The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by akmjarkurgan, 2020-11-03 06:23:11

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

7 iqlim xoqoni yoxud ahd va taxt

шимиз лозим булган зарурий ишлар бор, - деди Темур амир Бо-.
ботурк билан Алп Туркашга. - Бу орада Суюргатмишхоннинг
дузурларига бориб, асир сифатида келтирилган шох вахокимлар
хусусидаги фармонни тайёрлатиб,.имзолатиб кела билурсиз, -
душиб дуйди бог уртасидаги кушк томон юраркан.

Махфий бошлиги ва амир топширидни бажармод учун
ТСуксарой томон жунадилар. Одшом емагидан сунг Темур улар­
ни кушдка чорлади.

- Хон хазратлари фармонга имзо чекдилар, - деди амир Бобо­
турк хисобот бериб.

- Удинг дани! - буюрди Темур.
-Алибек ва Малик Fиёсиддиннинг угли Гурийбед хамда унинг
акаси Мухаммадлар Андижонга, Умаршайх Мирзо хузурига
юборилсун вау ердатутулсин! Жонидурбонийлар эсаТошкандда
саддансун. Малик Тиёсиддин билан яна бир угли Пир Мухаммад •
Самардандда асралсун. Агарда бу шахслар яна исён байрогини
кутариб, юрт бирлигига рахна солгудек булсалар, таддирлари
дисмат диличига тобшурулсин!
Темур устки лабини тишлаб, бошини сарак-сарак дилди.
- Малик Тиёсиддин ва унинг угиллари зулмидан азоб чеккан-
лар кимлар эрди? - дея суради Темур бир оз уйга толгандан сунг
махфий бошлигига дараб.
——Малик-Еиёсиддин-уз-иниси-Малик-Фахриддиннинг молу- - -
мулк, еру сувни тортиб олиб, углини зиндонга солган. Улар сиз
дазратдан рушнолик кутмодда, - дея жавоб дилди Алп Туркаш.
- Фармон хозирланг! Малик Фахриддин авлодларига Турунг
хокимлиги берилсун ва хибсдаги фарзанди озод этилсун! Бул
хусусда менинг номимдан амирзода Мироншох мирзога мак-
туб хозирланг! (Бу кишиларга иззат-хурмат ва радму шафдат
курсатсунлар!
Шундан сунг улуг амир тасбехини угирганча бир оз муддат
тин олгач, бош махфийга юзланди.
-Бологим сизда, мухтарам Туркашбек. Мамлакатсархадларидан
не хабарлар олурсиз? Боги Бедиштдаги истиродатимиз давом
этаждкми ёки яна сафар узангисига оёд дуяжакмизми? - суради
юришлардан чарчадик-ку деган одангда.
Улуг Амирга муносиб жавоб беришга урганган Алп Туркаш
бошини дуйи эгганча бир оз уйланиб, жавоб беришга тутинди.

150

— Узингиз олдимизга етти идлимни сулх-ла фатд этмоддек
буюк вазифа дуйгансиз. Одамлар феъл-атвори шундайки, куч-
кудратингни хис этиб турсаларгина сен билан хисоблашадилар.
Кузлардан пана булдингизми, арзимаган кепакига сотади-
лар. Амир Тумон Сеистон халди орасида бизга дарши фитна
юритмокда экан. Уларни кайта бош кутармайдиган бир тарзда
синдирмод лозим. Акс холда арабу ажам томонга юришимиз ке-
чикаверади, хазрат, - деди шахдли овозда Алп Туркаш.

— Биз Сеистонни юзда-юз забт этгач, Кдндахорни олиб, илид
денгизга чидмогимиз керак! - деди Темур кудратли овозда
урнидан туриб солйн узра наридан бери юраркан. - Бул муттахам
амир Тумоннинг Оллох насиб этган умрни яшаб, бола-чадасини
хузурини куриб улгйси келмабди-да!? Ярамас! Биз салтанат-
нинг оёдда туриш замонида одамларни узимиздан бездирмас-
лик максадида хар кимсага' меъёридан ортид мехр-мурувват
курсатиб, ашаддий душманларимизга хам багрикенглик дилдик.
Энди дилични мадкамрод тутишга тугри келади. Илгари биз
икки даре орасидаги кичик бир давлат эдик. Душманимиз хам
шунга яраша эрди. Энди катта салтанатга айландик. Оллох
йул берса худудларимиз янада кенгаяди. Демак, шунга яраша
радибларимиз хам катта ва кучли булади. Шу муддатга дадар
биз ён-веримиздаги узимиз датори радибларни енгиб, изнимизга
буйсундурдик. Катта, бизни бир хамлада ютишга тайёр турган
радибларимиз диличларини пинхона дайрамокдалар. Ва алар
хеч дачон диличларини савашсиз динларига дайтариб солмай-
дилар. Бизнинг улус ва юртимизга алар куп зулм утказдилар.
Оллохнинг изни ила бунинг жавобини олажаклар, - деди дайтиб
тахтга утирар экан Темур. - Бу фитнанинг бошида Сеистон
хукмдори Малик Дутбиддин турибди.

Унинг илохий даражадаги залворли овозида инсон этини жи-
мирлатиб, вужудини ларзага келтирадиган бир сиру синоат, сехр
бор эди. Буюк амирнинг икки садодатли кишилари англадилар-
ки, ядин кунларда урду яна юришга чидади.

— Черик Термизда тупланажак! Х,аР дачонгидан куп лаш­
кар йигилсун! Биз бу сафарда биргина Сеистон муаммоси ила
машгул булмаймиз! — дея сунгги буйрудни берди Улуг Амир. -
Оллох биз билан!..

151

УН УЧИНЧИ БОБ

------ ...Бу iopmHumt одамлари сизнинг
--------------- эски-ра^ибларингиздур—Нодиршоуртнг

улим хабари тарцалмасидан бурун бу
бурифеъл турк мамлакатидан чициб
кетинг!..

Бухоро амири Рахимбийнинг
кизилбош амирларига айтган сузи

Минг уч юз саксон учинчи йилнинг ёзи Темур учун тинч ва
осуда бошланди. У Боги Бехиштда дам олиб, салтанат ишла-
ри ила машгул эса-да, оиласи нотинч эди. Унинг севимли тани
маарами, иффату назокатда тенгсиз хотини Дилшод ого огир
хасталикка чалинганди. Темур унинг нурсизланиб сунаётган
нигохдарида узига нисбатан чексиз бир мехр туйгусини куриб,
куз ёшини тия олмади. Ёнаётган кафтини Дилшод огонинг
курукшаган лабларига, юзига босди. Бу гузал хотини билан у
отда ёнма-ён юриб, сунгги бор Сайхун ошиб, Х,иротга борган
дамларни эслади. Дилшод ого тилдан колган, умидсиз ва суник
нигох,й куз очиб курган улуг инсонга махдун термулиб турар,
юракни уапридтирадиган даражадаги чиройли чехраси сулиб,
захил тортган эди. Темур унг гулидан бир гули очилмаган бу
малаксифат жувоннинг абгор ахволига узок караб тура олма­
ди. Унинг унг кулини каттик кисиб, кафтининг орт томонидан
упди-да, бугзидан кутарилиб келаётган йигини ютганча хонадан
чикди.

Довлида узок юрди. Бундай дакикалардаунинг олдига бормокка
хеч ким журъат этмас, токи улуг Амир узига келиб, ховуридан
тушмаганча кимса кузига куринмас, ёнига ёндашмас эди.

У хаёл сурганча бориб, улкан садакайрагоч остидаги сурига
огир чукди. Унг кулини кутарганда сарой ойнасидан уни куза­
тиб турган мулозимлардан бири югуриб келди.

- Амир Боботуркни хузуримга чорланг! — буюрди Темур
калдирок овозда.

Амир Боботурк эса Дилшод ого каби огир ахволда ётган Темур-

------------------------ ------------ -Х52-------------------------------------------

нинг синглиси Кутлуг Туркон огонинг бошида хак деб утирган эди.
— Амирга одам юбордим. Эгачингиз Кутлуг Туркон огонинг —

ёнларида эмишлар, хазрат, - деди яна кайтиб келган хос мулозим.
Темур индамади. Кеча у эгачисининг зиёратига хам кирган

эди. Табиб буйнини ичига тортиб, елкасини кисганида бир зум
Темурнинг куз олди коронгилашиб кетди. Хдёт шу экан-да, дея
уйлади бушашиб, кузларидан селдек ёш куйилаётган опасига
термуларкан. Дунёнинг ярмини ушлаб турибсану бир якин
кишингнинг жонига оро киролмайсан! Эх дунёи дутир!

Табиб билан сарой богида сухбатлашаркан, беихтиёр отаси
рахматлининг сунгги кунлари-ва жон бериш дакикалари хоти-
расида жонланди. Ушанда ёнида енги билан огзини беркитган-
ча, узини йигидан зурга тийиб турган, кейинчалик Самарканду
Шахрисабзда ундан ошйд масжиду Мадраса ва етимхоналар
курдирган, узидан беш ёш катта опаси бодий дунёга кетмокда.
Кеча отаси кетган эди. Бугун эгачиси. Эртага... Бу Оллохнинг
иродаси. Кани унга эътироз билдириб кур-чи?

Темур сурида амир Боботурк етиб келгунга кадар утирди. У
карахт эди. Каршисида котиб турган ёш амирни куз ишораси
билан ёнига утирмодда даъват этди.

— Кутлуг Туркон огонинг ахволи нечук? - суради паст ва хаста
овозда.

-Узингиз курганингиз каби. Узгариш йук, - жавоб берди амир
Боботурк умидсиз охангда.

— Дилшод ого сахарга етмайди. Айтинг катта маликамизга.
Лозим булган хозирликларни курсунлар. Бул бегубор инсон
юксак мадомда тупрокка берилмокка лойикдур. Аслида кетаёт-
ганлар бир хисобда бахтлидурлар, Боботурк. Бу адмодона дунё­
нинг бетайин ташвишларидан абадул-абад кутиладилар. Улар
дарди аламини тирик колганлар чекадилар!

— Умидсизликка берилмок сиз каби буюк инсонга ярашмагай,
азиз устоз! Лахад ёдасида хам умиду илинж яшайди дейдилар, -
деди Боботурк не дея жавоб бермодни узок уйлаб утирмай.

— Иложимиз данча. Дилшод огодан уч-турт кун сунгра опам
боядишнинг хам куни битадиган куринадур. Бахт хам, бахтсиз-
лик хам душа-душа келади деганлари шу экан. Астагфируллох!
Астагфируллох! - дея урнидан туриб кетди улуг Амир.

153

Эртаси куни пешин намозидан сунг Дилщод огони тупродда
бердилар. Бу водеадан турт кундан сунг Кутлуд Туркон ого х;ам
ёруг дунёни тарк этди. Унинг жасадини Шохизинда дуйиндисига
дафн этдилар.
_____ Дайгуга ботган Темурнинг ёнида Мир Саид Барака, Хожа
Абдумалик ва Шайхзбда~Сагаржийлар- турар—навбат- билан------
Куръони Карим сураларини тиловат дилишарди.

- Бул инсонларга булган хурмат ва эхтиромингизни элга
кургузинг! Саодат топасиз! -деди Мир Саид Барака хайрлашар экан
Темурни багрига босиб. - Сиз Оллох ато этган кудрат сохибсиз!
Яратган бизни сиз каби инсон дулида жон бермодда насиб этсун!

Мир Саид Барака шундай деганда овози бугилиб, вужуди
. титраб кетди. Улар гап-сузсиз бир-бирларини багриларига бос-

ганча узок туриб долдилар.
Машаддатли юриш олдидан саройга хам бормай Боги

Бехиштда сафар тадоригини кураётган Темурга Термизда душин
туплаб булингани, юриш учун барча хозирликлар курилгани
Хадида хабар келганида у хаёл сурганча,. ёзда бард уриб яш-
наб турган огоч япродларининг саргиш ва дизгиш тусга кириб,
тукилаётганини кузатиб утирарди.

Сеистон хадида ran кетаркан ёки у тарафдан бирор нохуш ха­
бар ксларкан, Темурнинг__асаби.,бузиларди. У унлаб жародатлар
азобини чекди. Барчасини курмагандек булиб кетди. Бирод Сеистон
жародати вужудига огир мухр босди.

Темур Сеистон сафарини тушунар экан, хаёлининг бир четида
дулдай давмини салтанатга эш дилмод фикри айланарди. Уларни
хайрихох этмоднинг энг яхши йули давлатни пойлашмод, улар
истаган мансабу мартабани душ дуллаб бермод эди. Салтанат
ичида давлатни тан олмаган бирорта давм ёхуд улусни долдириб
булмайди.

Бу хусусда кичик машварат утказилгач, Темур ёнига Боботуркни
олиб, дулдай улуси томон отланди. Туддиз хукиз ва тудсонта дуй
суйдириб, уруг ахдини кунглини олди. Улус одсодоли, тудсонга бо­
риб долган Мухаммад Дулдай бувдан эллик йил бурун, алладачон
улиб кетган чингизий бир хон узини амир этиб тайинлагани учун
Хамон унинг отидан иш курар, дулоги огир, бирод содца ва тугри
бир киши эди. Одсодолнинг кунглини огритмасдан ризо этиб,
_____ урнига ёшрод бир кишини улус амири этиб сайламод керак эди.

154

Эл оксоколлари давра олиб утирар, ёш-яланг эса айлана шаклида
тик туришарди. Туйиб сахройи ок шурва ичиб, устидан ковурдок
еган улус ахли бостириб-бостириб айрон ва кимиз сипкоришар,
дарёдан сув багишлаган барлос турклари амирини алкашарди.

Курсида утирган Темур нихоят максадга кучди:
- Рухсатингиз берсангиз улус ахли ила бир оз кунушсак?- дея
оксокол Мухаммад Дулдайга каради Темур.
Кулоги огир чол Темурнинг гапини аник эшитмаган булса-да,
бош иргаб жилмайганча, маъкул ишорасини килди. Кдриянинг
ёнида утирган ёш йигит Темурнинг сузларини бакирган куйи
унинг кулогига такрорларди.
- Сизнинг дулдай улусингиз салтанатимиз худудидаги куп шаън-
шарафли кавмларданбиридур! Сизбизнингдавлатимиз, тупрогимиз
ва бойлигимизга шерикдурсиз! Урдумиз сафидаги дулдай мингли-
гининг тартибу интизоми, ёгийга карши савашдаги жасорати биз­
га маълумдир Бизнинг Алп Эр Тунга каби улуг бобомиз Угузхон
Чинни фатх этиб, унинг бошкенти Бежинга етиб борган экан. Шун-
да ул кавм хукмдорларидан нолиб, Угузхоннинг узларига хокон
булмогини сурабдилар. Угузхон эса «Сизнинг динингиз, туриш-
турмушингиз бошка, меники бошка! Биз бир-биримизни англай
олмаймиз! Шу боис уз орангиздан бир кишини хокон этиб сайланг!
Мен факат бир нарсани, сайлаганингиз кишини адолат ила юртни
йунатмокдигини назорат этмокликни буйнимга олишим мумкин. У
хато килса кечиришим мумкин. Бирок жиноят килса уни сизнинг
карорингиз билан жазолашга тугри келади» дебди.
Темур халойик кандай тинглаётгани ва муносабатини билмок
учун суздан тухтаб, бир оз тин олди. Раият нафас олмасдан
унинг гапини эшитар эди.
- Ушал урф-одатимиздан келиб чикиб, бугун сиз мана бу улуг
оксоколимиз Мухаммад Дулдойбек урниларига уз орангиздан ёш,
инсофли, оку корани таниган, улус мулкига хиёнат этмайдиган бир
кишини узингизга йулбошчи этиб сайласангиз! Мен сиз не десан-
гиз шуни килмокка суз берурман! Буюринг! Уз фикру таклифла-
рингизни суйлай билурсиз! — дея сузини мухтасар килди Темур.
Кимсадан садо чикмас эди. Улугларнинг огзига бокиб урганган
кавм талкон ютгандек сукутда эди.
Кутилмаганда Мухаммад Дулдай урнидан кузголди. Барча
бирдек хаяжон билан унинг огзига караб колган эди.

155

- Куллук, Темурбек! - деди у хеч бир илтифотсиз. - Сен куп
каллангжойидаодам экансан! Эсимизнитанибмизки, бирорта хону
султон сенга ухшаб улусимизга келиб, холимизни сурамаган.
Фадат солик сураб келган соликчини, савашга аскар сураган
товачини курганмиз. Бупти, мен розиман. Бирок бу одамларни
куздан кочирма. Xе4 кайсисига ишониб булмайди. Думи бурил-
са отасиниям сотади. Шунинг учун улар жиловини кулингда тут!

