб келинган ва эски

махаллаларни хам уз ичига олганлиги учун айрим жойлари эгри

эди. Девор ичидаги бу майдон хисор деб аталар, шахар девори-

нинг саккизта, каттакон дарвозаси курикланар эди.

- Шахар девори ичидаги эгри-бугри кучаларни тугрилаб,

пасткам ва куримсиз дуконларни хам кайтадан курмок керак, -

деди Темур хузур килиб узум еркан.

- Бунинг учун бутун шахарни бузиб, кайтадан куришга тугри

келади, - жавоб килди Бибихоним.

- Умр етса, буни киламиз. Улусимизнинг хар бир ватандоши

баланд, гузал ва кенгуйлардаяшамоклари, мухташам дуконларда

чалишмоклари керак.

- Оллох ниятингизга еткурсин, хазратим!

117

-Омин!
Емакдан сунгра йул йургунлигидан бушашган Темурни уйку
элитди. Маликадан узр сураб, яна чузилди.
- Сиз бу соя-салкинда бир оз дам олинг. Мен сизни Боги
Бехиштда кутаман, - деди урнидан тураркан паст овозда Биби-
хоним.
Темур бош иргаб, хоними таклйфига розйлик бйлдирди. Са-
роймулкхоним хазрат куниши лозим булган Боги Бехиштни
куздан кечирмок учун йулга тушди.
Боги Бехишт минг уч юз етмиш саккизинчи йилда улуг Амир­
нинг ун икки ёшли хотини Туман око шарафига шахарнинг
гарбига курилган булиб, бу замонда бундан куркам ва гузал бог
Хеч бир ерда йук эди. Богда Темурни ёш ва гузал хотини Туман
око кузи турт булиб кутарди.
Темур табиатан тиниб-тинчимас, бирор дакикасини хам
бехудага утказа олмайдиган одам эди. У узлуксиз сарой ишлари
ила машгул булар, ёзар, укир, жанг услубларини такомиллашти-
риш учун шохмат уйнар эди...
К^уш уйкусини олган Темур тетик уйгонди. Тахорат олиб, пе-
шин намозини укиди-да, хузурига бош вазир бошлик хос муло-
зимларини даъват этди.
- Сизга маълумки, шавкатли урдумиз Хуросон фатхида чек-
сиз-матонат ва жасорат курсатди. Бул музаффар лашкар бор экан,
иншооллох биз етти икдимни забт этажакмиз. Шу пайтга кадар биз
аскарларимиз хизматини такдирлаб келган булсак-да, улуфа иши
тузук асосида тартибга солинмагандир. Биз мухтарам амиримиз
Боботурк билан бу ишни мана шу тахлит кораладикким, ижозатин-
гиз билан ул кишим сизларга укиб берадилар. Бирор-бир фикрин-
гиз булса суйлай билурсиз, - деди Темур кулидаги когозни яна бир
карра куздан кечириб, Боботуркка узатаркан. Ёш амир таъзим ила
когозни олиб, томогини бир кириб куйди-да, укишга киришди.
- Демак, сипохга улуфа, яъни озик-овкат, маош бериш ту-
зуги шундай булади. Мингбошилар, юзбошилар, унбошилар
ва бошка сипохийларга ушбу тартибда маош берилади. Оддий
сипохийга уз хизматини кунгилдагидек бажариш шарти билан
минган отининг бахосида маош тайинланади. Баходирнинг мао-
ши хизматига караб икки от бахосидан турт от бахосигача килиб
белгиланади. Унбошининг маоши унинг кул остидаги оддий

__________________________ 1-18-----------------------------------------

сипохийдан ун баробар ортик булиши хайд этилсун. Юзбоши-
ларнинг маоши унбошиларникидан икки баробар, мингбоши-
ларники эрса юзбошиларникидан уч баробар ортик булсун.

Сипохийлар уруш жабхасида хатоликка йул куйсалар, маоши-
дан ундан бир хисса камайтирилсун.

Унбоши юзбошининг тасдиги билан, юзбоши мингбошининг
тасдиги билан, мингбоши амир ул-умаронинг тасдиги билан
улуфа оладилар. Амир ул-умаронинг маоши кул остидаги девон-
беги ва вазирлар маошидан ун баробар ортик булади. Девонбеги
ва вазирларнинг маошлари эса амирлар маошидан ун баробар
куп булсун. Ясовул, чоповул ва калакчиларнинг маошлари уз
хизматларига яраша, мингдан ун минг тангагача булсун.

Ахли мажлис булмиш - саййидлар, олимлар, фозил кишилар,
Хакимлар, табиблар, мунажжимлар, киссахонлар, хабарчилар,
тарихчиларга уз холларига караб хаётлари учун етарли микдорда
суюргол ва маош ажратилади. Пиёда аскарлар, хизматчилар ва
фаррошларга юз тангадан минг тангагача маош берилсун.

Амир ул-умаролар уз маошларини девонбеги ва вазирларнинг
тасдиги билан оладилар. Давлат томонидан бериладиган бутун
маошларнинг тулик маълумотларини девонбеги ва вазирлар
аввал Амир Темур хазрати олййларига маълум килиб, сунгра
танхо1 берсунлар.

Сипохийларнинг хар бирига маош олиш ёрлиги топширилсун.
Уларга берилган маблаг микдори шу ёрлигнинг оркасига ёзиб
борилсун.

Амир Боботурк тузук парчасини укиб булиб, Темурга узатди.
Амир, лашкарбоши ва мулозимлар. бош иргашиб тузукни
маъкулладилар.
— Маош маъносида хозирча шул фикрга келдик. Пиёдадан
тортиб, амир ул-умарога кадар алохида хизматлари учун хар
замон кушимча моддий сийланажак, - деди Темур утирганларга
бокаркан.
— Рухсат этсангиз хазрат, сипохга танхо ва улуфа бериш тузу-
гининг таксимлаш шартлари хусусида биродарларимизга бир оз
билги берсам, — деди амир Боботурк хамон тик туриб сузларкан.

1 Тан^о - сарой хизматчилари, лашкарбошилар ва аскарлар учун махсус хазинадан
бериладиган маош; баъзида алохида хизмат курсатган бекларга танхо сифатида ер-
сув берилган.

119

- Мархамат, суйланг, - жавоб килди Темур тузук ёзилган
когозни яна бир бор куздан кечиргач, бош мунший Акрамбекка
узатар экан.

- Маош улашЗгшнибевбсйтгьамалгаАшйрувчи'масъулларимиз
пиёдалар, ясовуллар ва чоповулларнинг бир йиллик маошларини
хисоблаб, белгиланган маблагни девонхонага келтириб, шу ерда
уларга улашадилар. Шунингдек, сипохийлар ва баходирларнинг
олти ойлик маоши хам хисобланиб, танхо хазинасидан бери-
лади. Унбоши хамда юзбошиларга маош шахар омонлиги ха­
зинасидан, яъни шахар ахолисидан олинадиган соликлардан
йигиладиган хазинадан ва подшохлик мулки даромадидан накд
пул хисобида уталади. Мингбошиларга эса вилоятлардаги ер-
лардан тиюл1 берилади. Амир ва амир ул-умароларга эса сархад
ерлардаги вилоятлардан биридан тиюл белгиланади...

-Вилоятлар ва мамлакатлардан тушган даромадларни кай тар­
тибда тадсимлашни хам айтиб утсангиз, - амир Боботуркнинг
сузини булди Темур.

- Маъкул, хазрат! - хиёл эгилиб сузида давом этди Бобо­
турк. - Мамлакат ва вилоятлардан олинадиган жами даро-
мад таксимланиб, маош бериш ёрликларига энг куп ва оз
микдорда кайд этилади. Ёрликлар девонхонада куриб чикилиб,
маъкуллангандан сунг олувчига такдим этилади. Агар ёрликда
маош мулжалдагидан зиёда курсатилган булса, уни олган ман-
сабдор яна бир кишини узига шерик килади. Агар маошни кам
деб билса, бошка ёрлик олиш хукукига эгадир.

- Шуни тузугимизда алохида кайд этиб куймогимиз ло-
зимки, амирлар, мингбошилар раиятдан молу жихот тупла-
ганларида хирождан ортикча соварий2, куналга3 ва шилон4 та-
лаб этмасунлар. Бу тузукни бузган кимса ким булишидан катъи
назар, конуний жазоланиши курсатилсун, - деди Темур чап
Кулини сермаб сузларкан. - Шунингдек, илгари сизлар билан
маслахатлашганимиздек, бу ишларни юритмок учун хар бир
мамлакатга иккитадан вазир тайинланади. Биринчи вазир вило-
ятдан йигилган молларни ёзиб, раият ахволини урганиб туради.

1 Тиюл — хирож ва солик йигиб олиш хакки билан инъом этилган ер-мулк.
2 Соварий - подшох ва хонлар уз вилоятларидан утаётганда халкдан олинадиган
тортикларГСовринха"м деййлганТ
3 Куналга — чопарлар ва элчиларга кунок, яъни тунаш учун бериладиган хадя.
4 Шилои - подшох ва амирларнинг емаги учун йигиладиган солик.

120

Токим жогирдор, яъни солидчи фударога жабр-зулм етка-
зиб, уларнинг яшаш долатини огирлаштирмасун. Вилоятдан
тупланадиган барча пул, мол ва ашёларнинг кирими бош вазир-
нинг зиммасида булади. Иккинчи вазир эса даромаднинг харж
этилган дисмини чидим дафтарига дайд этиб боради. Йигилган
моллардан сипохийларнинг маошига улуш ажратади. Бу хусус­
да мунозарали не фикрлар бор эрди? - яна амир Боботуркга
угирилди Темур.

Амир Боботурк дамон утирмаган, сузига якун ясамод ниятида
дул довуштириб турар эди.

- К,ай бир амирга тиюл берилар экан, уни уч йилгача уз долига
дуйиш лозимлиги дадида бадс булган эди. Уч йил утгандан сунг
урганиб чидилади ва агар мамлакат обод, раият рози булса, амир
ва тиюл шу долича долдирилади. Адвол кунгилдагидек булмаса,
ул вилоят холисага утказилиб, жогирдорга уч йилгача улуфа
берилмайди.

