«TURKIY XALQLAR ADABIYOTSHUNOSLIGI VA MATNSHUNOSLIGINING DOLZARB MASALALARI» 2

715в поколение, обеспечивая преемственность культурных и духовных традиций.Кроме того, в классической тюркской литературе широко применялись аллегория, символизм и метафорические средства, что позволяло авторам выражать сложные философскиеи моральные идеи, скрытые за образами природы, животных или исторических событий. Этосоздаёт многослойность произведений, доступных как для бытового восприятия, так и для глубокой интеллектуальной интерпретации.Такой подход к анализу художественных форм открывает возможности для сопоставительного изучения литературы тюркских народов с произведениями других культур, выявленияобщих литературных закономерностей и понимания уникальной эстетической идентичноститюркского мира.Сопоставительный анализ художественных форм является инструментом, который помогаетпонять, каким образом литературная традиция формировалась в условиях обмена культурнымивлияниями с персидской, арабской и другими литературными средами. Он также способствуетвыявлению типологических характеристик жанров и стилевых решений, обеспечивающих глубину и выразительность тюркской классической литературы [Юсупов, 2025: 15].Поэзия занимает центральное место в классической литературе тюркских народов. Уже всредневековых памятниках можно обнаружить сложные метрические схемы, ритмические повторы, параллелизмы и богатую образную систему, что делает поэзию важнейшим объектомжанрово-стилистического анализа [Рахматова, 2025: 2183].Художественные формы тюркской поэзии включают такие ключевые жанры, как газель, касиду, устные лирические стихи и монастические элегии. Газель традиционно отражает темылюбви, красоты и философских исканий, тогда как касиды прославляют подвиги, нравственныеидеалы и социально-политические ценности. Эти формы обладают высоким уровнем поэтической выразительности благодаря использованию устойчивых поэтических тропов и широкомудиапазону эмоциональных оттенков [Юсупов, 2025: 25].Особое место занимают также произведения, где поэтическое слово служит средством передачи этических и философских идей, как это показано в работах, посвящённых «Кутадгу билиг» и «Дивану лугати-т-турк» [Рахматова, 2025: 2183].Важным аспектом тюркской поэзии является также её устная традиция, которая обеспечивала широкое распространение произведений среди различных слоёв общества и способствовала сохранению культурной памяти. Устные лирические песни и эпические повествования нетолько развлекали, но и выполняли воспитательную функцию, формируя представления о чести, мужестве, долге и духовных ценностях. При этом поэтическая структура и ритмика частобыли тесно связаны с музыкальным сопровождением, что усиливало эмоциональное воздействие текста и способствовало запоминанию.Кроме того, исследования показывают, что многие жанры тюркской поэзии отличалисьвысокой степенью символизма и аллегоричности, что позволяло авторам выражать сложныефилософские и социальные идеи через метафоры и образы природы, животных или исторических событий. Такой подход создавал многослойность текста, делая его доступным как длябытового восприятия, так и для глубокой интеллектуальной интерпретации.Поэтический язык классических произведений характеризуется богатой системой речевыхфигур: метафор, эпитетов, аллитераций и параллелизмов. Эти элементы усиливают эмоциональную насыщенность текста и делают поэзию тюркских народов выразительным художественным средством. Устные формы поэзии также демонстрируют устойчивый «формульныйстиль», который облегчает запоминание и устную передачу произведений [Туймебаев и др., 2025: 136–139].Анализ показывает, что даже в разных региональных традициях поэзия сохраняет общие

716принципы композиции и символического построения, свидетельствуя об общей тюркской поэтической культуре, несмотря на влияние соседних художественных систем [Юсупов, 2025].Прозаические жанры классической тюркской литературы отличаются высокой концептуальностью и глубокой смысловой нагрузкой. В этих текстах сочетаются повествовательные, философские и нравственно-дидактические элементы, что делает прозу важной частью художественного наследия [Юсупов, 2025: 23].Одним из наиболее значимых примеров философско-дидактической прозы является «Кутадгу билиг» – произведение, представляющее собой сочетание этических наставлений, политико-философского содержания и художественной формы. Анализ последних исследованийпоказывает, что структура этого текста отражает сложное взаимодействие жанров и стилистических приёмов, направленных на нравственное воспитание читателя [Рахматова, 2025: 2182–2184; Юсупов, 2025: 12].В прозаических памятниках также наблюдается развитие сложных синтаксических конструкций, риторических фигур и образных сопоставлений, что свидетельствует о высокойкультурной зрелости литературного языка.Помимо дидактической прозы, в тюркской классической литературе развивается жанрхроник и исторических повествований, в которых фиксация событий сочетается с художественным описанием. Эти жанры способствуют передаче исторической памяти и социальныхпредставлений своего времени, активно используя художественные приёмы для усиления выразительности текста [Юсупов, 2025: 55].Устная литература является ключевым элементом культурного пространства тюркских народов. Эпические повествования, такие как «Манас», «Алпамыш» и «Кысса-и Йусуф», представляют собой сложные вербальные структуры, включающие героическую поэзию, сюжетныециклы и символическую образность.Эпические произведения тюркской традиции обычно состоят из серий эпизодов, каждыйиз которых раскрывает определённый аспект коллективной памяти, героического идеала илиморального опыта. Эти эпосы выполняют не только эстетическую функцию, но и служат коллективным культурным кодом, укрепляя социальную идентичность и историческую памятьнарода [Туймебаев и др., 2025: 140–145].Формульность устных эпосов – устойчивые повторяющиеся сочетания образов и мотивов – облегчает устную передачу и фиксирует традиционные ценности в многовековой памяти общества.Анализ текстов классической тюркской литературы выявляет уникальные лексико-стилистические особенности, в которых тюркские корни сочетаются с заимствованиями изарабскогои персидского языков. Это сочетание отражает многовековые культурные контакты и превращает тюркский литературный язык в гибридный, способный выражать сложные концепты ихудожественные образы [Маммадли, Казимов, 2024].Лексические исследования, например проведённые в «Кутадгу билиг», показывают, чтозначительная часть слов характеризует социально-культурные и моральные категории, а такжесодержит элементы различных тюркских диалектов, что подчёркивает богатство и сложностьязыковой картины произведения [Маммадли, Казимов, 2024]. Сопоставительный анализ позволяет выделить следующие ключевые закономерности:Общие структурные принципы, объединяющие поэзию, прозу и эпос в единую художественную систему – это ритмическая организация текста, формульные структуры и образнаясимволика [Туймебаев и др., 2025].Национальные особенности, выражающиеся в тематике, образах и стилистических предпочтениях, отражающие исторические и культурные различия региональных традиций [Рахматова, 2025: 2115].

717Межкультурное влияние, которое проявляется через заимствования, интеграцию сюжетови образов из персидской и арабской литератур, расширяя художественный диапазон тюркскихформ [Рахматова, 2025: 2119; Юсупов, 2025].Преемственность устной и письменной традиций, где элементы устной поэзии влияют напрозаические и поэтические формы, обогащая литературный язык и жанровые решения [Туймебаев и др., 2025: 112].Сопоставительный анализ художественных форм в классической литературе тюркских народов выявляет глубокие эстетические связи между поэзией, прозой и эпической традицией, демонстрируя как общие культурные корни, так и региональные отличия. Поэзия, обладаявысокой художественной выразительностью, передаёт ценностные и философские концепты, проза систематизирует социальные представления, а устные эпосы фиксируют коллективнуюидентичность и историческую память.Исследование лексических особенностей и жанровых механизмов тюркской классическойлитературы не только углубляет наше понимание её внутренней структуры, но и подчёркивает её значимость в контексте мировой литературы. Сопоставление художественных форм позволяет видеть литературное наследие тюркских народов как живую систему, продолжающуюразвиваться и в XXI веке.Классическая литература тюркских народов предстает как многослойное и динамичное явление, объединяющее разнообразные жанры и формы, каждый из которых выполняет своюкультурно-социальную функцию. Поэзия, проза и эпическая традиция взаимно обогащаютдруг друга, создавая целостное литературное пространство, в котором отражаются исторический опыт, философские поиски и эстетические предпочтения тюркских обществ.Современные исследования, опирающиеся на сопоставительный и междисциплинарныйподход, позволяют не только выявлять закономерности развития жанров и стилей, но и проследить влияние классического наследия на современные литературные процессы, включая национальные литературные школы и мировую культуру в целом. Углубленное понимание этиххудожественных форм способствует сохранению культурной идентичности и формированиюмежкультурного диалога, показывая, что классическая литература тюркских народов остаётсяактуальной и сегодня, продолжая вдохновлять новые поколения исследователей и творцов.Конечный вывод заключается в том, что изучение художественных форм, их взаимодействия и эволюции позволяет видеть тюркскую литературу не только как историческое наследие, но и как живую, развивающуюся систему, обладающую высокой культурной ценностью изначимостью для мировой гуманитарной мысли.Использованной литературы1. Рахматова, Г. The philosophical and semantic layers of didactic verse in Divanu Lugati-t-Turk and Kutadgu Bilig. International Journal of Artificial Intelligence, 11(10), 2025. С – 2182–2184. 2. Туймебаев Ж. К., Аманжолова Д. Б., Жанабаев, К., Тургенбаева, А. Ш. Формульный стиль устной поэзиитюркских народов. Новые исследования Тувы, №1, 2025. С – 134–145. 3. Юсупов, Р. Средневековая персидская и тюркская литература в контексте исламского возрождения. Keruen, №1, 2025. С –74. 4. Маммадли Н., Казимов И. Terms characterizing the Middle Turkish period in Kutadgu Bilig. Bulletin of the Jusup Balasagyn Kyrgyz National University, 2024.5. Журакулов У., Оразбек М. Анализ поэтического творчества Рауфа Парфи и Алишера Навои. Turkic Studies Journal, 1, 2024. С – 135–146.

718TA’LIMOTIYLIK: TAQOZO VA AFZALLIKShermurodov Tohir,Filologiya fanlari nomzodi, dotsent,Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlatO‘zbek tili va adabiyoti universiteti.e-mail: [email protected] maqolada adabiyot ilmlarining tahlil, talqin, tanqid va baholashida haq ta’limotiylikning zarurat ekanligi, afzalligi haqida fikr yuritiladi. Bu boradagi tarixning ayrim tajribalari, ilmiy-nazariy tamoyillari, shuningdek, keyingi davrlar olimlarining masalaga oid qarashlari tahlil etiladi. Haq ta’limotning barcha adabiy-nazariy vazifalar, yondashish metodlariga rahnamolik salohiyati o‘rganiladi.Kalit so‘zlar: ta’limotiylik, poetik tafakkur, diniy-tasavvufiy yondashuv, e’tiqodiy asos.AbstractThe necessity and advantage of true doctrine in the analysis, interpretation, criticism and evaluation of literary sciences arediscussed. Some historical experiences, scientific and theoretical principles, as well as the views of scholars of later periods on the issue are analyzed. The potential of true doctrine to guide all literary and theoretical tasks and methods of approach is studied.Key words: doctrine, poetic thinking, religious and mystical approach, faith basis.Inson adabiy-nazariy tafakkuri ijod masalalari va muammolariga xilma-xil yo‘sinlarda yondashishga moyil yashaydi. So‘z san’atkorligi va uning namunalariga murojaat, munosabat bugundagi ko‘plab turfa metodlarning qaysi biri asosida yuzaga chiqmasin, ularda munosabatchining shaxsiy-ijtimoiy e’tiqodi, g‘oyaviy-mafkuraviy mavqeyi o‘z ifodasini topadi. Har qanday ilmiy-nazariy yondashuvning sohaga xos zarurat, vazifa, adabiy hayotning o‘zi kabi davomiy jarayon ekanligiga shubha yo‘q. Muayyan munosabat shakli va tamoyilini ko‘p hollarda voqelikning, adabiy qarashlarning, badiiy asarlarning o‘zlari tayin etishlari ham bor gap. Biroq, barcha zamon va makonda jarayondagi ta’limotiy to‘g‘rilik hamda e’tiqodiy sifatning nufuzi hamma narsadan muhimdir.Yangi va so‘nggi islomning turli xalqlar hayotiga chuqur joriylanishi mobaynida arab, fors, turk poetik tafakkur tarzlari ta’limotiy jihatdan batamom yangilandi. Ijodiy salohiyatlar haq din haqiqatlariga oshuftalik kasb etdi. Dunyo va inson mohiyatini, barcha masalalar tadbirini shu asosda mushohada qilishga o‘tdi. Yagona e’tiqodni tutish, unga taslim bo‘lish, unda sobit qolish, uni o‘z shuuri va iqboliga rahnamo ta’limot deb bilish bu xalqlar adabiy ijod ufqlarini, imkoniyatlarini misli ko‘rilmagan darajada kengaytirib yubordi. Ularni oqil insoniyatga munosib va yarashiq eng to‘g‘ri yo‘ldan boshladi. Mahdud va buzg‘un qarashlarga, ayniqsa, arabiy ijodchilik, madaniyatda an’ana tusiga kirib qolgan illatlarga – shirk, fahsh, fitna, subutsizlik, tarafkashlik, maddohlik motivlariga barham berdi. Ajam xalqlarning islomdan oldingi tarixidagi tangrichilik, to‘ra (turkiy qavmlar barcha sohada amal qilib yashagan ijtimoiy-axloqiy qoidalar majmui – og‘zaki qonun), zardushtiylik, moniylik singari aqidalar, ta’limotlarida mavjud islomga mos qadriyatlarning saqlanishiga yoxud ylarning yangi e’tiqodga moslashuviga izn berdi.Xususan, turkiy falsafiy-poetik tafakkurning islomiylashuv jarayonini osonlashtirgan, yuksaltirgan ijobiy asoslar ko‘lamini uning o‘ziga xos to‘ra qonuni, tangrichilik aqidasi kabi insoniyatning boshqa qavmlariga nisbatan ilg‘or, afzal g‘oyaviy-amaliy tamoyillar, “Bayt-ul-hikma” faoliyatining natijasi sifatida taralgan yunon antik davrining ilm-fanlari ta’siri bilangina chegaralab qarash ham to‘laqonli ilmiy qamrov bo‘la olmaydi. Mohiyatga yanada kengroq, o‘zining aslicha aspektda yondashish nuqtai nazaridan Shuhrat Sirojiddinovning “O‘zbek mumtoz adabiyotining falsafiy sarchashmalari” nomli monografiyasi adabiyotshunoslikdagi ilk diqqatga sazovor ishlardan biridir.

719Mazkur tadqiqot islom falsafasining shakllanishini yunon donishmandligi ta’siri ga nisbat berish bilangina cheklanish tendensiyasiga isloh zarurati borligi haqida ham taassurot uyg‘otadi. Unda islom kirib kelishidan oldingi Mavorounnahrda Hind, Eron, Iroq, Xitoy falsafiy qarashlarining ta’sirida shakllangan va umumlashgan turkiy o‘ziga xos donishona tafakkur asoslari birlamchi manbalarga tayanilgan holda tadqiq etilgan.Olim veda, tavrot, xristian adabiyotlarini, upanishadlar (ustozning shogird bilan didaktik muloqoti matnlari)ni, Iroq va Shom (tasavvufiy), Nishopur va Balx (malomatiy) mistika maktablarining xarakterli xususiyatlarini, peripatetik (yunonlashgan) falsafa mohiyatini, ularning umuminsoniy qirralari, ziddiyatli tadrijini tahlil qiladi. Islom mutlaq hukmron mafkuraga aylangan keyingi davrlarda ham avvalgi har xil falsafiy qarashlarning aholi o‘rtasida uzoq muddat bardavom yashaganligini, ulardagi teran tamoyillar islomiylashganini, islom falsafasi shakllanishini faqat yunon ta’siri bilan chegaralab emas, uning butun Sharq falsafasidan oziqlanganini e’tibordan soqit qilmay o‘rganish joizligini ta’kidlaydi. [Sirojiddinov, 2011: 3-13].Monografiyada o‘zbek mumtoz adabiyoti, xususan, she’riyatining islomiy falsafiy tafakkur asosidagi g‘oyaviy-badiiy tamoyillariga katta ta’sir ko‘rsatgan sarchashmalar – islomlashgan shakllarda uchraydigan turli qadimiy diniy-falsafiy suyujetlar, ta’limotlardan tortib haq ta’limot ko‘rsatmalarigacha, qur’oniy, fiqhiy, kalomiy, aqliy, naqliy ilmlar, qator tasavvuf maktablarigacha bo‘lgan barcha tarixiy asoslar ko‘hna manbalarning mazmun-mohiyati orqali dalillanadi. Arablarning 8-asr avvalidan boshlangan Movarounnahr tomon yurishi qator hududlar va yillarda keskin to‘qnashuvlar, qarshiliklarga uchragan bo‘lsa-da, tarixiy tafsilot hamda ma’lumotlar ushbu fathlarning nisbatan oson, qiziqarli kechganligiga ham guvohlik beradi. Arabiston yarim orolidagi butlar yasab, ularga siginishga, ko‘p xudolik aqidasiga, turli bid’atlarga ruju qo‘ygan mushriklar, kofirlarga qaraganda, turkiy xalqlardagi bir xudolilik, ilohiy ilmlar idrokiga chanqoqlik tuygusi balandroq edi. Islom esa aynan shu bir xudolilik dini – tavhidiy ta’limot edi.Shuningdek, turkiylarda asrlarki to‘ra qonuni hukm surar, unga itoat axloqni poklash bilan birga, ilm-ma’rifatni talab qilar edi. Turkiylarning islomni qabullashdagi samimiyati, astoydilligi shuning uchun hamma sohalarda o‘z natijasini tez ko‘rsatdi. Masjid, maktab, madrasalar tashkil etildi. Yangi dinning nozil bo‘lgan manbalari asosida ta’limga e’tibor kuchaytirildi. Qur’on, hadis, tafsir, fiqh, aqida ilmlari dunyoviy fanlarni o‘qitishga keng yo‘l ochdi. Turkiylar ruhiyati hamda turmush tarzida yangi e’tiqod sobitlanishi o‘laroq qaraladigan yuksalishning sabablari chuqur o‘rganiladigan va mavqelariga ko‘ra ular shartli sanaladigan bo‘lsa, birinchi navbatda, o‘sha davrda ko‘tarinki ruhda tez isloh etilgan ta’lim tizimi, barcha ilm-fanlar o‘qitilishining yo‘lga qo‘yilishini alohida e’tiborga olish kerak bo‘ladi. Bundagi bardavomlikning ahamiyati misollarga juda boy.Filologiya fanlari doktori, professor Begali Qosimov turkiy adabiyotlar tarixini “Islomgacha bo‘lgan davrdagi turkiy adabiyot”, “Islomiy turk adabiyoti”, “Yangi o‘zbek adabiyoti” tarzida davrlashtirib sharhlar ekan, ikkinchi bosqich (“Islomiy turk adabiyoti”) ning tamomiy yangichaligi, undagi nazariy, poetic sifatning yangicha islomiyligi xususida quyidagi o‘rinli xulosalarni bildiradi:“Islom ijtimoiy-siyosiy tafakkurnigina emas, adabiy-estetik qarashlarni ham o‘zgartirdi. Olam va odam haqidagi tushunchalarga yangi mazmun berdi. Ularni Yaratganning biru borligiga ishonchini mustahkamladi. Ayni paytda, insoniy tuyg‘ularni qardoshlik, o‘zaro xayrixohlik va komil inson bo‘lib yashashning anglanishi bilan boyitdi. She’riyat badiiy ijodning asosiy turi bo‘ldi. Vazn, ifoda vositalari, uslub qurilish jihatidan Sharq poetikasi uchun xos bo‘lgan xususiyatlar kasb etdi. Yolg‘iz poetikada emas, suyujetlar, personajlar, hatto yo‘l-yo‘nalishlarigacha mushtarak bo‘ldi. Ayniqsa, turkiy va forsiy she’riyat o‘zaro hamkorlikda bir-biridan quvvat olib rivoj topdi. Shoirlarimiz ikki (o‘zbek, fors ), uch (o‘zbek, fors, arab) tilda ijod etdilar. Bu hol adabiyotimiz milliyligiga xalaqit bermadi, aksincha, qiyoslarda o‘zligini saqlay olish imkonini yaratdi. Alisher Navoiy Sharq Renessansi (Uyg‘onishi) ning