Хдяжондан соколи жалпиллаб сузлаётган оксоколнинг сал-
ласи бушаб, чуваланиб кетди. Шошиб колган чол довдираган-
ча салласини йигиштириб, кайта уради. Тупланганлар завк ва
хайрат билан кулиб, беозор чолнинг хатти-харакатини кузатиб,
сузини тинглашарди.

- Муддаога кучинг, оксодол!
- Гапнинг индаллосини суйланг-да! - хазилу чин аралаш ran
отишди утирганлар.
- Х^а-ай, каерда колган эдим? - ёнидаги чолларга каради
оксокол.
Яна кулги кутарилди.
- Дали бошламадинг! - деди Дулдайнинг унг бикинида
утирган жиккаккина тенгдоши.
- Хай, шундай дегин. Бошловдим шекилли. Хуш гапнинг
урамини айтсак, мулла Темурбек, биз кариганга ухшаймиз,
чамаси.
- Сен кари тулки карийсанми? Бор йуги ун кам юздасан! - яна
ran отди уша чол.
- Гапни булма деяпман, эчкисокол! Нечага кирганимни узим
яхши биламан. Гапимни эсимдан чикариб юбординг-ей. Да,
хуллас, эллик йилдирки насибамиз мана шу улуснинг устида.
Бу ерда ёши мендан улуги йук. Ун дуст эдик, улиб улиб, узим
Колдим деганларидек, булар мен билганнинг ундан бирини хам
билмайдилар... Гапнинг очиги, неччига кирганимни узим хам
билмайман. Ёшимни аник биладиган эгачим утган йили утди
рахматли. Мен тугилган йили Каттасойдан куй-эчкини кумдек
супуриб сел оккан экан, - деди чол Темур томон эгилиб.
Яна гур этиб кулги кутарилди. Улусдошлари Дулдай чолнинг
содда ва довдир гапларидан хузур килишар, аслида бу сузлар
уларга ёкйр эди.

-Оббо-о! Энаси байталлар-ей! Гапирганидам дуйишмайди-я!
Нима деётган эдим? — яна сузидан адашиб кетди чол. - Худосини
айтиб, бердисини айтгунча сабр дилмайди булар.

Яна кулгу кутарилди. Темур хам барча баробар хузур дилиб
кулар эди.

- Х,а, эсимга тушди, - дилт этмай сузида давом этди одсодол.
- Буладиган тапни айтсам, улусимизда менинг урнимни боса-
диган, эс-хуши бутун, тагли-тугли икхита одам бор. Крлганлари
хали нонни «нанна» деб юришибди. Икхиси хам бой-бадавлат,
кузи хам кунгли хам тух. Оч одамни элга бош дилиб буладими!
Буларга ишонсангиз дотда холмайсиз, Темурбек! Отангиз
Мухаммад Тарагайбекни хам яхши танирдим. Инсоннинг султо­
ни эди худо рахматлик!

Даврада яна кулги кутарилди. Дулдай бобо хам одамларга
Хушилиб бир оз кулди-да, гуёки хеч нима булмагандек, гапини
долган еридан давом эттирди:

-Шундай хилиб мен сизга айтсам Темурбек, биздаулус амир-
лигига арзийдиган иккита бола бор...

Тупланганлар хамон кулишарди.
- Э-э, элликка кирган одам бола буладими? - ran отди яна уша
жиннак чол.
- Э-э, элликка кирган булса хам менинг олдимда болада!
Сузимни булма, муттахам! Хуллас, иккисининг хам пала-
ги тоза, хони бузилмаган, уруги айнимаган. Мана бу мени
сузимни булаётган Ёрхул Яламанинг эса наели бузилган. Эна-
сидан тугилгандан бери бошига салла ураб юради. Сабаби,
тугма хал ва куса! Кимки кал ва кусами, демак, наел насаби
дариган! Амаки-тамаки, аммаваччаю-холаваччасига уйлана-
вериб бу утирганларнинг купининг наели айниган. Менинг
устимдан кулмоддан бошдага ярамайди бу баччагарлар! Майли,
кулишаверсин. Гунохим тукилади. Шунада булар. Бор булсанг
куролмайди, йуд булсанг беролмайди. Халднинг таддирини оч
одамга топшириб булмайди. Оч баччагардан доч баччагар дей-
дилар. Ялангоёкдан подшо чиддими, долганларни дам, узидай
ялангоёд дилмагунча уйдуси келмайди. Хулласи халом, Темур­
бек, мен эзма чолни сузига дулод солганингиз учун дуллуд!
Дулдай улуси амирлигига Тобон бадодир билан Сон бадодирни

157

дуйса булади. Иккиси хам пичодда соп буладургон бутун бола-

лар! Ишончим комилки, улар хеч дачон сенинг зиёнингга иш

тутмайди!

---- Улуг_Амир -урнидан туриб, Мухаммад Дулдайга, дучогини

очди. Сунгра тиз чукиб, унинг тиззасига пешонасйни дуйди; Бу------

иззатдан узини йудотиб дуйган чолнинг кузидан шовуллаб ёш

дуйилди. Улар бир муддат бир-бирларини багриларига босиб

турдилар.

- Устозимиз Мухаммад Дулдайбекга бошдан-оёд шохона са-

рупо кийгизилиб, тулпор от ва тудсонта дуй хадя этилсун!- деди

Темур унг к^лида чолнинг елкасидан дучиб тураркан.

Мухаммад Дулдай бола каби этана булиб, улуг Амирга мин-

натдорчилик билдирар эди.

- Энди одсодолимиз суйлаганларидек мана бу даршингизда

утирган иккита содолли боланинг ишини хал диламиз, - деди

Темур унг тарафида тик турган Сон ва Тобон бадодир томон

угирилиб. — К,ани буюринг, биродарлар, дайси бирини улусин-

гизга бек этиб сайлайсиз?

- Иккиси хам муносиб!

- Сон бадодир маъдул!

Тобонбаходирхам-арзийди!-----------------..

Халойиднинг таклифларига дулод солиб турган Темур бу

хусусдаги дарорини эълон этди.

- Сиз мудтарам эл адлининг ризолигингиз билан Сон

бадодирни улусга бек этиб сайласак-да, Тобон бадодирга амир-

лик мансабини бериб, вазирим уларод ёнимга олиб кетсам не

дейсиз?

- Баракалло!

-Жуда маъдул!

- Яшанг, Темурбек!

-Бизнинг элдан дам катта одамлар чидсин-да, ахир!

- Булмаса одсодолимиз барчамизга од фотида берсинлар! -

деди Темур Мухаммад Дулдайга мурожаат этиб.

- Илоди омин! - дея далтираган дулларини фотидага очди

одсодол. - Оллох мулки Турон султони Темурбекнинг давлати-

ни бардарор дилсун! Оллох улусимизни эсон-омон, багри бутун,

. турт куз тугал асрасин!

Барча бирдек юзига фотидатортди? ---------------------

158

УН ТУРТИНЧИ БОБ

Буюк Темур дунёни унжа aiyiu,
сунгра сплоти ила олди.

Ататурк

...Темур Боги Бедиштда болалик д;устларини кутар
экан, беихтиёр даяжонланди. Боиси, уларни анчадан бери кур-
маганлиги булса, яна бири Идику Темур билан ораларида булиб
утган нохуш водеа эди. Бу ерда Идику Темур дад эди. Темур буни
кечрод англади. Унга нисбатан нодад жазо тайин этганига имони
комил булгач, амрини дарров бекор дилди. Бирод гап-суз тардаб
кетган эди. Одатда яхши гапдан кура ёмбн хабар тез урчийди.

Улуг Амирнинг амрига биноан дай бир. амир бирор-бир мам-
лакатни фатд этса ёки ганим лашкарини маглуб этса, у уч нар-
са билан мумтоз дилинарди. Биринчидан, фахрли хитоб, туг ва
ногора бериб,- уни бадодир деб атар эдилар. Иккинчи тадбир
буйича уни давлат ва салтанатга шерик дилиб, кенгаш мажлиси-
га киритардилар. Учинчидан эса унга узи забт этган чегара вилояти
топширилиб, уша ерлик амиру беклар унга буйсундириларди.
Агар амирлардан дайси бири тура, яъни хон углини енгса ёки
амирзодага шикает етказса ва ё бирор улка хонини маглуб этса у
дам юдоридаги йусинда таддирланарди,'

Дашти КДпчодда дарши юборилган Идику Темур Урусхоннинг
белини синдирди. Шу зарбадан сунг у дайта унгланмади. Идиду
Темурнинг Жучи улусидан галаба билан дайтиши Самардандца
катта водеа эди. Кушин думондони Урда хонини енгишини деч
ким адлига сигдира олмас эди.

Идику Темурни Самардандга етмасдан бир неча чадирим
нарида кутиб олган Темур мадомига муносиб равишда унга
иззат-дурмат ва садодат курсатди. Уз дули билан унга хитоб,
туг, алам, яъни байрод ва ногора топширди. Идику Темур Турон
салтанати шериги деб эълон этилди ва улуг Амирга масладатчи
дамда вазир этиб тайинланди.

Чингизхоний давм хонларидан бери имтиёзларга эга булиб
делган Идику Темурга курсатилган бу эдтиром ясовурий

159

давмидаги ва узларининг келиб чидиши араб эканлигидан фой-
даланиб, туркий ва форсий улусларга паст назар'билан даровчи
айрим амалдорларга огир ботди шекилли улар устма-уст келиб
Улуг амирга Идику Темур хусусида огзиларга келган ёлгон-
яшидларни суйлай бошладилар. Бир ёлгонни ун киши такрорласа
__одамишонар экан.. ___________ .___ _______________ __

Темур одатига кура нотугри гапираётган кишининг дам гапи-
ни булмас, охиригача тинглар эди. Дабулига келган одам ёлгон
гапира бошлаганидаёд Темурнинг юз диёфаси узгарар, буни
сезган судбатдош ёлгонни тухтатар ёки гапни диска дилар эди.

Салтанатнинг дастлабки йилларида унга катта-кичик ёлгонлар
жуца куп етиб келар эди. У бунинг барчасига эътибор бериб,
ордасини суриштирадиган булса жуда купчиликни узидан без-
дирарди. Узини алдамодчи ва панд бермодчи булган одамлар-
га янада каттарод ишонч билдирар хамда вазифалар юкларди.
Аросатда долган кишилар унинг мардлиги ва багрикенглигига
тан бериб, садодат ила деч нарса курмагандек ишга киришиб
кетардилар. Тина кудурат дам унутиларди.

- Темурбекнинг ёнида юрсанг ё отинг чидади ёким утинг, -
дер эди тулкичи улусининг сардори, Темур устоз дея дурмат
диладиган Улжайту Апарди.—У одам булмайдиган кишини ёнида
олиб юрмайди. Унга ёндашсанг амир ёким хамир буласан!

Амир Боботурк етакчилигида улуг Амир дароргоди томон
йуналган болалик дустлари амир Сайфуддин, Идику Темур,
Аббосбек, амир Муайяд ва амир Худойдод Улжайту Апардининг
шу сузларини эслаб келишарди. Булар орасида Жаку Барлос йуд
эди. У нотинч Сеистонни йунатар эди.

Темур дустларини бог довлисида кутиб утирарди. Каттакон
сурига тушак солиб дастурхон ёзган хизматкорлар пилдирашиб
турли хил емакларни ташишарди. Улуг Амир болаликдаги дуст,
бугунги сафдошлари билан дучод очиб куришди.

- Идикубекни алодида багримга босаман! Хдсадчиларнинг
сузларига кйриб дуюшдондан чидиб, унга аччид сузлар сузладим,
жазо бердим! Шунинг учун сизни бугун узр ошига чадирдим, -
деди Темур дустининг елкасидан дулини олмай туриб.

Дарводе, Идику Темурга Урусхондан улжа тушган молу мулкни
узига олди ва талон-тарож дилди деган айб дуйилган эди. Темур
унга задрини сочганида Идику Темур довдираб долмади. Темур-

160

нинг кузига тик караб: «Тухмат! Агар шу тухматга ишонсангиз
ёки ишонмокни истасангиз огиз очиб эътироз билдирмайман!»
деди таъзим бажо этиб. .Идику Темур шундай деб, оркасига
кайтиб чикиб кетди.

У узига берилган барча мукофоту мансабларни ташлаб, турт
нафар йигит билан Кешга жунади. Она юртида отасидан колган,
укалари бокиб тирикчилик киладиган сурувга карашиб юрди.

- Одамлардан безибман. Бироз жонзодлар билан гаплашайин,
- дер эди у кунгил сурагани борган кишиларга.

- Сиз Темурбекка аччик килманг. Болалик дустингиз. Кднчалик
тергамасин, у сизни яхши куради. Узр сураб хузурига боринг, -
дея маслахат берди амир Сайфуддин атайлаб оркасидан истаб
келиб.

- Менинг Темурбекни накадар севишим ва хурмат килишимни
билурсиз, дустим. Агар гунохим ёки айбим булганида эди уша
захоти узр тилаган булар эдим. Менинг хеч кандай айбим йук.
Модомики, шундай экан, айбим булмай туриб кечирим сурасам,
килмаган гунохимни буйнимга олган буламан. Бу эса янада кат­
та гунох ва хоинликдур. Вакти замони келар, Темурбекнинг узи
буни англаб етар. Ана шунда биз янада бир-биримизга ишончли
ва садокатли буламиз! - дея жавоб килди Идику Темур.

Унинг сузларида мантик бор эди. Амир Сайфуддин огиз очиб
бирор даъфи-жавоб кила олмади. Идику хак эди. Булган гапни бо­
риб окизмай-томизмай Темурга айтганида у урнидан туриб кетди.

- Булмаса менинг хузуримга турли игво ва бухтонларни та-
шиб келадиган иту битни киритманглар! - деди амир Сайфуд-
динга овозини баландлатиб.

-Хдксиз, Темурбек! - деди амир Сайфуддин дустининг сузини
кувватлаб. — Бирок сиз кеча ёким бугун таниган амалдор ёки
амирларингизга шубха билан карашингиз мумкин ва буни англа-
са булади. Бирок болаликдан бирга униб-усган мен ёки Идикуга
ухшаган сиз ила баробар барча огир-енгил кунларни тотган киши­
ларга ишонмасангиз, унда билмадим. Биз очимиздан улишимиз,
Турон юртидан бош олиб чикиб кетишимиз мумкину, лекин сиз­
га хиёнат килмаймиз. Биз бу йулнинг бошида сиз ила бирга эдик.
Унинг сунгига кадар. баробар бормокчимиз! Сизга куз тиккан
душман икки дунёда бизни хам сог куймайди. Буни мен айтма-
сам хам узингиз жуда яхши биласиз. Одатда аксарий хукмдорлар

161

узини тахтга утказганлардан бирма-бир дутуладилар. Буни
узингиз айтиб юрар эдингиз. Сизнинг бошдалардан фардингиз
хам шунда. Дустни бошингизга кутариб, душманни хам ерга ки-
ритиб юбормай узингизга эш диладиган одамсиз. Уз-узингизга
- -даршиЛормангдеЛманкСузла^им огир ботса-да мени тушунинг.
Бу гапларни уз манфаатим учун айтаётганим йуд! - дея сузини
тугатди амир Сайфуддин дора терга тушиб.

Унг дули билан иягини тутганча уйга толган Темур анчагача
фикрни туплаб, бир нима демади.

-Хадсан, Сайфуддин, — деди анчадан сунг босид овозда. - Шу
ерда бир оз хаддимдан ошдим. Тан оламан!

У болалик дустларини бирма-бир сузлашганда сенсирар,
жамоа орасида эса сизларди.

- Идикубек хузуримга кириб, шуни яхшилаб англатса булар
эди-ку?

- Дустим! Дахрингиз дузиган дамда ядинингизга инсон зоти
йулай олмайди! - очид суйлади амир Сайфуддин. - Гохида
умуман дулогингизга ran кирмайди. Дуст хато ва камчиликка
йул дуйганда унга оддий мулозим каби аччид устида муносабат-
да булинмайди. Шу хатоси дустона тарзда бетига айтилади. Бирор
ерда хато кетган булсам узр тилайман, - деди овозини пастлатиб
амир СайфуцдинТ ’ -— ------- -—..............

- Иуд, дустим Сайфуддин. Мен дахри даттид одамга бундай
дустона гапларни сен айтмасанг ким айтади. Барча огзингга
тикилиб тургандан кейин тудсон туддиз гапни хад суйласанг
юзинчисида нохад булишинг мумкин. Хукмдорнинг кичик бир
хатоси хам кишилар учун жуда димматга тушиши мумкин. Бар­
часини тушунаман. Демак, Идику Темурнинг гунохи йуд.