— Бу адолатлидур. Х,аР бир амиру элбоши дастлаб, элу юрт адволи
яхшиланишига эришиб, раиятни рози этмоги шарт. Модомики,
унинг ризду рузи ана шу халднинг устидадир. Улус деч дачон уз
йулбошчисини оч-ялангоч дуймагай. Буни унутиб, молу дунёга
муккасидан кетадиган, бола-чадаси, авлод-аждоди билан юрт молу
мулкига мури-малахдек тармашган касларга бизнинг даргодймизда
ер йук- Бундайлар тасодифан орамизга кириб долган булсалар улар­
га уз вадгида добилиятига яраша, тирикчилиги утгулик бир вазифа
бериб, олий докимиятдан четрокда тутмод лозим. Бирод деч дачон
ва деч кимнинг бола-чадасини очу-ялангоч долдириб, узини абгор
бир адволга тушишига йул дуймаслигимиз керак. Ким булмасун,
у инсон, бизнинг диндошимиз ва юртдошимиздур. Яна бир нар-
сани барча мулозимларимизга еткурингким, хирожини раиятдан
ур-калтаку гавго йули билан эмас, балким огохдантириш усули
ила ундирсинлар. Солид тулаш имкониятига эга булмаган киши-
ларга вадг ва фурсат танисинлар. Умуман солид бера олмайдиган
фудароларимизга эса, аксинча, хайрия йули билан кумак этсинлар.
Кай бир доким дукмининг таъсири чуп ва калтаклаш таъсиридан
камрод булса, угадай доким дукумат юритмодда мутладо яродсиздир.

Темур сузини тугатиб, огир тин олди. Кул румолчаси билан пешо-
насини артиб, фикрингиз булса суйланг дегандек утирганларга
бодди.

121

- Маошлар тадсими ва улуфалар адолатлидур, дазрат. Лозим
булганда бирор-бир душимча киритмод ва таклиф ила муро-
жаат этмод эшиги айтганингйз каби дар замон очикдур, — деди
тупланганлар номидан амир Сайфуддин салмодли одангда.
______-Маъдул! Маъдул! _

- Адолатли! - овозлар эшитилди.
Сунгра машварат Темурнинг угиллари ва набираларига улуфа
бериш дамда уларни давлат ишларига аралашиши масаласини
мудокама этди.
Тунгич фарзанд, валиадд Мудаммад Жадонгир бир вилоят
докими булиб, ун икки минг отлид асдарга улуфа олганди.
Иккинчи угил Умаршайд Мирзо эса ун икки минг отлид аскар-
га улуфа ва бир вилоят олганди. Учинчи угил Мироншод Мирзо
дам бир вилоятни тасарруф этиб, туддиз минг отлид аскарга
улуфа оларди. Туртинчи фарзанди Шодрудмирзо эса етти минг
отлид аскарга улуфа олиб, бир вилоят докими эди. Набираларга
салодиятларига дараб, уч мингдан етти минг отлиддача улуфа
берилиб, биттадан вилоятни тасарруф этмод дайд этилганди.
Амир Темурга давм-дариндошлиги бор кишиларга доби-
лиятига дараб биринчи даражали амир мартабасигача булган
амирлик ва волийлик мансаблари берилар, улар тузук буйича иш
юрйтйб, мартабасига яраша~иш тутишга мажбур эдилар. —
Темур фотида дилиб, Урнидан дузгалди. У билан баробар
барча утирганлар дам уринларидан турдилар. Бирод улуг Амир­
нинг нимадир демодчилйгини диёфасидан сезиб турган жамоа
тардалмай турарди. Фикрини жамлаган Темур бошини кутариб,
энг ядин кишиларга мурожаат этди:
- Азиз ва мудтарам сафдошларим!- Даъво ордадошларим!
Дустларим! Сизлардан бир рижойим бор. Барчамиз дом сут
эмган инсонмиз. Хайрли ишларимиз баробарида нудсон ва кам-
чиликларимиз дам мавжудди, бу долат умум ишимизга халадит
, бериб долмай, годида ёнгинамизда узанги йулдош булиб, салта-
нат иссид-совугини тортиб юрган дустларимиз даётига радна со-
лишдек фожиали одибатларга дам олиб келмокда. Мен дам сиз
каби Оллоднинг бир дулиман. Одам зоти табиатан шундай бир
жонзотки, у годида яхшилаб сузланган ёлгонга ишонади. Шу
боис менга деч дачон ва деч ким хусусда анид булмаган, дайта-
-------- дай-т-а -тедширилмаган—маълумот—ва_ - хабарларди—келтирманг..

122

Хар бир вокеага, ходисага минг карра диккатли булишингизни
утиниб сурайман. Биз шундай хоин ва гумрохдарнинг айби билан
бир катор дустларимиздан айрилдик. Улар хасадчилар ва ме­
нинг эътиборсизлигим курбони булдилар. Бу уринда менинг хам
гунохим буйнимдадур. Бу фожиани тафтиш киладиган булсак, яна
анча-бунча дусту ядинларимизнинг боши кетади. Шуни хисобга
олиб, бугундан эътиборан бир фармони олий жорий киламиз.
Бизга ёлгон ахборот ва фиску фасод олиб келган кимса амирми,
фаррошми энг огир, олий жазога тортилгай! Мен сиз хурматли
биродарларимга шуни сузламокчи эдим. Игво ва фасод курбони
булганимиздан кура жангу жадалда шахид кеттанимиз афзалдур!

Барча бирданйга сукут саклаб, жимиб колди. Дарвоке, Темур уз
атрофида давом этаётган мавке талашувни анчадан буён кузатиб
юрар, бу холатни билиб билмаганга, сезиб сезмаганга оларди.

Темур узи билган, таниган ва хизматида булган бек, амир,
лашкарбоши ва хбнлар ичида хакикий кучли ва мардини
деярли курмади. Хар доимо уни бир нарса хайратга солар, буни
уйлайвериб, уйига етолмас эди. Хеч бир бошлик теварак-атрофига
аклли, тадбирли, шахе уларок кучли кишиларни тупламас, бар-
часи юмшок супурги каби етовга урганган ит каби шахсиятини
англаб булмас кимсаларни йигардилар. Тугри, рахбар хар замон
хам кунгилдагидек ёрдамчиларни топа олиши мушкул. Бирок
ахмок сотса хам жуда ахмокона, гоят пастлик билан сотишини
негадир хеч бир рахбар уйлаб курмайди.

Одатда мард, тугри, аклли, укиган, тарбия курган одамларда
мустакил фикрлаш ва иш юритиш истак-эхтиёжи кучли булади.
Бошликлар эса уларнинг айнан шу хатти-харакатларини хазм
эта олмайдиЛар. Вахоланки, бундай кишиларни улуг ишларга
рагбатлантириб, йуналтирмок лозим. Бу кишилар калбидаги
олийжаноб туйгуларга канот бахШ этиб, улуснинг улуг ишлари-
га сафарбар этмок жоиз. Билъакс, аксар амирлар бундай ёркин
кишиларни Моддий ёки маънавий сикувга олиб, улар шахси-
ни синдирмоКка киришадилар. Буюк шахсларни эса синдириб
булмайди. Аксинча, тазйику такиклар улар шахсиятини янада
юксалтириб, истеъдоду салохиятининг янги кирраларини намоён
этмокка рагбатлантиради.

Салтанатда бундай икдимни яратмок огир кечмокда. Бурнидан
нарини курмайдиган, корнидан булак тирикчилиги йук кавмлар

123

рухиятида юксак инсоний эътидодларни шакллантирмод огир
кечаркан. Гохида бу оломонларнинг хаёти, ахволи-рухиясига
дараб юрагинг ордага тортиб кетади. Назарингда, бу одамлар
хеч качон тузалмайдигандек. Бунинг учун уларни худди аскар
каби тарбияламогинг ёки катта бир маданийлашган кавмнинг
орасига кучирмогинг керакка ухшайди. ^он_идаги_ ёввойилик
ва^сахроййликЗ^тунПселса, .^шанда хам бу кавмлар узларини
узгартира олмайдилар. Шунинг учун хам Оллох Куръони Ка-
римда бежизга хар бир кавм ^зини тегиштирмаса, мен уни
тегиштирмайман демаган экан...

Кдвмларимиз мусибат ва машаккат кавмидир. У бахтли ва са-
одатли дакикаларда нима килишни, узини дандай тутишни билмай-
ди. Баяна шу ношукрлиги, узодни кура олмаслигитуфайли белини
синдириб яшайди. Бу ахволда улусимиз бахтини хам, бахтсизли-
гини хам англаб ета олмай яшаб утиб кетаверади. Давомли зулм
ва босдинлар бу элларни фадат бир парча нон илинжида яшамодда
мажбур этди. Юрт сураганлар эса уз тудлиги ва,амалига махдиё
булиб, элдан узилиб яшайвердилар. Улус дунё билан боглидлик,
олам билан мулодот ва катта халдларга хос фикрламокдан олислаш-
ди. Бундай идлимда эса хеч дачон улуг шахслар етишиб чидмайди.
Етишган шахслар эса бутунлигини сакдаб дола олмайди. Крндаги
доришидлик миллатнинг йиллар давомида шаклланиб келган хаёт
-тарзига, ахлод-одоб мезонларига*таъсирэтиб, унй'издан’чидариб
юборган. Кейинги пайтлардаги булгинчилик ва турли таридатлар
дам бу юртда дунёвий шахслар етишиб чидмогига йул бермаган.
Миллат маънавий зарбалар таъсирида узлигини йудотиш йулидан
кетаверган. Оёдда туришга улгурмасданод бошига ураверган-
лар. Натижада, Турон юрти асл эгаларининг эмас, дочган-писган
утдинчи давмларнинг маконига айланган.

Улуг Амир хамманинг кунглидаги гапни топиб айтаётганди.
Шу боне, хеч ким мид этмас, лекин гапларнинг бир учи узларига
Хам тегишли эканлигини тан олгилари келмасди.

Темур Сигнод йулига чидишганда амир Боботуркдан савашда
шахид кетган икки лашкарбошининг жасадларини юртларига
дандай жунатишганини сураганини эслади.

- Сиз хам биларсиз, хазрат. Эски бир одат булган. Йулда жа-
сад айниб, бузилади дея уйлашиб уни терисини шилиб, ичак
чавогини олиб ташлаб, суякни этдан тозалаб, олис масофага олиб

______________ :____________124-------------------------------------------

кетганлар. Менинг хабарим йук, мархумларнинг кариндошлари
шундай килишибди, - деди амир Боботурк бу нохуш гапни
Темурга айтганидан хижолат чекиб.