720buyuk vakili bo‘lishini ta’min etdi…”[Qosimov, 2022: 6-7].Ma’lum bir adabiy muhit va davrni boshqa makon va zamondagi holat, an’ana, tamoyillar bilan o‘zaro qiyoslaganda, nuqtai nazar va ilmiy maqsad qanday bo‘lishidan qat’i nazar, zamirida tarixiy, ijtimoiy-ma’naviy asoslari bo‘lgan o‘ziga xoslikka – taraqqiy, tanazzul, ijodiy ta’sirlanish, davomiylik, yangilanish kabi hodisalarga duch kelinadi. Tabiiyki, bularning barchasida rivojga dalolat qiluvchi natijalar, tadrijning salmog‘i muhim ahamiyat kasb etadi. Adabiyotshunoslikda ham qiyosiy-tipologik tadqiq va tahlil davrlar adabiy-ma’rifiy manzarasini to‘la tasavvur qilish, aniq baholash, haqqoniy xulosalar chiqarish imkonini beradi. Sharqning adabiyot ilmlari qadimida bu dolzarb yondashuv usulu bevosita qo‘llanilib qilingan maxsus ilmiynazariy tadqiqotlar uchramaydi. Holbuki, nazariy-falsafiy jihatdan adabiy-tarixiy jarayonlarga qiyosiy murojaat tuzumlardagi ijtimoiy-siyosiy, maishiy-psixologik, ma’naviy-axloqiy tendensiyalarga bog‘liq inson ijodiy salohiyatining bir-birining davomi bo‘lgan, ayni paytda bir-biridan farqlanuvchan poetik tafakkurning o‘zgarishlarini taqdim etadi. Alohida ijodning yoxud ma’lum adabiy muhit ijodchilarining poetik qarashlaridagi e’tiqodiy sifatlar, xosliklarni, ularning haqgo‘ylik darajasini, voqelikka bo‘lgan faolliklarini, san’atkorliklarini o‘rganishning afzal yo‘llaridan biri ham qiyosiylikdir. Albatta, bu yo‘sin kuzatish, izlanish yanada xolislikni, har jihatdan ilmiy adolatni talab etadi. Bir ahvolotni boshqasiga qarshi qo‘yish, birining maqtovi uchun o‘zgasiga tanqidni kuchaytirish, tarixiy dialektik jarayon qonuniyatlarini hisobga olmaslik bunda to‘g‘ri natijalarga olib bormaydi.Islomni qabul qilish, ta’lim-tarbiyani shu asosda yo‘lga qo‘yish natijasi o‘laroq shakllangan yangi dunyoqarashli, turmush tarzi shu shariatga asoslangan turkiy xalqlarning ilmiy va poetik tafakkur evolyutsiyasini uning islomgacha bo‘lgan ijodiga, xudolarni ko‘p deb bilgan, turli-tuman narsahodisalar, shaxslarga – tog‘utlarga sig‘inib o‘tgan paytdagi tasavvurlariga solishtirilsa, keyingi uning tangrichilik davri, to‘ra qonuni asosida yashashi, so‘ng boshlangan islomiy hayoti va ijodi bir butun najotbaxsh yo‘l dialektikasini inson ko‘z oldiga keltiradi.O‘rta asrlar madaniy-ma’rifiy muhitining rivoji va shukuhi arab xalifaliklari, so‘ngra turkiy hukmdorliklar davrida ko‘paygan ilm markazlariga intilishning keng tus olishi, ham diniy, ham dunyoviy ilmlarning keng yo‘lga qo‘yilishi, olimlarning hamma fan navlarida olamshumul yutuqlar, kashfiyotlarga erishishi bilan xarakterlanadi. E’tiqodga xos jiddiyat hamda ko‘tarinkilikni so‘z san’ati, adabiy-nazariy bilimlar, bu sohalarning tarbiyati yangilanishida, shoirlar, nazariyotchilarning dunyo ijodchilik tajribalariga-da e’tibor qaratishida, mas’uliyat va vazifalarni imoniy idrok etishlarida ham ko‘rish mumkin. Tafakkurlar islom ta’limotlaridan quvvat oldi. Faoliyatda borliq, inson, koinot, mavjudod mohiyatlarini, ularning murabbiysi vahdoniyatini yangi shariatga taslim tafakkur bilan mushohadalash barqaror, afzal va o‘zgarmas mezonga aylandi. Ilm, ijod ishlarida Yaratganning roziligini ko‘zlab faoliyat ko‘rsatish bosh g‘oyaviy- badiiy, axloqiy-estetik muddao bo‘lib qoldi.Ijodga doir masalalarni tadqiqlash jarayoni ham xuddi shu adabiy-nazariy tafakkur tarzini talab etadi. Unda ham hidoyat hislari bilan yo‘g‘rilgan fahmu farosat taqozo etiladi. She’riyat, shoirlik va nazmiy mahoratni baholashdagi bu salohiyat ash’orfahmlik deb qaralgan. Barcha davrlarda soha bilimdonlarining qarashlaridagi ash’orfahmlik qadrlanib e’tirof etilganini kuzatish mumkin.Poetik talablar, o‘lchov-qoidalar, yetuk idrokiy tamoyillarga doir Navoiy davrining tajribalari keyingi asrlar adabiyoti, adabiyotshunosligi, adabiy tanqidi uchun dasturilamal vazifasini o‘tab keldi. Asrlar mobaynida u davr adabiy-nazariy bilimlarini ma’qullamagan, mazkur qarashlarga ergashmagan, ma’suliyatni o‘sha salaflar singari his etmagan nafis tab’, ilm ahli uchramadi. Keyingi adabiyot tarixidagi har qanday yangilanish o‘sha asoslardan quvvat olgan ko‘rinishlarda sodir bo‘lib keldi. Bobur, Munis, Ogahiy, Feruz, Nodira, Uvaysiy, Furqat, Muqimiy singari yuzlab o‘zbek mumtoz shoirlarining ijodiy natijalari shunga dalolat qiladi. Yigirmanchi asrning 30-yillarigacha

721bo‘lgan o‘zbek so‘z san’ati haq ta’limot o‘rgatgan yo‘l-yo‘riqlardan og‘ishmadi, turli ma’naviy xavfxatarlardan omonda bo‘ldi.Insoniyatga ilohan buyurilgan hamma narsalar, ishlar, yaxshi amallar yo‘lida bo‘lganidek, ijodkorlik qarshisida ham turfa moneliklar, to‘siqlar, adashtirguvchi mayllar ko‘p. Bu – dunyoning sinovli hayot ekanligi tufaylidir. Adabiy ijodda,uning ilmida mohiyatdan uzoqlashish jamiyat uchun tahlikadir. Bu hol odamlarning estetik didlarini buzadi. Saviyalarini tanazzul tomon boshlaydi. Natijasi xalqqa taraladigan ishlarning zarari shaxsiy turmushdagi xatokorlik oqibatidan miqyosiga ko‘ra katta bo‘lishini fahmlash qiyin emas. Tuzumda zulm, adolatsizlik hukmron bo‘lib, ijtimoiy-siyosiy ahvol tubanlashsa, ma’naviyma’rifiy jarayon izdan chiqsa, e’tiqodiy odoblar rioyatiga zid harakatlar ehtimoli kuchayadi. Chor Rossiyasining O‘rta Osiyo o‘lkalarini ishg‘ol etishi yurtlarda johiliyat muhitini vujudga keltirdi. Turkiy xalqlarni parokanda etish, aholini qo‘rqituv usulida boshqarish ularning yovuz maqsadlaridan edi. Barcha jabhalarning islohini shior qilgan jadidchilik harakati namoyandalari haq yo‘ldan toyilishning ijod sohalaridagi muayyan ko‘rinishlarini ham keskin tanqidlari va o‘z ibratlari bilan bartaraf etishga harakat qildilar. “Elli(k) yildan beri ezildik, tahqir etildik, qo‘limiz bog‘landi, tilimiz kesildi, og‘zimiz qoplandi, yerimiz bosildi, molimiz talandi, sharafimiz yumuruldi, nomusimiz g‘asb qilindi, huquqimizg‘a tajovuzlar bo‘ldi, insonligimiz oyoqlar ostiga olindi, to‘zimli turdik,sabr etdik.Kuchga tayangan har buyrug‘ga bo‘yinsundik, butun borlig‘imizni qo‘ldan berdik. Yolg‘iz bir fikrni bermadik, yashrunturdik, emgaklarimizg‘a o‘rab saqladik...” – deb yozgan edi Fitrat. [Fitrat, 2003: 198-199]. Tamoman to‘g‘ri poetik mezonlar bo‘ylab asrlar davomida kelayotgan o‘zbek ijodchiligi va adabiyotshunosligi o‘z tarixida hech qachon sovet tuzumidagidek kufroniy, qattoliy to‘siqqa duch kelmagan edi. Yigirmanchi asr boshlarida boshlangan bu yovuz mafkuraviy siyosat hujumiga turib berish, qalqon bo‘lish, qarshilik ko‘rsatish va, afsuski, jisman mag‘lubiyatga uchrash, ammo abadiy sharafga sazovorlik aziz jadidchilarimiz zimmasiga tushdi. Haq e’tiqod nasihatlari asosida yaralgan adabiy-nazariy mezonlar jadidchilik harakatlari bilan birga qatag‘on qilindi. Adabiy jarayonda haq ta’limot ko‘rsatmalaridan judolik ana shunday boshlandi. U mustaqillik davrigacha davom etdi. Hozirda uchraydigan e’tiqodiy hadlardan oshishlar, nafsoniy ifodalarga berilishlar dunyoqarashlarga mash’um sho‘ro mafkurasidan o‘rnashgan asoratlar va g‘arbona qarashlarning ta’sirlaridir. Bu kabi barcha hol-holatlar badiiy talqinni botilga, shirkka boshlaydi, saviyalar, onglarni to‘g‘rilikdan chalg‘itadi. Ijodiy mehnatlarni esa zoe qiladi. O‘tgan asrning 30-yillaridagi mudhish qatag‘ondan keyin, xalqlar adabiyoti majburiy g‘oyaviy qolipga solingan, siyosatga tobelangan, maddohga aylantirilgan davrda so‘z san’atida uzoq yillar aldamchi ifodaviylik tamoyillari mag‘rur yashadi. Asl mas’uliyat va islomiy hadlardan toyilishning adabiy ijodchilikdagi ko‘rinishlarini ham haq ta’limot ma’naviy kasalliklardir deb qaraydi. Ruhiyatni tarbiya qilishning, qalb islohining turli o‘rinli muolajalarini o‘rgatadi. Ayni hunarlarda ham insonning o‘z ijodlari vositasida ikki dunyo saodatiga erishmog‘ini xohlaydi. Islom olamining barcha asrlardagi iste’dod sohiblari shuning uchun ham ijodda hushyorlikni mahkam tutganlar.Adabiyotshunos Bahodir Karimning “Diniy-tasavvufiy tahlil metodi (masalaning qo‘yilishiga doir)” maqolasi badiiy ijodga yondashuvning juda muhim va hamisha dolzarb talab-taqozosiga teran munosabati bilan chuqur mulohazalarga chorlaydi. Olim metodlar rang-barangligi, metodologiya muammolari borasida fikr yuritar ekan, mumtoz asarlarni islomiy ta’limot mezonlari asosida tushintirishdek allaqachonlar (istiqlol davrida) boshlangan jarayondan bosh maqsad ulardagi asl ma’no haqiqatlarini anglash, anglatish ekanligini alohida ta’kidlab o‘tadi. Zamonaviy adabiyotshunoslikdagi bu tamoyilni qanday nomlash masalasini o‘rtaga qo‘yadi va manzur bir taklifni ilgari suradi: “O‘zbek adabiyotshunosligidagi bu amaliy hodisaga – badiiy asarlarni ham islom dini, ham

722islomiy tasavvuf nuqtai nazaridan muhokama qilish, izohlash va sharhlash, talqin va tahlil etish hodisasiga diniy-tasavvufiy tahlil metodi deb nom berish o‘rinli bo‘ladi,” [Karimov, 2025: 22].Bahodir Karim bugungi adabiyotga ham shunday asoslarda yondashish ehtiyojini e’tibordan chetda qoldirmaydi. G‘arb adabiyotshunosligida ijod namunalarini xristianlik nuqtai nazaridan baholash mavjudligini, ilm bunday yondashuvlarni ham taqozo etishini, mumtoz va zamonaviy asarlarga islom dini ahkomlari negizida yondashish orqali ular haqiqati, yaxshi-yomon tomonlari ochiqlanishini uqtiradi. [Karimov, 2025: 24].Oxirgi va mukammal islom amr qilingandan buyon barcha makon, zamon, barcha millat va uning ijodchiligi uchun ham aslida oliy mezon, oliy tayanch bu – haq ta’limotga har jihatdan asoslanishdir, uning hadlari himoyasida bo‘lish, xoh diniy, xoh dunyoviy tarzlarda bo‘lsin, ilohiy hikmatlarni jozibali taratish, insonga uning tub haqiqatini shu ta’limot zaminida turib anglatish, uni chinakam hidoyat sari boshlashdir. Bu – hayotdagi singari adabiy, ilmiy ijodchilikda ham garchi muhokama, shubhaga o‘rin qoldirmas ilohiy majburiyat bo‘lsa-da, sinov qilingan real dunyoda hech kim unga majbur qilinmaydi. Ayni ta’limotiylikka da’vat jarayoni esa hamma vaqt davom etadi.Sho‘ro davri nasri, she’riyati, dramaturgiyasi eng afzal e’tiqodiy ijod an’anasi – haq ta’limotiylikdan tazyiqan qanchalik uzoqlashtirilgan bo‘lsa, uning adabiyot ilmlari, tahlil, talqin, had, o‘lchovlari ham ilohiy asoslardan shunchalik mahrum etildi. Adabiy ijod olami va jarayonining hamma masalalariga yondashuv tor, biqiq, rasmiy bir qolipda – tuzumning g‘oyaviy-siyosiy shiorlari doirasida kechdi. Adabiyotshunoslikning har qanday munosabat motivini, so‘z san’atidan kutadigan mazmunini birinchi navbatda ilohan maqbul haqiqatlar, hikmatlar emas, balki botil, soxta, balandparvoz tushunchalar boshqardi.Sharq mumtoz adabiyoti tarixining jadidchilik davri nihoyasigacha bo‘lgan amaldagi etik-estetik tamoyillaridan farqli o‘laroq, adabiy ijod va adabiyot nazariyasining bugunida sho‘ro asorati sifatida kelayotgan bir mahdudlik – oliy ta’limotiylik maqomini tarqoq, chegaralab, parokandalab qarash bor: bu – haq ta’limotga rioyatni faqat diniy-mavzularga murojaat hamda shunday ruhdagi asarlarni diniy-tasavvufiy nuqtai nazardan baholash doirasidagina tushunish, bu – umuman ijodchilikda yetakchi dunyoviylik ifodasini, uning mantig‘ini, shu yo‘nalishdagi tadqiqchilikni diniy-ta’limotiy yondashuv taqozosidan xoli, alohida jarayon sifatida tushinish.Holbuki, ta’limotiylik barcha hol, ish, niyat tadbirida ilohiy yo‘l-yo‘riqlarga tayanish, u bilan muhofazalanish jarayoni, shuuriy va amaliy faoliyat. Ta’limot nozil qilingan, butun moddiy, ma’naviy olamlarni ihotalab sobit turgan qoida-qonuniyat, had va odoblarning mangu barqaror, o‘zgarmas samoviy majmuidir. Uni idroklamoq, unga qo‘rquv va muhabbat ila taslim bo‘lmoq ijodchi, tadqiqchidan, tabiiyki, e’tiqod bilimlarini, hikmatlilikni talab etadi. Ta’limotiy tahlil mas’uliyati adabiyot hodisalarini muayyan vaziyatlardagina shartli, nisbiy ravishda mavzuiy tarmoqlarga ajratib o‘rganishga izn beradi. Hozirgi ijodkorlikning xilma-xil shakllari rivojida mumtoz imoniy-estetik tamoyillarning tiklanib borayotganligi katta umidbaxsh fazldir va bu mustaqillik davri poetik, nazariy tafakkurining bugunga xos maroqli jihatidir, kamol yo‘lidir. D. Quronov, N. Jabborov, B. Karim, U. Jo‘raqulov, S. Rafiddinov, K. Mullaxo‘jaeva, D.Yusupova, O. Davlatov, I. Ismoilov singari qator o‘zbek adabiyotshunoslarining mumtoz va zamonaviy adabiyot masalalariga oid faoliyatlaridagi ilmiy yondashuvlar haq ta’limotiylik nuqtai nazaridan muvaffaqiyatli kechmoqda.Ta’limotga mansub mas’uliyatning mukammal idroki yuksak tafakkurtalab ma’naviy-ruhoniy yo‘ldir. Ijodkorlik va tadqiqotchilikning jamiyki ko‘rinishlarida oliy maqsad insoniyatni asl e’tiqod, hidoyat sari jozibador boshlash ekanligini hech bir lahza unutmaslik mazkur sarbaland maqom – haq ta’limotga mansublik va munosiblikning buyuk shartidir.Barcha makon va zamonga salohiyatli qilingan so‘nggi islom inson saodati uchun ta’limotiylik borasida o‘zga asoslarga muhtojlik qoldirmagan. Islom olami xalqlari, ularning adabiy, ilmiy

723ijodkorligi o‘zining shu muqaddas ta’limotga asoslangan an’analarida sobitqadamligi bilan boshqalardan sharafli ustunlik kasb etib kelgan. Har qanday ijodkorlik, tadqiqchilik, har turli uslub, usul, metod, metodologiyaning unga itoati, rioyati esa amr etilgan ilohiy taqozo va boshqa muqobili yo‘q afzalliklar olamidir.Foydalanilgan adabiyotlar1. Фитрат А. Танланган асарлар, 3-жилд. – Т.:Mаънавият, 2003. – B. 256 2. Қосимов Б. Танланган асарлар. Ўзбек адабиёти тарихи. 1-жилд. – Т.: Ғ. Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодийуйи. – B. 2022. – B. 576.3. Сирожиддинов Ш.Ўзбек мумтоз адабиётининг фалсафий сарчашмалари. – Т.: Янги аср авлоди, 2011. – B. 200.4. Каримов Б. Диний-тасаввуфий таҳлил методи: Filologiyaning dolzarb masalalari. Ilmiy-nazariy konferensiya materiallari to‘plami. – T.: Tafakkur, – B. 2025 – 256.