-Мен шундай фикрдаман!
- Дандай дилсак бу хафачиликни унинг кунглидан чидарамиз?
-Дузурингизгачорлаб, бир багрингизга боссангиз етади. У юра-
гитоза, мард инсон. Кунглида кири йуд. Сунгра унинг мавдесини
тиклаб дуймод лозим. У хар дандай хурматга лойикдир. Сизга
барчамиздан садодатли. Буни Оллохнинг олдида хам, бандаси-
нинг олдида хам суйлагайман, — деди амир Сайфуддин.
- Булмаса барча болалик дустларимизни мехмонга чадиринг.
Бир сухбатлашиб, хумордан чидайлик, - деди шу сухбатдан сунг
_ Темур хоргин овозда амир^Сайфудцинга.

162

Мулозимлар каттакон самбиттол остидаги сурига жой
хозирлаган эдилар. Суридан жой олган мехмону мезбонлар хол-
ахвол сурашиб, ерлашдилар.

- Хуш келдингиз, сафо келдингиз, азиз дустларим! - дея
утирганларга мурожаат этди Темур. - Сизларнинг олдингизда
гунохим куп. Вахт топиб доимо ахволингиздан хабар ололмай-
ман. Кусурга бодманг. Бекорга машойихлар мансабга кутарилган
дуст йудотилган дустдир, демаган эканлар, - дея бирин-бирин
дустлари билан дайта-дайта сурашарди Улуг амир.

- Унда ичимизда согимиз йуд экан-да, Темурбек. Сизнинг
шарофатингиз билан мансабга минмаганимиз долмаган, - дея
сухбатини жонлантирди амир Сайфуддин.

- Бирод ичингизда энг катта гунодкор менман. Сиз - азиз
дустларим, доимо кунглимга дарайсиз. Х,ад-нохад сизларни тер-
гайман, огир ишларга буюраман. Шу боис доимо олдиларингиз-
да хижолатдаман.

- Ишдилиб бугун Урусхон ёки Малик Гиёсиддин билан сава-
шиб юриб, эртага айрим дустларга ухшаб, Кешга сурувга лаш­
карбоши булиб кетмасак булгани! - Аскияни бошлади Кеш беги
Аббосбек.

Улар рохат дилиб кулишди.
-Жойидан олдинг, Аббос. Болалигингда хам тилинг захар эди,
— деди Темур кулгидан тухтаб. - Гапнинг очиги салтанатнинг бу
гавго-ю жанжалидан кура уша дустимизга ухшаб лашкарбоши-
лик дилмодни орзу этиб долдим, биродар.
- Дустингизга чулид лозим экан. Илтимос диламиз. Сузи-
мизни ерда долдирмас, - буш келмай аскияни оларди Аббосбек.
- Бирок амир Сайфуддин мендан олдин бориб, ишни битириб,
чулидликни эгаллаб дуйибди, - жавоб дилди Темур.

Амир Сайфуддин аралашган иш битмай долмайди. Эшит-
дикки, хонимлардан душин тузйшга хам мухтарам амир ул-
умаромиз бош-дош эмишлар!

- Бу ишга амирнинг данчалик алодаси борлигини билмадиму,
бирок сизнинг илтимосингизни менга етказдилар.

-К,анада илтимосимни? — дайрон булиб суради Аббосбек.
—Хонимлар душинининг лашкарбошилигини сураганингцзни!
Даврада яна кулги кутарилди.
- Ундан кура бориб Идикубекнинг ёнида дуй бодаман. Бу

163

лавозим учун узларидан муносиб номзод йук, Темурбек, — дея
жавоб килди Аббосбек. - Узингиз мингбоши булингу, юзбоши-
ликни дустларга таксимланг, тамом. Сих хам куймайди, кабоб
“ 'хамг-буш'келмас-эдиАббосбек.------ -------------------- ---------------

- Розиман! - деди Темур. - Бугундан эътиборан сиз кампирлар
юзлигига юзбоши этиб тайинландингиз! Боботурк, фармонни
хозирлатиб, хонга куя куйдириб чикинг.

Йигилганлар роса кулишди.
- Шундай Улуг Ходондан шул мансаб тегадиган булса нима
хам деймиз. Такдирга тан берамиз! - елкасини кисиб куларди
Аббосбек.
Улар хазил-мутойиба билан емак едилар. Шарбат ичиб, мева-
чева тановул этиб утирганларида Темур чукур нафас олганча
Идику Темурга даради.
- Барчангизга маълумки, азиз дустларим, - дея босик охангда
суз бошлади Темур. - Хдсадчи ва хоинларнинг кутдуси билан
давлатимизнинг Идикубекдек бир улуг амиру лашкарбошиси
атрофида фиску фасод гаплар айланди. Агарда Идикубек бор-
йуклиги номаълум, уткинчи бир киши булганларида эди, унинг
шахсияти билан кимсанинг иши булмаган булур эди. Биз бар-
чамиз баробар Оллохнинг не-не синбвларйдан утмадик,~не
тахкиру маломатларни бошдан кечирмадик. Пайгамбаримиз
Хазратларининг бошларига ёгилган маломат тошларию, калтаклан-
ганларини эсланг. Бунинг барчаси Яратган Тангрининг сино-
видур. Унга бардош бермогимиз, сокинлик ва совукконлик ила
Кабул этмогимиз лозим булади. Менинг, барчамизнинг болалик
дустимиз, хакикий маънодаги мард ва жасур инсон Идикубек
бир-икки нохак тухмату бухтон ёким фиску фасод билан сина-
диган ёхуд изсиз йуколиб кетадиган шахе эмасдур. Буни мендан-
да яхши билурсиз. Дустимиз нохак тухматга учраганида химоя
эта олмаганим учун ундан узр тилайман! Хдёт таомили шундай.
Мард бир кун, номард эса хар куни улади...
- Астагфируллох, Темурбек! Сизда хеч кандай гунох йук!-
деди урнидан туриб куяини куксига куяркан Идику Темур. -
Астагфируллох, ундай деманг!
-Йук, Идикубек, -дедиуша самимий овозда. -Менкурпамнинг
- -неча-каричлигини-биладур£о.н_ва_ушанга_караб оёк узатадургон
одамман. Мендан пайгамбар хам, авлиё хам ясамокка лузум йук-

164

деган умидда эди. Бу хабарни Улуг амир хам кутарди. Бу хакда
икки маротаба ундан суради. Бирок элчилардан дарак йук эди.

Салом ва таъзим ила отларини кистаб, улуг амирнинг ёнида
Тохир тарихчи, китобчи Ориф Бухорий ва бахши Уткун Тегин
хозир булдилар.

- Ахволларингиз нечук, дустларим? - хол сураган булди
Темур. - Фотих Темур билан сарсону саргардон юравериб чар-
чамадингизму?

- Юрган даре, утирган буйра дейдилар, хазрат, - жавоб килди
Ориф Бухорий тавозе билан. - Сизнинг ёнингизда юриб дунё
куриб, мусофир булиб, янада мусулмон булмокдамиз. Норози
булсак айб булур, хазрати олийлари.

Темур йулдошларини зимдан кузатиб бош чайкади-да муд-
даога утди.

-Мухтарам биродарларим, менидоимобирнарсауйлантиради.
Назарий томондан олганда Чингизхон Хоразмшохларни енги-
ши мумкин эмас эди. Амалий нуктаи назардан хам. Биз унинг
Самаркандни олишини бир мухокама этайликчи? Тарихчилар
Чингизхон Самаркандни самаркандликлар кули билан олган
дейдилар. Сиз буни кандай изохдайсиз, мухтарам Тохирбек? -
дея тарихчига юзланди Темур.

Бундай кунуларда суз кетса хаяжонини боса олмайдиган
Тохир тарихчи хафсала билан хикоясини бошлади...

167

__ ___ ___________ УН БЕШИНЧИ БОБ__

Турон мамлакатини бирлаштирган
купим ва пойтахт Самарцандда сал­
танат тахтига утирганимдан сунг,
дусту душман билан муомалада. бир
текис йул тутдим.

Темур

Улар йул-йулакай Тохир тарихчининг Чингизхоннинг Бухоро
ва Самаркандни забт этиши хикоясини тинглаб кетардилар. Улуг
Амирнинг хикояни диддат ила эшитаётганидан хеч ким журъат
этиб, емак ва истирохат вадти келганлигини эслата олмади.

Амир Боботурк эса жаланглаганча олий думондоннинг
тухташи учун дулайрод жой изларди.

- Буюринг, мухтарам амирим! — деди кузи Боботуркга туш-
ган Темур. - От устида элакланган ошдозонлар хам ногора
чалмоддалар. Енгил бир емак ёб блсак булармиди?

Куш хам кичикрок бир сой буйига етиб долган эди.
Хизматчилар бир зумда сойнинг салдин жойига саропарда
тикдилар. Темурнинг манзили сой бошида булиб, долганлар шу
тахлит этакда уз чодирларини тикар эдилар. Йул-йулакай, енгил-
елпи овдатланиш учун ошчилар дуй этини думба ёгига довуриб,
каттарод идишга солиб олишар, лозим булган замонда бир неча
дадидада иситиб, устига пиёз ва кукат туграб суфрага тортила-
диган бу емак туймоч деб аталади.
Темурнинг дастурхонида Тохирбек билан Боботурк бор эди.
У хеч дачон бир узи емак емас, вадтнинг дадрига етгани учун
тушлик ёхуд одшом емаги замонида анча-бунча давлат ва
фудароларнинг ишлари хам битиб кетар, табиатан бугунги ишни
эртага долдирмас, кечами-кундузми, от устидами ечилиши
лозим булган ишларни дал дилиб, курсатма бериб кетаверарди.
- Хдкоянгиздан жуда таъсирландим, Тохирбек, - деди анор
_____.су_вини ичар. экан -Темур хаёлга чумиб.^-Мугуллар-хакидатан
дам юрт бошига бало булиб тушганлар: Одибатда эса тилу дини-

168

ни йудотиб, турклашиб ёхуд форслашиб кетмокцалар. Бизнинг
барлос турклари улар таъсирида мугуллашганини айтмайсизми?
Хар бир фожианинг акс тарафи дам булади. Агар улар^Гурон___
юртига бостйриб келмаганларида эди, барлослар каби жуда куп
турк давмлари мугуллашиб ёким чинлашиб кетар эдилар. Чин
ва ё мугул булгандан кура хунларга ухшаб ислован булмод
маъдулдир. Бизнинг сахро, чул ва даштларимиз табиатан инсон-
ни сахройилаштиради. Денгизбуйи хуш табиатли мамлакатларда
яшовчи давмлар эса биздан кура кузи очидроддир, - сузида давом
этди Темур. - Дани энди исён бостиришу саваш билан машгул
булмай, кунинг утсаю, илм ёки ёзарлик ила шугуллансанг.

- Сиз Оллохнинг иродаси ила тарих гилдирагининг дай шаклда
айланмогида мухим ахамият касб этувчи. инсон сифатида
яратилгансиз, Темурбек, - жавоб дилди Тохир тарихчи чилими-
ни йигиштирар экан. - Энди сиз учун ордага дайтмодда йул йуд,
хазрати олийлари.

- Биламан, Тохирбек, биламан. Орзуга айб йуд дейдилар.
Ичимдаги дардимни кимга хам айта оламан. Сузим хадми,
нохадми, сизларга айтиб ёриламан-да. Гохида эса одамларни
урганиш ва билиш учун уларга узим душилмайдиган фикрларни
хам айтаман. Шу аснода бахс ва янги гоялар дунёга келади хамда
уша одамларни синаб кураман.
■ Улуг амир катта туднашувлар олдидан камгап булиб долар .
эди. Айни дамда хам у худди шундай холатда, хаёли паришон
каби эди. Аслида унинг уйлари тардод эмас, фадат бир нарсани,
булажак мухорабани, иложи борича муаммони тинч йул билан,
дон тукмасдан хал этмод йулларини:уйлар эди: Бирод бу нарса хар-
доим хам унга боглид булавермасди. Кдршиларида Чиндан Идил
дарёсигача булган барча харбий кучларни синдирган, савашавериб
пишиб кетган енгилмас душин турганлигини узини ёгий санаган-
лардан бири англаса бири англамас эди. Боиси, бу урта аср.замо-
нида ёнма-ён дишлокда яшаётган кишилар хам бир-бирлари хаёти
хадидаги хабар ва янгиликларни билиб-билмай яшар эдилар. Замон
уз инсонларига, инсонлар уз замонларига муносиб эдилар.

Турон урдуси Балхга етиб долганди. Улуг амирнинг душинга
икки кун хордид учун рухсат этилсин деган амри тардалди.
Темур Балхни яхши курар эди. У бу ерда салтанат тожини кийган.
Буюк Турон амири дея эълон дилинган ва од кигизга утдазилган

169

эди. Билкиси сугро ва бонуйи кубро Сароймулкхоним узи ардокдаб
юрган буюк бобоси Чингизхоннинг олтин тахтини олиб чикиб, уни
утцазган эди. Мана шунга хам ун беш йил булибди. Бу орада канча
сувлар окиб утди. Не-не одамлар утиб кетдилар, янги авлод тугилиб,
усиб-унмокда. Эллик йилда эл янги, кирк йилда козон янги дей-
дилар. Темур хам бундай олиб караса хаётининг учдан иккисини
яшабл^уйибдит^олган-ужр-хамюсойиштатгечадигангатухшамайди;
У жахонгирлик чортогига караб от куйди. Энди улокни ташламаса
булмайди. Тохирбек айтганидек ортга кайтмокка йул йук.

Улуг амирнинг етиб келганидан хабар топган амир Жаку Бар-
лос оёгини кулига олиб Балх сари учди. Хдзратга хуш келдингиз
демокчи эди. Бирок Темур уни жиддий кабул килди.

- Нечун изн сурамасдан келдингиз, тога? - деди у Жаку Бар-
лос билан куришар экан. - Сиз бу ердан кура ул тарафда салта-
нат учун лозимсиз. Кдйтиб жунанг, - деди гапни киска килиб.

Очиккунгил ва тугрисуз Жаку Барлос бир оз шошкалоклик
килганини англади.

- Бир кошик конимдан кечинг, мухтарам Темурбек! - деди икки
Кулини куксига куйиб йигига ухшаш овозда. - Сизни куришга,
дийдорингизга етишдан бошка нарса кузимга куринмабди,
жиян. Мен кари бурини кечиринг. Хдкикатан хам орка тарафни
бушатмай туришим керак экан. Энди буни чукур англамокдаман.

Жаку Барлос яна бир-неча огиз-суз суйласа-бола каби хунграб
йиглаб юбориши мумкин эди. У узини зурга йигидан тийиб
турар, юзлари, лаблари, бутун вужуди титрар эди.

-Боринг! - деди Темур унга босик, таскин берувчи овозда.
Жаку Барлос ортига тисарилиб, лукиллаганча чикиб кетди.
Темурнинг куз унгидан унинг эти кочган елкалари, салкиган юзи,
аввалгидек ёниб бокмаётган кузлари ва. алпанг-талпанг кадам
босаётган гавдаси кетмади. Ва беихтиёр ички бир овоз унга «сен
бундан буён хаётингдаги энг садокатли инсон - Жаку Барлосни
бошка курмайсан!» дегандек булди. Темур сесканиб кетди. Нега
уни тергадим? Хафа килдим? Бйр оз сухбатлашиб, хол-ахволини
сураб, сунгра йулчи этсам осмон узилиб ерга тушмас эди-ку, дея
уйлади асабийлашиб. Нега менга тога авлоди булган бу садокатли
одам калбига озор етказдим? Ахир у мен учун хаётини тик-
кан одам-ку! Одамларга акл булмокка интиламану, гохида узим
ахлок-одоб, инсонийлик худудидан чикиб кетаман.

г1 .

Темур уйга толганча саропарданинг туридан остонасигача
бориб келар, пойгакда эшик огасининг пайдо булишини кутар-
ди. Кдйтиб яна эшик томон юраётганда мулозим икки дулини
дорнига дуйиб Улуг амирнинг курсатмасини беклар эди. Юз
диёфасидан ниманидир айтмодчи эди.