- Вахшийлик-ку бу, Боботурк! - деди Темурнинг жахди чикиб.
— Бу хеч бир динга хам, ахлокка хам тугри келмайди-ку? Би-
ринчидан, мархумни имкони кадар вафот этган жойга куммок
лозим. Каерда булмасин, инсон тупрокка кушилади. Жуда
булмаса бир йил, ярим йилдан сунг кучириш мумкин. Бул каби
килмишларимизни эшитган узга элатлар бизни ёввойи ва вахший
деб атасалар юз карра хакдурлар, - дея кулини пахса килиб
суйларди Темур. - Барча амиру лашкарбоши, аскару мулозимга
еткуринг. Бундай номаъкулчилик бошка такрорланмасун!

-Хуп булади, хазрат, - кулини куксига куйиб жавоб килди амир
Боботурк. - Бирок шуни хам хисобга олишимиз жоизки, хазрати
олийлари, кушинимизда юзга якин миллат, элат, дину мазхабга
дахлдор одамлар бор. Уларнинг диний ва урфий хакларини тан
олишга. таъминлашга суз берганмиз. Шундай экан, суйлаганимиз
каби ишларни аста-секин, уларга маъкул урф-одатларни таклиф
этган холда англатишимиз ва йул курсатмогимиз маъкул булади,
шекилли, - дея мулохазали охангда уз фикрини билдирди амир
Боботурк.

- Ха, мухтарам амир, тугри айтасиз. Зотан, биз мамлакатимиз
сархадидаги барча кавмларга уз билгиларича яшамок хакларини
кафолатлашга суз берганмиз. Бирок бу дегани гайриинсоний ва
гайриахлокий урф-одатларни хам саклаб колайл и к дегани эмас.

- Фикрингизга кушиламан, улуг устоз! Масалан, хинду ёки
мусулмонми билиб булмайдиган помирлик бир аскаримиз бир
йилдан бери жангда улган дустининг суягини сандикка солиб,
отига ортиб юрибди. Буни нима киласан десак, агар улмасам
кишлогимга олиб бориб кумаман. Мабодо, оллох жонимни
оладургон булса, бизни бирга кумасизлар дейди. У билан тенг
булиб, хеч ким бахслашиб утирмайди албатта. Купчиликдан
куз куриб, кулок эшитмаган гап-сузлар чикаверар экан. Шунинг
учун бу каби вокеа ва ходисаларни эшитганда купам жигибийрон
булаверманг, хазрат. Мусулмончилик аста-секин дегандек,
буларнинг барчаси ёввош-ёввош изга тушиб кетар.

Темур хаёл сурганича Боги Бехиштга етиб келганини сезмай
колди.

125

- Лашкарга истирохат учун изн берилсун! Имкони ва истаги
бор аскарлар уй-жойидан, оила аъзоларидан хабар олиб келиш-
лари мумкин. Бир ойгача хеч ким чакирилиб, безовта этилмасун.
Бирдтйдан сунг-аекарларга-к-ушимча_хабар _берилмайди^ Узлари
етиб келаверсинлар! - деди бог дарвозасига етганда Темур амир
ул-умарога. - Сарой ахлига хам бир хафта таътил!

- Англадим, хазрат! - жавоб килди бош вазир камчи ушлаган
Кули билан таъзим киларкан. - Хозирок амрингизни сарой ахли
ва лашкарга етказаман!

Темур дарвоза олдида узини беклаётган мулозимлардан
бирига отини тутдазди-да, соябонли юмшок утиргичли аравага
чивди.

- Богни айлантир-чи, узим эккан огочларни бир куздан кечи-
райин, - деди уриндикка огир чукаркан аравакашга.

126

УН БИРИНЧИ БОБ

«...Турклар, славянлар, яъжуж ва маъ-
жужларнинг Хитойгача булган ерлари
Ёфасга тегди...Туркистон вилояти а^олиси
бор жойлардан четроцда булган . ерларга
Турк номини бердилар...»

Гардизий,
«Зайн ал-ахбор» XI аср.

Темур Хуросондан чидаркан, угли Мирзо Умаршайх билан

Эрон хусусида бафуржа гаплаша олмади.

- Сиз топширилган вазифаларни бажариб, Андижондан ха­

бар олиб, бирор ойдан сунгра хузуримга келинг, мухтарам

амирзодам, — деди Темур углини багрига охиста босаркан. -

Маслахатлашажак ишлар бор.

Улар анчагача бирга юришгач, ажралишдилар. Умаршайх

Мирзо Андижондаги ишларни йулга дуймод учун лашкардан

бурун Фаргона томон йулга тушди.

Буюк амир Хуросон сафаридан сунг бир хафтаБоги Бедиштдан

чикмай истирохат килди. Сунгра Туркистон тоги томон сайрга

отланди. Ёнига амир Боботурк билан Алп Туркашдан бошда хеч

кимни олмади. Темур табиатан овни севмас, кулига камон олиб,

бирон-бир жониворга уд узмаган эди. Отса мулжалга хатосиз

урарди. Кушинда озука масаласи огирлашиб колгандагина кат-

та-кичик овларга рухсат берар, бирок узи датнашмас эди.

Амирзода Умаршайх жонидурбоний ва садидийлар давмини од

уйлик дилиш борасидаги падари бузруквори берган йуридларни

урнига дуйди. Шахар ва вилоятда рахбарликни бош вазирига

топшириб, Самардандга дайтди. *

Самардандга у кечга ядин, дуёш дизгиш рангга кириб,

лойдаланиб одаётган Зарафшон юзида ним жилваланиб бота-

ётганида кириб келди. Чопарини анча бурун амир Боботуркга

жунатиб юборган эди. Чопар ёш амирни саройдан тбпди. Амир-

127

зоданинг ташрифи хакида хабар берди. Улуг Амир хам саройда

эди. Чопарни бир муддат беклатган Боботурк Темур хузурига

кириб, йуригини олиб чикди.

- Х,азрати Амиримиз фарзанди аржумандларини кечкурун

. _ ^Боги-Бехипгтда^екларэканлар^ Шоир Туроб Туронийни хам

сурадилар. Амирзодага етказинг! ’ _~

- Туроний амирзода билан бирга эдилар, - жавоб килди чопар.

- Куп яхши. Бирга олиб келсунлар!

Амирзода Умаршайх шом намозидан сунг, киблагохи томон

жунади. Боги Бехиштда узи шарафига зиёфат-базм уюштирйлга-

ни мулозимларнинг югур-югуридан сезилиб турар эди. Мирзони

бог копуси олдида амир Боботурк, Алп Туркашбек, Тохир

тарихчи, КДцир киссахон, китобчи Ориф Бухорий ва бошка са-

рой аъёнлари кутишарди.

Четровда эса созинитутганча Уткун Тегин бахши кимтинибгина

турарди. Бахши нозик дидли санъатчига ярашган назокат ила

амирзодага таъзим бажо келтириб, салом берди. Кутиб олувчилар

билан бирма-бир кучоклашиб куришган амирзода табассум билан

бахши томон юрди.

- Хофизлар ва бахшилар шохига оддий бир амирзодадан

салом ва хурматлар! - деди эгилиб таъзим киларкан.

-Астагфируллох1А.стагфируллох! - деди бахши хижолат чекиб.

-Нечук бундай киласиз, амирзодам! Мен улуг Амир хазратлари ва

сизларнйнг бир фукароингизман! Бу каби юксак кутар-кутарларга

урганмаганман! - дея амирзода хурмати учун тиз чукди.

Амирзода хам унинг каршисига тиз чукди. Улар мехр-

мухаббат билан бир бирларини багриларига босдилар. Амирзо­

данинг узига курсатган бу чексиз хурмат ва эхтиромидан бахши-

нинг кузи ёшланди. Ёшли кузларини амирзоданинг мушк хиди

анкиётган шохона камзулининг елкасига босди.

- Мени бу кадар самоларга кутарманг, амирзодам! Сунгра ту-

шолмай улиб кетмайин! - деди Уткун бахши йигига ухшаш овозда.

- Юринг, сизни узингиз каби улуг бир инсон билан якиндан

таништщзайин. Ул кишига суз берганман, - дея бахшининг

елкасидан кулини олмай узи ила бирга келган кишилар томон

етаклади амирзода.

Уларнинг каршисига амирзоданинг хос мулозимлари тупидан

Туроб Туроний ажралиб чикди. Устоз бахши билан кучок очиб

куришди.

128

- Сизнинг таърифингизни эшитганимга йигирма сана булди.
Сиз ила судбатдош, биродар булмок; орзусида эдим. Оллодга
шукр, - деди Туроб Туроний Уткун Тегин бахшининг кулини
дуйиб юбормай.

- Мен хам сизни ордаваротдан яхши танийман, Туроббек
дустим, - жавоб дилди устоз бахши. - Сизни элимизнинг виж-
дони, улусимизнинг иймони деб биламан. Боиси, сиз дар ким-
нинг хузурида фадат рост суйлар экансиз. Бундай кучли эътидод
ва тугри сузлик дар дандай шоиру ёзарга насиб этавермайди.
Сиз Оллох ёрладаган банда эканоиз. Сиз ила бизнинг омадимиз
шундан иборатким, бошимизда Улуг Амир Темурдек тенгсиз
бир инсон ва шох турибди. Олтинга хам ишлов бериб, ундан
дийматбадо буюм ясасаларгина у бебахо бир бойликка айлана-
ди. Булмаса у дум ёки тупрод орасида ётаверади, биродарим! —
деди хаяжонли овозда Уткун Тегин бахши.

- Хддсиз, устоз! - таъзим дилди Туроний. - Зар дадрини зар-
гар билур деганлари шулдир! Улуг Темурбек ва темурийларнинг
Турон тахтига келиши биз каби шоирлар, олиму фозилларнинг
юзага чидмогига идлим, мудит яратмодда. Оллодга шукрлар
деймиз, — дея сузини мухтасар этди Туроний.

- Сизларнинг дил судбатини бошлаганингизни хазрат эшитса-
лар хафа буладилар. Ул зоти олий барчангизнинг ташрифингиз-
га мунтазир! - Уларнинг гапини булди амир Боботурк.

Медмону мезбонлар сергактортишиб, беихтиёр богуртасидаги
кушк томон йуналдилар.

Буюк амирнинг кайфияти яхши, рудияти тетик эди. К^исда
муддатга булса-да, юртда тинчлик, осойишталик хукмрон эди.
Мамлакатнинг барча улкаларидан илид хабарлар келиб турар,
исёну бебошликлар тинган, элу элат уз кундалик ташвиши ила
машгул эди.

Базмхонага кираверишдаги хос булмада бош вазир амир Сай­
фуддин билан судбатлашиб утирган Улуг Амир, хузурига
келаётганларни ойнадан курибод чехраси ёришди.