724ILMIY-MA’RIFIY MAVZUDAGI NAZMIY ASARLAR XUSUSIYATLARIKenjaboyeva Gulruh Mirzo qizi,Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tayanch doktorantiAnnotatsiyaUshbu maqolada ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlarning vujudga kelishi, rivoji va adabiy-ilmiy ahamiyati keng yoritilgan. Nazmiy shaklning ilmiy bilimlarni yodda saqlash va badiiy ifodalashdagi qulayligi asoslab berilib, bunday asarlar yozish yuqori ilmiy va badiiy mahorat talab etishi ta’kidlangan. Jahon va o‘zbek adabiyotidan tajvid, qiroat, aqoid, hadis, fiqh hamda tasavvufga oid muhim nazmiy asarlar va ularga bitilgan ko‘plab sharhlar tahlil qilingan. Xususan, “Mavludi sharif”, “Bad’ul amoliy”, “Sabotu-l-ojiziyn”, “Arba’in” an’anasi hamda hanafiy fiqhiga bag‘ishlangan nazmiy manbalar tarixiy-adabiy kontekstda ko‘rib chiqilgan. O‘zbek adabiyotida Mulla Yo‘ldosh Xilvatiy, Abdurauf Fitrat, So‘fiOlloyor kabi ijodkorlarning ilmiy-ma’rifiy nazmga qo‘shgan hissasi alohida baholangan. Umuman, mazkur asarlar asrlar davomida madrasalarda darslik sifatida qo‘llanib kelingani va bugungi kunda ham muhim ilmiy-ma’naviy meros sifatida o‘rganilayotgani haqida xulosa qilingan.Kalit so‘zlar: ilmiy-ma’rifiy nazm, nazmiy asarlar, diniy-ilmiy adabiyot, sharh an’anasi, tajvid va qiroat, hadis va aqoid, fiqh va tasavvuf, o‘zbek va turkiy adabiyot, madrasa darsliklari, ma’naviy meros.Abstract This article provides a comprehensive analysis of the emergence, development, and literary–scholarly significance of didactic poetic works with an educational and enlightenment-oriented focus. It substantiates the effectiveness of poetic form in facilitating the memorization and artistic presentation of scholarly knowledge, emphasizing that the composition of such works requires a high level of both intellectual competence and literary skill. The study examines prominent poetic texts related to tajwid, qira’at, aqida, ḥadith, fiqh, and taṣawwuf within world and Uzbek literature, along with the extensive tradition of commentaries written on them. Particular attention is given to works such as Mawlid al-Sharif, Bad’ al-Amali, Sabat al-ʿAjizin, the Arba’in tradition, and poetic sources devoted to Ḥanafī jurisprudence, which are analyzed within their historical and literary contexts. The article also highlights the contributions of Uzbek authors including Mulla Yuldash Khilvatiy, Abdurauf Fitrat, and SufiOlloyar to the development of didactic poetic literature. It concludes that these works have long served as instructional texts in madrasas and continue to be studied today as an important component of scholarly and spiritual heritage.Keywords: didactic poetry, poetic works, religious–scholarly literature, commentary tradition, tajwīd and qirāʾāt, ḥadīth and ʿaqīda, fiqh and taṣawwuf, Uzbek and Turkic literature, madrasa textbooks, spiritual heritage.KirishIlmiy-ma’rifiy mavzuda ko‘plab nazmiy asarlar yozilgan bo‘lib, bunday asarlar dunyo miqyosida katta ahamiyatga ega. Asarning nazmiy shaklda yozilishi zehnda yaxshi qolishi hamda o‘zidagi badiiy go‘zalligi bilan o‘quvchi uchun qulaylik taqdim etishi bilan qiymatlidir. Shuning uchun ham ko‘plab muhim asarlar aynan nazmiy shaklda bitilgan. Bunga jahon adabiyotidan ham, o‘zbek adabiyotidan ham yetarlicha misollar keltirish mumkin. Ilmiy-ma’rifiy nazm ijtimoiy mavzularda bitilgan she’rlardan birmuncha murakkabligi bilan ajralib turadi. Ilmiy-ma’rifiy nazmdan maqsad muayyan ilmiy sohadagi ilmlarni yoritib berishdir. E’tiborlisi shundaki, muayyan soha doirasidagi ma’lumotlarni nazmga solish katta mahorat talab qiladi. Chunki aytilmoqchi bo‘lgan fikr, mazmunni ba’zan she’rda to‘laligicha ifoda etib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham bunday asarlarning sharhlariga ehtiyoj tug‘iladi.Ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlarga misollar keltirib, ulardan ayrimlarining xossalari bayon qilib o‘tamiz. Bunga jahon adabiyotidan Muhammad Sulaymon Jamzuriyning tajvid ilmiga bag‘ishlangan “Tuhfat ul-atfol” asarini misol keltirishimiz mumkin. Ushbu asarning eng mo‘tabar sharhi “Fathul aqfal-sharhu tuhfatil atfal” asari aynan muallifning qalamiga mansubligi so‘zimizga yaqqol misol bo‘la

725oladi. Shuningdek, bu asarga o‘ttizdan ortiq sharh bitilgani ham yuqoridagi fikrimizni quvvatlaydi. Asar bitilgan davr bilan bugungi davr tili xususiyatlari va ilmiy salohiyat darajalari ham o‘zgargan bo‘lishi mumkin. Bu ham asarga soha mutaxassislari tomonidan sharhlar bitilishi lozimligini taqozo qiladi. Shunday asarlardan yana biri “Hirzul amaniy va vajhut tahaniy fiy qiroatissab’il masaniy” asari bo‘lib, asar ko‘zlari ojiz holda tug‘ilib, shundayligicha yashab o‘tgan ispaniyalik buyuk olim Imom Shotibiyning arab tilida yozilgan mutavotir qiroatlar37 ilmi haqidagi kitobdir. Bu asar 1173 baytdan iborat bo‘lib, “Lomiya” deb ham ataladi. Bunga sabab ushbu asarning har bir bayti arabiy lom harfibilan yakunlanganidir. Ushbu asarga 60 dan ortiq sharhlar yozilgan, hatto bitilgan asar sharhlarga ham sharhlar bitilgan. O‘z davrining buyuk olimi bo‘lgan, Turkiyaga tashrif buyurganda, shoh Boyazid ikrom ko‘rsatib, ta’lim berishi uchun sharoitlar yaratib bergan. Amir Temur Boyazid bilan bo‘lgan jangda g‘alaba qozongach, olimni izlab toptiradi va Samarqand shahriga keltirib, ikrom ko‘rsatadi. Qisqa qilib aytganda, podshohlar cheksiz hurmat qilgan ensiklopedik olim Muhammad ibn Al Jazariy ilm tarqatishda o‘zlariga tajvid ilmini tanlagan. Uning “Muqaddimatul Jazariyya”, “Annashr fiy qiroatil ashr” va “Toyyibatun nashr” kitoblari ham ilmiy-ma’rifiy nazmga misol bo‘la oladi. “Nazmul hasis fiy qovaidi mustalahil hadis”, “At-tolibul hasis”, Imom Suyutiyning “alfiyasi” – “Nazmud duraru fiy ilmil asar”, “Al-badul amaliy”, “An nazmul jali fiy fiqhil Hanbaliy”, “Kifayatul g‘ulam” asarlari ham ilmiy-ma’rifiy nazmiy asarlarga yaqqol misoldir. Demak, ilmiy-nazmiy asarlar yozish dunyo miqyosida juda keng tarqalgan bo‘lib, bizning vatandosh olimlar ham bu borada o‘zlarining katta hissalarini qo‘shganlar. Vatanimizdan yetishib chiqqan ulamolarning ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlari juda ko‘p bo‘lib, ularning ba’zisi turkiyda, ba’zisi arab tilida yozilgan. Ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlarning vujudga kelish tarixiga nazar soladigan bo‘lsak, ularning quyidagi tartibda vujudga kelganiga guvoh bo‘lamiz:“Mavlidi sharif” kitoblariAqoid ilmiga bag‘ishlangan asarlarArba’inlarIslom fiqhi kitoblariIlmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlar yozish islom dini kirib kelganidan so‘ng vujudga kelgan bo‘lib, avvalo, “vasf va manoqib” shaklidagi “Mavlidin Nabiy sallallohu alayhi vasallam” kitoblari yozilgan. Bu mavzudagi ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlar Nabiy sollallohu alayhi vasallam davrlaridanoq yozila boshlagan. “Mavlidi sharif” kitoblari“Mavlud” tushunchasi arab tilida “tug‘ilish” ma’nosini ifodalaydi. Islom olamida mazkur tushunchaga chuqur hurmat bilan qaraladi. Boisi bu tushuncha orqali islom dini Payg‘ambari Muhammad alayhissalomning dunyoga kelgan chog‘lari, ya’ni tug‘ilish voqeasi bayon etiladi. Tarixiy manbalarda keltirilishicha, mavlud haqida juda ko‘p asarlar bitilgan. Jumladan, arab, fors-tojik, turkiy tillarda mazkur voqea tasvirlangan manbalar mavjud. Shunday manbalardan biri arab tilida yozilgan “Iqdul javhar fiy mavlidin-nabiyyil azhar” asari hisoblanadi. Asar Imom Ja’far Barzanjiy qalamiga mansub bo‘lib, arab tilida bitilgan. Uning o‘zbek tilidagi tarjimasi avloddan avlodga o‘tib kelmoqda. Xususan, 2022-yilda J.Shodiyev mas’ul muharrirligida, nashrga tayyorlovchilar A.Tursunov, I.Nurulloh tomonidan nashr etilgan. Mazkur kitobda asarning 37 “Mutavotir” so‘zi lug‘atda – ketma-ket kelmoq, uzluksiz davom etmoq, birin-ketin yetib kelmoq, orasida uzilish bo‘lmaslik kabi ma’nolarni anglatadi. Istilohlarda esa so‘zning ma‘nosi turlicha bo‘lishi mumkin. Xususan, Qiroat ilmida “mutavotir” so‘zihadis ilmidagi “mutavotir” so‘zidan farqli bo‘lib, har bir tabaqa ishonchli sanad bilan kelishini ifodalaydi, ko‘p sonli roviylar shart qilinmaydi.

726arabcha varianti (arab yozuvida), kirillcha o‘qilishi hamda o‘zbekcha tarjimasi keltirilgan bo‘lib, bu asar nasrda bitilgan. Mulla Yo‘ldosh Xilvatiy Namangan adabiy muhiti ijodkori bo‘lib, XX asr boshlarida ijod qilgan. Uning islom dini Payg‘ambari Muhammad (s.a.v.) hayotlaridan hikoya qiluvchi “Mavludi sharif” asari turkiy tilda yozilganligi bilan ahamiyatlidir. Muallif bu asarni yozishdan avval Payg‘ambar Muhammad alayhissalomni tushida ko‘radi. Xosiyatli tush sababidan ustozi Langariydan fotiha olib, kitobni yozishga kirishadi. She’riy doston janrida bitilgan ushbu asar o‘zbek kitobxonlari uchun tarixiy manba sifatida juda qimmatli yodgorlik sanaladi. 1858-yilda Namanganda tug‘ilgan Mulla Yo‘ldosh Xilvatiy Imom Ja’far Barzanjiydan qariyb yuz yil keyin yashab ijod qilgan bo‘lib, 1895-yilda o‘zbek tilida “Mavludi sharif” nomli doston janriga xos asar yaratadi. Ayrim olimlar tomonidan mazkur asar Barzanjiy kitobining o‘zbek tilidagi tarjimasi deb noto‘g‘ri taxmin qilingan. Aslida, asar umuman boshqa janrda bitilgan bo‘lib, aynan tarjima emas. Xilvatiyning “Mavludi sharif” asari nodir durdona sifatida arab tilidagi asarning yaxlit tarjimasi emasligi, umuman, boshqa janrda, boshqa uslubda yozilganligi ma’lum. Bu fikrni namanganlik olima, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (Rhd) Ozodaxon Boltaboyevaning olib borgan tadqiqotlarida uchratamiz. Xilvatiyning “Mavludi sharif” asari 1991-yil Xayrulla Qosim Elturk, 2000-yilda esa Abdulhamid Qurbonov tomonidan nashr etildi. Diniy e’tiqodi mustahkamlana borayotgan bir sharoitda asarni o‘qishga bo‘lgan talab kundan kunga ortib bordi. “Mavludi sharif”ning yangi nashrlari Xilvatiyning XX asr boshlarida chop ettirgan toshbosma asari nusxalari asosida nashr etilmoqda. Xususan, ushbu asar 2003-, 2004-, 2013-, 2015-, 2017-yillarda ham kirill yozuvida nashrdan chiqdi. Asar nazmda, ya’ni she’riy usulda bitilgan bo‘lib, umumiy hajmi 138 sahifa, 1017 baytdan iborat.Umuman olganda, arab, fors-tojik, turkiy va boshqa xalqlar adabiyotida mazkur mavzuga qiziqish juda kuchli bo‘lib, olimlar tomonidan hanuzgacha o‘rganiladi. Bu esa, o‘z navbatida, musulmon olamida muhim ahamiyat kasb etgan buyuk shaxs, komil inson, Allohning suyukli Habibi, ya’ni islom dini Payg‘ambari Muhammad alayhissalomga bo‘lgan chuqur ehtiromdan darak beradi [Muxitdinova, 2025]. Abdurauf Fitratning “Mavludi sharif yoxud Xayrul-bashar miroti (rasul oynasi)” asari shunday ilmiy-ma’rifiy nazmiy asarlar sirasiga kiradi. Abdurauf Abdurahim o‘g‘li Fitrat millatimizning chinakam farzandi, nurli va buyuk qalb egasi edi. U zot butun umrini xalq ma’naviyatini yuksaltirishga bag‘ishladi, milliy g‘urur, or-nomus, milliy birlik uchun kurashdi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida mutaassiblik botqog‘iga botgan amirlik tuzumi, jahon tamaddunidan uzilib, hukmdorlar zulmidan ezilib kelayotgan oddiy, omi xalq osmonini zulmat qoplagan bir sharoitda Fitratning millat taqdiridan tashvishlanayotgan uyg‘oq o‘ylari, insoniyat dardi bilan yongan ma’rifatchi yuragi xalq uchun yo‘l ko‘rsatuvchi mayoq bo‘ldi.Olim xalqni uyg‘otish, mahdudlik, bilimsizlik qobig‘idan ozod etishga umri davomida harakat qildi. Uning bu yo‘ldagi urinishlari “Mavludi sharif yoxud Xayrul-bashar miroti (rasul oynasi)”, “Muxtasar Islom tarixi”, “Najot yo‘li” kabi asarlarida ham ko‘zga tashlanadi.Fitrat “Mavludi sharif yoxud xayrul-bashar miroti (Rasul oynasi)” asarini fors tilidan Ismoil Bekjonov tarjima qilgan va asardagi izohlar muallifi ham sanaladi.Aqoid ilmiga bag‘ishlangan asarlarShundan so‘ng “Aqida” ilmiga oid ilmiy-nazmiy asarlar yozila boshlagan. Bizning yurtimizdan yetishib chiqqan ulamolar bu mavzuda ilmiy-nazmiy asarlar bitdilar. Jumladan, “Bad’ul amoliy” asari Sirojiddin O‘shiy rahmatullohi alayh qalamiga mansubdir. “Bad’ul amoliy” asari muxtasar va lo‘ndaligiga qaramay keng qamrovliligi bilan boshqa asarlardan ajralib turadi. Bu asarning alohida xususiyatlaridan biri undan Ahli sunna val-jamoaning e’tiqodiy qa-