- Суйланг. Не хабар? - деди Темур унинг даршисида тухтаб.
— Фарох хокими Шох Жалолиддин салом ва садодат билдир-
мак илинжида остонада турибди, - деди эшик огаси.
-Кирсун!
Шох Жалолиддин совга-саломлар билан Улуг амир хузурига
кириб келди. Пешини упди.
— Энг яхши совга, бу — сузда турмод ва дуруст инсон
булмоддир, - деди Шох Жалолиддинни утирмодда таклиф этиб.
- Биз сизни хар замон узимизга дуст ва дардош деб билганмиз.
Диёмат душнингиз сеистонликлар каби хинд об-хавосидек тез-
тез узгариб турмаслигингизни дадрлаймиз, - дея Шох Жало­
лиддин хизматини таддир этди Темур. - Биз Мозандарон сари
отланмодчи эрдук. Яна Амир Валининг танобини тортиб дуймод
керакка ухшайдур. Бирод некудорийлар ва сеистонликлар исёни
режамизни узгартирди. Сиз тарафларга от сурмод мажбуриятида
долдик. Эрта тонгда Од Темур бадодир Сеистон тараф юради. Сиз
дам ул дустимизга черигингиз билан душилинг. Кдршимиздаги
асосий тусид, Жиза далъаси забт этилмоги лозим. Хоинлик бот-
бот такрорлангани боис шафдат дилинмасун. Жазо, бизга дарши
дилич кутармод ниятидагиларга сабод булмоги керак.
Судбат ярмига етганда Од Темур дам кириб келган, улар Улуг
амирнинг амрини баробар тингпар эдилар.
Жиза далъаси атрофидаги яланшикларда буюк урду ясол тузди.
Душинни куздйн кечирган Темурнинг ёнида Алп Туркаш би­
лан амир Боботурк бор эди. Отйнинг жиловини тадда тортиб
тухтатган Темур ёрдамчиларига ташвишли даради.
- Бир хатолидда йул дуйибмиз, иниларим, - деди у безовта
овозда бир судбатдошларига, бир саф тортаётган черикка дараб.
Амир билан махфий бошлиги талдон егандек сукут садлаб гаи
нимадалигини англамай устозларининг огзига дараб туришарди.
- Ахир, катта юртни, Самардандни душинсиз долдириб
келибмиз-ку! Агар ер юзида бизга дарши душман уруги
долмаса хам Дашти К^ипчокдан бирорта чингизий амирзода,

171

жуда булмаса узимиз тахтга утказиб цуйган Тухтамиш углон

от куйиши мумкин. Сизлар хам бу хакда айтмабсизлар, — деди

Темур афсус чекиб.

- Тугри, - деди Алп Туркаш бошини иргаб. - Буни каранг-а!

Бу фикрга Боботурк хам кушилди.

_ ~_Амир Сулаймоншох-билан Аббос-баходирни-чакиринР.

Иккисини кайтариб юборамиз, — деди Улуг амир хамчини калин

кунжли этигига ураркан. - Туркнинг акли тушдан кейин кира-

ди деганлари шу-да, - кушиб куйди Самарканд™ кетиши лозим

булган чериклар саф тортган тарафга бокар экан.

Зум утмай амир Сулаймоншох билан Аббос баходир хозир

булдилар. Улуг амирдан тегишли фармонни олдилар.

- Самарканд™ кайтаётганингизни кимса билмасин! Су-

раганларга Сеистон томон юраяпмиз дейсиз! - дея сунгги

йурикни берди бош кумондон.

Турон урдуси Сеистонга етиб колган эди. Темурнинг Сеистон

мулкида пайдо булганидан пайтавасига курт тушган Шох

Кутбиддиннингхос вакиллари Шохшохон ва Тожиддин Сеисто-

нийлар ок байрок кутарган холда Темур кушини томон келавер-

дилар. Темур элчиларни хузурига олиб келишларини буюрди.

Улар Темурнинг пешини упиб, совга-саломлар ила Сеистоннинг

бир йиллик хирожини такдим этдилар.

Элчилар сузи тугар-тугамас калъа дарвозаси очилиб, Сеистон

лашкари мури малахдек Темур кушини томон ташлаНди. Бундай

калтис дакикаларда савашишнинг.хадисини олган Темур атрофи-

ни куршаб турган лашкарбошиларга кескин курсатмалар берарди.

- Элчи биродарларимиз узокрокда, хибсда саклансинлар!

Хадяларймизни галабадан сунгра топширажакмиз! Икки минг

нафар энг яхши куролланган Хос’ навкарлар Хабар булмагунча

пистирмада тураверсин! Мухаммад Султоншох! Сиз кичик

бир черик билан' ёгийга юзма-ю.з буласиз-да гуёки узингизни

чучиган курсатиб, ёвнинг култигйга сув -пуркайсиз! Улар улар-

тириларига карамай тащланадилар! Эргаштириб, пистирмага

олиб келасиз! Ёгий пиёда экан! Суворийларимиз отларига эхтиёт

булгани холда хужумга утсунлар! Пиёда аскар эгасига шикает

етказа олмаса-да, отини яралайди! Шундан эхтиёт булсинлар!

Жангбошланиб кетганди. Унг минг нафар аскарни жангмайдо-

нида колдирган сеистонликлар кайтиб калъага кочиб кирдилар.

--------------- ------------------------- 172 /

Амирзода Али ва Ок Темурнинг суворийлари цалъа дарвозасини
бузиб кириб, ёгийни имкон кадар кийратиб чикди. Сеистон-
ликларнинг икки кузи узи хам савашга киришиб кетган Темур-
да эди. Темурга бирон кори хол булса бутун бошли кушиннинг
рухи тушиб, вазият узгарар эди. Темур лашкарбошидан тортиб,
оддий навкаргача шундай бир кувват ва галабага ишонч рухини
ато этардики, бунга барча бирдек куникиб колган эди.

Улуг амирнинг саваш ичида киличини ялангочлаб от чопти-
риб юрганидан чучиган амирлар пиёда юриб бориб унинг отини
етаклаб чикдилар. От ярадор булган эди. Улуг амирга отилган
найза отига теккан эди.

Амиру лашкарбошиларини бир амаллаб кундирган Малик
Кутбиддин Зуранж Хисордан чикиб, бошини эгганча Темур
хузурига келди. Узр тилади. Темур унга кимматбахо совгалар
бериб, кунглини кутарди. Бирок шу дакикада яна калъадан уттиз
минглик кушин отилиб чикди. Сунгги ва хал килувчи жанг бош-
ланган эди. Темур урдуси Х,исорнинг барча тарафдан бирданига
хужумга утиб, уни эгаллади ва бузиб ташлади. Малик Кутбиддин
кушинининг асосий кисми жангда халок булди. Турон урдусига
Хам катта талофат етганди.

Чодири курилган тепаликдан атрофии кузатиб турган Темур
хузурига келтирилган Малик Кутбиддиннинг кулидаги занжир-
ни ечишни ваунга сув беришларини буюрди. Унинг ёнида Сеистон-
нинг номдор кишилари, саййидлар, уламолар ва козилар булиб,
барчаси ерга караган, Улуг амирдан мехр-шафкат кутардилар.
Малик Кутбиддинга бир муддат тикилиб колган Темур барчага
эшитарли бхангда амр килди:

— Малик кутбиддин раияти билан Самаркандга кучирилсун!
Бу юртнинг козилари, саййидлари вауламою акобирлари Фарох
хисорига Шох Жалолиддин хузурига юборилсун!

Кушин йулида давом этарди. Темур хомуш эди. Бу сафари
давомида тинимсиз савашмокка тугри келаётир. Лашкар бирор
Хафта хам жангсиз тургани йук. Бир исёнчини тинчитсанг, ик-
кинчиси бош кутаради.

— Биз Искандар Зулкарнайн, Махмуд Газнавий ва Чингизхон-
лар фатх этган ва маълум бир муддат яшаган, мухим ахамиятга
молик шахар Бустга келмокдамиз, хазрат, - деди отини никтаб
Темурга етиб олган Тохир тарихчи.

173

Тодирбекка кузи тушган Улуг амирнинг дили ёришгандек
булди.

- Келинг, тарихчим. Кдерларда долиб кетдингиз? Сурамасам
___ ташриф_буюрмайсиз_чоги, — гина дилган булди Темур. — Сиз

мендан узодлашманг. Кузимга ядин юринг. Буст хадида яна ни:
маларни сузлаб берасиз?

- Буст бу худуднинг, умуман, бу тарафдаги улкаларнинг
жугрофий ва идтисодий нудтаи назардан асосий шадар-
ларидан бири саналадур. Шахар Аргандоб дарёсининг Хилманд
нахрига келиб душиладиган ерида жойлашган. Турон ва Румдан
Х^индистонга борадиган уч савДо йулининг иккитаси Бустдан
утади. Бу йуллар Мултон ва Панжобга боради. Шу боис Буст-
ни эгаллаш салтанат учун гоят мухим ахамиятга эгадир, улуг
ходоним, - дея сузини мухтасар дилди Тохир тарихчи.

- Ташаккур, Тохирбек! Иншооллох, Бустни-олажакмиз. Бирод
унгача яна уч мухим далъа - Зова, Тод хамда Кука далъаларини
забт этмогимиз лозим эркан. Бусиз Бустни олиб булмайдур, -
деди Темур хаёлига дандайдир мухим бир фикр келди чоги бе-
ихтиёр амир Боботурк томон угриларкан. - Самарданддан Туман
Некудорийнинг таъзирини бермод учун чиддан эрдук. Бирод уни
бартараф этиш ёки узимизга эл дилиш борасида деч кймдан садо
чидмайдур, - ёш амирга юзланиб деди. - Ул азамат узига тегиш-
ли худудларда гарбу шард карвонлари нари турсин, мушукни
хам утказмаётган эмиш.

- Маълумингизким, устоз, амир Сайфуддин жанобла-
ри Туманбед билан эскидан ошна, борди-келдиси хам бор эди.
Зораки, бориб уни яхши ran билан яна узимизга эл дилсалар, -
фикр билдирди амир Боботурк.

- Маъдул фикр. Чорланг!
Зум утмай Улуг амир жиловида амир Сайфуддин хозир булди.
Амир ила баробар Аргун Барлос, Севинчак Бадодир ва амир
Мухаммад Шер Бадромлар дам ташриф буюрган эдилар. Улар
Темурнинг нима мадсадда чадираётганини билиб, бу дунуда
турталасининг дам гапи бир ердан чидданлиги боис Улуг амир­
нинг олдидан утмод ниятида эдилар.
- Бизлар дам шу хусусда хузурингизга келмодчи булиб тур-
тан “эрдук, “дёд1Г_амир~Сайфуддин Темурнинг нс максадда-----

174

суратганини билиб. - Рухсат беринг, уни силаб-сийпаб, яхши
ran билан узимизга эш килайлик. Хар холда у хам элининг кони
тукилишини истамаса керак.

- Кунмаса узларингиз уша ерда цолиб, менга чопар юборинг.
Амирзода Мироншохни кушини билан юбораман. Бу муаммони
биргаликда хал киласиз! - деди Темур уларга курсатма бериб. -
Имкон кадар уни кундиришга уриниб куринг.

Бирок амир Туман Некудорий йигирма йиллик кадрдони амир
Сайфуддиннинг сузига кулок солмади. Амир Темурдек инсонга
мухолиф булиш аклга тугри келмайдиган иш эканлигини унга
тушунтириб булмади.

Сузи кайтганда Темурнинг бир газаби ун буларди. Амир Сай-
фуддиндан ижобий жавоб келмагач, у амирзода Мироншохни
йуклатди. Сунгра Алп Туркашйи чакиртирди. Гап не хусусда
кетаётганини фахмлаган сохибхабар изн сураб, ахборот берди.

- Хозиргина хабар олдик, хазрат! Амир Туман Киж оркали
Макронга йулга чикибди. Хушини Гармсир .даштида эмиш.
Сараланган кушини хамрохлигида худудидаги барча кавм ва
кабилалар бошликлари билан узига садокат сакдаш хамда бизга
карши курашмок хакида музокаралар олиб бормокда. Иккилан-
ган ёки айтганига кунмаганларни йук килиш билан куркитмокда
экан, — дея сунгги маълумотни берди от чоптириб келгани учун
тез-тез нафас олиб, хансираб сузлар экан.

- Собик биродаримиз узгаларга улим тилагунча узига ва элига
умр тиласа маъкул булур эди, — деди Темур уйга толиб.,

Огир савашлар олдйдан уни уй босарди. Бир неча сония
кузини юмиб туриб, сунгги карорга келарди.

- Амирзода Мироншохни бир синаб курайлик-чи. Ул кишим
хам уч кам йигирмага кириб колдилар. Хани бир кучларини
курсатсинлар-чи, - деди Темур Боботуркга амирзодани чорланг
деган маънода имо киларкан.

Амирзода отдан тушиб, киблагохи каршисига келиб тиз
чукканида Темур юзидан ёшлик гурури, хаёт ваяшаш завки барк
уриб турган углига хавас ва мехр билан тикилиб турарди. ■

- Узингизни курсатмок замони келди, амирзодам, - деди
Темур аллаловчи овозда. — Х°зирок кушинингиз билан Сеистон
томон юриб, сувни лойкалатаётган амир Туманни кувиб етиб,
хузуримга олиб келасиз. Мен уни хурмат килар эдим. Ундан

175

яхшилик хам курганман. Ярадор булганимда уйида ётиб
даволанганман. Бирок; у барча илид муносабатларимиз устига
-Уйламай-нетмай чизик тортди. Энди узидан курсин! Оллох сиз­
га й^л берсин, амирзодам! - дея углйни йулчй этди улуг Амир? -

Бу каби саргузаштларга уч ёш амирзода бот-бот таъзим бажб
келтириб, оти томон юрди. Темур Алп Туркашга «куз дулод
булиб, узингиз ёнида юринг» дегандай бош иргади. Улар от
дуйиб, Гармсир дашти томон йулга тушдилар.

Амир Туманни топмод дийин кечмади. Мироншох Мирзо
катта душинини черикларга булиб, бир-бирлари билан алода
дилган холда ёгийни изламодни буюрди.

Макрон сари кетаётган амир Туманнинг хабарчиси юз чогли
отлид атрофга аланглаб, кимнидир ахтараётганини айтиб кел­
ди. Амир водеалар одими кай томон кетаётганини фахмламай
долмади. Унинг шу дадидада ёнида булган суворийлари бир
ярим мингча булиб, душимча кучи хам бор. Бу босдинчиларга
сабод бермоднинг фурсати етибди деб уйлади. Кдйтиб ордамдан
дувмайдиган диламан. Шу мадсадда дархол ясол тузйб, орда та-
рафдан келаётган юз чогли черикни чопиб ташлашни буюрди.
“Узи исфахоний диличини-уйнатганча,-олдинда_учиб борар эди.

У асл вазиятни саваш бошланиб, турт тарафдан каттакон
душиннинг чериклари хужумга утганда англади. Бирок фурсат
кечган, хайит утган эди.

Ур-туполонда навкарлари амир Туманни куздан кочирдилар.
Амирзода Мироншохнинг баходирларидан бири танимай унинг
буйнига дилич солди. Узилган бош амирники эканлигини бил-
мас эди. Темурнинг савашда ёгий шохлари, амирлари ва лашкар-
бошилари тириклайин тутилиши, улдирилмаслиги хадида фар-
монига барча бирдек амал киларди. Саваш сунгига кадар унинг
халок булганини хеч ким билмади.

Бир ярим минг чоглик аскар асир тушди. Амирзода амир
Туманнинг дочишидан чучиб, уни излашга фармон берди.
Мироншох Мирзонинг сузини эшитиб турган Туманнинг асир
тушган юзбошиларидан бири унинг улганлигини айтди.

- Яхши булмабди. Ким бу ишга дул урди экан? - деди хафа
^улибамирзода Мироншох.

Бирод амирнй ктш увдирТанлйгини’дастлаб-аниклаша-олиш=-
мади. Кейинчалик уни Кучук бадодир улдиргани, узи хам шу жанг-

176

да шахид кетганлиги маълум булди. Амирзода амир Туманнинг
боши кесилганини эшитиб юзбошига уликлар ичидан уни топиш-
ни буюрди. Куп утмай унинг кон котиб колган калласини олиб кел­
дилар. Амирзода нима киламиз дегандек Алп Туркашга каради.

- Улуг Амир маглуб томон кумондонининг бошини олиб
келишларини ёктирмайдилар. - деди Алп Туркаш узилган бош-
ни амир Туманники эканлигини тасдиклаб.

- Унинг улганига киблагох ишонмасалар-чи? - деди Туркаш-
нинг фикрига кушилмаган охангда амирзода.

- Сиз не десангиз шул булгай, - амирзоданинг раъйига карши
бормади Алп Туркаш.

Мироншох улуг Амир оёги остига ташлаш учун бошни халта-
га солиб олишларини буюрди.

Кушин эртаси куни кечкурун Олий Урду кароргохига етиб
келди.

- Х,архолда бош солинган халтани шу ерда колдиринг. Хазрат
сурасалар олиб борасиз. - деди Туркаш амирзодага шивирлаб.