- Медмонларни даршиланг, - деди амир Сайфуддинга келаёт-
ганларга ишора дилиб.

Хос мулозим сарой эшигини очди. Бусагага чиддан амир Сай­
фуддин икки дулини куксига дуйганча медмонларни даршилаб,
кушкка таклиф этди.

129

- Хуш курдик, хуш курдик! - дея такрорлар эди Темур
мехмонлар билан бирма-бир куришаркан.

Барча жой-жойига утиргач, Темур беихтиёр, шоир Туроб
Туронийга юзланди.

- Ахволингиз нечук, шоирим? Бизнинг тупроклар сизга
------------ ёедими?-Шогирдингиз-амирзода_Умаршайхнинг_узларини_ту-

тишлари нечук? Андижонда сизни яна ясокка тортишни буюрма-
диларми? - деди Темур ним табассум билан бир амирзодага ва
бир Туронийга бодар экан.

- Куллук, хазрати олийлари! - дея жавоб килди таъзим билан
урнидан турган Туроний. - Кечираётган хаётим тушга ухшайди.
Мухтарам амирзодамдан хаётимда шу пайтгача хеч кимдан
курмаган иззат-хурмат ва эътиборни курмокдамен. Албатта
бу мехр-мурувват ва саховат касрининг буюк меъмори сиздур,
хазрати олийлари. Сизни ва амирзодамни менга Оллох еткурди.
Шукр килурман!

- Бирок бул амирзодангиз Шох Шужъонинг хузурига
бораётгонларида оёклари остидан чиккан бир Рустам Бобул
исмли карокчига муносиб жавоб кила билмабдилар. Демак,
мухтарам Амирзодамизнинг билимлари хали меъёрига етмаган
куринадир. Амирзода бу хусусда сизга суйладиларму? - Хамон
ним табассумда сузларди Темур.

- Сузладилар. хазрат. Биз бул мавзуда фикрлашдик. Амирзо­
дам юртимиз тарихини астойдил урганмокка бел боглаганлар.
Бул хусусда кусур мавжуд эркан, бу бизнингда нуксонимиздир,
- тавозе билан жавоб килди Туроний.

- Амирзода бир ой ичида сизни кулга олибди, шоирим. Жуда
тез фурсатда шогирдингизни нуксонини гарданингизга оладиган
булиб колибсиз, - хамон ярим хазил, ярим чин сузларди улуг амир.

- Хдкикатан, амирзодам нуксонларини буйинга олишга
арзирлик мард ва валломат бир инсон эканлар. Буни сиз каби
шохнинг-да, оддий фукаронинг-да хузурида хам суйлагайман, -
жавоб килди шоир.

- Садокатингизга биз хам беш кетдик, шоири замон. Булмаса
мусохабамизни бошлагаймиз. Хани, суйланг-чи, мухтарам
амирзодам, ул кас не деди ва сиз не дея жавоб бердингиз? - дея
амирзода Умаршайхга юзланди Темур.

Амирзода урнидан турганча бош эгиб, таъзим килди. Ёш ва
хушбичим юзига ярашган калта киркилган соколини тез-тез
_ -__ _силаб,_даструмоли ила пешона терини-артиб куйди.

130

- Ул киши, сенлар менинг боболарим Сомонийлар тахтини
эгаллагансан! Бушатиб куй дея бизга таъна килди! - дея жавоб
берди амирзода Умаршайх.

- Сиз унга не дея жавоб килдингиз? - сурадн Темур.
—У сархуш ва суз укмас бир инсон эрди. киблагох. Киши сузини
тингламокни истамас эрди. Шу боис унинг бул хакоратомуз
сузларига жавоб бермадик. Уни уз кисмати хукмига топшурдик!
- Агар лозим булганда, не дея даъфи жавоб кайтаргон булур
эрдингиз?
Амирзода Умаршайх бир зум хаёлга чумиб. фикрини жамлаб,
муносиб равишда жумлалар тузмокни уйларди. Нихоят, у яна
бир карра киблагохига эгилиб таъзим килди-да, бошини кутариб
сузлади:
—Биз тасарруф этганимиз замин яратгувчиси ва эгаси Оллохдир!
Бу дунёга не-не салтанатлар, Искандару Чингизхон каби не-не
жахонгирлар келиб кетмаган! Агар ул кишимнинг куз карашлари
ила вокеага боксах, бугунги юнонлар хам Турон юртига даъво-
гарлик килишлари мумкин! Барчага маълумки, киблагох, бул
сузни суйлаган форсий биродаримизнинг ота-боболари араблар-
га килган хизматлари эвазига бу юртларга хоким уларок тайин
этилдилар. Араблар Сомонхудоднинг турт нафар углини Турон-
нингтурт улкасига хоким этиб куйдилар. Улар бизнинг боболари-
миз, улуг турк хоконларининг давлатчилигига шу тарика бархам
бердилар. Улардан сунг, корахитойлар юртни эгаллади. Сунгра
хоразмшохлар ва мугуллар бу юртни сурадилар,-дея хижолатдан
терга тушиб сузини мухтасар килди Умаршайх Мирзо.
Темур охиста бош иргаб, углининг фикрини маъкуллаган
булди. Сунгра бош дастурхончига имо килиб, емак-ичмакларни
олиб кирмокни буюрди.
Каттакон хонага шохона дастурхонлар ёзилди. Хизматчилар
тандирда бутунича пиширилган кийик, куй ва турли хил пар-
ранда гуштларини, олма, анор, нок ва бир неча хил узумларни
кутариб кира бошладилар. Сокилар чогир, май, буза, кимиз,
кимрон ва айрон солинган кузаларни махсус хонтахтага куйиб,
утирганлардан имо-ишора кутардилар. Факат бир киши бир
хил ичимлик, буза ёки айрон куярди. Куювчиларни хам узлари
куядиган ичимлик отида «чогир» ёки «буза» дея чакиришарди.
Аввал кабоб ва кайнатилган куй, бузок ва парранда гуштлари

131

келтирилди. Сунгра ковурдок, ундан кейин хар кимнинг таъбига

караб куй, мол ёки парранда эти шурваси келтирилди. Купчилик

шурвага сузма солиб ичарди.

____ Асосий емаклар йигиштирилгач, дастурхонга турли хил

данак, магизлар, чакйлган енгок; писта- ва-бодомлар-ку-йилди._

Самарканд холваси ва Бухоро ширинликлари тортилди. Хул

мевалар янгиланди.

Емак давомида хар бир кур узича паст овозда сухбатлашиб,

олдиларидаги шохона егуликларни тановул килишар, амирзода

Умаршайх билан Тохир тарихчи имтихон битдими ёки давом

этармикан деган маънода паст овозда гаплашиб утиришарди.

Чой ичиб, сухбатни давом этишини кутаётган мехмону

мезбонлар охиста чой ёки кимиз хуплашиб, узларича амирзода­

нинг жавобини мушохада килишарди.

- Офият булсин, биродарлар. Бу емакларни етиштирган ва

хозирлаган кишиларимизга ташаккур билдирамиз! Кррнимиз

туйиб, кайгумиз кетди. Энди Тохирбек билан тарихий >кангимиз-

ни давом эттирмакдан олдин Самарканддек буюк шахримизнинг,

бошкентимизнинг азиз ва мухтарам мехмони, шоири замон,

одили даврон Туроний дустимиздан бир шеър эшитсак, — деди

Темур”Турбнийга мурожаатэтиб.___ ______

- Бош устига! - дея урнидан турди Туроний камзул ёкалари

ва белбогини тугрилар экан. - Мен Туркистону Турон султони,

башоратчилар етти иклим хокони дея таърифлаётган улуг Амир

Темур хазратларининг муборак сиймосида халкдаримизнинг

буюк бирлигини курмокдамен. Шу боис сиз азизларга барча-

мизнинг мумтоз устозимиз Жалолиддин Румий хазратларининг

бирлик хакидаги бир шеърларини укиб бермокчиман. Улуси-

мйзнинг бирлиги йулидаги бу шарафли йулчиликда барчамиз

ёнингизда эканлигимизни арз этамен! - дея таъзим килди шоир.

Туроний Жалолиддин Румийнинг номини тилга олганда

Темурнинг юзида мамнунлик'ва коникиш ифодаси зохир булди.

У Яссавий ила Румийни беадад севарди. Улуг амир Мадраса

талабаси каби шоир Туронийнинг юзига термулиб утирар, бу

тоифа сухбату мунозаралар унинг жону дили эди.

Томогини бир кириб олган Туроний уртадаги чугдек кип-

- - - кизил .шамга термулганча ихлос билан шеър укимокка тутинди.

132

...Боришарди турк, араб, форсу юной,
Шунда бир кимса-анису мехрибои —

Хайр, деб бир танга савго айлади,
Йукуи. савго, балки гавго айлади.

Форс деди: «Бозор тушайлик шул замен,
Акуага ангур' олайлук, дусти жон!»

«Куй бу гапни, — дебуни кесди араб, -
Эйнаб2 олсак акуага, булгай ажаб!»

Турк деди: «Бехуда бу гаплар бари,
Мевалар ичра узумдир сарвари!»

Шунда юнон уам арога солди суз:
«Хай, харид этмояуа стафил3 дуруст!»

Бас, улар битта кррорга келдилар,
Лек тушунмай, бахуу гавго кулдилар.

Барчада хоуиш узум эрди фацат,
Барчаси бирдек, узум, дерди фак,ат.

Лек арога шум жауолат тушди, бас,
Тиш, цовурга лат еди, топди шикает.

Бофилу гафлат сузидин можаро,
Бизники — бирлик била сулху салоу...

Румий шеърини тугатган шоир утирганларга ним таъзим
килди.

- Офарин!
-Тасанно!
-Балли! -олкишлар эшитилди.

'Ангур - (.форс) узум
2 Эйнаб - (араб) узум

’ Стафил - (юнон) узум

133

- Ташаккур, авлодим Туроний! Барчамизнинг хотирамизга Румий-
дек буюк бобомизни солганингиз учун минг бора ташаккур сизга!
Жалолиддин Румий улуг аждодимиз хазрат Яссавий каби улус
шарафини самоларга кутарган бир сиймодир. Иншооллох, замони
----------- етиб;-Куниёга-зиёратларга- боргусимиз!_Сузингизни__булганим_

учун узр. Давом этинг!

Куп курдиг-а, куп курдик
Ризцу насибни тердик.
Бутун экмак ейман деб,
Парча экмакни бердик.