727rashlarini o‘rganish va doimo yodda saqlashning qulay ekanidir. Asar xuddi shu maqsadni ko‘zlab, nazmiy uslubda yozilgan.“Bad’ul amoliy” asari. “Bad’ul amoliy” asari muallifi Sirojiddin O‘shiy rahmatullohi alayh bo‘-lib, moturidiya mazhabidagi mashhur ulamolardan hisoblanadi. Manbalarda Farg‘oniy, Hanafiy, Moturidiy deya e’tirof etilgan ushbu zotning ism-sharifi Sirojiddin Ali ibn Usmon O‘shiy bo‘lib, o‘sha vaqtlarda Farg‘ona o‘lkasiga qarashli bo‘lgan O‘sh shahrida hijriy besh yuzinchi yillar atrofida tug‘ilgan. Tug‘ilgan yili aniq emas. O‘shiy rahmatullohi alayh ko‘plab ilmlar bo‘yicha peshqadam olim bo‘lib, bu zotning asarlarida nazmiy uslub alohida o‘rin tutgan. Manbalarda shayx, imom, qozi kabi unvonlari aytilgan. Ilm darajalarining yuqori bo‘lgani yozgan asarlaridan ham bilinib turadi. Ulamolar bu asarning baytlari ikki ming olti yuz oltmish to‘qqizta deganlar. “Bad’ul amoliy” (qalbdan yozishlar muqaddimasi) asari “Yaqulul abdu” va “Qasidatul lomiya” nomlari bilan ham mashhur bo‘lgan. “Yaqulul abdu” nomi asarning birinchi bayti tufayli tarqalgan bo‘lsa, misralari lom harfi bilan tugallanib yozilgani uchun “Qasidatul lomiya”, ya’ni “Lomlik qasida” deb ham nomlangan. Asar qisqa bo‘lishiga qaramasdan, undagi e’tiqodiy masalalar moturidiya mazhabiga ko‘ra lo‘nda tarzda bayon etilgan keng qamrovli asar hisoblanadi. “Bad’ul amoliy” asari hijriy 569-yilda yozib tugallangan.“Bad’ul amoliy” asarining turli nusxalari va ularning sharhlari. “Bad’ul amoliy” asarining turli nusxalari orasida kam bo‘lsa-da, ba’zi farqlar mavjud. Mulla Ali Qorining “Zov’ul maoliy” sharhida ham, “Tuhfatul aoliy”da ham, Humaydiyning “Amoliy tarjimasi” asarida ham bir xil 68 ta bayt keltirilgan. Abu Bakr Ahmad Roziyning sharhida esa 60 ta bayt berilgan. Asarning asosiy ma’lumotlari 60 ta baytda bayon qilingan bo‘lib, qolganlarida o‘quvchilarga nasihatlar va duolar o‘rin olgan. Ushbu asarni tahqiq qilgan ba’zi ulamolar uning baytlari yetmish uchta ekanini aytganlar.“Bad’ul amoliy”ning ahli ilmlarni doimo o‘ziga jalb qilib kelgan ajoyib asar ekani unga yozilgan sharhlarning ko‘pligidan ham bilinib turadi. Sakkiz yuz yildan ortiq vaqt davomida matnlari yod olinib, ma’nolariga e’tiqod qilib kelinayotgan ushbu asarga ko‘plab sharhlar bitilgan38. Turli asrlarda bitilgan sharhlarining ba’zilari quyidagilardir: – Xalil ibn Alo Najoriy, Yamaniy39, “Nafisur riyoz li i’damil amroz” (“e’tiqoddagi” kasalliklarni ketkazish yo‘lidagi ko‘rkam chamanzorlar);– Izuddin Muhammad ibn Abu Bakr ibn Jamoa40, “Matlaul misal fi aqoidil islamiya va manbaul kamal fi masailil kalamiya fi sharhi qasidatil lomiya” (“Lomlik qasida” sharhidagi Islom aqidasining namunaviy pillapoyasi va kalom masalalaridagi barkamollik manbasi). Mulla Ali Qori “Zov’ul maoliy”da ushbu kitobdan ko‘p iqtibos keltirgan;– Muhammad ibn Abdulloh G‘aziy, Temirtoshiy, Hanafiy41, “Favaidul marziya fi sharhi qasidatil lomiya” (“Lomlik qasida” sharhidagi ma’qullangan mazmunlar);– Mulla Ali Qori “Zov’ul maoliy libad’il amaliy” (“Bad’ul amoliy”ning ulug‘vorlik yog‘dusi). Ushbu sharh “Bad’ul amoliy”ning eng mo‘tabar sharhlaridan biri bo‘lib, muallifi uni “Fiqhul akbar”ning sharhini tamomlaganidan so‘ng alohida ehtimom bilan yozgan;– Muhaqqiqlar guruhi, “Tuhfatul aoliy” (Ulug‘lar tuhfasi). Ushbu kitob ba’zi muhaqqiq olimlar tomonidan Mulla Ali Qorining “Zov’ul maoliy” asariga hoshiya qilib bitilgan. Hijriy 1164-yilda yozilgan;– Husayn ibn Ibrohim ibn Hamza ibn Xolil, “Laoli fi sharhi bad’il amoli” (“Bad’ul amoliy” sharhi haqida durlar). 38 https://muslim.uz/uz/e/post/21878-e-tiqod-durdonalari-aqoid-masalalarini-o-rganish-zarurligi-e-tiboridan-taqsimoti39 Xalil Ibn Alo Najoriy, Yamaniy hijriy 632-yilda vafot etgan. 40 Izzuddin Muhammad ibn Abu Bakr ibn Jamoa hijriy 819-yil vafot etgan.41 Muhammad ibn Abdulloh G‘aziy, Temirtoshiy hanafi y hijriy 1004-yilda vafot etgan.

728Bulardan boshqa yana ko‘plab sharhlar yozilgan.“Bad’ul amoliy”ning o‘zbek tilidagi tarjima va sharhlari. “Bad’ul amoliy” matnining hozirgi kungacha o‘zbek tilida nashr qilingan tarjima va sharhlari quyidagi asarlardir:– Shayx Abdulaziz Mansurning “Aqoid matnlari” kitobida “Bad’ul amoliy” matni so‘zma-so‘z tarjima qilingan. Ushbu kitob 2006-yilda nashr qilingan;– “Bad’ul amoliy” matni Humaydiy ismli mudarris tomonidan tatar tiliga tarjima qilinib, 1908-yilda “Amoliy tarjimasi” nomi bilan Qozon shahrida chop etilgan. Bu tarjima eski o‘zbek yozuvida bitilgan;– Muhammad Zohid Qutqu ibn Ibrohim Bursaviyning “Ahli sunnat val jamoat aqoidi” kitobida “Bad’ul amoliy” matni sharhlangan. Sharh Mulla Ali Qorining “Zov’ul maoliy” kitobi asosida bo‘lgan. Ushbu kitobni taniqli shoir Mirzo Kenjabek o‘zbek tiliga o‘girib, 1999-yilda chop ettirgan. Mirzo Kenjabek “Bad’ul amoliy” matnini o‘zbek tilida ham “l” harfi bilan tugallab, mukammal tarzda tarjima qilgan;– Shayx Nazrullohxon eshon G‘aribiy tomonidan “Bad’ul amoliy” matni she’riy tarzda sharhlangan. Ushbu asar “Qasidai Amoliy sharhi va tavhid manzumasi” nomi bilan 2008-yilda chop etilgan.So‘fi Olloyor qalamiga mansub “Sabotu-l-ojiziyn” asari ham nazmda yozilgan. “So‘fi Olloyor” nomi bilan ham mashhur bo‘lgan ushbu asar uch yuz yildan ortiq davr mobaynida XX asrning boshlarigacha O‘rta Osiyo madrasalarida o‘qitib kelingan. Bu asarning bayon uslubi va tilida arabiy, forsiy so‘zlar ko‘p ishlatilganligidan kitobxonlarga tushunarli bo‘lishi uchun juda ko‘p sharhlar yozilgan. Shulardan Tojuddin Yolchiqul o‘g‘lining “Risolai Aziziya” – “Sabotu-l ojizin” sharhi 1797-yil Qozonda, 1847-yil Sank Peterburgda, 1850-yil Qozonda, 2000-yil O‘zbekistonda nashr etilgan [Tojuddin Yolchiqul, 2000: 244]. Salohiddin ibn Rovil Salimiy Qozoniyning “Irshodu-l-ojiziyn” sharhi Tataristonda 1911-yil nashr etilgan [S.Salimiy, 1191: 83]. Sayyid Habibulloh ibn Sayyid Yahyoxon Farg‘oniy Qobuliyning “Hidoyat ut-tolibiyn” – “Sabotul ojizin” sharhi 1928-yil Lohurda, 2009-yil Toshkentda nashr etilgan [Sayyid Habibulloh, 2009: 349].Shayx Muhammad Sa’id Turkistoniy o‘z puliga “Sabotul ojizin” asari sharhini Jiddadagi “Axborot vazirligi” roziligi bilan Damashqdagi “Taraqqiyot matbaasi”da 1967-yilda nashr ettirgan42. Hijriy 1221/1806-yili yozilgan “Risolayi Aziza” asari “Sabotul ojizin”ga yozilgan sharhlarning eng qadimiysidir. Matnshunoslik ilmida manbaning qadimiyligi matnning ishonchlilik darajasini belgilashda muhim omil sanaladi. Sharhning yozilish yili bilan So‘fi Olloyorning vafot sanasi oralig‘i 82 yilni tashkil qiladi. Matn tarixiga nisbatan olinsa, bu unchalik uzoq muddat emas. Demak, “Sabotul ojizin”ning tili, undagi ifoda va bayon yo‘llari, muallifning tushuncha va qarashlari zamon nuqtayi nazaridan shorihga ancha yaqin. Tojuddin sharhga “Risolai aziza” nomini beradi. Zero, sharh qizi Azizaning bir necha bor iltimosi bilan yozilgan edi [Tojuddin Yolchiqul, 2000: 5]. Ushbu sharh bilan tanishib chiqqan kishi uning muallifi o‘z davrining bilimdon allomalaridan bo‘lganini tan oladi. Sharhda berilgan So‘fi Olloyorning tarjimayi holi butun turk olamida mashhur bo‘lib, xorijda nashr etilgan “Sabot ul-ojizin”ning barcha nashrlaridagi so‘zboshilar va alohida e’lon qilingan maqolalarda o‘z aksini topgan [Uvatov, 2020: 407]. “Risolai aziza”da “Sabotul ojizin” baytma-bayt sharhlangan. Sharhchi muallifning usulini ko‘proq nahviy tahlil tashkil qilib, baytlarning badiiy tomonlariga ham ahamiyat berilgan. Baytning sharhi tugagach, shorih bayt ma’nosini ochib beruvchi qo‘shimcha ma’lumotlar ham keltiradi. Arba`inlar. Ilmiy-ma’rifiy mavzudagi nazmiy asarlar vujudga kelishining keyingi bosqichi “Arba’in”lar an’anasi sanaladi. “Arbaini Navaviy”. Ilk arbainnavislardan biri sifatida Imom Navaviy rohimahulloh tilga olinadi. “Arba’in hadis” muallifi imom, hofiz, faqih, muhaddis Yahyo ibn Sharofiddin ibn Murriy ibn Hasan 42 http://sofi -olloyor.wikidot.com/publications

729al-Hizomiy al-Huvroniy an-Navaviy Islom olamining mo‘tabar olimlaridan sanaladi. Kunyalari – Abu Zakariyo, laqablari Muhiddin. Ammo Allohga tavozu’ qilib, Muhiddin deb laqablanishni afzal ko‘rganlar. Chunki din doimiy hayot va sobit bo‘lgan narsadir, tiriltiruvchi kishiga muhtoj emasdir, deb aytardilar (“Muhiddin” – dinni tiriltiruvchi, degan ma’noni anglatadi)43. “Arba’ini Jomiy”. Buyuk so‘z san’atkori Abdurahmon Jomiyning “Chihl hadis”, “Tarjumai arba’in hadis”, “Arba’in hadis”, “Arba’ini Jomiy” kabi turli nomlar bilan yuritilgan asari o‘z davrida nafaqat fors-tojik adabiyoti ixlosmandlari, balki turkiy adabiyot muhiblari o‘rtasida ham juda mashhur bo‘lgan. Shu boisdan bu asar kotiblar tomonidan juda ko‘plab nusxalarda ko‘chirilgan. Hatto ba’zi kutubxonalardan Abdurahmon Jomiy “Arba’in”ining yuzdan ortiq qo‘lyozma nusxasi topilgan. Asar forscha qisqa nasriy muqaddima bilan boshlangan. Abdurahmon Jomiy ham fors adabiyotidagi boshqa ko‘plab qirq hadis tarjimonlari kabi debochani arab tilida yozishni xohlamaganligi manbalarda aytiladi. Shundan so‘ng hadislar tarjimasiga o‘tilgan. “Arba’ini Jomiy” turli davrlarda ko‘plab nusxalarda ko‘chirilganligi bois qo‘lyozmalarda hadislarning berilish tartibi bir-biridan farq qiladi. Bu xattotlar, kotiblar va hatto muzahhib (kitoblarni zarhal hoshiyalar bilan bezovchi)larning ijodlari sabablidir. Ularning asarni ko‘chirish ishlariga erkin yondashuvlari natijasida hadislarning berilish tartibi asliyatdagiga nisbatan ko‘p o‘zgarishlarga uchragan. “Arba`ini Navoiy”. “Arba’ini Jomiy”ning turkiy tilga birinchi tarjimoni sifatida Alisher Navoiy e’tirof etiladi. “Xamsat ul-mutahayyirin” asarida Alisher Navoiy Abdurahmon Jomiy qirqta hadisni tanlab olib, arabchadan fors tiliga tarjima qilgani va hammadan oldin qoralamasini unga bergani, mutolaa qilib chiqqandan so‘ng bu “Arba’in”ni turkiy tilga tarjima qilish orzusi ko‘ngliga tushganini yozadi. Tarjimani bir-ikki kun ichida amalga oshirganini ham debochada ta’kidlaydi. “Arba’ini Jomiy”da hadislarning qaysi buyuk muhaddislarning asarlaridan olinganligi aytilmagan. Alisher Navoiy “Arba’in”idagi yigirma uch baytli she’riy muqaddimada Abdurahmon Jomiyning bu hadislarni eng sahih hadislarni to‘plagan buyuk muhaddislar Imom Buxoriy va Muslim ibn Xajjojdan olganini aytib, jumladan, shunday yozadi:O‘qug‘anda Buxori-u Muslim,Qirq so‘z borcha shubhadin solim.“Arba’ini Fuzuliy”. Shu paytga qadar Navoiy asarlari tadqiqi bilan shug‘ullangan adabiyotshunoslarning ilmiy risola va kitoblarida ushbu asar haqida ham batafsil so‘z yuritilgan bo‘lsa-da, ammo Abdurahmon Jomiy “Arba’in”ining Alisher Navoiydan boshqa tarjimonlari ham bo‘lganligi haqida bir so‘z deyilmagan. Aslida, fors-tojik va turkiy adabiyot olamida mashhur asar “Arba’ini Jomiy”ning Alisher Navoiydan boshqa tarjimonlari ham bo‘lgan. Bu borada ulug‘ mutafakkir bobomizdan keyin ozarbayjon adabiyotining yirik namoyandasi Fuzuliy nomini tilga olish joiz. Fuzuliy Alisher Navoiydan farqli o‘laroq, o‘z “Arba’in”ini nasriy muqaddima bilan boshlagan. Ya’ni bu borada u Abdurahmon Jomiy yo‘lini tutgan. Shuningdek, Alisher Navoiy ham, Fuzuliy ham vazn va janr bobida Abdurahmon Jomiy uslubini saqlashgan. Professor Abdulqodir Qoraxon “Jomiyning “Arba’in”i va turkcha tarjimalari” kitobida bu asarning Alisher Navoiy va Fuzuliydan tashqari yana boshqa tarjimonlari ham bo‘lganligini yozadi. Xususan, XVI-XVII asrlar usmonli turk adabiyotida “Arba’ini Jomiy”ning Rixlatiy, Nabiy va Munif kabi shoirlar tomonidan ham tarjima qilinganligini qayd etadi. Bundan tashqari, olim “Arba’ini Jomiy”ning noma’-lum bir muallif tomonidan ham tarjima qilingani haqida ma’lumot beradi. Qiziq tomoni shundaki, noma’lum muallif qo‘liga tushgan qirq hadis tarjimasining Abdurahmon Jomiyga tegishli ekanligini hatto bilmagan. Ehtimol, shuning uchundir, balki o‘zi istamaganligi bois yoki boshqa noma’lum sabablarga ko‘ra, tarjimon o‘z ismining sir tutilishini xohlagan. Tadqiqotchilar “Arba’ini Jomiy”ning boshqa yana ko‘plab tarjimonlari ham o‘z ismlarini ma’lum qilmaslikni afzal bilishganliklarini ta’kidlashadi.“Arba’ini Jomiy”ning barcha tarjimonlari Abdurahmon Jomiy qo‘llagan vazn va nazm shaklini qabul qilishgan. Ya’ni tarjima ishini aruzning “foilotun mafoilun foilun” bahrida, qit’a janrida 43 www.ziyouz.com

730amalga oshirishgan. Faqat Alisher Navoiy va Nabiy “Arba’in”i she’riy muqaddima bilan boshlangan. Boshqalarda esa Jomiydagi kabi muqaddima nasriy uslubda bitilgan. “Arba’ini Jomiy”ning ko‘pgina qo‘lyozma nusxalarida Muhammad payg‘ambar alayhissalomning: “La: yu’minu ahadukum hatta yuhibbu li-axihi ma: yuhibbu li-nafsih(i)” – “Qaysi biringiz toki o‘ziga ravo ko‘rmaganni birodariga ravo ko‘rar ekan, imonli bo‘lmag‘ay” hadisining she’riy tarjimasi bilan boshlangan. Aburahmon Jomiy tarjimasi quyidagicha:Har kasi ro laqab ma’kun moʻmin,Garchi az sa’i jonu tan kohad.To noxohad barodari xudro,Onchi az bahri xeyshtan xohad.Abdurahmon Jomiyning ushbu tarjimasi Alisher Navoiy, Fuzuliy, Rixlatiy, Nabiy, Munif va noma’lum muallif tomonidan qay tarzda turkiy tilga o‘girilganligiga e’tibor qaratamiz. Tarjimalar orasida Abdurahmon Jomiy qit’asiga eng yaqin keladigani noma’lum muallifniki hisoblanadi. Agar boshqalarniki bilan solishtirilsa, Alisher Navoiy ham, Fuzuliy ham, usmonli turk shoirlari ham “Arba’ini Jomiy”ni ancha erkin tarjima qilganliklari ko‘zga tashlanadi [Karimova, 2025].Islom fiqhi kitoblari. Biz bu bo‘limda aynan Hanafiy fiqhiga bag‘shlangan nazmiy asarlar haqida to‘xtalishni lozim topdik. Bunday asarlar juda ko‘p. Bobning avvalida ta’kidlaganimizdek, ilmiynazmiy asar yozish dunyo miqyosida keng tarqalgan. Quyida hanafiy fiqhiga bag‘shlangan nazmiy asarlarning eng mashhurlarini keltirib o‘tamiz. Eng mashhur hanafiy fiqhini yoritgan nazmiy asarlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: “Al-Vahboniyya” nazmi: Abdul-Vahbon ibn Vahbon tomonidan yozilgan va Imom ashShurunbulali tomonidan izohlangan. “Tuhfat at-Tullab”: Abu Bakr al-Mulla al-Ahsoiy tomonidan yozilgan va taxminan 1950 baytdan iborat.“Kifoyat al-G‘ulom”: Shayx Abdul-G‘oniy an-Nabulsiy tomonidan yozilgan, ibodat amallari haqida qisqacha risola. Ushbu risola bolalar fiqhiy hukmlarni yod olishlari uchun mo‘ljallangan mo‘jaz va istefoda etish uchun qulay asar.“Al-Manzuma fi al-Xilafiyat”: Nasafiy tomonidan ixtilofli masalalarga to‘xtab o‘tilgan. Ibn ash-Shihna she’ri: Hanafiy fiqhi asoslari haqida, Muhammad ibn Muhammad ibn ashShihna (vafoti hijriy 815-yil). “Tuhfat as-Sibyan”: Abdulloh Abd ash-Shakur al-Makkiy tomonidan, Imom Abu Hanifa mazhabi haqida.Yuqorida zikr qilingan “Al-Manzuma fi al-Xilafiyat” (Nizolar tizimi) asari Imom Abu Hafs an-Nasafiyning (vafot etgan hijriy 537-yil) taniqli fiqhiy asaridir. Bu Hanafiy mazhabi va boshqa mazhablar (Shofi’iy, Maliki va boshqalar) o‘rtasidagi fiqhiy ixtiloflarni o‘zida jamlagan. Mavzuning murakkabligi va o‘z davridagi fiqhiy qarashlarning xilma-xilligiga qaramay, u o‘zining keng qamrovliligi va ravon uslubi bilan ajralib turadi. Shuningdek, fiqhiy masalalarni noyob va qulay uslubda to‘playdigan muhim ma’lumotnoma bo‘lib xizmat qiladi. Nazmning ahamiyati va xususiyatlari. Asar Islom fiqhi, xususan, hanafiy fiqhi va fiqhiy nizolar haqida bitilgan. Asar keng qamrovli to‘plam bo‘lib, Hanafiy mazhabi ichidagi kelishmovchiliklar va boshqa mazhablarning fikrlarini bitta asarga jamlaydi. Asarda keltirilgan masalalar va ularning tafsilotlari keng qamrovli bo‘lib, unda faqat asosiy masalalar bilan cheklanib qolinmagan, balki qo‘shimcha va nozik fiqhiy masalalar ham bayon qilingan. Muallif ba’zi baytlarda bir nechta hukmlarni tilga olish uchun qisqacha iboralardan foydalangan. An-Nasafiy uni siyosiy parchalanish va tortishuvlar keng tarqalgan davrda yozgan. Asar fiqhiy munozaralar ko‘paygan davrda yozilgan.Metodologiyasi. U hanafiy mazhabi tamoyillarini (avvalgi mazhab imomlaridan) to‘plagan va boshqa imomlarning fikrlarini she’riy shaklda taqdim etgan.