Темур шохона саропарда олдига куйилган тахтда утирар,
ёнидаги амиру лашкарбошилар билан ниманидир мухокама
киларди. Амирзода билан сохибхабарга кузи тушгач, караб
колди. Улар етиб келиб, тобуг келтирдилар.

- Жахон амирзодасининг катта галаба ила муборакбод этсан-
гиз булур, хазрати олийлари! - деди Алп Туркаш.

- Кутлаймиз, кутлаймиз! - деди Темур амирзодага тикилиб. -
Бу амирзода учун кахрамонлик эмас, вазифадур. Киёфаларингга
Караганда амирни улдурган куринасизлар, — сузида давом этди
синчков Темур уларга зимдан бокиб.

- Шундай, хазрати олийлари. Юз суворийли черигимиз устига
узи от куйди. Кучук баходир уни танимасдан чопиб ташлабди.
Сунгра узи хам шахид булибди, - амирзода учун жавоб берди
Алп Туркаш.

- Мени ишонтириш учун бошини хам олиб келгандирсиз? -
киёфаси узгарди улуг Амирнинг.

- Шундай!
-Мухтарам амирзодамиз одам улдирмокка шошмасалар булар
эди. - деди анчадан сунг углига караб.
Амирзода Мироншох терга тушиб, нима дейишини билмай
ерга караб турарди.

177

- Хдли бул каби ишларга улгурасиз, углим. Савашда-да, тинч
замонда-да инсон хар бир ишга диццатли булмоги лозим. Мён
уни хузуримга тириклайин олиб келишингизни истаган эрдим,
— гапида давом этди Темур. — Пешонасига шул цисмат ёзилган
--------- экан-бечоранингтБалки бу хол унинг-даётининг-донунияг асоси.-___.
даги якунидир. Ботир кони юракка, хоин кони челакка томадур.
Айтингиз, унинг авлод-аждодига, бола-чадасига тегмасинлар!
Унинг иззатини жойига куйиб кумсунлар. У барибир яхши одам
эрди. Бизни кабул эта олмаган булса бу унинг фикри ва феъли-
дан. Не булса барчаси яратган Оллохдин! Сизга рухсат, амирзо-
дам, - деди Темур Туркашни колмокка даъват этиб.

- Сиз ул тарафга кетганингизда хабар олдук. Маркум амир-
нинг вилояти ва элидан булмиш тукай элати уз юзликлари билан
Хизорпаз хисориии эгаллабдилар. Мамукбу ва Кдзилкалъа хам
уларнинг илгида эмиш. Зудлик билан махфийларингизни ва катта
бир коровул кисмини хозирок юборишга тугри келади. Оллох
улдирмаса, эртагаёк йулга чикамиз. Хозирча бу режани сиздан
булак кимса билмайди...

Кушин Хилманд дарёсининг сулим сохилида турар, жангчи-
лар ювиниб-тараниб, отларини чумилтиришар, кир-чирларини
тамизлашарди. Катта дошдозонларда шурва кайнар, тандирчи-
лар еручок ва тункарилган козонлар устида узлуксиз нон пи-
ширишарди. Каерда жангга хозирлик куриш, истирохат килиш
ёки кай бир максадда тухтаганидан катъи назар лашкар турган
жой атрофи бир-бирига занжирбанд килинган аравалар билан
махкам ураларди. Шох-шаббалар ва ёгочлар билан тусилиб,
гир айланасига четан девор куйиб чикиларди. Бу вактинчалик
истехком кундузги сокчи булинма — язак ва тунги сокчи кием -
талоя воситасида курикланар эди.

Ёгий куриниши билан лашкар хандак истехкомдан чикиб саф-
га туриб, ясол тузар ва душманни каршилар эди. Юриш ва саваш
даврида тартибсизлик ва орага ёгий сукулиб киролмаслигининг
олдини олиш учун хар бир унлик, юзлик, минглик, булинма ёки
киемнинг махсус пароли булар, буни урон деб атар эдилар.

Бустдан сунг Тахти Сулаймон эли, сунгра тогларга яшири-
ниб хожилар ва карвонларни таловчи тогли авгонийлар хамда
шу атрофдаги хеч бир хокимиятни тан олмагувчи бошка кабила
ва кавмлар буйсундирилди. Кдндахорни Жаку Барлоснинг угли
“Жахоншох фатх’этди ва унинг ужар доругаеиии-дорг-а-оедш---- —

178

К&ндах,ор томон йул оларкан, Темур хос чопари Эртугрул Ту-
ронни совга-саломлар ва зар хошияли мактуб билан Хиротга, Жаку
Барлос хузурига юборди. Макгубда куйидаги сузлар битилган эди:

«Азиз ваулуг аждодим, Жакубек! Сизнимароули суубатингиздан
баураманд булмай туриб, уайтариб юборганимдан бери кунглимда
бир хижиллик бор! Мен уаттиукул инсонни кечиринг! Агар сизнинг
менга уилганяхшиликларингизни билмасам ва курмасам кузимгазиён.
Кеш ва Омонуутон тогларидаги огир, парча уотган экмакни булиб
еган машаууатли кунларимиз уамон кечагидек куз унгимда. Шунда
менуаётимдаги энг огир ва даушатлизарбани едим. Она ватанимда,
киндик уоним тукилган мууаддас Кеш тупрогида, амиру бек, лашка-
рухизматчи бир кечадамени сотдилар ва уочдилар. Атрофимда сиз
азиз инсондан булак кимса уолмади. Kjammo отларимизни уам олиб
кетишган эди. Шундай дауиуада ёнимда биргина сиз бор эдингиз,
муутарам тогам! Тога ултурган томнинг устига чиума ёким бир
тога етти отанинг урнига утади дея бежизга айтмайдилар. Биз
Буст ва Крндауор сари кетмоудамиз ва фарзанди анжумандингиз
Жауоншоубек узангимизда мууим туриб, узининг уауиуий аслзода-
лигини, турк бегига хос хислатларини курсатмотфадир. Фауат сиз-
декулуг, шон-шарафли, гиавкатли инсоннинг углигина шундай етук,
мард ва жасур булиши мумкин! Мактубни уулга олгоч, уушинингиз
ила биз томон етиб келинг! Крндауор ва унинг 'теварак-атрофи-
даги уудудларни фату этиб, сизнинг илгингизга топширажакман!
Боиси, сиз бу саруадлардаги уавмлар билан уай тилда кунушмоуни
барчаданяхши билурсиз! Бугун биринчи даражали амирликунвонига
соуиб булган амир ул-умаро Жаку Барлоснинг угли амир Жауоншоу
Барлос ёнингизда булажак. Сиздек бутун уаёт-мамотини Улуг
Турон юртининг озодлиги ва бирлигига багишлаган буюк инсоннинг
огирини енгил уилажак!

Сиздан яна бир бор узрлар тилаб, багримга босиб:
Темур Мууаммад
Тарагай угли»

Мактубни кулга олиши билан амир ул-умаро Жаку Барлос­
нинг кузидан селдек ёш куйила бошлади. Куз ёшларини арта-
арта енгини хул килган кекса амир бир варак когозни карийб
ярим соат укиди. Хатни удиб тугатгач, хунграб йиглаб юборди.
Хос чопар Эртугрул Турон уни кучоклаб багрига босди.

179

- Улуг хазрат сизни барчадин ортид севадилар! - деди у амир

ул-умарога таскин берган булиб. — Хдзрати олийлари имконингиз

булса бирга йулга чидишимизни тайинладилар.

- Кднот боглаб учамиз, авлодим! - деди Жаку Барлос дириллод

овоздаГ“Тёмурвете ила-бирга-булмодда_узок. йиллар давомида

урганиб долган эканман. Хиротда етимга ухшаб долдим. Инсон

узга юртда шод булса дам ватан мудаббати гарибга айлантириб

дуяр экан, - армон билан сузларди амир Жаку Барлос.

Сунгра хос мулозим ва ёрдамчиларига сафар тадоригини

куришга амир берди.

Темур амир ул-умаро Жаку Барлоснинг келаётганидан хабар

топиб, кутиб олмод учун истидболига чидди. Бундан хижолат

чеккан Жаку Барлос отдан тушганча пиёда даллослаб улуг Амир

томон келарди. Жаку Барлоснинг самимият ва садодат акс этган

даракатларини кузатиб завдланиб турган Темур дам отдан тушди.

Куришганларида иккисининг дам кузидан тирдираб ёш чидиб

кетди. Улар бирга пешин намозини удишиб, йулда давом этдилар.

Уларни Кдндадор фатдининг бош дадрамони, амир Жадоншод Жаку

Барлос дарши олди. Сафга тизилган ун мингларча лашкар улуг Амир

ва медмонлар ташрифига салом ва шараф сузлари айтдилар.

Кдндадорнинг энг катта саройида фатд шарафига зиёфат

берилди. - -------------------- ---------

Буюк Турон амири бу туплантида узининг сунгги фармонини

эълон дилди:

- Бизнинг шарафимиз ва шаън-шавкатимиз учун курашган

барча лашкару лашкарбошиларга, амиру мулозимларга дурмат

ва эдтиромларимиз! Бу улуг жидодда шадид кетганларни Оллод

радмат этган булсин! Турон салтанатида Амир Темур сузим! Амир

ул-умаро Жаку Барлос Кдндадор шадри ва унга боглид вилоятлар

докими этиб тайинлансун! Мардум амир Туман зурлик ила эгаллаб

олган Никуцорийлар эли узининг асл эгаси Сайфол Никудорийга

дайтариб берилсун! Музаффар Турон урдуси икки кун истиродат

этиб, сафар дозирлигини курсун! Кдндадорда бу дудудларни димоя

дилишга додир булган микдорда лашкар долдирилсун!

Улуг Амирнинг унг ва сул тарафида утирган амиру лашкарбо-

шилари бош иргаб, фармонни маъдулладилар. Бу водеалар шав-

вол ойида, етти юз саксон беш таридда, турк тадвими буйича

тунгиз йилида кечаётган эди.

Тонг- отар, кун ботар, умр елдек утар эди...

180

УН ОЛТИНЧИ БОБ

Беткай кетар, бел крлар, беклар
кетар, эл к,олар.

Халк сузи

Кдндахордан Самаркандга кадар уч хафталик йул эди. Жадал
юрган кушин ун беш кун деганда пойтахтга кириб келди.

Улуг Амир Самаркандга етиб келганидан етти кун сунгра
амир ул-умаро Жаку Барлоснинг вафоти хабарини олди. Бу
вокеадан астойдил кайгурган Темур амир Боботурк бошлик бир
неча кишини уз номидан кунгил сураш учун Жаку Барлоснинг
угли Жахоншох Жаку хузурига юборди. Боботуркиинг кулида
Жахоншох Жакуни отаси урнига Дандахор хокими этиб тайин-
лангани хакидаги фармон бор эди.

Турк улуси таквими буйича сичкон йили бошланган, саройга
якин кишилар узаро пичирлашиб, улуг Амирнинг якин ойлардаги
режалари, кай томон отланиш эхтимоли хакидабахслашишарди.

- Энди Мозандарон хокими Амир Валининг хуни тулганга
ухшайди, — деди курол-ярог сотувчи дуконнинг сохиби
куролсоздан килич. калкон, найза ва дубулгаларни бирма-бир
куриб олар экан.

Лашкар кийимида бозор кезиб юрган Темур шундоккина
каршидаги эгар-жабдук дуконида уларнинг сухбатини диккат
билан эшитиб турарди. Негадир Темурга дукончининг овози
танишдек туюлди. Дукон пештоки шифтига осиб ташланган
курол-яроглардан унинг юзи куринмас эди. Нихоят у дукончини
таниди. У Темурнинг лашкарбошларидан бири, машхур Менгли
Буга эди. Нега тужжорлик килиб юрибди бу азамат. хаёлидан
утказди. Индамай йулида давом этди.

Самарканд бозори каби ранго-ранг бозор етти иклимда йук
эди. Темур хаётининг баланд-паст кунларида кириб юрган бу
бозорни севар, вакти-вакти билан бир айланиб, хумордан чикар
эди. Бозор кечаю кундуз давом этар, одамнинг жонидан булак
Хар нарса бор эди.

181

Темур бозорда бемалол тирикчилигини дилиб юрган насро-
нийлар, утга чудинувчи давм вакилларини куриб кунгли хотир-
жам булди. Демак, мусулмонларимиз буларга душманлик кузи
билан дарамайдилар. Дар бир инсон Оллоднинг бандаси деб
дарайдилар. Кдндай яхши. Сулх, ва бирлик бор жойда баракат ва
тинчлик булади.
- -Сунгги-д-иеоб-китобга-кура-шадар-адолисрпоз-эллик мингдан
ошиб кетган. Бу ерда дунёда неки миллат булса бор. Уларнинг
барчаси узларини Улуг Темур давлатининг ватандоши деб била-
дилар ва бу билан фахрланадилар. Дарводе, салтанатдан ташдари
ерлар дам Темур мамлакати юртдоши булганлиги боис уларнинг
молу жонига кимса дасд дилмас, <Яемур сузи, эшитган одамни
душёр тортдирар эди.

Темур амир Боботурк билан шахар айланиб дайтаркан, нега
Менгли Буганинг дукондорлик дилаётганини суради.

- Унинг ота-боболари дурол-ярог тужжорлари булишган
дейишади. Датто Сарой Боту ва Дожитархонда хам шундай
дуконлари булган экан. Ота касбни ташлагиси келмаган булса
керак, - жавоб дилди амир.

Улуг амир шохона либосларини кийиб тахтли хона томон
юрганда куринишхонада Менгли Буга турарди. Темур бир зум
хайронлигини яшира олмай, унга дараб долди.

- Ваалайкум ассалом, мухтарам дипчод амири, - дея унинг
саломига алик олди. - Мархамат дилинг. Бир оз сухбатлашамиз.
Сизни кутилмаганда рохатсиз этдим.

- Астагфируллох! Астагфируллох! Хизматлари бош устига, -
дипчод ладжасида жавоб дилди Менгли Буга.

Сузида турадиган, бошига дилич келса хам рост суйлайдиган
бу дипчод бегини Темур хурмат диларди. У илгари Туглуд
Темурхоннинг лашкарбошиси булиб, Темурга дарши савашган
эди. Темур унга одам юбориб, узи томон утишини сураганди.

- Мен Темурбекни инсон, лашкарбоши уларод дадрлайман.
Бирод ул кишимга маълумки, Туглуд Темурхоннинг лашкар-
бошисиман. Х,озир уз хонимдан юз угириб, Темурбек тара-
фига утиб кетсам, мен дадимда Темурбек хам яхши фикрга
бормасалар керак. Модомики, хар икки тарафнинг чекига хам
савашмод тушган экан, савашайлик. К^олганига худо пошшодур,
- дея жавоб дилган эди Менгли Буга Темурнинг элчисига.

Савашда Темур лашкари голиб келди. Менгли Буга енгилди.
Енгилса-да мардларча енгилди. Шундан сунг у Темур хузурига
бош эгиб келди.

— Сизга тан бердик, Темурбек! Сиз биздан акдли ва кучли экан-
лигингизни исботладингиз. Эс-хуши жойидахар кандай лашкар-
боши сиздек одамга хизмат этмоцни орзу килади. К^олган че_
ригим билан урдунгизга олсангиз. Садокат била хизмат этмокка
суз берурман, - деди Менгли Буга Темур каршисида тиз чукиб.

Менгли Бугани суяб урнидан тургазган Темур унинг усти­
га узининг шохона хилъатини ташлади. Хддялар такдим этди.
Лашкарбоши яшаётган улка хокимлигини берди. Менгли Буга
бунчалик иззат-икром кутмаган эди. Хдяжондан кузига ёш олди.
Шу-шу у Темурнинг энг ишончли одами, дусти булиб колди.

Темур уни харшилар экан, шу водеалар хаёлидан кечди. Улар
анчагача сухбатлашиб утирдилар.

— Туппа-тузук дукондор экансизу, бекорга бизга эргашиб сава-
шиб юрган экансиз-да, амирлашкар - деди нихоят Темур кулиб.

— Ота касб, хазрат. Мен учун дам олишнинг бошда усули йуд.
Сизга ухшаб, овни ёдтирмайман. Лули шох булганда хам саройи
ичида тиламчилик уйини уйнагандек, мен хам хар куни бир марта
дуконга келиб кетмасам хаёлим жойига тушиб, хуморим ёзил-
майди, - жавоб килди Менгли Буга самимий охангда.

— Булмаса хозирлик куринг. Биргалашиб бориб Амир Валини
тавбасига таянтириб келайлик, -деди Темур унга маьноли караб
куяркан.

Менгли Буга шошиб колди. Махфийлар бугун гапирган
сузимни етказишибди дея уйлади хижолат чекиб.