Утма номард купригидан,
Дерларки сой оцизса кам.
Чекма озор куплигидан,
Айбдин тумор тоцишса кам.

____ _ _ Чорток^а от куйсанг агар,
Ортга угрилиб боцмагин.
Угилаган ерингни узгин,
_ _ Улок килиб чопишса кам. __________

Утма номард купригидан,
Жисмингни сой оцизса кам.
Куйма азоб куплигидан,
Танингутда ёкишсакам...

Туроний шеърини тугатиб, Темурга таъзим бажо келтирди.
Утирганлар бир зум уйга толдилар.

- Офарин! - деди Темур хазин охангда. - Бу шеър улусимиз
учун шиор-ку. Магрур ва буйин эгмас халхимиз бир хафта оч
холса-да, хали замон ош егандек лабини ёглаб юради. Очи-
дан улса уладики, номардга бош эгмайди. Уз ожиз тарафини
курсатмайди. Бу шеърингизни матнини амир Боботуркга беринг,
хаттотларимиз куп нусхада кучирсинлар.

- Дуллук, хазрат! Умид хам шунчалик, — миннатдорчилик бил-
дирди Туроний. - Бирох биз шоир зотини купам эчкиллатманг,
хбхбним! Бу" кавм Журпасининг газинюбилмайдиг Сал хурмат--

134

эдтиром курса даддидан ошади. Fайритабиий феъл-атвор содиби
булганликлари боис, хаёлий орзу-уйларини дадидатан амалга
ошадиган каби дисоблаб, йулларидан адашиб, манзилни тугри
ололмай, одамларнинг бошини дотириб юрадилар. Х,иссиётга
берилиб кетиб, адл-идрок тарбзисинйнг посангисини саклай
олмаймиз. Шудратнинг дулимиз. Хукмдорлар рагбат курсатса
узимизДан кетамиз. «Мана шу номаъдулнинг нонини еб дуйинг».
десалар, «каттароги йудмиди, устоз?» деб дуямиз. Камчилик ва
нудсонларимизни шоирликка йуясиз, дазрати олийлари. Ва дар
замон бир дошид донимиздан кечмодда дозир буласиз,—дангал
гапирарди Туроний. -

- Мен сизни яхши шоир уларод билардим. Бирод фидрла-
шингиз шоирликнинг устидадир. Хддидий файласуфлик авлиё-
ликнинг бошланишидир. Бу Яссавий дазратлари босиб утган
авлиёлик йулидир. Шоирлигингиздан бир. мамнун. булсам, бу
дадар соглом фидрламогингиздан далбим родатланди. Оллох
йулингизни ва далбингизни очйд дилсун, авлодим!

Бу дадидада Тодирбек тарихчи дул довуштирганча Темурнинг
ишорасини кутиб турарди. .

- Мардамат, Тодирбек! Навбат сизга. Ушал мавзуимизни
давом эттирамиз, — дея тарихчига юзланди Улуг амир.

- Ташаккур, дазрат. Бу хусусда билгднларимни суйлайин.
Бирод ушбу тарихий давр дадида мендан-да мудтарам Ориф-
бек Бухорий яхши биладилар. Боиси, бу водеалар асосан Бу-
хорода булиб утган, — дея китобчи тарафга дараб бошини эгиб
дурматини билдирди.

Барча бирдек Тодирбекнинг огзига дараб долган эди. Зотан,
купчилик турклар тарихининг бу даврларини яхши билмас,
барча баробар ислом тарихи ва Турон юртининг ислом дини
кириб келгандан кейинги даври дадида чала-чулпа эшитишган
эди. Мадрасаларда дам асосан диний фанлар удитилар, тарих,
жугрофия, алжабр ва шу каби фанлар чудур ургатилмас эди.

Темур салтанат дудудидаги катга-кичик мадрасаларнинг
долатини урганиб чидишни амир Боботуркга топширгач, амир
мадрасалардаги огир адволни дандай булса шундайлигича улуг
Амирга етказди. Хоразм мудорабаларидан сунг у ердан унлаб
олим, фозилу фузалолар Самардандга, Шадрисабз ва Бухорога

135

кучирилди. Тегишли шароит яратиб берилди. Хоразмшохдар
давридаги дорулфунунни ташкил этган олимларнинг шогирд-
лари ва издошлари излаб топилди. Шундан сунг араб, ажам ва
усмонлидан уз ихтиёрлари билан турли фанлар бу.йича олимлар
Турон салтанатининг бошкентига одиб келаверди. Олимларга
яхши маош тайинлаш ва_сую^гол берищ билан бевослта Темур.-..
нинг узи шугулланар эди.

- Бу ерда, энг аввало, муборак ислом динимизнинг Бухорои ша-
рифда тардалиши хусусида билганларимни сузласам, хазрати олий­
лари! -дея Улугамиргатаъзим бажо келтириб дикоясини бошлади
Тодир тарихчи. - Бу замонларда Бухоро ва унинг атрофлари турк
ходонларига дарар эди. Бухоро тахтининг содиби Бухорхудот улгач,
угли ёш булгани боис онаси Тагшода подшохдик дилади. Ислом
лашкари дар езда келиб Бухорода газот дилар ва дишда дайтиб ке-
тар эди. Подшод малика араблардан ким келмасин астойдил сава-
шар, сунгра халдини асраш мадсадида сулд тузар эди.

Бухоро халди дар сафар ислом лашкари келганида мусулмон
булар, араблар дайтиб кетганида яна диндан дайтар эдилар.
Кутайба ибн Муслим уларни уч марта мусулмон дилган, улар
эса диндан дайтаверганлар. Туртинчи бор келганида Кутайба
Бухоро шадрини олади. Адоли зодиран мусулмон булса-да,
ботинан мусулмон эмас эди. Буни_билган.Ку.тайба дар бир-бу-
хороликнинг уйига биттадан арабни жойлаштириш дадида фар-
мон чидаради. Бул араблар кишиларнинг ислом ва шариат донун
доидаларини кечаю-кундуз бажаришларини назорат дилар эди­
лар. Шариат доидаларини бажармаганлар даттид жазоланар эди.
Кутайба ибн Муслим етти юз ун иккинчи ва ун учинчи йилларда
Бухоро дисорининг ичида илк жомеъ масжидини бино дилади.
Товачилар кучаларда «Жума намозида. дозир булган дар бир
кишига икки дирдам берилади!» дея чадиришар эди...

Тодир тарихчи дикояси шу ерга етганида томоги дурудшаб,
сул тарафга угирилди. Ёнида утирган китобчи Ориф Бухорий
унга узум шарбати тутди. Утирганлар унинг дикоясини гоят эъ-
тибор билан тинглар эдилар. Томогини дуллаб олган тарихчи
улуг Амирга яна бир бор ним таъзим дилиб, дикоясининг иккинчи
дисмини бошлади.

- Ижозатингиз ила эмди сизга Сомонийларнинг Бухоро тах-

тига келуви тарихини суйлайин, - дея босик, бир оз хиркирок
овозда сузида давом этди Тохир тарихчи. - Асад ибн Абдуллох
ал-К^ушайрий халифалик томонидан Хуросон амири этиб
тайинлангач, Хуросонга келди. У Марвдалигида хузурига Балх-
дан Сомонхудот исмли бир амирсифат киши кочиб келиб, кумак
сурайди. Кушайрий бу кишида уз режаларини амалга оширмок
имкониятини кургач, унга Балхни дайтариб беради ва Сомон­
худот амирнинг кулида мусулмон булади. Угил курганида эса
устозига хурматан исмини Асад куяди. Бу Асад мархум амир
Исмоил Сомонийнинг бобосидур. Асаднинг Нух, Ахмад, Яхё ва
Илёс исмли турт нафар угли бор эди.

Хорун ар-Рашиддан сунг халифаликка утирган Маъмун Рофе
ибн Лайсга карши курашган дамларида ёнида турган Асаднинг
авлодлари хизматини унутмайди. Асад Сомонийнинг болалари
кумагида Самаркандни кулда тутиб колган эди. Иш катта саваш-
гача бориб етмайди. Маъмун Асад болаларининг воситачилиги
ила Рофе билан куда булади. Ришт колипдан осон кучади. Шу
ташвишда Хуросонда юрган Хорун ар-Рашид Тусда вафот эта-
ди. Маъмун халифа деб эълон килинади. Хуросон амири этиб
эса Fассон ибн Уббод тайинланади. Маъмун Гассонга Асаднинг
турт нафар углини Хуросон ва Турон юртининг турт асосий кат­
та худудларига хоким этиб тайинламокни буюради. Милодий
саккиз юз ун еттинчи йилда Нух ибн Асад Самаркандни, Ахмад
ибн Асад Фаргонани, Яхё ибн Асад Шошни, Илёс ибн Асад
Х,иротни эгаллайди. Улар карийб икки юз йил Мовароуннахрни
бошкарган булсалар-да, асосан карлук туркларига карши
курашганлар. Тассондин сунгра Хуросон амири булган Тохир
ибн Хусайн хам бу вилоятларни Асад Сомонийнинг угилларидан
олиб, бошка турк ёки форсий амирларга бермади. Турон мулкида
араблар сиёсатини юргизмокни улардан бошкага раво курмади.
Нух ибн Асаддан сунг амирлик унинг угли Ахмад ибн Асад-
га тегди. Ахмад ибн Асад улим тушагида ётаркан, угли Наср
ибн Ахмад ибн Асадга уз ваколатини топширади. У отасининг
макомига эришгач, хижрий икки юз эллик биринчи йилнинг рамазон
ойида унинг номига халифа Восик биллохдан икки дарё ораси,
яъни Мовароуннахр амирлиги унга берилганлиги хакида фармо-
ни олий келади. Шу тарика Турон юрти Сомонхудот авлоди
кулига утади, — дея тарихий хикоясини тугатди Тохирбек.