731Nazm sharhlari. Nazmga sharhlar, masalan, Abu al-Barakat Hofiz ad-Din an-Nasafiy bobosining she’rini izohlovchi “Al-Musaffa fi Sharh Manzumat al-Xilaf” asari mavjud. Unda “Dar al-Manzumat” kitobida tushuntirilganidek, Abu Hafs an-Nasafiyning hayoti va ijodi haqida so‘z yuritilgan.Nazmiy ilmiy-ma’rifiy asar yozgan adiblar juda ko‘p. So‘fi Olloyor (Sufi Allohyor) ham (1644–1721) Markaziy Osiyodagi eng mashhur diniy-didaktik nazm yaratuvchilardan hisoblangan. “Maslak ulmuttaqin” So‘fi Olloyorning shoh asari boʻlib, u 12 ming bayt, 135 ta katta-kichik bobdan iborat. Ilohiy maʼrifatning badiiy talqiniga bagʻishlangan bu asar el orasida shuhrat tutganidan soʻng doʻst-u yaqinlari undan turkiy tilda ham shunday bir kitob yozishni iltimos qiladilar. Bunga javoban u “Maslak ulmuttaqin”ni birmuncha qisqartirib, oʻzbek tilida nazm bitgan va “Sabot ul-ojizin” deb nom bergan. Oʻzbek falsafiy didaktik adabiyotining yetuk namunasi boʻlgan ushbu asarda tasavvuf taʼlimotining maʼnaviy-axloqiy masalalarini keng yoritish bilan u turkiy tasavvuf adabiyoti rivojiga katta hissa qo‘shgan. “Sabot ul-ojiziyn” aqida, fiqh va axloqning nazmiy bayoni, madrasalarda darslik bo‘lgan. Soʻfi Olloyorning “Murod ul-orifin” nomli nazmiy asari ham mavjud. Asar oʻz davri va undan keyingi tasavvufiy tafakkur rivojida muhim oʻrin egallaydi. Ushbu asar nafaqat badiiy-adabiy yodgorlik, balki islom aqidasi, tasavvufiy maʼrifat, axloqiy tarbiya va fiqhiy masalalarni oʻz ichiga olgan ilmiy manba sifatida qadrlanadi. Asar mazmunining bugungi kunda ham oʻz dolzarbligini yoʻqotmaganligi uni nafaqat tarixiy, balki zamonaviy axloqiy-maʼnaviy tarbiya uchun ham manba sifatida oʻrganishni taqozo etadi [Uljayev, 2025].Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o‘zbek adabiyotida nazmiy uslubda ilmiy-ma’rifiy asar yozgan adiblar juda ko‘p bo‘lib, ular turli ilmiy sohalarni yoritib berishi bilan ahamiyatlidir. Ularning asarlari asrlar davomida muhim adabiy-ilmiy meros sifatida o‘rganilgan va ulardan unumli foydalanilgan. Bugungi kunda ham ushbu asarlar olimlar tomonidan yanada chuqur o‘rganilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar1. Tojuddin Yolchiqul. Risolai aziza. – Toshkent: A.Qodiriy nomidagi “Xalq merosi” nashriyoti, 2000. 2. Solihuddin Salimiy, Irshodul Aizina-Sharhu sabotul ojizin. Qozon. Karimiyya matbaasi, 1191. 3. Buyuk yurt allomalari / Tuzuvchi: Ubaydulla Uvatov. – Toshkent, 2020.4. Sayyid Habibullih ibn Sayyid Yahyohon al-Farg‘oniy. “Hidoyat ut-tolibin” – “Sabot ul-ojizin” sharhi. Nashrga tayyorlovchi O. Alimov. – Toshkent: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi, 2009. 5. “Mavludi sharif” asarlari qiyosiy tahlili, Muxitdinova Gulbahor Rustamdjanovna, Namangan davlat universiteti stajor o‘qituvchisi. World scientific research journal, Volume-37_Issue-1_March-2025 ʫج الدين ʮل جيقل. رسالهء عزيزة. قازانز 8581 .ص851. 67. Umarali Uljayev. Soʻfi Olloyorning “Murod ul-orifiyn” asari – tasavvuf ilmiga oid muhim manba. http //termizi.uz/uz/4729/8. Karimova S. “Arba’ini Jomiy” hadislarining tarjimasi xususida. https://samxorfil.uz/yangiliklar/arba-ini-jomiy-hadislarining-tarjimasi-xususida http://sofi-olloyor.wikidot.com/publications 9.. https://muslim.uz/uz/e/post/-21878e-tiqod-durdonalari-aqoid-masalalarini -o-rganish-zarurligi-e-tiboridan-taqsimoti www.ziyouz.com

732ARAB TILSHUNOSLIGIDA SO‘Z TA’RIFI TARIXIDANSiddiqjon Mo‘minov, Farg‘ona davlat universiteti professori,filologiya fanlari doktorie-mail: [email protected] Yuldashev, Farg‘ona davlat universitetimustaqil izlanuvchisie-mail: [email protected] insoniyatning buyuk kashfiyotlaridan biri, til yoki nutqning asosiy birligi, badiiy adabiyotning bosh quroli – soʻz haqida bahs yuritiladi. Soʻz muomala madaniyatining asosi sifatida keltirilib, oʻrta asrlarda arab tilshunoslari tomonidan soʻzga berilgan ta’rif va sharhlar tarixiy hamda ilmiy yondashuvda izohlanadi.Kalit so‘zlar: soʻz, nutq birligi, arab tilshunosligi, kalima, lafz, qavl, soʻz hurligi.AbstractThe article discusses one of the great discoveries of humanity, the word, the basic unit of language or speech, and the main weapon of fiction. The word is cited as the basis of communication culture, and the definitions and interpretations given to the word by Arab linguists in the Middle Ages are explained from a historical and scientific perspective.Keywords: word, speech unit, Arabic linguistics, word, phrase, saying, freedom of speech.Asrlar davomida o’z ahamiyati va qadrini saqlab kelayotgan, til yoki nutqning asosiy birligi sifatida ta’riflangan so’z har jihatdan bugungi globallashuv davrida ham insoniyatning ijtimoiysiyosiy hayotida o’z kuch-qudratini yuksaltirib bormoqda.Modomiki, til va nutqning yuzaga kelishi, mavjudligi, shakllanishi va rivojlanishi millat taqdiri bilan bogʻliq ekan, unga asos boʻlgan insoniyat tarixidagi ijtimoiy ong mahsuli, bashariyatga in’om etilgan noyob ne’mat, nutqning eng asosiy birligi – soʻz va unga berilgan ta’riflar tarixi haqida bahs yuritamiz.Soʻz ta’rifi va sharhi yuzasidan tarixan sharq allomalarining oʻziga xos yondashuvi va fikrlari mavjud. Biroq oʻrta asrlarda arab tilshunoslarining bu sohadagi ilmiy qarashlari alohida izohga muxtoj. Oʻrta asrlarga kelib, sharqda arab tilshunosligi oʻz taraqqiyoti bilan soʻz ilmiga sezilarli hissa qoʻshdi. VII-VIII asr arab tilshunosligining dastlabki markazlari Iroqning Basra va Kufa shaharlari hisoblangan. Basra va Kufa shaharlarida ikkita lisoniy maktab tashkil topgan boʻlib, ular oʻrtasida tilshunoslikning koʻpgina masalalari yuzasidan qizgʻin bahslar, munozaralar olib borilgan. Bu lisoniy munozara va bahslar tilshunoslik fanining markazi, Arab xalifaligining poytaxti boʻlgan Bagʻdod shahriga koʻchirilganidan soʻng toʻxtagan.Arab tilshunoslari oʻz izlanishlari va ilmiy tadqiqotlarining markazida arab tilining lugʻat tarkibi, ya’ni soʻzlarni oʻrganadilar. Arab leksikologlari soʻzlarni turli nuqtayi nazardan izohlaydilar. Oʻz izlanishlarida ular soʻzlarning tuzilishini, ma’nosini, kelib chiqishini, qoʻllanish darajasini hisobga oladilar, shunga koʻra soʻzlarga baho beradilar.Arab tilshunosligining asoschilaridan biri Basra grammatika maktabining vakili Xalil ibn Ahmad al-Farohidi (yashagan davri taxminan 718–791-yillar) dastlabki arab tili lugʻatini yaratib, unda soʻz va uning imkoniyatlari yuzasidan asoslovchi qarashlarini bildiradi. U oʻz lugʻatini “Kitobul ayn” (“Ayn harfi kitobi”) deb nomlab, unda soʻz, soʻz turlari, soʻz izohi, soʻzning nutqdagi ahamiyati va grammatikaga oid muhim fikrlarni bayon etadi. Garchi bu asar bizgacha yetib kelmagan boʻlsa ham,

733unining nazariy qarashlari shogirdi, mashhur arab tilshunosi – Amir bin Usmon Sibavayxiy asarlari orqali bizgacha yetib keldi. Xalil al-Farohidining shogirdi, mashhur arab tilshunosi, kelib chiqishiga koʻra fors boʻlgan basralik Amir bin Usmon Sibavayxiy (733-yilda vafot etgan) [Rasulov, 2007: 37] oʻz davri uchun mukammal boʻlgan salmoqli “Al-kitob” asarini yozdi. Muallif ushbu asarda oʻzigacha boʻlgan barcha lisoniy tadqiqotchilarning ta’limotlarini, fikr va qarashlarini umumlashtirdi. U arab tili grammatikasining tugal va mukammal koʻrinishini taqdim etdi. Ushbu asar har ikkala – Basra va Kufa maktabi vakillari tomonidan bir xilda yuqori baholangan va qadrlangan. Mazkur asardan ilhomlangan holda kelib chiqishi asli yunon boʻlgan arab tilshunosi Abu-Abayda (yashagan davri 770–837-yillar) noyob soʻz, ibora va ifodalarning keng qamrovli lugʻatini tuzib, soʻz ifoda qudratining asosiy vositasi ekanligini, soʻz orqali ma’no va mohiyatni ongga yetkazish hamda qabul qilish imkoniyati mavjudligini ta’kidlaydi.Arablar oʻz tadqiqot va ilmiy izlanishlari natijasida soʻzlarning bir ma’noli va koʻp ma’noli boʻlishini aytadilar. Ular soʻzlarning koʻp ma’noliligi ayni bir soʻzning turli joylarda turli predmet va hodisalarni anglatishidan hosil boʻlishini ta’kidlaydilar. Soʻzlarning tub va koʻchma ma’nolarga ega boʻlishini aytib, koʻchma ma’no hosil boʻlishining 12 usulini ishlab chiqadilar.XIII asrning oʻrtalarigacha Arab xalifaligi ostida taraqqiy etgan arab madaniyatining klassik davri oʻz qamrovida arab boʻlmagan koʻplab qavmlarni ham birlashtirgan edi. Natijada keng hududlarni oʻz ichiga birlashtirgan Arab xalifaligida boshqaruv tizimini mustahkamlash, ijtimoiy-siyosiy munosabatlarni tartibga solish maqsadida arab boʻlmagan qavmlar tilini ham oʻrganish, oʻzga til birliklari asosida lugʻatlar tuzish, arablarga boshqa qavm tillarini oʻrgatish yuzasidan asarlar yozish arab tilshunoslari orasida keng tarqaldi. Bu davrda arab tilshunoslari oʻz tillariga qiyoslagan holda fors, moʻgʻul, turkiy til masalalari bilan ham jiddiy shugʻullanganlar. Jumladan, turkiy til masalalari boʻyicha arab tilshunosi Asiruddin Abu Xayyon al-Andalusiy (yashagan davri 1256–1344) arab tilida qator asarlar yozdi. Tarixiy ma’lumotlarga koʻra bu asarlarning oʻndan ortigʻi bizgacha yetib kelgan. Ulardan “Kitobul af’ol fillisoniy turkiya” (“Turk tilidan ish kitobi”), “Kitob zaxvul mulk finnaxvit turkiya” (“Turk sintaksisi sohasidan yorqin kitob”), “Adduratul mudita fil lugʻatit turkiya” (“Turk tili tarixi”), “Kitob al idroki lisonul atrok” (“Turklar tilini tushunish kitobi”) kabilar bizgacha yetib kelgan va ilmiy-lisoniy qarashlari bilan umumiy sharq tilshunosligiga salmoqli hissa qoʻshgan. Uning “Kitob al idroki lisonul atrok” (“Turklar tilini tushunish kitobi”) asari 1312-yilda arab tilida yozilgan boʻlib, kirish, lugʻat va grammatika boʻlimlaridan tashkil topgan. Muallif asarning kirish qismida til sistemasining tuzilish elementlari, ya’ni tashkil qiluvchilari sifatida lugʻat tarkibini, morfologiya va sintaksisni koʻrsatadi. U asarning kirish qismida tilni tashkil qiluvchi sifatida dastavval lugʻat tarkibidagi soʻzlarni izohlaydi, soʻzga ta’rif va tavsif berish bilan birga alohida olingan soʻzlarning ma’nolarini, soʻzlarning turlanishi va tuslanishining qoidalarini hamda soʻz birikmalarini qayd etadi. Asarning lugʻat qismida turkiy soʻzlar arab alfaviti tartibida joylashtirilgan boʻlib, unda 3000 ga yaqin soʻz jamlangandir.Arab tilida yozilgan va turkiy tilga bagʻishlangan muallifi noma’lum asarlardan yana biri “Attuhfatuz zakiyatu fillugʻatit turkiya” (“Turkiy til haqida noyob tuhfa”) kitobidir. Asar bizgacha yetib kelgan va XIII–XIV asrga oid deb taxmin qilinadi. Arab tilida yozilgan bu manba professor S.Mutallibov tarjimasi bilan oʻzbek tilida 1968-yilda Toshkentda nashr qilingan. Akademik E.Fozilov va M.T.Ziyayevlar tomonidan 1978-yilda esa asar rus tiliga oʻgirilib, «Изысканный дартюркскому языку» nomi bilan akademik A.N. Kononov muharrirligida Toshkentda chop etildi. Asarda qipchoq shevasining lugʻat tarkibi va grammatik qurilsihi tasvirlanadi. Asarning kirish qismida til va jamiyat masalasiga e’tibor qaratilib, tilning jamiyatdagi vazifasi, oʻrni va uning tafakkur bilan bogʻliqligi haqida fikrlar beriladi. Muallif: “Inson hayvondan faqat tushunish va soʻzlashish (soʻz kabi ulugʻ ne’matdan foydalana olish) bilangina farq qiladi” [Nurmonov, 2002: 61], – deydi. Demak, asar muallifiga koʻra soʻz ulugʻ ne’mat, undan foydalanish, fikrlash va til yoki nutqda qoʻllash

734qobiliyati faqat insongagina xos ekanligi ta’kidlanadi. Binobarin, inson ana shu qobiliyati va soʻz qoʻllash imkoniyatiga koʻra oʻzgalar bilan, jamiyat a’zolari bilan aloqaga kirishadi, oʻzaro aqliy, lisoniy munosabatda boʻladi.Arab xalifaligining klassik davri tilshunoslik maktabi, xususan leksikografiyasi keyinchalik Sharq – Eron, Turkiya, qisman hind va Yevropa xalqlari tilshunoslik maktablariga ham katta ijobiy ta’sir koʻrsatdi. XIII asrning oʻrtalari, aniqrogʻi, 1258-yilda Arab xalifaligining poytaxti boʻlgan Bagʻdod shahrini moʻgʻullar bosib oladi. Natijada, xalifalik oʻz ichida koʻplab alohida davlatlarga boʻlinib ketadi. Shu bilan arab madaniyatining klassik davri oʻzining nihoyasiga yetadi.Arab tilida “soʻz” كلمة – kalima, لفظة – lafz, قول – qavl kabi soʻzlar bilan ifodalanib, garchi bu soʻzlar bir xil ma’noda qoʻllanilsa-da, arab tilining oʻziga xos xususiyatlari va murakkabligi yuzasidan grammatik izoh va lisoniy matnda ular bir-biridan farq qiladi. Aytaylik, “كلمة – kalima” soʻzi birlikda boʻlib, “aniq bir soʻz” ma’nosini anglatadi. Keyingi “لفظ - lafz” soʻzining asl ma’nosi esa talaffuz qilingan tovush yoki tovushlar yigʻindisini ifodalaydi. Arab klassik tilshunoslari “لفظ – lafz” ni ikkiga boʻlganlar:1. Ma’no anglatuvchi lafz – موضوع.2. Ma’no anglatmaydigan lafz – لَُهم.مYuqorida berilgan “قول – qavl” soʻzining “لفظ – lafz” soʻzidan farqli jihati esa, u faqatgina ma’no anglatuvchi tovushlar yigʻindisini – soʻzni ifodalaydi [Akmalxonov, 2019: 2].Soʻz va uning gapdagi vazifasi haqida klassik arab tilshunosligida koʻplab ilmiy fikr va izohlar bildirilgan. Bu borada, ayniqsa, tilshunos olim Sirojiddin Abu Ya’qub Sakkokiyning qarashlari ahamiyatlidir. XII asrning atoqli arab tilshunosi sifatida tanilgan Sirojiddin Abu Ya’qub Sakkokiy asli Xorazmning Sakkok qishlogʻida tugʻilgan. Tasrif, ya’ni soʻz yasalishi boʻyicha oʻziga xos qarashlarga ega boʻlgan olim arab tili grammatikasiga oid muhim manbaa darajasida boʻlgan “Miftahul ulum” (Ilmlar kaliti) nomli asarini yozgan. Mazkur asarida Sirojiddin Abu Ya’qub Sakkokiy soʻz va uning ahamiyati haqida oʻz qarashlarini bayon etib, soʻzga quyidagicha ta’rif beradi: “ الموضوعة اللفظة هي الكلمةمفردة للمعنى” – “ Soʻz – ma’lum bir ma’no ustiga qoʻyilgan yaxlit lafzdir” [التوفقية ,2014: 12]. Demak, olim ta’rifiga koʻra, soʻz lafzdir. Yuqorida aytilganidek, arab klassik tilshunoslari lafzni ikkiga, ya’ni ma’noli va ma’nosiz lafzga boʻlganlar. Bu oʻrinda asos tovushlar yigʻindisi boʻlib, unda mazkur tovushlar yigʻindisining ma’no anglatishi yoki anglatmasligi muhim boʻlgan. Sirojiddin abu Ya’qub Sakkokiyning soʻz ta’rifiga koʻra esa, soʻz – shunday lafzki, uni tashkil qilgan harflar birgalikda ma’no anglatib, soʻz hosil qiladi.Arablar ichida “Jorulloh”, ya’ni “Allohning qoʻshnisi”, sharqda “Ustod ul-arab va-l ajam”, ya’ni “Arablar va gʻayri arablar ustozi”, Xorazmda “Faxru Xvarazm”, ya’ni “Xorazm faxri” kabi sharafli nomlar bilan mashhur boʻlgan tilshunos olim Mahmud Zamaxshariy (yashagan davri 1075–1144-yillar) soʻzga ta’rif berish va izohlash bobida oʻz asarlarida bir qator fikrlarni ilgari surgan. Allomaning yozgan va bizgacha yetib kelgan asarlari yuzasidan ilmiy tadqiqotchilarning qator izlanishlariga qaramay, Toshkent davlat sharqshunoslik institutining olimasi M.Nosirova Mahmud Zamaxshariyning tilshunoslikka oid 34 ta asari mavjudligini aytib oʻtadi [Nosirova, 2004: 5]. Alloma oʻzining “Al-Unmuzaj fi-n-nahv” (Nahv ilmidan namunalar) asarida soʻzga “مفرد الكلمة” – “Soʻz ma’no anglatuvchi birlikdir”, deya ta’rif bergan [القاهر ,1990: 4]. Allomaning bu ta’rifini tilshunos Muhammad ibn Abdugʻaniy: “Soʻz birikma boʻlmagan ma’no anglatuvchi tovushlar yigʻindisidan iborat birlikdir”, deya sharhlaydi. Mahmud Zamaxshariyga oid yuqoridagi asarining keng bayoni hisoblanuvchi “Mufassal fi san’ati al-i’rob” (I’rob san’ati haqida mufassal kitob) asarida soʻzga avvalgisiga nisbatan kengroq ta’rif berib, soʻzni izohlashda Soʻz” – “الكلمة هي اللفظة الدالة على معنى مفرد ʪلوضع” :qoʻllaydi shaklini” lafz – لفظة” keltirilgan yuqoridama’no anglatuvchi (ishora, xat, belgilardan boshqa) murakkab boʻlmagan lafzdir” deyiladi unda [القاهر ,1990: 4].