— Ташвиш чекманг, Менглибек. Факат дуст сифатида бир
илтимосим бор. Саваш ва юришларимиз хакидаги гаплар сиз-
нинг огзингиздан чикмасун. Агар сиз кичик бир дукончи ёки ко-
сиб булганингизда бошка ran эди, — дея уни тезрок хижолатдан
куткарди Темур.

— Бир кошик конимдан кечинг, хазрат. Бу каби эхтиётсизлик
бошка такрорланмайди, — деди кора терга тушиб кипчокий амир.

Хижолатдан унинг корамтир юзи кукариб, кисик кузлари
юмилиб колгандек эди.

— Хечкиси йук- Сизни келажак учун асрашймиз керак. Боиси,
Менгли Бугадек лашкарбоши хар куни тугилавермайди, - деди

183

Темур уни кунглини кутариш учун. - Хдсадчилар бу каби гаплар-
ни менга бошкача одангда етказишлари мумкин. Шундан эдтиёт
булмогингизни рижо этамен. Сиз нафакат садокатли, энг мудими,
лаёдатли инсонсиз. Аксарият дукмдорлар лаёкатли ёрдамчилар-
дан чучиб, фадат садокатли кишиларни истайдилар. Лаёдатсиз
йнсбн мёдру_садодагда”дам Лаёдатсиз эканлигинигчудур-уйггаб _
утирмайдилар. Судбатнинг долганини сафарда давом этдирамиз!

Бу кутилмаган чорлов ва мулодотдан узини йудотиб дуйган
Менгли Буга улуг Амирнинг дабулидан дандай чидданини билма-
ди. Дуконигача пиёда кетди. Огзи донга тулса дам душмани олдида
тупурмайдиган Менгли Буга даётида бу дадар изза булмаган эди.

Темур унинг садийлиги, барчага бир кузда дараши, салтанат учун
моли-жонини аямаслиги учун яхши курарди. Одатда садройилар
орасидан динини мадкам тутган, хайри-саховат эшигини очид тута-
диган кишилар кам чидарди. ХИПЧОД даштининг давлатмандлари-
дан саналмиш Менгли Буга дарёдан сув багишлаган одам эди.. Са­
фарда душинга озид-овдат етмай долганида у дуйниДа асраб юрган
жамики олтин тангаларини багишлади. Уша пайтда бунчалик накд
олтин Темурда дам йуд эди. Унинг сахийлигидан дайратга тушган
Темур олтинининг бир дисмини дайтариб олишини сураганида
Менгли Буга берган жавоб янада дайратомуз эди.

- Олтинни илон дуридлайди, Темурбек._Одам зотининг бой-
лиги купайгани сари у аввал дуридчи илонга айланади. Сунгра
илонсифат одамга! - деган эди у киприк додмай. — Ордалаб
даерга дам олиб кетамиз? Авлодинг ким булмасин узи меднат
дилиб топмас экан, сендан долган мулкни дадрламайди. Уларга
балид емокдан кура балид'тутмодни ургатмод керак. Борлид бир
бало булса, йудлик минг бало. Жудлик жумардни жигар дейди
бизнинг дипчодларда.

Темурнинг куз унгида Менгли Буга билан илк танишган кун-
лар жонланди. У бу пайтларда вазиятни урганиб, куч ва имконият-
ларини чамалаб мугул хони Илёсхожага дарши курашни бошлаш
арафасида турарди. Менгли Буга эса Темурнинг дузурига келиб, ■
унинг хизматига кирмод тараддудида юрарди. Хипчод бегининг
добилиятидан хабар топган Туглуд Темурхоннинг амирлари уни
илиб кетган эди.

...У Кешнинг кунчидиш томонидаги бог уртасига дурилган
душкда китоб удиб утирарди. Кдгшлод тарафдан даландар ва дар-

184

вешларнинг «Уламолар фатво бердилар!» «Турон юртининг ха-
лоскори Темур Туркогайдир!» «Улус бошини Темур душажак!»
«Айрилганни айид ер, булинганини бури ер!» дея жар соли-
шарди. Темур уларнинг бу хил чадиридларига куникиб долган,
кейинчалик эса энсаси дотадиган булди. Бу чадиридлар унинг
радиблари донини дайнатар, Темурга дарши тиш дайраётган
кучларни бирлаштирар эди. Шу куни унинг хузурига келаётган
Менгли Буга дирд нафар даландар ва дарвешнинг бир ойлик
емак хддини бериб, бутун Туркистон улкасига шу охднгда жар
солиб, айланиб чидишни топширибди. Бу дакда Темурга бир
йилдан сунг амир Боботурк хикоя дилиб берган эди.

Бу ишлар Темурдан бошда хеч бир хукмдордан курмаган
иззат-дурмат ва илтифотни, ислом динига рагбатни курган ахли
уламонинг иши эди. Шунда Темур диннинг асл кучини курган
эди ва Оллохнинг ана шу хад динисиз узининг буюк мадсадига
ета олмаслигини англаганди.

Темурнинг дини ислом йулидаги жиходи барча улкаларда тан
олиниб, илгариги ва кейинги авлод ислом олимларининг барчаси
бир огиздан иттифод булиб, Аллохи таоло хазрати рисолатпанох
пайгамбаримиз, унга тангрининг мархаматлари ва саломлари
булсин, унинг динини тардатиш учун хар юз йилда бир кишини
динни янгиловчи сифатида ихтиёр этади. Саккизинчи юз йиллик-
нинг бошида Амир Сохибдирон хадидий динни ривожлантирди ва
Хар томонга ёйди. Хадли равишда бу асрда диннинг тардатувчиси
Амир Темур Сохибдирондур дея тасдидлаб, фатво бердилар.

- Мен Оллохнинг оддий бир дулиман! Бул каби улуг хизмат-
ларга хали етишганим йуд. Мени бул. дадар мадх этиб, тугри
йулдан адаштирманглар! Хдмду сано Яратганга ярашади. Оллох
дахрини келтирмайлик! - дер эди Темур бу мавзуда ran кетганда.

Дин пешволари ва олимлари билан сухбатда хам у бу фикрни
таъкидлар эди. У Дуръони Каримни ёдлаб булган пайтларидаёд
исломга хизмат дилган улуг инсонлар хаётини урганган эди.

Хижрат, яъни Мухаммад пайгамбар ва унинг тарафдорлари-
нинг Маккадан Мадинага кучишидан сунг динни янгиловчи
киши Умавия сулоласига мансуб халифа Умар Ибн Абдулазиз
булдилар. Ул киши исломдан илк бор ажралиб чиддан хори-
жийлар, яъни исёнчилар минбардан туриб, хазрат Алига таъна
дилишиб, ислом динини заифлаштирганда бу низони бартараф

185

эта олганди. Бу даврда ислом ахди иттифоки бузилиб, бир тоифа
одамлар тугри йулдан борган халифаларни лаънатлаб, улар­
га таъна ва’дашном ёгдирдилар. Бошка бирлари эса муминлар
амири Али бошлик имом Хусаин ва хазрати Аббосни лаънатлар
эдилар. Бу икки гурух хам узаро адоватда булиб, ута мутаассиб
-эдилар ;-Умар-ибн-Абдулазиз- бу- низоларни бартараф-этиб, -дини
исломнинг тугри йулдан кетмогини таъминлаганди.

Иккинчи юз йилликнинг дин янгиловчиси халифа Маъмун
ибн Хорун ар-Рашид эди. У динда пайдо булган етмиш икки
турли ботил мазхабларни йукотиб, хак мазхаби ахли суннат ва
жамоатни ривожлантирди. Шиаларнинг саккизинчи имоми Али
ибн Мусо Жаъфарни Хуросондан олиб келиб, узига валиахд эълон
этиб, унинг маслахати билан мамлакатни бошкарди.

Учинчи юз йилликда ислом дини янгиловчиси халифа
Муктадир биллох Аббосий булди. Исмоилийлар мазхабининг
карматлар тармоги Абу Тохир бошчилигида Маккани босиб,
арафа куни хажга борганларнинг уттиз мингини шахид этдилар.
Мукадцас кора тош ал-хажар ал-асвадни Каъба ичидан олиб кет-
дилар. Ислом мамлакатларини талон-тарож килдилар. Шу боис
дин заифлашди. Муктадир биллох бу кавм устига кушин тортиб,
уларни бартараф этди. Дин яна уз изига тушиб ривожланди.

Хар юз йиллик сунгида ёким бошида динда мусулмонлар
аклига келмаган муаммо ваташвишлар пайдо булар, узини карийб
пайгамбар хисоблайдиган айрим халифалар куз куриб кулок
эшитмаган номаъкулчиликларга кул урар эдилар. Аббосий хали-
фалардан Мутьи шундай килди. Халифанинг кишилари миллатга
зулм утказди, фиску фасод халифаликни халокат ёкасига келтир-
ди. Шунда Оллох калбига исломий янгиланишни солган шахе
бувайхийлар кавмидан булмиш Иззуддувла Дайламий булди. У
Мутьини тахтдан тушириб, унинг угли Тоиъ биллохни валиахд
тайин этди. Дайламий бевосита динни ёймок, тозалаш, бидъат-
ни йукотиш ва ношаръий ишларни бартараф этмок, жабру зулмга
бархам бермок борасида инкилобий ишлар килди.

Исломиятнинг бешинчи юз йиллиги илму шеъриятда улуг
шахсларни яратди. Хуросонлик машхур хадис олими ва мутасаввуф
шоир Ахмади Жом ва газнавийлар даврининг улуг шоири Хаким
Саноийлар миллат калбида ва иймонида узгаришлар булишига
эришдилар. Буларнинг муриди булган салжукий турклар хукмдори

186

Султон Санжар динсизлар ва жохилларга карши мужодала бошла-
ди. Миллат шариатнинг гузал макомида яшаш даврига етишди.

Турон ва Эроннинг, Дашти Кипчок хамда Хуросоннинг
бепоён кенгликларига келиб уз миллат ва динини йукотган, ислом­
ни кабул эта бошлаган мугуллардан хам улуг дин химоячилари
етишиб чикди. Олтинчи юз йилликнинг бошида бундай шахе
дея Тозонзон ибн Аргунхон ибн Халокухонни тан олдилар. У
Эрон ва Озарбайжоннинг хони булиб, кул остидаги турли кавм
ва кабилалардан ташкил топган юз минг кишилик кушини билан
Лор сахросида шайх Иброхим Хамавий йулбошчилигида Аллохга
иймон келтириб, мусулмон булди ва мамлакатда шариатга ривож
берди. Еттинчи юз йилликнинг бошида эса огаси Fозохондан сунг
тахтга утирган Султон Мухаммад Худобанда бу йулда илм ва акд
билан иш юритиб, ахди муъмин эътиборини козонди.

Амир Темур, Мир Саййид Шариф ва Абу Бакр Тайбодий ва
бошка ислом дини улугларининг маслахат хамда кумаги билан
дину шариат ишлари тузугини яратди. Бу хусусда буюк салтанат-
да хеч бир муаммо пайдо булмас, шу тузук асосида давлат маъ-
мурий бошкаруви тизимидаги шайх ул-ислом, муфти ва мута-
валлилар дин ишларини бонщариб боравердилар. Улуснинг дину
эътикодини йуналтиришни конуний тарзда хал килган Темур,
шундан сунг давлатни бошкариш тузугини яратди. Салтанат
конун-коидаларини ислом дини талаб ва эхтиёжларига мослади.

Темур севимли оти Окбулутда Куксаройдан чикиб, Боги
Бехишт томон юрар экан, беихтиёр, турт каватли саройнинг гум-
базига тикилиб колди. Гумбаз устидаги мингларча ок кизгиш ва
кулранг ёввойи каптарлар самони тулдириб учиб-кунишар, бу
манзара киши рухиятига илохий бир туйгуларни соларди. Оллох
ёрлакаган жойларга бу кадар куп каптар ва мусича, ёзда эса
калдиргоч келиши мумкин хаёлидан кечди унинг.

Бу сарой ва давлат девони учун олий арк курилиб битказилгани-
га хам мана ун йил булиб колибди. Олий аркнинг ичида Куксарой
ва Бустонсарой жойлашган булиб, темурийлар давлатининг юраги
худди мана шу ерда эди. Гумбаз ва деворлари зангори кошинлар,
накшли гулли парчинлар билан коплангани учун у уз-узидан шун­
дай аталиб кетди. Темурнинг курсатмаси билан Куксаройнинг энг
катта солинига тушалган ок кигизда хонларни тахтга утказишнинг
энг олий белгиси хисобланган ок кигизга утказиш маросими

187

утказилар, сунг тахт Куктош устига дуйиларди. Бу диммат бадо
нефрит тошини Темур Олтой тоглари этакларидан, дадимий турк
замини Урхун дарёси буйидан олиб келган эди.

Ана шундан бошлаб Куксаройдаги куктошга утирмаган инсон
—Ту-рон-юрт-и-хукмдори деб-тан. олинмаган—Кейинчалик бу_тошга

муносиб шахслар датори тахт даъвосидаги тасодифий шахслар хам
утирдиларки, шу боис, халд орасида «сенинг урнинг бошда, менинг
урним бошда, ордангни ишдама куктошга» деган надл пайдо булди.

Боги Бехишт томон оти жиловини бурган Темур унинг бар-
по булиши хадида уйлаб келарди. Шунда у эни минг дадамдан
ортид сарой учун Табриздан машаддат ила од мармар олиб кел-
тирган эди. Богнинг хайвонот богчасига етти идлимнинг турли
хил жонзот ва душлари яшарди. Бу душ ва дайвонларни Темур
келган кунидан бери парваришлатар, уларнинг барчаси бош
эгани танишар, Жучи хукмдорлари жунатиб турадиган овчи
душлар, киргий ва шундорлар даровчилар даричасини очиши
билан учиб чидиб улуг Амир атрофида парвона булишар, энг
тотли егуликларни унинг дулидан ер эдилар.

Боги Бедиштга киргач, у тугри хайвонот богчаси томон йуналди.
Улуг Амирни куриши билан удранганча югуриб келадиган жай-
рон бог ичйда буш юрар эди. У дар доим бог томон отлидлар ке-
лаверсадарвозатомончопар^Темурданбошда'одамларни кургач,
маъюсгина изига дайтар эди. Тахтсифат сурига огир чуккан Темур
жайроннинг бошини силаб, узод утириб долди.

Унинг хаёлига беихтиёр улимини уйламаган мусулмон эмас,
деган суз келаверар ва уз-узидан даётининг огир дадидаларини
дайта мушодада эта бошЛарди. У илгари барчага бирдек яхши-
лик дилаверсам улар менга дуст булиб, хайриходларим купаяди
ва шу яхшилигим учун улар менга дар дандай шароитда садодат
садпайдилар деб уйлар ва бу фикрга ишонйб яшар эди. Унинг
бошидан -шундай огир дамлар кечдики, бу узи ва ёлгиз Оллодга
маълум. Лекин шундай машаддатли дадидаларда унга ички
илохий бир сас, сен синовдасан, тоблан, пиш, шундай пишгин-
ки, даётингнинг энг сунгги дамларигача деч ким’ олдида буйин
эгмайдиган, деч кимга енгилмайдиган, голиблик шодсупасидан
тушмайдиган булгин! Ва бу туйгудан унинг вужудида суз билан
ифодалаб булмас бир дудратли дислар жунбушга келар, келажак-
нинг саодатли кунлари шундоддина куз унгида гавдаланарди.

188

Зиндонда ётганида, Кешда кимсасиз долганида, Хусайннинг
касофати билан Чинозда муваффадиятсизликка учраганида,
Сеистонда огир жародатланганида ёхуд, энди. узлйгини таниб,
ун турт ёшида донги кетган курашчи булиб танилганида одам-
ларнинг узига булган гаразли ва тубан муносабатлари унинг
гузал даёт ва адолат дадидаги тасаввурларини чил-парчин дилиб
юборди. Кузига барча инсонлар бир-бирини гажийдиган вадший
дайвонга ухшаб куринди. Улардан -безиб тодда, Тошдургонга
чидиб кетди. Одамлар данчалик хоин ва сотдин булмасинлар,
улардан данчалик безмагин уларсиз яшаш мумкин эмаслигини
уша ерда англаб. етди. Англаган сари одам зотидан дафсаласи
пир булиб борар эди.