137

Барча бирдек хаёлга чумган, солинда жимлик хукм сурарди.
- Ташаккур, мухтарам Тохирбек! - деган Темурнинг залворли
овози бу дисда фурсатли жимликдан сунг янгради. - Янглиш-
масам, бу давр хусусида оллох рахмат айлаган булсин Абу Бакр
. Мухаммад ибн'Жаъфар^Наршахййнинг’китобдарида-битилгант—
- Шундай, хазрати олийлари, - жавоб килди Тохир тарихчи.
- Наршахийнинг «Бухоро- тарихи» асарида. Шунингдек, Саъмо-
нийнинг «Китоб ул-насаб», Абулхасан Нишопурийнинг «Ха-
зоин ул-улум» ва шу каби бошка муаллифларнинг китобларида
Хам Сомонийлар хусусида етарлича ёзилган.
- Узингиз бул асарларни кучиртиришни ва илм истовчи ёшла-
римизга хамда улусга еткурмокка бош булувингизни сурайман,
мухтарам тарихчимиз. Аслида Оллох ва раият шарафи йулидаги
энг улуг жиход шудир. Зако ва иймони чашмасининг кузи илм
ила очилмаган кавмнинг хаёти хеч качон саодатли бир изга туш-
майди, - дея сузини тугатиб, фикрингизни давом эттиринг де-
гандек Тохир тарихчига каради Темур.
- Бу сузни гоят замонида суйладингиз, хазрат! Мухтарам
Орифбек ила баробар сиздан бир масалада кумак сурамокчи
эдик, - деди Тохирбек китобчи Ориф Бухорийга сузламок навба-
тини'берар экан. - Изнингиз -ила бу-хакда- мухтарам Орифбек..
фикр билдирсалар, - дея улуг Амирга таъзим килиб, утирган
жойига чекинди.
Темур бош иргаб, маъкул ишорасини килди. Ориф Бухорий
урнидан туриб, икки кадам олдинга чикиб, аввал улуг Амирга,
сунгра утирганларга таъзим бажо келтирди. Нихоятда кибор ва
фозил бу инсонни барча баробар хурмат этар, унинг фариштали
КИёфаси ва ширинсузлиги олдида хар кандай тошюрак киши хам
эриб кетарди.
- Дарвоке, азиз биродаримиз Тохирбекка ибратли хикоялари
учун ташаккур билдириб, гоят мухим ишни бошлаганликларини
кайд этмокчиман. Сизга маълумки, хазрати олийлари, Оллох
рахмати Хоразмшохлар замонида бошкентимиз Самаркандца
уз эхтиёжларимизга етгулик микдорда уша машхур султоний ва
бошка турли когозлар тайёрланар эди. Мугул боскинидан сунг
биздаги ва Бухородаги когозчиларимиз бошлари оккан томон-
---------- га_караб_кетдилар._Мугуллар олиб келган чин когозларида ёзиб
юрилди. Биз, Тохирбек билан бирга уша машхур когозчиларнинг

138

шогирдларидан икки нафарини топиб, бул юмушини йулга
дуймодда киришган булдик. Бирок бу катта ишни сиз х,азрати
олийларининг бевосита кумакларисиз оедда дуймогимиз муш-
кул кечаётир. Маълумингизким, бир пайтлар Самарканд догози
етти идлимга машдур эди.

- Боботурк бугунод фармони олий дозирлайди, - китобчининг
сузини кесди Темур да^жонланиб. - Менинг бошкентда кам
туришим бу каби савобли ишларнинг ортга сурилишига сабаб
булмаслиги керак. Суйланг, ишни недан бошламогимиз керак?

- Дастлаб Багдод ва Дедлига одам юбориб, Самарканд дамда
Бухородан кетиб долган уша догозчиларнинг авлод-аждодла-
рини топиб, дайтариб олиб келмогимиз лозим. Улар ота юрт-
ларига, сиз, зоти олийларининг номингиздан даъват этилсалар,
учиб келадилар. Шунингдек, иш ери учун бино тикламод, эллик
нафар ёшни бу ишга ургатмод дамда хом-ашё учун масрафлар
лозим булади. Бу дисоб-китобларни ижозатингиз ила мудтарам
амиримиз Боботуркка улаштирурмиз, - сузини мухтасар дилди
китобчи.

- Орифбек ва Тодирбекларнинг икки улуг шадримизда уша
султоний догоз мадсулоти тайёрлашни йулга дуймодлари
учун данча маблаг сурасалар хазина дисобидан берилсун. Уста
догозчиларни юртга келтириш учун эртагаёд Богдод ва Дедлига
вакил юборилсун! Бу ишларни дал этиб, эртага пешиндан сунг
менга дисоб беринг! - деди Темур дул даракатлари ила фармон
матнини айтар экан бош вазир амир Сайфуддинга.

Мулозимлар яна медмонларга шарбат ва мевалар тутдилар.
Темур йигилганларга омонлик тилаб, хайрлашди.

Угли Умаршайх Мирзо билан бог айланиш учун чидданида
тулишига икки-уч кун долган ой шундоддина тепаларида турар,
анвойи чечаклар иси андиётган богни узининг кумуш рангига
буяган эди.

- Нададар гузал ва о суда ёз одшоми, - деди Темур одиста
дадам ташлар экан хурсинишга ухшаган овозда энтикиб. - Йил-
лар утар, замонлар кечар, авлодларимиз биздан-да буюк ишлар­
ни уддасидан чидажаклар. Ушанда дам ой худди шундай улар
бошида нур сочиб туражак. Дунё ва коинот олдида инсон умри
душ уйдуси кабидур. Хуп мародли судбат булди-я? - Углининг
фикрини билмокда тутинди ота.

139

- Тохирбек гоят дизидарли тарихий дикоялар суйладилар.
Дарводе, сомонийларнинг тинкасини хоразмликларнинг сипод-
солари Алптегин дуритган. Шундан сунг улар ^зларига кела
олмай тарих’ саднасйдан- тушиб-кетганлар,- ■—деди- амирзода.
хамон уша таассуротларнинг таъсирида.

- Хаддидан ошган султону салтанатлар Оллохнинг иродаси
билан совриладилар. Кдттиддулликда хам, радм-шафдатда хам
меъёрни ушламод жоиздур. Бунинг учун эса пайгамбаримиз
суйлаганларидек, Чинда булса хам бориб илм олмод керак. Илм-
сиз инсон эртами, кечми тузади. Айнидса, у катта ишлар даъвоси-
да булса. Илм, амал, ихлос! Шу уч илдизни махкам тутмод лозим,
- углига насихат этарди ота завку мехр билан. — Удигандурсиз,
шундай хадис бор «Далок булди инсонлар илм олмасдан, халок
булди олимлар амал дилмасдан, халок булди амал дилганлар
ихлос дилмасдан. Ихлос борасида хам буюк хатар бор...» Шун­
дай, бутам, илму амал, сиёсату давлат юритмоднинг таомили
огир. Бугунги подшох халдининг олдида юрмаса эртага дарвеш
холига тушади. Теран адлу заколи, хисоб-китобли дарвеш эса шох
булади. Барча орзу этса-да, аслида, хукмдорлик адлли одам орзу
диладиган тирикчилик- эмас, хасталик.бу,.углим. Бу хасталикни,
туйгуларини донолик билан жиловлай олган хукмдор узодрод
тахтда утиради. Адли калтароги эса дисдарод давр суради. Бирод
хар данча одил шох булсанг-да, барчани баробар ризо этиши
дийин. Боиси, купчиликка яхшилик дилсанг-да, улар орасида
жуда озчилиги бу яхшилигини эслайди ва дадрлайди.

Ота-бола айланиб яна сарой допусига дайтиб келишган эди.
- Истиродат этинг, углим, Оллох насиб этса эрталаб
куришурмиз, - деди Темур углини багрига босиб хайрлашаркан.
Умаршайх Мирзо диблагоди дулини упиб, пешонасига сурди.
- Яхши дам олинг, диблагод! - деди киши медрини ийдиради-
ган далимдек овозда отасига термуларкан.
Темур углининг кузида узига нисбатан суз илатасвирлаб булмас
чексиз бир медр-мудаббат, давасу фахр-ифтихорга йугрилган
дайратни курди. Бир инсонни деч бир губорсиз, чексиз-чегарасиз
сева олган кишининг кузлари шундай порлаши мумкин дея хаёл
------------- дилди углининг елкасига додиб, юзига термуларкан.
— Хайрли одшом, амирзодам! - дедй“уша‘бугидовозда;—-------
Улуг Амирнинг бирдан овози бугилиб, тилига бошда калима

140

келмади. Унинг азоб-укубатлар чекарок котган вужудида оддий
оталик хис-туйгуси, мехри жуш урган эди. У хам аслида барча
оталар каби болаларини ёнига олиб ер чопиш, экин экиш ва яй-
ловда яйратиб куй бокишни орзу этган оддий одамлардан бири
эди. Бирок кисмат унинг ёгий укидан яраланган елкасига улус
кисматига жавобгарлик маъсулиятини юклади. Энди у бу буюк
мухорабадан осонликча чикиб кетаолмайди. Бу уйиндан чикмок
халокат билан баробардир. Дин, улус шул ахволдаким, акл,
инсофу адолатдан кура куч-кудратни купрок тан олади. Зотан,
азал-азалдан бу дунё кули узунники булиб келган. Бундан
кейин хам шундай булиб колади. Инсоният юзда-юз акду идрок
ва олижаноблик билан бир-бирини англаб етмок даражасига
хали-бери кутарилмаса керак...

Дадил одимлар ила бог дарвозаси томон юриб кетаётган
угли оркасидан тикилиб колган улуг Амир хос мулозимнинг
шундоккина ёнгинасига курси олиб келганини хам сезмади. Уни
уй босган, хаёли паришон эди. Амирзода камарининг чап тара-
фига такилган киличи учи этигига бир маромда тегиб кетаётга-
нидан чикаётган сас унинг хаёлларига уйгун ва хамоханг эди...

...Беихтиёр Темурнинг хотирасига сабзавор сарбадорларининг
амири Хожа Али Муайяд Сабзаворий билан булган мулокат кел­
ди. ХДрот хокими Малик Тиёсиддиннииг хокимлик давомида
туплаган хазинасини Х,ирот утлогига олиб чикишларини буюр-
ган Темур доимо салкин эсиб турадиган чогроккина тепаликка
саропарда тиктириб, амиру мулозимларига Дирот фатхидан сунг
амалга оширилиши лозим булган энг зарурий курсатмаларни бе-
рар, амирлар, лашкарбошилар, девон хизматчилари ва чопарлар
чумолидек гизиллаб, елиб-югуришарди.

Саропарда олдига куйилган курсида лат еган оёгини узатганча
утирган Темурнинг сузлари аник, уткир ва кескин янграр эди.
У хар кандай масала ва муаммо буйича тез хамда тугри хулоса
чикаришдек бир фазилатга эга эди. У бирор бир карорга келиш
хусусида хеч кимни кутдириб куймас, вокеа ва ходисаларнинг
барчанинг кузига бирдан чалинмайдиган кирраларини курар ва
хис этарди.