735Arab tilshunos olimlaridan yana biri Muhammad ibn Umar Shalavbin oʻzidan avvalgi va oʻz zamonasining tilshunos allomalariga koʻra soʻzga nisbatan boshqacharoq yondashgan. U soʻzni “كلمة – kalima” bilan emas, “لفظة - lafz” soʻzi bilan ifodalab, soʻzga quyidagicha ta’rif beradi: “Mufrad lafz (soʻz yoki ma’no anglatuvchi tovushlar yigʻindisi) ma’noga dalolat qilib, bu soʻzning boʻlaklaridan biri boʻlmasligi sharti bilan oʻzi ifodalayotgan ma’noning boʻlaklaridan birini ifodalaydi” [الرسالة ,1994: 197]. Ta’rifdagi “mufrad lafz” murakkab boʻlmagan bir soʻzni ifodalab, uning qismlari shu soʻzni toʻligʻicha ifodalamaydi. Bu jihatdan Muhammad ibn Umar Shalavbin soʻzning birikmaga aylanish holatini ham mukammalroq izohlaydi. U “Agar lafz ma’noni ifodalab va bu holat ma’noning bir boʻlagini ifodalab kelsa, bu birikma hisoblanadi” [الرسالة , 1994: 197], deya ta’riflaydi.XIV asrda yashab ijod etgan arab tilshunosi Abu Muhammad ibn Hishom Ansoriy oʻzidan avvalgi arab tilshunoslaridan farqli ravishda soʻzga ta’rif berishda aniq, qisqa va muxtasarlikni afzal bilib, arabchada “soʻz”ga nisbatan “قول – qavl” soʻzini qoʻllaydi. Ma’lumki, “كلمة – kalima” soʻzi arab tilida gapga nisbatan ham ishlatiladi. Boshqa arab tilshunoslari qoʻllagan “لفظة – lafz” soʻzini qoʻllashda esa uning ma’noli yoki ma’nosiz ekanligini ifodalash uchun qoʻshimcha izohlarni qoʻllash shartliligi oʻrtaga chiqadi. Ta’rifda qoʻllanilgan “قول – qavl” soʻzining “لفظة – lafz” soʻzidan farqli jihati, “قول – qavl” soʻzi faqatgina ma’no anglatuvchi soʻzni ifodalaydi. Yuqorida aytganimizdek, Abu Muhammad ibn Hishom Ansoriy muxtasarlikni afzal bilib, soʻz ta’rifida “قول - qavl” soʻzini keltiradi va soʻzga quyidagicha ta’rif beradi: “ٌدَْرفُْ ٌل موَُ قـةَِمْ َكلال – Soʻz ma’no anglatuvchi qavldir” [طيبة , 1990: 15].Arab klassik davri tilshunoslik maktabida soʻz ta’rifi va izohi yuzasidan bildirilgan fikrlar asrlar osha sayqallashib, mukammallashib keldi. Sirojiddin Abu Ya’qub Sakkokiyning “Miftahul Ulum” asarida bildirilgan soʻz ta’rifi keyingi arab tilshunoslari tomonidan bildirilgan mulohazalari asosida toʻldirildi, mukammallashtirildi. Shunday boʻlsa-da, soʻz haqdagi keyingi ta’riflar avvalgi ta’riflar xulosasidan kelib chiqdi va takomillashdi. Yuqoridagi oʻrta asrlarda ijod qilgan arab tilshunoslarining soʻz haqdagi ta’riflari bir-birini istisno qilmagan holda toʻldirib, boyitib borildi. Ularning qarashlari va ilmiy tadqiqotlari asosida soʻz yaxlit bir ma’noni ifodalab, qismlardan tashkil topmaydigan va qismlarga boʻlinmaydigan nutq birligi safatida xulosalandi [Kononov, 1981: 94].Xulosa shuki, soʻz – ilohiy ne’mat. Shu bois soʻz qoʻllash, uni saqlash, kelajak avlodlarga Yetkazish hamisha ulkan mas’uliyat boʻlib kelgan. Jamiyat, millat yoki insonga qilinadigan zulm hamisha uning soʻziga zugʻumdan boshlangan. Tarixan millatimiz bu kabi zugʻum va zulmlarni koʻp koʻrdi. Lekin har qanday erk ham soʻz hurligidan ibtido oladi. Shu boisdan soʻz erkinligi hur insonning dastlabki talabi hisoblanadi. Millatimizning ogʻir kunlarida ham xalqimizning soʻzga boʻlgan munosabati va sadoqati til va nutqimizning oʻzligini saqlab qolishiga zamin yaratdi. Zulmatli davrlarda soʻzimizga qilingan zugʻumlarga dosh berib, soʻz hurligini, nutqimizning sofligini saqlash orqali ifoda qila olgan xalqimiz, tom ma’noda buyuk jasorat koʻrsatdi. Soʻz hurligini, demakki, xalq va millat hurligini hurlik zamoniga qadar yetkazib kela oldilar. Taniqli shoir va jurnalist Azim Suyun yozganidek: “Iste’dod, eng avvalo, oʻzligini izlaydi. Oʻzlik esa Soʻzda namoyon boʻladi” [Yo‘ldoshev, 2018: 4].Foydalanilgan adabiyotlar1. Rasulov R.. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent: Fan, 2007.2. Nurmonov A. Oʻzbek tilshunosligi tarixi. – Toshkent, 2002.3. Akmalxonov A.. Arab tilshunosligi tarixida soʻz haqidagi qarashlar. –arabic.uz/maqolalar/ 24.02.2019.د ,القاهرة-.العلوم مفتاح.١٢التوفقية ار .قابل محمد حمدي تحقيق السكاكي محمد بن بكر ابي بن يوسف الامامابويعقوب .4

7365. Nosirova A. Oʻrta asrlar arab nahvidan namunalar. – Toshkent:ToshDShI, 2004.النحو في الانموزج شرح .الغنى عبد بن محمد الدين جمال العلامةالزمخشريتحقيق .6.الاداب مكتبة ,القاهرة-.١٩٩٠الاول الكبيرالجزء الجزولية المقدمة العتيبي نزال بن سهو بن تركي تحقيق .7,الشلوبين بيروت عمربنمحمد ١٩٩٤. الرسالة مؤسسة ..اجمليد عبد الدين محيي محمد Ϧليف الانصاري هشام حمدبن.الصدى بل و الندى .8ابيم قطر١٩٩٠.طيبة مكتبة ,المنورة المدينة9. Kononov A.N. История лингвистических учений. Средневековый Восток. – Leningrad, 1981.10. Yo‘ldoshev Q. So‘z yolqini. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2018.

737TASHBEH SAN’ATINING ARAB BALOG‘ATIDAGI O‘RNIOlimjon Abdullayev,Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti tayanch doktorantiAnnotatsiyaUshbu maqola arab balog‘atida tashbeh san’atining o‘rni va ahamiyatini o‘rganishga bag‘ishlangan. Tashbeh, ya’ni biror narsani boshqa narsaga o‘xshatish orqali ifoda qilish san’ati, arab adabiyotida nafaqat badiiy go‘zallikni oshirish, balki fikrlarni aniq va ta’sirli yetkazishda muhim vosita sifatida qabul qilingan. Maqolada tashbehning turli turlari, uning retorik funksiyalari, shuningdek, adabiy matnlarda qo‘llanish usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada tashbeh orqali obraziylik va so‘z san’ati imkoniyatlari ham ko‘rsatib o‘tiladi.Kalit so‘zlar: tashbeh, balog‘at, arab adabiyoti, ritorika, badiiy ifoda, analogiya, tasviriylik.AbstractThis article is devoted to studying the role and significance of the art of simile in Arabic rhetoric. Simile, the art of expressing one thing through its resemblance to another, is considered in Arabic literature not only as a means of enhancing artistic beauty but also as an important tool for conveying ideas clearly and effectively. The article analyzes various types of similes, their rhetorical functions, and their usage in literary texts. It also highlights hov similes contribute to imagery and the development of the art of language.Keyvords: simile, rhetoric, arabic literature, artistic expression, analogy, imagery.Tashbeh so‘zi lug‘aviy jihatdan o‘xshatish, qiyoslash ma’nolarini anglatib, u “shabbaha” fe’lidan yasalgan masdar bo‘lib, “bir narsani ikkinchi narsaga o‘xshatdi” degan ma’noni ifodalaydi. Ya’ni bir obyektni boshqa bir obyektga o‘xshatish orqali tasvirlash tushuniladi.Balog‘at ilmi istilohida esa tashbeh turli olimlar tomonidan xilma-xil shakllarda ta’riflangan bo‘lsada, mazmun jihatidan bu ta’riflar bir-biriga yaqin va o‘zaro mushtarakdir. Jumladan, Ibn Rashiq tashbehni quyidagicha izohlaydi: tashbeh – bir narsaning boshqa narsaga bir yoki bir nechta jihatdan o‘xshatilishidir; ammo bu o‘xshashlik barcha jihatlarni qamrab olmaydi. Chunki agar o‘xshashlik to‘liq bo‘lsa, u holda o‘xshatilayotgan narsa aynan o‘sha narsa bo‘lib qolgan bo‘lur edi. Masalan, “yonoq gulga o‘xshaydi” degan iborada gulning qizilligi va nozikligi nazarda tutiladi, ammo uning markazidagi sarg‘ishlik yoki g‘unchasidagi yashillik emas. Shuningdek, Abu Hilol Askariy tashbehni shunday ta’riflaydi: tashbeh bir sifatning ikki narsa o‘rtasida o‘xshashlik asosida bayon qilinishi bo‘lib, bunda o‘xshatilayotgan narsa o‘xshatilgan narsa o‘rnini egallaydi. Bu jarayon tashbeh vositasi orqali yoki ba’zan vositasiz ham yuz berishi mumkin. Masalan, “Zayd sher kabi jasur” degan jumla lug‘aviy jihatdan aniq o‘xshashlikni ifodalamasa-da, urfda maqbul bo‘lgan mubolag‘ali tashbeh hisoblanadi. Xatib Qazviniy esa tashbehni: “Bir narsaning boshqa bir narsa bilan ma’nodagi mushtarakligini ko‘rsatish” [Qazviniy, 2023: 44] deb ta’riflaydi. Bu ta’rif tashbehning mohiyatini ya’ni ikki obyekt o‘rtasidagi umumiy jihatni anglatish vazifasini aniq ifodalaydi.Shuningdek, Tanuxiy tashbehni “o‘xshashlik haqida xabar berish” sifatida ta’riflab, uni ikki narsaning bir yoki bir nechta sifatda mushtarak bo‘lishi, biroq barcha sifatlarga taalluqli bo‘lmasligi bilan izohlaydi.Balog‘at manbalarida tashbehga doir boshqa ko‘plab ta’riflar ham uchraydi. Biroq ularning barchasi mazmunan yuqorida keltirilgan ta’riflar bilan mushtarak bo‘lib, tashbehning asosiy mohiyatini ochib beradi. Shu ta’riflar majmuasidan kelib chiqib, tashbehga quyidagicha umumiy ilmiy ta’rif berish mumkin:Tashbeh bir narsa yoki bir nechta narsaning boshqa bir narsa bilan bir yoki bir nechta sifat

738jihatidan o‘xshashligini, ochiq yoki yashirin holda kelgan tashbeh vositasi (masalan, kaf harfi va uning muqobillari) orqali bayon etish bo‘lib, u mushabbah va mushabbah bih o‘rtasidagi o‘xshashlikni yuzaga chiqarishga xizmat qiladi.Bu o‘rinda shuni alohida ta’kidlash joizki, tamsil (تمثيل (tashbehning (o‘xshatishning) turlaridan biri hisoblanadi. Bu qarash Abdulqohir al-Jurjoniyga mansub bo‘lib, u shunday deydi: “Tamsil tashbeh turlaridan biridir. Tashbeh umumiy tushuncha bo‘lib, tamsil esa undan xosroqdir. Shuning uchun har bir tamsil tashbehdir, ammo har bir tashbeh tamsil bo‘lavermaydi” [Jurjoniy, 2007: 83].Abdulqohir bu fikrini “Asrar al-Balag‘o” asarining boshqa bir o‘rnida yanada batafsil izohlaydi. U shunday deydi: “Bilgilki, ikki narsa bir-biriga o‘xshatilganda, bu ikki xil yo‘l bilan bo‘ladi: birinchisi o‘xshashlik ochiq va ravshan bo‘lib, hech qanday ta’vil (talqin)ga muhtoj bo‘lmagan holatda; ikkinchisi esa o‘xshashlik faqat muayyan ta’vil va tafakkur orqali hosil bo‘lgan holatda” [Jurjoniy, 2007: 95].So‘ng u bu fikrni mufassal sharhlab, shuni ta’kidlaydiki, umumiy tashbeh bu o‘xshashlik jihati bitta sifatdan iborat bo‘lgan, ya’ni ikki narsa faqat birgina yoki bir necha alohida sifatda mushtarak bo‘lgan tashbehdir. Tamsiliy tashbeh esa o‘xshashlik jihati birgina sifat emas, balki bir necha unsurlardan tarkib topgan, murakkab holatdan “ajratib olingan” yoki “tasavvur qilib chiqarilgan” umumiy manzara bo‘lishi bilan ajralib turadi.Masalan, Buhturiyning o‘z madhiyasida aytgan quyidagi bayti:“Unga yaqinlashganing sari faqirliging ortadi,Chunki u saxovat va karam dengizidir undan yanada ko‘proq olgin.”Abdulqohirning nazarida bu umumiy tashbeh hisoblanadi. Chunki shoir bu yerda madh etilayotgan shaxsni saxovat va karamda dengizga o‘xshatmoqda. O‘xshashlik jihati bu yerda bitta sifat, ya’ni saxovatdir. Demak, bu tashbehda o‘xshashlik jihati mufrad (yakka) hisoblanadi.Ammo Mutanabbiyning Sayfuddavlani madh etib aytgan quyidagi bayti:“Xuddi burgut qanotlarini qoqib silkitgandek,Sen atrofingda qo‘shin ikki yonidan larzaga keladi.”Abdulqohirga ko‘ra, bu tamsiliy tashbehdir. Chunki Mutanabbiy bu yerda qo‘shin qanotlarining (ya’ni o‘ng va chap tomonlarning), ularning orasida Sayfuddavlaning joylashuvi va umumiy harakatbeqarorligini qanotlarini silkitayotgan burgut manzarasiga o‘xshatmoqda. Bu holatda o‘xshashlik jihati yakka sifat emas, balki bir nechta unsurdan tashkil topgan murakkab tasvir bo‘lib, u harakat, tebranish va ikki tomonlilik holatidan iborat.Demak, Abdulqohir Jurjoniy tashbehning umumiy turi bilan tamsiliy tashbehni aniq farqlaydi hamda ular o‘rtasida umum va xusus munosabati mavjudligini ta’kidlaydi. Ya’ni, uning nazarida har bir tamsil tashbeh hisoblanadi, biroq har bir tashbeh tamsil darajasiga yetavermaydi. Biroq ko‘plab balog‘atshunos olimlar tashbehga uning lug‘aviy ma’nosi, ya’ni tamsil (o‘xshatish) nuqtayi nazaridan qarab, tashbeh va tamsilni bir-biriga sinonim tushunchalar sifatida talqin qiladilar. Ana shunday balog‘atchilardan biri Ziyouddin ibn Asir bo‘lib, u shunday deydi:“Men bayon ilmi olimlarining tashbeh bilan tamthilni bir-biridan farqlab, har biriga alohida bob ajratganlarini ko‘rdim. Holbuki, asl qo‘yilish jihatidan bu ikkisi bir narsadir, ularning o‘rtasida farq yo‘q. Chunki “bu narsani u narsaga o‘xshatdim” deyilgani kabi, “uni unga tamthil qildim” ham deyiladi. Bu masalaning shunchalik ravshan bo‘lishiga qaramay, qanday qilib u olimlarga yashirin bo‘lib qolganiga hayronman” [Qazviniy, 2023: 176].Tashbehning to‘rt rukni mavjud:– mushabbah (o‘xshatilayotgan narsa);– mushabbah bih (o‘xshatilayotgan narsa bilan qiyos qilinayotgan obyekt). Bu ikki unsur tashbehning ikki tomoni deb ataladi;