Кейинги пайтдауз феъл-атворидамеъёридан ортиддаттиддуллик
ва талабчанлик пайдо-булганини дис дила бошлади. Худди шун­
дай вазиятда иши юришаётганини? бир огиз сузи билан катта-
кичик ишлар тез ва кунгилдагидек битаётганини курди. Одамлар-
ни узингга ядин олиб, улар билан самимий муносабатда булсанг,
хом сут эмган инсон боласи буни тугри тушунмас экан. Бундай
одамлар мавдеинг бушашиши билан сени унутар, сотар ва датто
душманлик йулига утар эканлар. Темур бундай тоифа кишиларни
аввал кечириб юрар эди. Кейинчалик ён-веридагиларга нисбатан
даттиддулрод була бошлади. Лодайд инсонлардан кунгпи сови-
ган, ишсиз, дустсиз, бошпанасиз ва оиласиз юрган пайтида бутун
бошли лашкар олдида узини очид-ойдин таддирлаб, улдирмодчи
булган амир ЁхмоднинглашкарбошисиКулар Камолни чопиб таш-
лади. Шундан сунг бирдан одамларнинг унга булган муносабати
узгариб, айтгани айтган, дегани деган булиб долганда, у ин-
сонларни медр-мудаббатдан кура куч ва дурдув остида бошдариш
осон кечишини англаб, дайратдан ёда ушлаганди. Демак, сен давм
билан у истаган тилда гаплашишинг керак экан деган хулосага
келди. Бу долатни бир эмас, бир неча бор синаб курди. Х,ар доим
меъёрни садлади. Бировга очидцан-очид зулм утказмади. Сулдга
ундади, гунодини кечирди. Айбини куриб курмасликка, эшитиб,
эшитмасликка олди. Ядин одамлари воситасида суз билан таъ-
сир этди-да, охир-одибатда сиподу раиятни умид ва дурдув,
дайрат ва дайидиш орасида садлаш лозим экан деган хулосага
келди. Дустга дам, душманга дам муроса ва мадора эшигини очид
садлади. Улар нодад суз ва талаблар билан келганида тушуна-

189

диганларига нодаклигини шундай охангда англатдики, шундан
сунг улар бундай гап-суз ва муаммолар билан олий докимият
одамлари хузурига келмайдиган булдилар. Тушуниб етмайди-
ганлар эса шундай бир даётий идлимда яшардиларки, аста-
■ ■ секин-уз-нохадликларини англаб-етардилар? —------------------ ---

Шу жараёнда у яна бир нарсани модиятига етдики, докимиятни
фадат яхши суз, сулд дамда муросаю мадора билан эгаллаб ва дулда
тутиб булмас экан. Куч, устунлик ва дар кандай шароитда, дар
дандай йул билан булса-да, дадлигингни исботлаш. Истайсанми,
йудми одамлар голибдан султон, маглубдан муттадам ясар эканлар.
Шу боис докимиятгадаъво кила бошладингми бошкаларга нисбатан
дакрок ва адолатлирок йулдан бориб, ракибларни бартараф этмок
воситаси ила максадга эришиш керак булар экан. Тахтга интилиш
йулидаги кураш ва даракатлардан бирор-бир конуният ахтариш,
ундан фалсафа судмод хам адмокона бир тирикчилик эканлигини
у жуда эрта англади. Жуда куп нарсаларни ижобий ёки салбийлиги-
дан датъи назар одамлар онгига урнашиб колган акидалар, рудий ва
ахлокий эътикодлар дал этаркан. Бу анъаналарни бузмок учун эса
сен улар иймонида инкилоб ясамогинг, далбини ларзага келтириб,
уларни дайратлантирмогинг керак буларкан. Гайритабиий хатти-
даракатларингдан дайратга тушган кишилар узларича беихтиёр
сени илодийлаштирмокка киришар эканлар...

...Темур эркаланаётган жайроннинг боши,. буйни . ва
Кулодларини силар экан, эртага чакирилган дурултой хадида
уйлар эди. Бу курултойда Мозандаронга дилинадиган икки йил-
лик юриш мудокама этилади. Одатда Темур сафарлар олдидан
. курултой утказишни у дадар хуш курмаса-да, деч бир- катта
ишга масладатсиз дул урмас эди. Боиси, дурултойдаги режа ва
гап-сузлар душиндан олдин радиб томонга етиб борарди. Бир
курултойда булган гапни форсий дукмдорларга етказгани учун
мингбоши Саид Тудмод билан Рустам Гулом дорга осилгани-
дан сунг дурултойга датнашадиганлар уйлаб гапирадиган, совуд
сувни дам пуфлаб ичадиган булгандилар. Кейинчалик суриш-
тирилса, узини пайгамбар авлоди курсатиб юрган ахлодсиз ва
насл-насаби мавдум булган бул кимсалар Багдоддан келган бир
айгодчи булиб чикдилар. Уни унбоши, юзбоши ва мингбоши-
ликка тавсия этган улус амири Турсунбой К^орахитой эшакка
- тескари-утказилиб,-Самарканд-кучаларида-сазойи-килинди-.------

190

УН ЕТТИНЧИ БОБ

Менинг умматларим фацат узининг
фикрига ишониб, бошцаларни эшитма-
-ч са, уларни таулил этиб, татбик, этма-
са, бу %ол динимизнинг бузилишига олиб
келади.

Мух,аммад пайгамбар

Куксарой х,овлисини тулдирган амиру беклар, дариндош-уруг,
лашкар бошлидлари Темурнинг Боги Бехиштдан келишини ку-
тиб, узаро гурунглашиб туришар, хон эса Бухоройи шарифда эди.

Трушин кумондонларинингдами баланд, рухдаритетик, булажак
юриш хакдда сухбатлашиб, узаро бичиб-тудишарди. Саваш улар
учун бойлик ва шон-шухрат эди. Сарой аъёнлари эса одатдагидек
камгап, уйчан ва босид эдилар. Лашкарнинг акси уларод улар
муаммоларни тинч йул билан битириш пайида булардилар. Кулга
дилич олингандан кейин одибатини хеч ким билмайди. Лашкар
данчалик саваш иштиёдида ёнмасин, юриш такдири саройда
хал булади. Эрта кунда уйлаб-уйламай гапирган хар бир сузга
жавоб беришга тугри келади. Амир Валига карши саваш Дашти
К^ипчоднинг текис яйловлари ёким жанубий Туркистоннинг адир-
ларида эмас, Мозандарон чангалзору урмонларида кечади. Бу
тукайзорлардан утмоднинг узи бир саваш.

Улуг Амирнинг келаётганидан хабар топган амир, лашкарбо­
ши ва мулозимлар икки четга тизилиб, таъзим бажо келтирганча
бошларини эгиб, беклардилар. Отда сарой дарвозасигача келган
Темур кириш эшигига етгунга кадар бош иргаб, тупланганларга
салом бериб, саломларига алик оларди.

Мавжуд тартиб ва таомилга кура улуг Амирнинг угиллари,
набиралари ва кавм-дариндошлари уз даража ва мартабалари-
га муносиб равишда худди ой кургонлагандек салтанат тахтини
ураб утирар эдилар. Саййидлар, козилар, уламо, фузало, шайх-
лар, улуглар ва олий табадага мансуб шарафли кишилар тахтнинг
унг томонида утирардилар. Амир ул-умаро, бекларбеги, амир-

191

лар, нуёнлар, улус, туманлар ва кушинларнинг сардорлари ва
амирлари, мингбошилар, юзбошилар, унбошилар уз мансабла-
рига яраша чап томондан жой олар эдилар.

Девонбеги ва вазирлар эса тахт кдршисида утирардилар.
Салтанатга кдрашли мамлакатлар, эл-улусларнинг калонтар-
лари ва кадхудолари эса вазирлар орка тарафида турар эдилар.
Баходир унвони сохиблари ва энг машхур киличбоз углонларга
салтанат тахтининг оркасида, унг томондан жой ажратиларди.
Доровулбегилар эса тахтнинг орка тарафидан сул томонда жой
олардилар. Дировул амири Темурнинг каршисида утирарди.
Ички, хусусий ясовул, яъни кичик лавозимдаги сарой хизматчи-
си эса чодир ёки хона эшиги олдида, тахт поясининг тугрисида
тик турарди. Додхохлар, яъни арз-дод билан келгувчиларнинг
кабул килиб, подшохга етказувчи мансабдорлар хам унг ва чап
томонда тик турардилар.

Дарбий юриш пайтида ахолидан сафарбар килинадиган лаш­
кар, яъни сойири сипохлар, хизматчи ва хашам дея аталувчи энг
якин мулозимлар уз вазифаларига яраша саф тортиб, белгилан-
ган жойларида тик турар эдилар. ’

Тупланди ёким курултойни тартибли утказиш, катнашчиларни
жой-жойига утказиш турт нафар амирга топширилган булиб,
улар бу хусусда масъул эдилар.

Таомилга кура мажлйснйнг боши ёки сунгида мехмонларга
доимо минг товок ош ва минг дона нон таркатилар эди. Бу минг
товок ош.базмга олиб келиниб, беш юз товоги улуслар амирла-
рига, саркардаларга ва оксоколларнинг отлари аталиб, олдила-
рига тортилар эди.

Охиста юриб бориб тахтга утирган Темур мажлисни тартиб-
га келтирувчи амирлар бошида турган Боботуркга даъватлиларни
чорлашни буюрди. Дастлаб катта тупланти солинига. тоза шойи ва
бекасам тунлар кийиб, жигалар таккан улуг Амирнинг якинлари
кирдилар. Сунгра амир ул-умаро Худойдод Барлос етакчилигидаги
амирлар, лашкар бошликдари ва сарой аъёнлари кириб келишди.

Темур мавкеига караб жойини олаётганларни кузата туриб,
суйлаяжак сузи хусусида уйларди. Барча уз ерини олгач, уларга
юзланди.

-Хуш келдингиз, азиз биродарларим! Мухтарам амирларимиз,
саркардаларимиз, улус огаларимиз ва мингбошиларимиз! - дея
------------- -------- -------------- Г92._ ------- --------------------------

утирганларга мурожаат этди Темур. — Сиз мудтарам биродарлари-
мизга маълумки, биз Мозандарон докими Амир Валига нисбатан
хар доим дустлик ва тенглик макомида булиб келганмиз, бундан
буён хам ахдимизни бузмаймиз. Сизнинг изнингиз ила мен амир
Боботуркдан Амир Валининг менинг номимга ёзган мактубидан
парча удиб бермодни сураймен. Буюринг, мухтарам амир!

— Сизга маълумки, мухтарамлар, - дея суз бошлади амир Бобо­
турк тик турган жойида жамоага юзланиб. - Биз аслида олдинги
сафаримизда Мозандарон томон йул олган эрдик. Ругад йулидан
утиб, Кабуд Жома, сунгра Шосмонга етиб борганимйзда улуг
Амир хазратлари номи олийларига Амир Валининг одамлари
совга-саломлар ила мактуб олиб келдилар. Мактубнинг мазмуни
куйидагича турар: «Бир бор карам килиб, мени хузурингизга бо-
ришдан узрли тутсангиз ва дайтиб кетсангиз, бу банда оркангиздан
оёд упишга етиб борсам ва долган умримни хизмат ва мулозамат-
да утказсам». Шундан сунг Амир Содибдирон мардамат дилиб,
унинг рижосини дабул этдилар ва бурилиб, Самангон ва Чори-
макон йули билан Радконга юрмод фармонини бердилар. Х,еч
биримизнинг адлимизга Амир Вали жанобларининг сузларидан
дайтишлари келмаган эрди. Таассуфки, водеалар интидоси шуни
курсатмокда, хазрати олийлари! - деб сузини мухтасар дилган Бо­
ботурк Улуг Амирга таъзим бажо келтирди.

Темур маълумотингиз дабул дегандек бош иргади.
-Хабарингиз борким, Амир Вали шунчаки сузидан дайтмод би­
лан чекланмаётир. Исён кутариш баробарида бошда улкаларнинг
хукмдорларини дам бизга дарши дайрамокда. Шунингдек, Ажам
Иродининг эл-улуси дам Музаффарийлар зулмидан безиб, биз­
га бот-бот мурожаат этмокдалар. Подшохдарни ва халдни тугри
йулга солиши лозим булган уламолар хам динимизни турли
тарафга тортиб, шариат донун-доидаларидан чекинмокдалар. Бу
мамлакатларда жабр-зулм ва фиску фасод кучайиб кетаркан, асл
подшолар адолат урнатиб, бу фитна ва зулмга бардам бермод учун
ана шу юртларга юриш дилмодлари лозимдур. Тангри таоло шу
ниятнинг шарофати билан мамлакатни золимнинг дулидан тор­
тиб олиб, одил подшодга топширади. Сизга маълумки, биз дам уз
замонида ота юртимиз Турон ерини золимлар тоифаси дулидан
тортиб олгандик. Оллод йул берса, етти идлимни золим ва жодил
дукмдорлардан халос этажакмиз! К,ай бир мамлакатнинг раияти

193

уз хукмдоридан озор чеккан, юрт ахдининг ул волийдан ихлоси

дайтган булса, мамлакатларни забт этувчи хадидий подшохнинг

бу худудларга дадам куйиши байрамга айланади. Шу уринда сиз­

га улусимиз тарихидаги буюк хато ва фожиалардан бирини айтиб

утмодчиманки, бу бахтсизлик юртни вайрон, улусни сарсон дилиб,

асрлар мобайнида барпо булган -даёт-имиз-асосини барбод дилди. —

Элда ёмон кетиб яхши келмас, деган надл бор. Хоразмшохлар

раиятга азоб берган, пичод этдан утиб суякка дадалган эди. Шу

боис хатто ислом уламолари, мусулмон рухонийлари хам уз

подшохдарини дуллаб-дувватламадилар. Дину диёнати булак ёгий

тарафга утиб кетдилар. Халд эса аслида дордан дутулиб, буронга

тутилган эди. Хар нарсанинг идки тарафи булганидек, Турон

устига ёпирилиб келган бу давмлар авлодларимизни диличдан

угказарод, зулм этарод, Оллохнинг инояти билан унинг хад дини-

ни дабул этдилар. Улусимизга душилиб кетдилар.

Сохибдирон шу ерда суздан тухтаб, бир оз тин олди. Хдяжондан

ёшовлаган кузларини дулрумолчаси ила артди-да сузида давом этди:

- Эндиликда дай бир мамлакатда тугук заифлашган булса,

Оллох улуг дилган нарсаларни хор тутсалар ва худонинг хос

бандаларини ранжитсалар, чинакам жахонгир султон, хазрати

Мухаммад, соллаллоху алайхи васаллам, дини ва шариатига ри-

вож-бериш-ушун-уша-мамлакатгажирмоги.дерак. Худонинг расу-

ли унга мададу иноят курсатган. Сузим сунгида сизга маслахат

солурман, садодатли лашкарларим, адл-заковатли амирларим!

Сиз не десангиз шунга дараб иш тутажадмиз! — деб сузини ту-

гатган улуг Амир сул томонида утирган амир ул-умаро Худой-

дод Барлосга угирилар экан.

Темур саройининг русумига кура утирганлар мартабаларига

дараб суз олардилар. Халин дошли, серсавлат, дорамагиздан келган

амир ул-умаро Худойдод адлли, зийрак, дусту душманни фардлай

биладиган тажрибали радбар эди. Темур маслахатига кулод тутади-

ган амирларнинг энг биринчиси Худойдод Барлос эди.

Минг уч юз етмишинчи йилда Балх сари, Амир Хусаин билан

сунгги хаёт-мамот жангига кетаётганида амир Худойдод Темур-

дан бир дадам хам нари кетмади. Анидроги, Темур уни ёнидан

жилдирмади. Боиси, у тугри ва фойдали маслахат бера билади­

ган одам эди. Улар Балхга ядинлашаркан, Худойдод дариндоши

Темурга сунгги, хал дилувчи маслахатни берди. -
94

-Темурбек, сиз Амир Хусайнни шу пайтгача лаълужавохирдек
авайлаб сакдаб келдингиз. У эса имкони топгани замон бунинг
аксини-килди. Мана энди ораларингизда каттакон харсанг тош
турибди. Уни ана шу тошга шундай урмок керакки, ному нишо-
ни колмасун! Ундан турку тожик улусига, арабу ажам кавмига,
барлосга хайр келмас!

Темур Худойдодга узок ва маъноли тикилди-да, йндамади.
Бирок унинг бу гапи бир умр кулогига куюлиб, хотирасида
мухрланиб колди. Ва хаётининг энг-мухим, хал килувчи дамла-
рида бу сузга амал килди. X011 ва жон душманга рахм-шафкат
килмок - уз буййнгга улчаб лахад казиш ила баробар эканлиги­
ни Темур кечрок булсада, англади.