Уша куни Темур энг аввал Аббосийлар халифалигининг Тур-
кистон ва Хуросондаги сиёсатига карши бош кутарган ва халк
кузголонига рахбарлик килган Абу Муслим Марвазий мозорини

141

зиёрат дилгани борган эди. Марвазий у замонда халифаликнинг

Хуросондаги ноиби ва бош думондони эди. У етти юз эллик

бешинчи йил иккинчи аббосий халифа ал-Мансур буйруги билан

дата этилган эди. Ислом оламида энг улуг рутба халифалик,

энг улуг мансаб халифа булса-да, халд мехр дуйган инсон була

билмЪд~бошда нарса-экангХалд-бугунги кунда- уша халифанинг

дабрига бормаслиги ва уни эсламаслиги мумкин. Бирок улус

манфаати учун бошини кундага куйган Марвазийнинг мозори

катта зиёратгохга, кишилар калбига таскин берувчи мудаддас

бир мадонга айланган эди.

Темур амир Боботуркга хазинадан бир улуш ажратиб, Марва­

зий зиёратгоди таъмири учун ишлатишини берди ва бу ишни узи

назорат дилишини суради.

Худди уша дамда хос чопар улуг Амир хузурига Сабзавор

хокими Хожа али Муайяд палое упмод учун делаётганини бил-

дирди. Темур бу садодатли ва самимий инсонни болаларча соф

табассум ва хурсандчилик билан кутиб олди.

- Оввора булибсиз, азиз биродарим. Узимиз зиёратингизга

борар эрдук, - деди унга дараб дучогини очаркан.

Али Муайяд Сабзаворий Темурнинг олдига етмасданод узини

таппа ерга ташлаб, дурудшаган лабларини унинг далин чарим

чоригига теккизди,—— . . _____

- Т^йсангизчи бундай ишларни, авлодим! - деди Темурнинг

юзидаги табассум урнини жиддийлик эгаллар экан.

Темур эгилганича унинг унг дулидан тутди.

- Биз дустмиз. Демак, тенгмиз! - деди уни охиста багрига

босар экан. - Мухтарам авлодимиз Али Муайяд Сабзаворий елка-

сига шохона тун ёпилиб, белига хос камар ва шамшир тадилсин!

- деди Темур баланд ва тантанали овозда эшик огасига.

Мулозимлар бир зумда улуг Амирнинг буйругини бажо

келтирдилар.

-Мархамат, мухтарам дустим, энди утиринг, - деди Темур унг

томонидан жой курсатиб дунодда. - Суйланг-чи, азиз бирода­

рим, сиз дайси махзаб ва эътидодни тутурсиз? — дея суради

Темур Сабзаворийнинг шиаликка дахлдорлигини эслаб.

- Подшохлар уз раияти динида буладилар, - жавоб дилди Али

Муайяд таъзим билан.

_ - Маъдул ва гоят адлли жавоб, - деди Темур унинг кутилмаган

142

жавобидан таъсирланиб. — Расулуллох соллаллоху алайхи васал-
лам демишларки: «Кимки менинг суннатимни тарк этса, ме­
нинг шафоатимга етолмайди». Яна бошка жойда шундай деган
эканлар: «Жамоат- рахматдир». Мен хар иккала давлатга восил
булишни хохлайман, суннат ва жамоат ахлининг махзабидаман,
- деди Темур Сабзаворийнининг хушбичим ва ораста кирилган
соколли юзига караб.

- Биз хар хусусда, дину диёнат, шариату тарикатда сизнинг
изингиздан юрмок пиллапоясига оёк босдик. Энди бу зиналар-
дан оёгимизни олсак хоин ва соткин макомига киражакмиз, улуг
Амир хазрати олийлари! - дея бурро-бурро жавоб килди Али
Муайяд Сабзаворий урнидан туриб.

- Сизни акл-идрок ва адолат тарозуси мувозанатини меъёрида
ушлаб тургувчи одил инсон ва хукмдор деб билурмиз. Маълу-
мингизким, меъёрдан ошгани мурдор!..

- Хдксиз, хазрати олийлари! — гурсиллатиб унг кулини
кукрагига урди Али Муайяд.

Хотиралар огушидаги амир курсига огир чукканча анча
утирди. Аклида Х,ирот хотиралари жонланса-да, икки кузи
жигарбанди Умаршайхда эди. Ой ёругида унинг хар бир харакати
аник-тиник кузга ташланар, одамлар гала-говури ва отларнинг
шарпасидан тинчлиги бузилган кушларнинг безовта сайрашла-
ри хаётнинг давомийлигини, тирик мавжудот борким эртанги
кун ташвишида яшаб, унга умид ва интиклик билан бокишини
таъкидлаётган эди.

Амирзода бошлик суворийлар охиста шахар томон кетишар,
тулпорлар такасининг тошлок йулдаги такир-тукури мозийдан
келаётган акс садо каби сокин бог, Самарканд осмони узра
тараларди.

143

УН ИККИНЧИ БОБ

...Мен нечун Самарцандни салтанат
бошкенти этдим?.. Шунингучун бу
улуг шадарни давлатимнинг пойтахти
этднмки, боисй бу ердан туриб биз­
нинг энг улуг атамиз Алп Эр Тунга —
Афросиёб, Турон юртини боищарган!..

Темур

Сахар туриб бомдод ибодатини бажо келтирган Темур яна
бодда чикди. Намхуш тонг хдвосида димодда хушбуй атиргуллар
дудиси уриларди. Саф-саф килиб экилган беди, шафтоли, олма,
тут, жийда ва урик огочлари дийгос хосилга кирган, ихлос билан
шакл берилган дарахтлар эндигина уйдудан уйгонаётгандек эди.

Улуг Амирнинг барвакт бодда чидиши мулозимларни оёдда
тургизганди. Хос дупидчилардан бошда кимса Темурнинг кузига
куринмасликка харакат дилар, фадат навбатчи хос мулозимгина
кушк эшиги ёнида дул довуштириб турар эди. Улуг Амир эртапи-
шар Самарданд гилоси экилган майдонгача пиёда борди. Гилос-
лар гард пишган эди. Тонг-садардан богда ризд илинжида катта-
кичик душлар айланишар, инсон зотидан у дадар хайидмайдиган
майна ва чугурчудлар гилосни бутунича ютарди. Темур шу ер-
даги кукаламзорга юмшод уриндид келтиришни буюрди. Сунгра
хос мулозимдан эшик огасининг даердалигини суради.

- Бог дарвозаси олдида булса керак, - жавоб дилди хос
мулозим.

- Чадиринг, - деди Темур чудур нафас оларкан.
Бир коса димиз ичгулик фурсатда эшик огаси хозир булди.
Таъзим ила салом берди.
- Ваалайкум ассалом. Менинг хузуримга кирмод истовчилар
купми? - суради Темур.
- Куп, хазрат. Шайхулислом хазратлари хам ташриф истагида
эдилар, - жавоб дилди эшик огаси.

ТГонуштадан сунг_Куксаройга~даъват-этинг.—Амирлар -ва
лашкарбошилардан кимда кимнинг иши булса чорланг, — деди

144

Темур яхши кайфиятда. - Шайхулислом биринчи келсунлар,
менинг хам ул киши ила курушмогим лозим эди. Нонуштани шу
ерга келтирсинлар.

Темур Куксаройга етиб келганида куринишхонада уни Шай­
хулислом беклар эди. Улар бирга кабул хонасига киришди.

- Муьмин-мусулмонларимизнинг ахволи рухияти, уламола-
римизнинг кайфиятлари жойидами? - суради Темур Шайхулис-
ломдан.

- Оллохга шукр. Сояи давлатингизда тинч-тотув яшамокдалар,
- жавоб килди Шайхулислом. - Сиз ила маслахдтлашиб олади-
ган бир нозик иш бор эдиким, азиз Темурбек, шу хусусда баро­
бар бир чора-тадбир белгилдсак дегандим.

- Суйланг!
- Сизга маълумки, мугул кавмлари орасида хамон тимсол-
ларга сигиниб, мусулмонларимизни чалгитаётган кишилар бор-
ким, бу ахоли орасида турли гап-сузлар ва гавголарнинг келиб
чикишига сабаб булмокда. Айникса, айрим нуфузли мугул бек
ва амирлари бутхона куриб, мусулмонлар куз унгида тимсоллар-
га топиниб турсалар нима килмокни билмай колар экан киши...
- Тукал Баходир хакида сузлаётган булсангиз керак, - деди
Темур уйга толиб.
- Шундай, Темурбек. Сиз узингиз орага тушиб, бу инсонни
исломга даъват этсангиз йук дея олмайди. Ундан урнак олиб,
бошка мугуллар хам динга кирармидилар.
- Бу кавмнинг дин ва миллат туйгуси сустдир. Дунёни олмок
илинжида булган Чингизхон аслида улусини ва динини йук килди.
Улар бошка миллатларга кушилиб кетдилар. Бошка динларни
кабул этдилар. Дашти Кипчокда яшовчи мугулларга кулимиз
етмасу, бирок Турон юртидаги мугуллар истаса-истамасаларда
исломни кабул киладилар. Тукал Баходирнинг бутхонаси каерда?
—Туркистон тоги этакларидаги узи тугилган Мугал кишлогида.
- Бирга борамиз. Узи каерда экан?
- Айни замонда шу ерда. Самаркандца.
Темур унг кулини кутарган эди, эшик огаси етиб келди.
- Тукал Баходир Самаркандца эмиш. Каерда булса, топиб
чорланг!
- Кеча Суюргатмишхоннинг хузурида курган эдим, - кушиб
куйди Шайхулислом.

145

- Нима, хон хазратларини хам уз динига киритмодчи-ми? -
кулиб суради Темур.

- Биласиз-ку бу давмни. ХаХ булсада, нохад булса-да, бир-
бирини дуллаб-кувватлайди. Жуда тарафкаш давм келади бу
уругларимиз.

- Шу боне хам булар ду'нёнинг ярмини олдилар-да, хазрат. Бу-
лар ёвуз ва сахройи булсалар-да бирлаша олдилар. Бизнинг эса
эсймйзни танибмизки, бошймиз душилмайди. Биз бир мазхабий
йулдамизу, бирод дуч келган нонталаб юртимизга дусту душ­
ман мадомида келаверганидан турли давмлар купайиб, донимиз
доришиб кетди, хазрат, - деди чукур нафас олиб Темур.