739– tashbeh adati “ka-” (كـ (yoki unga o‘xshash vosita bo‘lib, u ochiq yoki yashirin holda kelishi mumkin;– vajhush-shabah ikki tomon o‘rtasida umumiy bo‘lgan sifat yoki sifatlar majmui.Tashbehning ikki tomoniTashbehning ikki tomoni mushabbah va mushabbah bih bo‘lib, ular tashbehning asosiy ruknlari hisoblanadi. Bu ikki unsur bo‘lmasa, tashbeh mavjud bo‘la olmaydi.Tashbehni ilmiy-metodik asosda tadqiq etgan dastlabki olimlardan biri Qudoma ibn Ja‘fardir. Uning fikricha, tashbehning asosi shundan iboratki, u ikki narsa o‘rtasida umumiy bo‘lgan ma’nolar va har biriga xos bo‘lgan farqli jihatlar mavjud bo‘lishiga tayanadi.Qudoma bu fikrini shunday asoslaydi: biror narsa o‘z-o‘ziga yoki barcha jihatlari bilan boshqa bir narsaga o‘xshashi mumkin emas. Chunki agar ikki narsa barcha jihatlaridan mutlaqo o‘xshash bo‘lib, ular o‘rtasida hech qanday farq bo‘lmasa, u holda ular bir-biriga aynan tenglashib, ikki emas, bitta narsaga aylanadi.Shu bois, Qudomaga ko‘ra, eng mukammal tashbeh — bu ikki narsa o‘rtasidagi umumiy sifatlar ularning farqli jihatlaridan ustun bo‘lgan, ya’ni ularni deyarli bir-biriga yaqinlashtiradigan tashbehdir. Bu qarashni Abu Hilol Askariy ham qo‘llab-quvvatlaydi. U ham ikki narsa barcha jihatlaridan mutlaqo o‘xshash bo‘lsa va ular o‘rtasida hech qanday tafovut bo‘lmasa, ular bir narsaga aylanishini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, u shunday deydi:“Bir narsani boshqa bir narsaga umumiy tarzda o‘xshatish to‘g‘ri bo‘ladi, hatto ular faqat bitta jihat bilan o‘xshash bo‘lsa ham. Masalan, “Sening yuzing quyoshga o‘xshaydi”, degan iborada bo‘lgani kabi”.Oy (badr)ga o‘xshatish ham xuddi shundaydir: garchi u oyga na yorug‘lik darajasi, na kattaligi jihatidan teng bo‘lmasa-da, biroq ular orasidagi o‘xshashlik ularni birlashtiruvchi umumiy ma’no — go‘zallik sababli yuzaga keladi.Agar biror narsa boshqa narsaga barcha jihatlardan to‘liq o‘xshasa, u holda u narsa aynan o‘sha narsa bo‘lib qolardi. Shubhasiz, Ibn Rashiq ham Qudoma ibn Ja‘farning avvalroq bildirgan fikriga e’tibor qaratgan. Qudoma “al-‘Umda” asarida mazmunan shunday deydi: agar o‘xshatilayotgan narsa o‘xshatilgan narsa bilan to‘liq va mutlaq mos bo‘lsa, u holda u aynan o‘sha narsa bo‘lib qolardi.Masalan, “falonchi dengizga o‘xshaydi” degan iborada dengizning sho‘rligi yoki to‘lqinlanishi emas, balki saxovat va ilm kengligi nazarda tutiladi [Qazviniy, 2023: 206]. Bu fikrlar tashbehning ikki tomoni haqidagi Sakkokiy qarashlari bilan hamohangdir. U shunday deydi: Tashbeh, shubhasiz, ikki tomonni talab qiladi: o‘xshatiluvchi (mushabbah) va o‘xshatilgan (mushabbah bih). Ular o‘rtasida bir jihatdan o‘xshashlik, boshqa jihatdan esa tafovut bo‘lishi shart.Masalan, birinchi holat: ikki narsa haqiqat jihatidan bir xil bo‘lib, sifat jihatidan farqlanadi – ikki insonning bo‘yi baland-past bo‘lishi kabi.Ikkinchi holat: sifat jihatidan bir xil, ammo haqiqat jihatidan farqli bo‘lishi – masalan, inson va otning uzunligi.Agar ikki narsa o‘rtasidagi farq barcha jihatlarda, hatto aniqlanish darajasigacha yo‘qolsa, u holda ko‘plik inkor etiladi va tashbeh bekor bo‘ladi. Chunki o‘xshashlik biror narsani boshqa narsa bilan ma’lum bir sifatda sherik qilishdir. Narsa esa o‘z-o‘zini tavsiflay olmaydi. Xuddi shuningdek, ikki narsa o‘rtasida hech qanday umumiy jihat bo‘lmasa, ularni tashbeh qilish ham mumkin emas. Chunki bu holda mavjud bo‘lmagan sifatni talab qilishga to‘g‘ri keladi.Tashbeh tomonlarining turlariTashbehning ikki tomoni hissiy (ḥissiy) yoki ma’naviy bo‘lishi mumkin.Hissiy deganda, o‘zi yoki moddasi orqali besh tashqi sezgi ko‘rish, eshitish, ta’m bilish, hid bilish va teginish orqali idrok etiladigan narsa tushuniladi. Shunga ko‘ra, tashbeh tomonlari:

740– ko‘rinadigan (mubṣar)– eshitiladigan– tatib ko‘riladigan– hidlanadigan– seziladigan bo‘lishi mumkin.Masalan, ko‘rish orqali idrok etiladiganlar ranglar, shakllar, miqdorlar, harakatlar va ularga bog‘liq belgilarni o‘z ichiga oladi. Alloh taoloning quyidagi oyati bunga misol bo‘la oladi:“Ular taralgan paxta kabi bo‘lur”Bu yerda umumiy jihat oq va qizg‘ish rang uyg‘unligidir.Shoirning quyidagi bayti ham shunga misoldir:Ko‘zlar seni sharqdan g‘arbgacha tomosha qiladi,Sen balandlik va nurda yulduzsan.Bu baytda madh qilinayotgan shaxs balandlik va porloqlik jihatidan yulduzga o‘xshatilgan. Mazkur parcha tashbeh nazariyasining eng muhim qoidalaridan birini yoritadi: tashbeh mutlaq o‘xshashlik emas, balki maqsadli va cheklangan mushtaraklikka asoslanadi.Sakkokiy bu orqali tashbehni mantiqiy asosga qo‘yadi va uni na haddan ziyod umumlashtirishdan, na mutlaq tenglashtirishdan himoya qiladi. Ushbu yondashuv Jurjoniydan boshlangan ma’no markazli balog‘at an’analarining Sakkokiy tafakkurida tizimli va nazariy shaklga kelganini ko‘rsatadi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Abdulqohir Jurjoniy. Asrorul-balag‘o (البلاغة أسرار – .(Damashq/Bayrut: Dar al-Risala,2007. – 304 bet.2. Abu Ya’qub Yusuf Sakkokiy. Miftaḥul ulum (العلوم مفتاح – .(Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 2000. – 846 bet.3. Jaloluddin Qazviniy. Al-Izaḥ fi Ulum al-Balag‘a (البلاغة علوم في الإيضاح – .(Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 2023. 416 bet.4. Jaloluddin Qazviniy. Talxiṣ al-Miftaḥ (المفتاح تلخيص – .(Istanbul: Dar al-Lubab, 2021. 424 bet.5. Mahmud Zamaxshariy. Asas al-Balag‘a (البلاغة أساس– .(Bayrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 2010. 1392 bet.

741ТОHIR МАLIKNING PORTRET YARATISH MAHORATISarvinoz Rasulova,filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhDAlisher Navoiy nomidagi Toshkent davlatO‘zbek tili va adabiyoti universitetiAnnotatsiyaBu maqola yozuvchining portret yaratish mahorati haqida bo‘lib, unda adibning portret yaratish yo‘llari Tohir Malik qissasi misolida ko‘rsatilgan. Maqolada portretga bir necha ta’riflar beriladi. Kalit so‘zlar: portret, mahorat, qahramon, xarakter, tahlil, uslub, o‘xshatish, jinoyat olami, obraz, badiiy olam.AbstractIn given article is characterized art of the writer when making the portrait, here writer shows on for example of the tales Takhir Malik’s. Key words: portrait, style, high skill writer, analogy, world crime, image, proverb, artistic product, hero, character.Yozuvchining ijodiy mahorati, avvalo, u yaratgan qahramonlar obrazlarida namoyon bo‘ladi. Badiiy adabiyotda qahramon qiyofasi (portreti)ni yaratish san’ati o‘ziga xos an’anaga ega. Eng qadim zamonlardan hozirgi kungacha bo‘lgan adabiyotimizda qahramonning tashqi va ichki qiyofasi yuzlab asarlarda turli ko‘rinishlarda tasvirlangan. Tohir Malikning asarlarida ham bu san’at bor bo‘yi bilan o‘z aksini topgan. U har bir asarida yangi-yangi obrazlar yaratadi. “Shaytanat”da Asadbek, Hosilboyvachcha, Mahmud, Jalil, “Murdalar gapirmaydilar” qissasida Tengiz, Nuriddin, Toshbolta, Tursunali va h.k. Yuqoridagi qahramonlarning barchasi o‘z qiyofasiga ega. “Falak” qissasi yozuvchining ilk ijod namunalaridan biri hisoblanadi. Qissaning bosh qahramoni – Jahongir. U biofizik olim. Juda katta tajriba ustida necha yillardan beri ishlab kelmoqda. U tinim bilmaydi, doim izlanishda. Shuning uchun bo‘lsa kerak yozuvchi uni quyidagicha tasvirlaydi: “Jahongir yoshligida ham jikkak edi. Qarigach, yana kichrayganday bo‘lib qoldi” [Tohir Malik, 2004:15]. Sinchiklab qaralsa, u o‘zining kashfiyoti (elalloma) bilan barcha fanga yangilik kiritadi. Yozuvchi qahramonlar portretini to‘la tasvirlamaydi, tashqi ko‘rinishiga ham ko‘p e’tibor qaratmaydi. Adib obrazlar portretini qahramon xarakteri bilan birgalikda yoritib beradi. Ijobiy qahramonlarni ularning qilgan yaxshi ishlari, yutuqlari orqali aslida qanday inson ekanligini ko‘rsatadi. Salbiy qahramonlarni esa biroz bo‘rttirib ko‘rsatadi, ularga o‘z munosabatini oshkora bildiradi, asar davomida ularning salbiy xarakterini ham ko‘rsatib beradi: “Abdulvahobning xotiri zaifroq, uquvi aytarli baland emasdi. Madrasaga borish istagi bo‘lmasa-da, otasining po‘pisasidan qo‘rqib rizolik berdi... Abdulvahob! Qorayibdi, ozibdi. Yonoq suyaklari turtib chiqib, ko‘zlari kirtayib, qovoqlari salqib qolibdi. Faqat ovozi o‘zgarmabdi. Yuzidagi kulgichi ham sezilib turibdi...” [Tohir Malik, 2004:26-27]. Birinchi ta’rifdanoq uning bilimga unchalik ham qiziqishi yo‘qligini ko‘ramiz. Faqatgina otasining qistovi va xohishi bilan madarasaga o‘qishga kiradi. Biroq vaqt o‘tib u yerdan ham ko‘rnamaklik qilib haydaladi. Ko‘cha-ko‘yda yuradigan qalandarga aylanadi. O‘ziga o‘xshagan bekorchilarga qo‘shilib hammani g‘iybat qiladi. Hayotining shunday bo‘lishida faqat boshqalarni ayblaydi.Qissada Sulton va To‘lqin obrazlari ham xuddi shunday qisqa tasvirlanadi: “...Sulton ko‘proq yurganidanmi, yo ochiq havoda ko‘p ishlaganidanmi do‘stlariga qaraganda baquvvat ko‘rinardi. Qotma jussasi, harakati, qarashidagi tetiklik va yashirin shiddat uni ancha yosh ko‘rsatardi. Faqat oqargan chakka sochlariyu qisiq ko‘zlar chetidagi ajin umrning ko‘p qismi ortda qolganidan darak berib turardi” [Tohir Malik, 2004:15]. Sulton arxeolog. U juda ko‘p joylarga ekspedisiya uyushtirish

742maqsadida borgan. Fikrlari tiniq, teran, har bir harakati, gap-so‘zlaridan uning qanday odam ekanligi sezilib turadi. To‘lqin esa tamoman boshqa odam. U yozuvchilikni kasb qilgan. Do‘stlari uni xayolparast, yurgan yo‘lida bir nimalarnidir daftarga tushirib, qoralab yuradi, deb ta’riflaydi: “To‘lqin esa do‘stlarining aksi, sochlari qirqni qoralamayoq to‘kilib bitdi. U haddan ziyod semirgan, kichikroq qalam go‘shtdor barmoqlari orasida ko‘rinmay ketardi”. Tohir Malik qahramonlari portretini chizishda ko‘proq ularning tashqi qiyofasiga emas, balki ularning ichki, ruhiy kechinmalari tasviriga ham alohida e’tibor qaratadi. Buni uning “Murdalar gapirmaydilar” qissasi hamda “Talvasa” romanida ko‘rish mumkin. Toshbolta – “Murdalar gapirmaydilar” qissasining salbiy qahramoni. YOzuvchi uning tashqi qiyofasini deyarli tasvirlamaydi. Qilgan ishlari, asar so‘nggidagi iztiroblari uning kimligini ko‘rsatadi: “Ha-ha! Baribir urdi-ku, Xudo!!! Hali bu ham kam senga, bir tomchi suvga zor bo‘lib o‘lasan. Ha, sen qiynalib o‘lasan, men esa rohatlanib tomosha qilaman... Nima qilayapsiz, – deb so‘radi Toshbolta. Senga kafan bichmoqchiman, – deb javob berdi qaynonasi. Eski ko‘rpachaning astaridan ham kafan bo‘larkanmi? – dedi Toshbolta. Senga bu ham xayf. Itday o‘lib, itday ko‘milishing kerak, – dedi qaynonasi... Qizim, ketma, sen kelib, azoblarim sal nari bo‘layatuvdi. Meni qutqar qizim... O‘zimning azoblarim o‘zimga yetadi, dada. Azob? Qanaqa azob? O‘lgan odamda qanaqa azob bo‘ladi? O‘lim hamma azoblardan qutqaradi-ku? Yo‘q, dada, o‘lim siz bilan men uchun azoblarning boshlanishi...” [Tohir Malik, 2004:194-198]. Bu parchadan ko‘rinib turibdiki, yozuvchi o‘rni-o‘rni bilan qahramonlarning mushohadasi, iztirob-armoni, hasratini yoritib beradi. Kezi kelganda, o‘zi muayyan qahramon xarakterining u yoki bu qirrasini tahlil etadi. Zaruriyat sezilsa, yozuvchi qahramonlarning yashash tarzidagi ikir-chikirlariga, ularning maishiy turmushiga aralashadi, kitobxon bilan muloqotga kirishadi, bahslashadi. Tursunali ham shu qissa qahramoni. U o‘z nafsining quli. U dunyoni molmulk, boylik, aysh-ishratdan iborat deb biladi. Boylik oldida ko‘ziga na bolalari, na xotini va na otaonasi ko‘rinadi. Nafsi yo‘lida ularni qurbon qilishdan ham toymaydi. Uning aslida qanday odam ekanligini yozuvchi mana shu parchaning o‘zidayoq isbotlab, ko‘rsatib beradi: “Tursunali najotni Yaratgandan emas, shu yigitdan kutgan edi. Agar hozir bir mo‘jiza yuz berib, Tangri taolo aytsaki, “Ey odam bolasi, men butun olamlarning yaratuvchisiman, sen ham bandamsan, u ham banamdir. Najotni kimdan kutasan?” deb so‘raganda, nodonlik, jaholat chodiriga tamoman burkanib olgan, ko‘z nurlarini, aql-farosatini shayton ixtiyoriga butkul topshirgan bu banda hech ikkilanmay ikkinchi bandani ko‘rsatar edi (Astag‘firulloh)... U asta yurib ho‘ngrab yig‘lagan holida Tengizga keldi-da, yonida tiz cho‘kdi. Shu yoshga kirib biron marta bo‘lsin Yaratganga sajda qilmagan banda xorlik libosiga o‘ranib ikkinchi bir bandaga tiz cho‘kdi. Tengiz to‘g‘ri aytgan edi: erkakning bu qadar xorlanishidan ko‘ra o‘lib ketavergani ming karra afzalroq” [Tohir Malik, 2004:96].Tohir Malik asarida bir qator xotin-qizlar obrazlarini ham yaratadi (Matluba, Nafisa, Adolat, Afro‘za, Fotima). Ular o‘z xarakteri, portreti, xatti-harakatlari bilan bir-birlaridan farq qiladi. Yozuvchi bu ayolning portretini o‘zini gapirtirish orqali chizadi. Xarakteriga xos jihatlarni gap-so‘zlari orqali ochib beradi. Voqealarning borishi, rivojida faol ishtirok etadilar. “Murdalar gapirmaydilar” qissasining asosiy obrazlaridan biri – Adolat. U Toshboltaning ikkinchi xotini, Nafisaning o‘gay onasi. Tabiatan qo‘rs, sergap, boylikdan boshqa narsani o‘ylamaydigan yomon xotin va yomon ona...Toshbolta unga odam qo‘ydi. U ham tarang qilib, nozlanib o‘tirmadi. Chunki uning cho‘lga kelishdan maqsadi “cho‘lquvarlik” emas, balki “erquvarlik” edi. Nafisani Tursunaliga ro‘para qilish fikri ham birinchi shu ayoldan chiqqan edi. Eri kasal bo‘lib, tildan, qo‘l-oyoqdan qolganda ham faqat boylikni, o‘zini o‘ylaydi: “O‘lib o‘lmaydi, jonlanib jonlanmaydi. Boshimga bitgan bir balo bo‘ldi. Traktorchiligida yag‘irlarini yuvib qo‘lim qavargan edi, endi isqirtlarini yuvish ham peshonamga yozilgan ekan. Shu savilga tegib men bir ro‘shnolik ko‘rmadim... Ayting, ayting, o‘lib qolmasin, o‘lsa butun yiqqan-terganlarim sovuriladi. Hali ham dorilari hamyonni o‘pirib ketyapti...” [Tohir Malik, 2004:164].