У жахонгирлик даъвоси билан майдонгачикар экан, турт мухим
эътикодни дилига тугган эди. Хайей мамлакатни уз тасарруфига
киритмокчи булса, тугри тадбир ва кенгаш билан иш тутди. Ха-
тога йул куймаслик учун хар бир ишни пухта уйлаб, сергаклик
ва эхтиётлилик билан амалга оширди. Шу боис хар доим не тад­
бир куллаган булса тугри чикди. Хдр ер эл-улусининг табиати ва
феъл-атворини яхши урганиб, уларни рози этадиган сиёсат юрги-
зиб, шунга муносиб хоким тайинлади. Учинчидан, унинг атрофи­
га т^планган уч юз ун уч асил зотли, шижоатли ва акл-заковатли эр
йигитлар бир жону, бир тандек эдилар. Барчаларининг ниятлари,
истаклари сузлари ва ишлари бир максадга йуналтирилган эди.
Хеч качон булар орасидан ran кочмас, буюк максад учун барчаси
Хар кандай огир ишга тайёр эдилар. Туртинчиси, у табиатан бугунги
ишни эртага колдирмайдиган одам эди. Давлат ишини юритмокда
юмшоклик килиш лозим пайтда мулойим булди. Хаттиккуллик
Кул келганда, катьий чоралар курди. Улус ва юрт такдири билан
боглик мухим ишларни бир дакика булса-да, кечиктирмади. Чора-
тадбир, муросаю мадора билан битадиган иш учун хеч качон
киличини кинидан чикармади.

- Улуг Амир Темур хазрати олийларига хурмат ва
эхтиромларимиз! — дея таъзим бажо келтирган Худойдод каддини
ростлаб, сузини бошлади. - Мен сиз азизларга бир нарсани
суйламокни уз бурчим деб биламан. Сизга маълумки, юртимиз-
ни азал-азалдан боскинчилар топтаб келганлар. Чингизхондан
бошка барча ёгийларимиз, Зулкарнайн дейсизми, Доро дейсизми
ёким Турк хоконларига карши курашган шохдар борким, барчаси

195

Эрон тарафдан келган. Араблар хам турк улусига карши курашда
улардан фойдаландилар. Турон юртидаги барча хокону бекларни
азл этиб, улар урнига узлари олиб келган эронийларни куйдилар.
Бонси, бу икки кавм бирлашмаса бизнинг ота-боболаримизни енга
олмас эдилар. Емокнинг кусмоги бор! Замони келди. Биз хам бу
кавмлар бундан буен яна еримизни оёк ости килмасликлари учун
сабок бермогимиз лозим деб уйлайман. Энг яхши химоя чораси
хужумдир деган наклга амал килмок лозим. Умуман олганда, бу
хис-хаяжонли эрон кавми, форс тилли улуслар меъёрни билмайди-
ган, сиёсатда урта йулни топа олмайдургон кавмлардир. Буларнинг
диндори накадар ашаддий ва хеч ким билан хисоблашмайдиган
булса, динсизи хам худди шундай жохилдур. Шу боис тезрок бу
сархадларни салтанатимиз худудига киритиб, тартиб-интизом
урнатмогимиз керак! - дея сузини тугатиб, улуг Амирга таъзим
килди амир ул-умаро Худойдод.

Темур хурмат билан бош иргаб, унга жавоб кайтарди. Шун­
дан сунг киска бир муддат жимлик чукди. Утирганлар нотугри
тушунмасинлар деган максадда Темур хеч кимга сен гапир маъ-
нода карамади.

Нихоят томогини-кирйбАкуйиб, амир-Сайфуддин урнидан
кузгалди. Темурга хиёл эгилиб таъзим килди-да, сузламокка изн
суради.

- Мухтарам амир ул-умаромиз Худойдодбек гоят максадли ва
аник суйладилар. Бундан мантикли сузламок мушкулдир. Зотан,
Рум ерига ерлашган кавмларимиз у тарафларга яхши хаёт излаб
бормадилар. Ота юртларига сигмаганликларидан, боскинчи ва
хоинларнинг зулмидан хижратни ихтиёр этдилар. Бул фикрларга
Кушилган холда Ироки Ажам масаласини хам хал килмокка даъ-
ват этамен. У ерда халкка зулм утказаётган Музаффарийлар сиё-
сатидан норози булган элатлар вакиллари хозир хам Самаркандца
турйбдилар, саройимиздаги етук кишилар, лашкарбошилар билан
учрашиб, вазиятни англатмокдалар. Шунинг учун бу борада хам
бир карорга келсак ёмон булмас деб уйлайман. Эътиборингиз учун
ташаккур билдираман, - дея сузини тугатди амир Сайфуддин.

Темур нигохи ила унга хурмат билдириб, бош иргади. Солин-
.даМозандар.он_сафарини-маък-улловчи-овозлар-эши-тил-ди-Шай—
хулислом хам бу юриш^а фатво беражагини билдирди.

Минг уч йэз саксон туртинчи, турк таквими буйича сичкон йи-

196

лида Мозандарон сари черик тортилди. Темур даре кечувларида
кушинни куздан кечирар, санаб чикар ва черик кумондонларига кам-
чиликларини айтар эди. Дарводе, кушиннинг дарёдан тез ва тад-
бирли утиши унинг савашга канчалик хозирлигини хам курсатар
эди. Бу сафарда илк бор урду таркибида юзбоши Ойсулув Эрхон
бошчилигидаги аёллар кисми хам бор эди. Темур жасур, анча-бун-
ча эркакни киличбозликда суробини тугрилаб куядиган бу аёлга
алохида эътибор курсатарди. Темур Ойсулувнинг авлод-аждодинй
суриштириб, узокургангандан сунгюзбошиликкатайинлади. Ойсу­
лувнинг она авлоди кадимий туркхоконлари аждодига такалар эди.
Эски даврда турк хоконлари хонимлар ва курултойнинг карорига
биноан дея фармон чикаришар, аёллар хужалик ва харбий ишлар-
да эркаклар билан бирдек хизмат килишар, оту кетмонни баробар
чопишарди.

Темур одатдагидек тепаликда туриб кушин харакатини куздан
кечираркан, Эрхон кисмининг дарёдан утишини диккат билан
кузатди. Улар эркаклардан-да чаккон ва фаол эдилар. От устида
куш каби учардилар.

Салтанатнинг жанубий худудларидаги кисмлар хам Балхга
етиб келиши боис, шахар атрофида бир муддат машк килиб, ку-
тишга тугри келди. Шох Шужъонинг амирзода Пир Мухаммадга
унаштирилган кизи Ферузабонуни’ олиб келмок учун кетган
туйчилар хам Балхга етиб келишлари ва туй маросими хам шу
ерда утказилиши лозим эди.

Келинни олиб келмок учун Форс томон кетган Узун Улжайту
ва Х,ожи Хожа дабдабаю асъаса билан Ферузабонуни Балхга олиб
келдилар. Махди ул-ё Сароймулкхоним ва Туман ого бош булиб
шахарга киришдаги яланг бузаламда келинни каршиладилар. Унинг
юзини куриб, бошидан сочкилар сочгач, саройга олиб.келдилар.

Бу Темурнингилкугил набираси Пир Мухаммадни уйлантирмок
туйи эди. Тунгич угли валиахд амирзода Жахонгир Мирзо-
нинг фарзанди эди. Темур кимсага огиз очмасдан уни уз урнига
хоконликка тайёрлар эди. Отаси курмаган рушноликни боласи
курар деган умидда эди.

Туйчилар Форс тарафдан етиб келган куни Алп Туркаш пе-
шин намозидан сунг кутилмаганда улуг Амир хузурига келди.
Темур унинг ташвишли киёфасидан бирор нохуш вокеа содир
булганлигини пайкади. Тинчликми? - дегандек сохибхабарнинг
кузига хадик-ла бокди.

197

- Рухсатингиз билан Хожи Хожани зиндонга солиб турсак.

Тафсилотларни шундан сунг айтармиз. Жиноятлари инкор этиб

булмас даражада, - деди бош махфий бу ёдимсиз хабарни олиб

келганидан хижолат чекиб.

- Нима дилибди у? Зиноми, ришватми? - суради Темур не

водеа содир булганини сезиб.

— —^ам-ришватухам зино; -^жавоб_дйлди АлпТуркаш. .

- Ришватни кимдан олмиш? - суради Темур.

- Шох Шужъонинг ядинларидан. Улуг ходонга айтиб, катта-

кичик мансабларга дуйдираман дея олибди.

- Шохнинг олдида шарманда дилибди-ку, - деди Темур хижо-

латдан пешонаси терлаб. - Зино ким билан?

- У тарафда сийга деган ran бор экан. Биздаги жория деганга

ухшаш. ХаР куни имом никохи билан биттадан сийгага уйланиб-

ди. Йулда келаётганда келин томоннинг хотин-халажларига хам

ортидча гап-сузлар дилибди.

- Гувох нечта?

- Еттита.

- Олий дозига учрашиб, у билан гуводларни юзлаштиринг!

Сизнингча, дози унга не жазо беради? - суради Темурнинг боши

дотиб.

- Дор, хазрати олийлари, - жавоб дилди паст овоз билан Алп

Туркаш. .... ---- --------- --------

- Фадат туйдан дейин. Уликни дуйиб тутга югурмайлик, -

деди улуг Амир махфий бошлигига кетмодда рухсат этаркан.

- Бу боши юмалод, бути айри махлудларни одам диламан деб

улиб кетсак керак! Эх, хайфи инсонлик! Хайвон! Орага ёлгон-

яшид ва фисду фасод аралашмасун! - деди сузи сунгида Темур

огохлантириб.

Бош махфий таъзим бажо келтириб, улуг Амир хузуридан

чидди. Хожи Хожани Балх зиндонига ташладилар. Зиндонга олиб

борар эканлар, у йул-йулакай йиглаб кетди. Огиз очиб бирор суз

демади. У осилишини билган эди. Темур давлати донунларида

ришват ва зино учун улим жазоси берилар эди.

Бир ахмодлик иккинчи ахмодликни яратар экан. Шох саройи-

да уларни худци Темур каби даршилаб, иззат-икром курсатдилар.

Огзи ва бурниларидан чогир дуйдилар. Курмаганнинг кургани

дурсин деганларидек, Х°жи Хожа шундан сунг узидан кетди.

Ахлок тарозуси посангисини тугри тута билмади. Мана охир-
окибати. Нафсини тиймаганнинг ахволи шул эркан. Сунгра у
зиндонбонга огзига сидканича олтин бериб, узини кочиришни
суради. Бирок; зиндончи бу ишга журъат этолмади.

Туй тантаналари нихоясига етиб, оппон-соппон. булгач,
Кушинга юрмок фармони келди. Улуг Амир Мургоб сувига
етганда Хиротдан истикболига амирзода Мироншох никохидан
угил курган Хонзода бегим икки ойлик Халил Султонни бобоси-
нинг дуойи фотихасини олмок учун олиб келди. Сароймулкхо-
ним янги авлод ва унинг онаси шарафига туй берди.

Набиранинг бешик туйини утказган Темур Сароймулкхоним
бошчилигидаги барча хонимларни Самаркандга кайтмокка рух-
сат берди. Унинг ёнида факат Туман око колди.

Крушин Сарахс ва Обивард оркали кадимий Нисо шахри томон
юрди. Темур кун чикиши гузал яйловлар ва кун ботиши баланд '
тоглар билан уралган бу шахарни ёшлигидан эшитган, курмок
орзусида юрарди. Шахарга кираркан: «Турон юртининг бу ажойиб
шахрининг бир дона гиштига хам кул теккизилмасун» деган
фармони олий таркатилди. Баландликда, тог ён багрида жойлаш-
ган шахарда яшамок одамга илохий бир рух бахш этарди. Киши
кунгли кутарилиб, орзу ва армоннинг инсон акли камровидан
ташкаридаги кенгликларини дил кумсар, сархуш каби юрар эди.

Сахармардонда уйгонган Темур пастликда жуда катта бир гул-
хан ёнаётгандек ёруглик кузга ташланганда хайратдан урнидан
туриб кетди. Шундоккина шахар остонасидан куёш бош
кутарарди... Мана сенга Оллохнинг, табиатнинг муъжизаси дея
хайрат ила куёшнинг кутарилишини кузата бошлади. Юз, минг,
ун минг, юз минг йиллар бурун хам одамлар мана шу ердан ту­
риб куёшнинг гаройиб тарзда кутарилишини кузатганлар. Мен
Хам кузатмокдаман. Мендан сунг хам кузатадилар...

Бу илохий даражада гузал манзара, ранглар ракси уни эсини
таниб, теварак-атрофга илк бор хайрат ва кизикиш ила боккан бо-
лалигига олиб кетди. Унинг Кешдаги уйлари хам куёшга, токка
караган эди. Яйловда утов ёки чодир курсалар хам отаси эшигини
куёшнинг чикишига каратиб курарди. Куёш доимо тоглар тепа-
сидан худди мана шундай чикар, ердан узоклашгани сари кизгиш
ранг олтин рангга айланар, энг баланд чуккига етгунга кадар тог
ён багирларини кизгиш рангга буяб кутариларди.

199

Согувчилар айни шу дамда согимга киришардилар. Дар
куни, кечаси дай мадалда ухлашидан датъи назар тогу тошда
уйнайвериб дул ва оёдлари чада булган Темур сигирлар согиб
булингунга дадар уйгонмоги керак эди. У бетини ювиб, кузини
удалаганча, таёгини олиб, сигирларини подага дайдаб бориб
душар-эдш Туш-каби -У-тиб кетди у-кунлар.---------------------- —

Темур Нисо саройига дунган, сарой даршисидаги ялангликда
каттакон саропарда тикилган эди. У этакдаги утбвларидан чидиб,
дуёшнинг бу дадар гаройиб чидишини кузатаётган уч лашкарбо-
шиси Шайх Али Бадодир, Севинчак Бадодир ва Мубашширлар-
ни таниди. Улар дам уфд сари тикилиб турган Улуг ходонга дараб
таъзим-ла салом бердилар. Темур имлаб уларни ёнига чадирди.
Кум-кук утлодда ёнбошлаб судбатлашиб утирдилар.

- Мана шу нурга дараб юраверамиз. Денгизга етганимизда
тухтаймиз, - деди Темур анча баландлаб долган дирмизи бар-
кашдек дуёшдан куз узмай.

- Куёш йулимизни ёритмодда! Оллод насиб этса бизни буюк
фатдлар кутмокда, дазрат! - дея жавоб дилди Мубашширбек.

- Илодим! - деди Темур. - Оллод йулимизни очид дилсун!
Кунглим сезмокда. Дани, суйланг-чи, Мубашширбек, биро­
дарим, ишни недан бошлагаймиз? Масладатингиз не турур?

- Хабарингиз-булганидек, аъло дазрат,-Валибекнинг дутволи.
Дурун далъасининг дарвозаларини беркитиб, бизни кутаётган
эрмиш. Ижозатингиз ила аларни муштод дилмайлик. Бизни ку-
тавериб кузлари турт булмасин, - дея жавоб дилди амир Мубаш-
шир кулиб.

- Сизни кутиб олиб иштони дул булгандан кура, кутавериб,
кузлари турт булгани маъдул эмасми? - Дазинга дазил ила жа­
воб дилди Темур.

- Менимча, улуг дазрат, буладиган ишнинг булгани, уладиган
беморнинг улгани маъдул. Биз дам ишни уз вадтида битириб,
диличимизни тозалаб, динига солиб дуяйлик. Агар дазрати
олийлари од фотида берсалар, биз учовимиз черигимиз билан
ёгий доровули томон бир от дуяйлик. Дар долда келганимизни
билдириб дуяйлик демодчиман. Дани курайлик-чи бу дизилбош
биродарларимизнинг дулларидан не иш келади! Шунга дараб
тунни бичсангиз, тикмодни эса бизга дуйиб беринг!

Темур сизлар не дейсизлар, хадеб биз гапираверамизми деган-
дек Шайх Али Баходир билан Севинчак Баходирга каради.

-Изн берсангиз биз бир савашиб келайлик. Анча булди килич
сермамаганимизга, - деди Севинчак Баходир урнидан туриб. -
Машкларни амалда синамасак булмайди.

- Мен хам шундай фикрдамен, хазрати олийлари, - уни
кувватлади Шайх Али. - Савашмок эсимиздан чидиб кетмасин
тагин.

- Булмаса сизга ок йул! Олингу олдирманг! Оллох кулласин!
Омин! - дея уларни йулчи этди Темур бирма-бир елкаларига
кулини куйиб, кузларига тик бокар экан. - Талаба биз тарафда-
дур! Буш келманг! Оллох биз билан!

Темур сараланган уч саркарда булинмасининг кушинидан аж-
ралиб чикиб, Говкуш мавзеси томон йуналганини кузатиб турди.
Шахар тепаликда булгани учун пастдаги лашкар шундоккина
кафтдагидек куриниб турарди. Чанг тузонсиз, тоза тонг хавосида
куз узок-узокларни илгарди...

201


Click to View FlipBook Version