- Улусни олий макомга ватаний ёки диний туйгуга таянган
Холда ва адолат оркали олиб чикиш мумкин, Темурбек, - деди
зукко Шайхулислом. - Бизнинг тадводорларимиз дадидий
тадводор эмас. Авом эса оти билан авомдур. Шу боне идтисоду
сиёсатда ишларимиз огир кечажак.

- Хддсиз, Шайхулислом хазратлари. Аммо биз Турон юртида
миллатни бир мазхаб буйича яшамодда йуналтирмогимиз керак.
Боиси, бу тадбир келгусида жуда куп ва катта диргинбаротларнинг
олдини олади. Инсонлар хар дандай хадсизликларга чидашлари
мумкингБироддину диёнат, эьтидодининг топталишига тодат дила
олмайдилар. Турон заминдаги мугул ва ундан тараган неки давм
булмасин, Оллохнингдаддини исломга даъватэтамиз. Кунишмаса,
уларнинг бурнини донатмаймиз. Кдйтиб кетмодларига изн берамиз.
Уз динларида долиб, долмод булиб яшайверсинлар.

Эртаси куни Шайхулислом билан йулга чиддан Темурнинг
кайфияти яхши эди. Ёнларида дошу довоги осилганча шом туби
доронги Тукал Баходир отини нидтаб борар, гап-суз не хусусда
кетишини сезиб, йулдошларига не дея даъфи жавоб дайтаришига
адли етмай, боши дотган эди.

- Сузларимга дулод солинг, мухтарам биродарим, Тукалбек, -
деди Темур уни ёнма-ён юришга чорлар экан. - Сизга маълумки,
бизнинг салтанатда раиятнинг барча табадаларига диний, эътидод
ва даёт кечирмод хусусида лозим булган имкониятлар мавжуд.
Биз шоху гадонинг хад-худудини бирдек танимод мажбурияти-
ни буйнимизга олганмиз. Шундай эркан, сизнинг бутпараст хешу
адраболарингиз ва дишлоддошларингизга хам тегмаслигимиз ло­
зим эрди. Бирод улар ахлоддазид гап-сузларни купайтириб, мусул-

146

монларнинг гашини келтирмокда. Бу эрта-индин бир жанжалнинг
бошланиши деган ran. Бу гавго бошланар экан, албатта, озчилик-
дан иборат булган сизнинг дабиладошларингизга зиён-задмат
етажак. Бизнинг амиримиз Боботурк бориб тимсолга сигинувчи
одамлар билан сухбатлашиб дайтди. Уларнинг нймалар деганини
истасангиз уз кулогингиз билан эшитинг. Яна шуни хам айтмодни
истардимки, сизга бугундан эътиборан амирлик унвони берилади.
Сиз бизнинг бу худудлардаги энг ишончли одамимиз ва ноибимиз
буласиз, - дея амир Боботуркни куз дири билан имлаб чадирДи.

- Куллук, хазрат. Ула-улгунча хизматингизда булгусиман! -
деди бу кутилмаган илтифотдан шошиб долган Тукал Бадодир.

- Бу дали бошланиши. Сизни янада улуг мартабалар кутмодда.
Энг мухими, сиз бу иззат-хурмат ва такдирга лойид кишисиз, -
деди Темур самимий охангда.

- Лаббай, хазрати олийлари, - дея отини дичаб етиб келди
амир Боботурк.

- Мухтарам амир, сиз биродаримиз Тукал Баходирбек
дурдирган ибодатхонада булиб, у ердаги кишилар билан
сухбатлашдингиз. Бу хусусда уз фикрингизни Тукалбекка суйлай
билурмисиз?

—Бажонудил, хазрат,—жавоб дилди амир Боботурк оти жиловини
тортиб. - Бу ибодатхонада жуда куп тимсоллар булиб, булар ораси-
да одам хайкалчиси хам бор эди. Биз барахмандан бу хайкалчининг
дандай каромати бор дея сурадик. Боиси, хайкалча хадидаги гап-
сузлар мусулмонлар орасида тардалиб, турли хил бахсу муноза-
раларга сабаб булаётганини эшитган эдик. «Бу хайкалнинг хисла-
ти шундан иборатким, у бир кечада бир минг олти юз аёл билан
жинсий алодада була олади», — дея жавоб берди. Бу сузни эшитиб
турган мусулмонлар «Бу шайтоний ran!», «Фадат шайтон шундай
дилиши мумкин!», — дея эътироз билдирдилар. Биз хам не демодни
билмай долдик. Хддидатан хам мухтарам Тукалбек, бу инсон адлига
сигадиган ran эмас. Неки адл ва ахлод-одоб доирасидан ташдарида
экан, Оллохга хам, бандасига хам маъдул келмайди. Шу боис бу би-
родаримизни тугри йулга солмод лозим деб уйлайман, - дея сузим
тугади дегандек Темур томон угирилди Боботурк.

- Эшитдингиз-а, Тукалбек? - деди Темур сухбатдошига. -
Хадидатан дам муъмин-мусулмонларимиз бу каби гайритабиий,
ахлодсиз гояларни хазм эта олмайдилар. Сиздан бир рижойимиз

147

борки, шул бутхонанинг урнида битта мачит курсангиз. Пешин
хам булиб колди. Лозим курсангиз тах,орат килиб, биз билан
бирга пешин намозини укишингиз мумкин.

Тукал Баходир бош иргаб, «Хуп» ишорасини килди. Дами
ичига тушиб кетган, йук дегудек булса бу кахри хам, мехри хам
каттик Амир Темур дегани «Жаллод» деса тамом.

У___ отдан- тушиб, Лахбрат килдйларГШайхулисломнйнг

ортида туриб, пешин намозини укиётган кирк чогли мусулмон-
лар орасида бугун исломга кирган Тукал Баходир хам бор эди.

- Оллохнинг хак дини сизга муборак булсин! - деди Шайху-
лислом Тукал Баходирни багрига босиб. - Тукалбек бул улуг ва
савоб ишни нихоясига етказсалар бизнинг боришимизга хам
хожат колмайди, Темурбек, — деди Шайхулислом сафар самара-
ли тугаганидан мамнунлигини яширмай. -

- Тукалбек не десалар шу булгай! - деди Темур хам Шайху-
лисломнинг гапини маъкуллаган охангда.

- Розимен, таксир. Муаммони узим хал эта билурмен.
Ул авбош кишилар ила сизларнинг бахслашиб тортиш-
мокликларингизга лузум йук- Бурнидан нарини курмайдиган
бу одамлар кунгилларингизга озор етказувчи сузлар айтишлари
мумкин, - деди машаккатли иш масъулиятидан чучиётган Тукал
Баходир титрок овозда, кора терга тушиб.

- Сиз хак ишга кадам босдингиз. Оллох сиздан рози булсин! -
дёдй-Темур-Тукал Баходирга сузйнгда турмасанг не холат юз бе-
ришини биласан-а дегандек уткир нигохини кадаркан. - Биз сиз
билан бирга исломга кирган жамоангиз вакилларини бошкен-
тимизда кутамиз ва юртимиз хизматига ярашларингизга ишонч
билдирамиз! - дея сузини тугатди.

Сунгра биродаримизга ок йул тилаб, фотиха беринг деган
маънода Шайхулисломга.каради.

- Илохи омин! - дея кулини фотиха учун очди Шайхулислом.
- Оллохнинг хак дини бу заминда баркарор булсин! Унинг сафи
Хар замон кенгайсин! Яратган барчамизнинг, жумладан, Тукал
Баходирбек жамоасининг аъзолари калбига дини ислом нури-
ни бахш этиб, тавфик ато этсин! Йулингиз ок, йулдошингиз хак
булсин! Омин оллоху акбар!

Барча баробар юзига фотиха тортди. Тукал Баходир уч нафар
хамрохи билан Мугал кишлоги томон жунади. Темур бошлик
отликлар Самаркандга кайтдилар.

— Агар бу кавм туплам холида уюшиб, мусулмонлардан
узокрок бир улкада яшаганларида, тегмасдик, - деди Темур улар
отлари жиловини Самарканд томон бургач.

Шайхулислом улуг Амирга жуяли бир дафъи жавоб дайтара
олмади. Сабаби, Темурдан бундай гапни кутмаган эди.

- Сиз оллохнинг хак динини карор топдирмок борасида хеч
ким кила олмайдиган ишни килдингиз ва килажаксиз, - деди
анчадан сунг Шайхулислом тутилиб-тутилиб. - Сиз кофирларни
динга киритдингиз.

- Гапингиз тугри, хазрат! Бирок бу одамларни кофир деб
хукм чикара олмаймиз-ку! Яхшими-ёмонми буларнинг хам
уз дини бор, эътикоди бор. У тарафини сурасангиз Бухоро
сузининг келиб чикиши хам «ви хара» сузига бориб тадалади.
«Ви хара» демак буддада ибодатхона демакдир. Маълумки, ота
маконимизда яшаган кавмлар исломдан илгари бутпарастлик
ва оташпарастлик динида булганлар. Бизнинг аждодларимиз
эса ягона Тангрига сигинганлар. Ягона Тангри бу Оллох де­
макдир, - мунозарани давом эттирди Темур. - Бизнинг дини-
миз, муъмин-мусулмонларимизга куфр этиб, уларга жабр-зулм
утказмаганларни кофир дея олмаймиз.

— Биз дину исломнинг химоясида муким турган бир уламомиз,
мухтарам Темурбек. Сиз эса Улуг Турон элининг улуг Амири-
сиз. Минг бир кавму кабила улусу элатга ran сузига яраша жавоб
бермок масъулияти ва мажбуриятидасиз. Булмаса етти иклимга
худуди кетган бундай чексиз юртни бошкариб булмайди, -
Темурнинг фикрини маъкуллаган булди Шайхулислом.

— Ислом муросаю мадора, хар ишни яхшилик ва адолат би­
лан битирмок, яъни Оллохга таслим булмок динидур. Бирок уни
турли мазхабу тарикатларга булиб, бирлигини йукотдилар, куч-
кудратини парчаладилар. Буни кишилар уз манфаатлари йулида
килдилар. Бу йулда биз илкимиздан келган ишни килажакмиз,
хазрат, - деди Темур Самарканднинг кунчикар томонидаги
Губдин тогларига узок тикилар экан.

Темур Шайхулислом билан хайрлашиб, яна Боги Бехиштга
караб юрди. Унинг хаётида уруш-савашсиз, сокин кунлар кам
буларди. Шу боис истирохат учун имкон тугилди дегунча фур-
сатдан истифода этар эди.

- Мен бир оз дам олайин. Сизлар шу ерда булингиз. Х,ал эти-

149


Click to View FlipBook Version