743Bu ayol telba desa telbaga o‘xshamaydi, sog‘ desa sog‘ga. Muomala madaniyatining biror ko‘chasidan o‘tmagan. Og‘zidan chiqayotganini qulog‘i eshitmaydi. Shallaqi ayollarni ko‘raverib ko‘zi pishib ketgan tergovchi ham bu ayolni ko‘rib uning “noyob tur” ekaniga amin bo‘ladi. Gaplarini eshitib lol qoladi: “ – Siz biron yerda ishlaysizmi? – deb so‘radi dag‘allik bilan. – Ishlayman, nima shunga boqimanda bo‘lib o‘tiramanmi? Maktabda ishlayman. – Kim bo‘lib, farroshmi? – Vey, nima deyapsiz? Men o‘qituvchiman. Oliy ma’lumotli o‘qituvchiman. – O‘qituvchi?... Maktabning ham, bolalarning ham sho‘ri qurigan ekan unda, – Omonullo shunday deb o‘rnidan turdi” [Tohir Malik, 2004:167]. Darhaqiqat, bu xotin bilan yashagan erkak do‘zax muddatini o‘tab bo‘lgan hisoblanadi. Adolat boylikka ega chiqish maqsadida o‘z qizini yangi raisga qo‘shib huzurlanadi. U insof, vijdon, iymon, mehr-oqibat tushunchalarini o‘zicha anglaydi. Qo‘shning yomon bo‘lsa, ko‘chib qutulasan, xotining yomon bo‘lsa, qo‘yib qutulasan, deyishadi. Biroq Adoldan o‘libgina qutulish mumkin.Xulosa qilib aytganda, portret tasvirida qahramonning tashqi ko‘rinishi, ruhiyati hamda xarakterini yaratish yozuvchining mahorati belgisi hisoblanadi. Tohir Malik asaridagi qahramonlari haqida fikr yuritganda, ularga ijodkorga xos tavsif (xarakteristika) berar ekan, asosiy e’tiborni uning tashqi ko‘rinishiga emas, ko‘proq ichki, ruhiy kechinmalariga qaratadi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Tohir Malik. Tanlangan asarlarida. – Toshkent: Sharq, 2004. – B. 196.2. Tohir Malik. Murdalar gapirmaydilar. – Toshkent: Sharq, 2004. – B. 198.3. Tohir Malik. Tanlangan asarlarida. – Toshkent: Sharq, 2004. – B. 196.4. Tohir Malik. Murdalar gapirmaydilar. – Toshkent: Sharq, 2004. – B. 198.5. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. – B. 560.6. Rasulova U. Hozirgi adabiy jarayon. – Toshkent: Akademnashr, 2023. – B. 189.7. Qodiriy Sh. Kunlarning birida Tohir Malik. – Toshkent: Yangi kitob, 2020. – B. 126.8. Shoumarov G‘. Bahsga chorlov. Tohir Malik. Jinoyatning uzun yo‘li. – B. Toshkent: Istiqlol, 2004. – B. 242.

744ƏDƏBİYYAT NƏZƏRİYYƏÇİSİ SALİDƏ ŞƏRİFOVANIN ELMİTƏDQİQATLARINA BAXIŞƏliyev Məmməd İrac oğlu,AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun“Türk xalqları ədəbiyyatı” şöbəsinin müdiri,filologiya elmləri doktoru, professore-mail: [email protected]ülasəFilologiya elmləri doktoru, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü Salidə Şərifovanın elmi fəaliyyətindəədəbiyyat nəzəriyyəçiliyi, ədəbiyyat tarixçiliyi ilə nəzəriyyəçiliyin sintezi özünü büruzə verir. Nəzəriyyəçi alimin elmi yaradıcılığında milli ədəbiyyatda roman janrının iki mərhələli yaranma nəzəriyyəsi, “roman-hekayətin” janr konstruksiyasının xüsusiyyətləri, müharibə romanın yeni tipinin formalaşması, romanda janr qarışıqlığı nəzəriyyəsi, kreollaşmış romanların romanın xüsusi növü kimi fərqlənməsi və s. kimi aktual nəzəri problemlər özünü göstərir. Salidə Şərifovanın ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə ədəbi cərəyanlara, xüsusilə postmodernizm, magik realizm cərəyanlarına, dedektivə, epik növün roman janrına və onun janr müxtəlifliyi, müasir irslə bərabər klassik irsin tədqiqi, türk və türkdilli ədəbi irsi tədqiq etməsi, dünya ədəbiyyatınümunələrini janr baxımdan tədqiqata cəlb etməsi, kreollaşmış romanlara münasibəti yüksək nəzəri səviyyəsi və zənginliyi iləfərqlənir.Salidə Şərifova özünün romanlarda janr qarışıqlığı nəzəriyyəsini formalaşdırmış və irəli sürmüş, əsas müddəalarınıRusiya Elmlər Akademiyasında müdafiə etmişdir. Alim janr qarışıqlığına romanın tipoloji müxtəlifliyini şərtləndirən əsas faktor kimi mahiyyətini açıqlayan metodoloji yanaşmanın formalaşdırmağa nail olmuş, janr qarışıqlığının elmi tərifini təyin etmiş, romanda janr qarışıqlığının əsas qanunauyğunluqlarını müəyyən etmişdir. S.Şərifova romanda janr qarışıqlığının formalarını müəyyənləşdirmiş, janr qarışıqlığının istifadə olunan formasından asılı olaraq, romanın janr mahiyyətini açıqlayaraq qruplaşdırmış, romanın janr xüsusiyyətlərini müxtəlif janr qarışıqlıqları formaları çərçivəsində açıqlamışdır.Açar sözlər: Salidə Şərifova, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, elmi tədqiqat, nəzəriyyəçi alimAbstractThe scientific activity of the Doctor of Philology, full member of the Russian Academy of Natural Sciences Salida Sharifova is manifested in the theory of literature, in the synthesis of history and theory of literature. İn the scientific work of the theoretical scientist, the theory of the two-stage emergence of the genre of the novel in Russian literature, the features of the genre construction of the “novel hekayat”, the formation of a new type of military novel, the theory of mixing genres in the novel, the identification of creolized novels as a special type of novel, and other such topical theoretical problems are considered. Literary trends of Salida Sharifova in the theory of literature, features of postmodernism, directions of magical realism, detective story, epic novel and its genre diversity, the study of the classical heritage along with the modern heritage, the study of the Turkic-speaking and Turkicspeaking literary heritage with the involvement of examples of world literature in genre studies, its relation to creolized novels are distinguished by a high theoretical level and richness.Salida Sharifova formulated and put forward her own theory of genre mixing in the novel, the theses of which were tested and put forward for defense within the framework of the Russian Academy of Sciences. The scientist managed to formulate a methodological approach that explains the essence of genre mixing as the main factor that determines the typological diversity of the novel, to give a scientific definition of genre mixing, and to determine the main patterns of genre mixing in the novel. S. Sharifova singled out the forms of mixing genres in the novel, grouped them, explaining the genre essence of the novel depending on the form of genre mixing used, and explained the genre features of the novel within the framework of different forms of mixing genres.Key words: Salida Sharifova, Azerbaijani literary criticism, theory of literature, scientific research, theoretical scientistGirişFilologiya elmləri doktoru, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü Salidə Şərifovanın elmi fəaliyyətində ədəbiyyat nəzəriyyəçiliyi ilə ədəbiyyat tarixçiliyinin sintezi özünü büruzə verir. Salidə Şərifova ədəbiyyat nəzəriyyəsi, Azərbaycan ədəbiyyatında nəsr janrlarının formalaşması, müasir ədəbiyyata dair elmi tədqiqatlar aparmışdır.

745Salidə Şərifova ədəbiyyat nəzəriyyəçisi kimiSalidə Şərifovanın elmi yaradıcılığında milli ədəbiyyatda roman janrının iki mərhələli yaranma nəzəriyyəsi, “roman-hekayətin” janr konstruksiyasının xüsusiyyətləri, müharibə romanı tipinin formalaşması, romanda janr qarışıqlığı nəzəriyyəsi, kreollaşmış romanların romanın xüsusi növü kimi fərqlənməsi və s. kimi aktual nəzəri problemlərə münasibət özünü göstərməkdədir. SalidəŞərifovanın ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə ədəbi cərəyanları, xüsusilə postmodernizm, magik realizm cərəyanlarını, dedektivi, epik növün roman janrını və onun janr müxtəlifliyini, türkdilli ədəbi irsin müasir ədəbi proseslə müqayisəli tədqiqi, dünya ədəbiyyatı nümunələrinə müraciəti, kreollaşmışromanlara münasibəti yüksək nəzəri səviyyəsi və zənginliyi ilə fərqlənir. O, dünya romanlarında janr qarışıqlığı problemini ciddi tədqiq etmiş nəzəriyyəçi alimlərimizdəndir. Salidə Şərifova janr qarışıqlığına romanın tipoloji müxtəlifliyini şərtləndirən əsas faktor kimi mahiyyətini açıqlayan metodoloji prinsiplərini formalaşdırmağa nail olmuş, janr qarışıqlığının elmi tərifini təyin etmiş, romanda janr qarışıqlığının əsas qanunauyğunluqlarını müəyyən edə bilmişdir.Professor Salidə Şərifova roman janrını geniş tədqiq etmiş, bu sahədə sözünü demişmütəxəssislərimizdəndir. Salidə Şərifova universal janr məzmununa malik olan romanın sintetikliyinin artmasını onun potensialının ardıcıl açıqlanmasının nəticəsi kimi təqdim edərək, çoxsəviyyəli semantik nüvəyə malik roman janrının təkamül prosesini onun digər janrlarla dinamik qarşılıqlı əlaqəyə girməsi ilə sıx əlaqəli olmasını göstərir.Salidə Şərifova romanda müxtəlif janrların, hətta ədəbi növlərin elementlərinin “qarışıqlığı” aparıcı janr faktoru kimi özünü büruzə verməsinə, romanın tipoloji müxtəlifliyinə də toxunmuş, onun müxtəlif tiplərinin bir janrda sabit semantik nüvədə birləşməsini və semantik nüvənin sabitliyinin “janr əlamətlərinin” dəyişməzliyi hesabına təmin edilməsinə elmi izah verir. SalidəŞərifova semantik nüvənin sabitliyini qalan bədii priyomları özlərinə tabe edən dominant bədii priyomların mövcudluğu kimi izah edir.Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifova XX əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, xüsusilə də qərb nəzəriyyəsində, kommunikativ janr nəzəriyyəsinin geniş yayılmasına toxunmuş, K. Bxatyanın janrı kommunikativ hadisə kimi təqdim etməsini, T. Eriksonun janrı kommunikativ pattern (şablon) kimi müəyyən etməsini, T. Lukmanın kommunikativ janr anlayışına müraciət etməsini, janrın kommunikativ anlayışı M.M. Baxtinin mövqeyi ilə uyğun olmasını qeyd edir. SalidəŞərifova M.M. Baxtinin janrı vahid kommunikativ funksiyalarda birləşdirməsini vurğulayır, kommunikativ funksiyasının kompozisiya və bədii üslub vasitəsi ilə həyata keçirilməsini qeyd edir. Kommunikativ funksiyanı janrın əsas funksiyalarından biri kimi qəbul edilməsini vurğulayan Salidə Şərifova L.V. Çerneçin, janrın xüsusiyyətlərini fərqləndirərkən, onların sırasına həmçinin kommunikativ funksiyanı aid etməsinə, V.B. Şklovskinin “kənarlaşdırılma” nəzəriyyəsi çərçivəsində fərziyyələrlə uyğunlaşdırmasına toxunur. Salidə Şərifova kommunikativ durumun dəyişilməsini kommunikativ şablonların toplusu kimi çıxış edən janr sisteminin inkişafına gətirilməsi kimi alimlərin nəzəri müddəalarına isnad edərək, janrın kommunikativ prinsiplərinin kompozisiya və bədii üslub vasitəsi ilə həyata keçirilməsinə diqqət yetirir. Bu prosesin mövcud janrların inkişafı şəklində və ya bir janrın digər janrla əvəz olunması kimi özünü göstərməsini tədqiq edə bilməsi təqdirəlayiqdir.Salidə Şərifovanın elmi-nəzəri görüşləriProfessor Salidə Şərifova XIX yüzilin sonu, XX yüzilin əvvəllərində yaranmış ilk romanlarımızın ənənələri üzərində yüksəlmiş roman janrını “İlk Azərbaycan romanları” monoqrafiyasında geniş tədqiq etməsini müşahidə edirik. XX əsrin əvvəllərində roman janrının təşəkkül etməsindəxidmətləri olmuş M.F. Axundzadə, M.Ə. Talıbov, Z. Marağalı, N. Nərimanov, Y.V. Çəmənzəminli, A. Şaiq, M.S. Ordubadi kimi Azərbaycan yazarlarının, həmçinin Cənubu Azərbaycan yazarlarının

746yaradıcılıqlarının az öyrənilmiş və tədqiq edilmiş məqamları tədqiq edilir. Salidə Şərifova “İlk Azərbaycan romanları” monoqrafiyasında ilk Azərbaycan romanlarını dünya romançılığı təcrübəsi kontekstində, Şərq poetikası ənənələri əsasında tədqiq edilməsi, elmi ictimaiyyətə məlum olmayan və ya az məlum olan əsərləri tədqiqata cəlb etməsi elmi yenilik kimi maraq doğurur. Monoqrafiyada müəllif Azərbaycan romanının yaranması haqqında elmi mübahisələrə, ədəbiyyatımızda roman janrının yaranma və təkmilləşmə mərhələlərinə aydınlıq gətirməklə çağdaş roman janrında onların mövqeyini aça bilir. Monoqrafiyada diqqəti cəlb edən maraqlı məqamlardan biri də müəllifin Azərbaycan roman janrının səyahətnamə, sərgüzəşt, məktub, traktat, qissə, boy, namə, əhvalat, fantastika və s. ənənəvi nəsr janrlarından yeni tipli romana gəlişi aydınlaşdırmasıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında ilk romanlar haqqında sistemli tədqiqat əsəri olan “İlk Azərbaycan romanları” monoqrafiyasında tədqiq edilən roman nümunələrinin realist-satirik, lirik-psixoloji, lirik-romantik, sentimental-idillik, didaktik-alleqorik, bədii-fəlsəfi, elmi-pedaqoji, fantastik və s. janr xüsusiyyətləri və üslublarına aid olmaları müəllif tərəfindən araşdırılır.S. Şərifova “Azərbaycan nəsr janrlarının təşəkkül və formalaşması prosesi (XX əsrin əvvəllərinəqədər) monoqrafiyasında XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında təşəkkül tapmışvə formalaşmış nəsr janrlarını tədqiq edir. Şifahi xalq ədəbiyyatından qaynaqlanan milli nəsrin təşəkkül və inkişaf prosesi, meydana çıxmış problemli məsələlər, təkamül prosesinin qanunauyğunluqlarıməsələsi geniş tədqiqat obyektinə çevrilmişdir. “Azərbaycan nəsr janrlarının təşəkkül və formalaşmasıprosesi (XX əsrin əvvəllərinə qədər)” monoqrafiyasına ön söz yazmış filologiya elmləri doktoru, professor Şamil Salmanov monoqrafiyanı yüksək dəyərləndirərək qeyd etmişdir ki, “tədqiqat işi ədəbiyyatşünaslıq problemlərini, milli ədəbiyyatımızın tarixi təkamülü prosesində janrın konkret imkanlarını, ədəbi janrların spesifik xüsusiyyətlərini, çoxəsrlik ənənələrinin üzə çıxarılmasını əhatəetdiyindən ədəbiyyatşünaslığımızın uğurlu hadisələrindən biridir” (Şərifova, 2005: 4-5).Professor Şamil Salmanov Salidə Şərifovanın “Azәrbaycan nәsr janrlarının tәşәkkül vә formalaşma prosesi (XX әsrin әvvәllәrinә qәdәr)” adlı monoqrafiyasında konkret olaraq, әdәbiyyatımızda nәsr janrlarının tәşәkkül vә formalaşması prosesinin әks olunması mәsәlәsinә nәzәr salmasına, nәsr janrlarının tәşәkkül vә formalaşma prosesini vә problemin tarixini XX әsrdәn daha әvvәlki dövrlәrlә bağlamasının elmi maraq kəsb etməsinə də toxunmuşdur. Ş.Salmanov nəzəriyyəçi alimin monoqrafiyada әdәbiyyatımızda janrın tәsnifat problemlәrinә nәzәr salmasını, ayrı-ayrı janrlara mәxsus özәl cәhәtlәrini әtraflı açıqlamasınıvurğulaması Salidə Şərifovanın nəzəri biliklərini praktik şəkildə həyata keçirə bilməsini əks etdirir. Monoqrafiyada elmi əhəmiyyət kəsb edən saf və qarışıq janr probleminə Salidə Şərifovanın münasibət bildirməsi və düzgün dəyərləndirilməsinə Şamil Salmanov tərəfindən də münasibət bildirilmişdir: “Bu kontekstdә S.Şәrifova tәrәfindәn milli әdәbiyyatımızda saf vә qarışıq janrlar probleminin tәhlil edilmәsi, “qarışıqlığın” pillәlәrinin müәyyәnlәşdirilmәsi xüsusi önәm daşıyır. Janrların tәsnifatında saf vә qarışıqlıolması açıqlanmış, janrların bu fәrqli xüsusiyyәtlәri yalnız növlәrarası deyil, hәmçinin janrlararası vәstrukturdaxili müşahidә edildiyi әsaslandırılmışdır” (Şərifova, 2005: 4).Prof. S. Şərifova “Генезис Азербайджанского романа: жанровые характеристики романа – хекаята и “маленького романа” – “Azərbaycan romanının genezisi: roman – hekayət və “balaca romanlar”ın janr xüsusiyyətləri” adlı monoqrafiyasında XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərindəAzərbaycan ədəbiyyatında roman janrının təşəkkül və formalaşma prosesini tədqiq etməsi ilə diqqəti cəlb edir. Salidə Şərifova milli ədəbiyyatda roman janrının yaranma dövründəki təsnifatını roman və romana bənzər əsərlər olaraq iki qrupa ayırır. Müəllif bu təsnifatı şərti olaraq, “roman-hekayət” və “balaca romanlar” terminləri ilə adlandırır. Salidə xanım “roman-hekayət” və “balaca romanlar” anlayışlarına münasibət bildirir, bu cür roman nümunələrinin janr xüsusiyyətlərini incələyir. SalidəŞərifova “roman-hekayət” və “balaca romanlar” nümunələrinin sayca az olmasına baxmayaraq, onların yeni janr özünəməxsusluğunun təşəkkülündən bəhs edir, bədii nümunələrin ətraflı təhlili ilə əsaslandırır. Monoqrafiyanın rus dilində qələmə alınması Azərbaycan roman janrının təkamül

747prosesi ilə həm respublikamızın, həm də başqa ölkələrin rusdilli əhalisinə tanış olmaq imkanı yaradır.Salidə Şərifovanın “Жанровое смещение в романе: коммуникативно-социокогнитивныйподход” – “Romanda janr qarışıqlığı: kommunikativ-sosiokoqnitiv yanaşma” monoqrafiyasıAzərbaycan romanlarının müxtəlif aspektlərdən tədqiq sahəsində ədəbiyyatşünaslıqda mövcud olan elmi əsərləri tədqiq etməsi ilə diqqəti cəlb edir. Salidə Şərifova ilk dəfə olaraq, dünya və Azərbaycan yazıçılarının qələmə almış olduqları roman nümunələri əsasında roman janrının müxtəlifliyini, onların növlərinin nəzəri aspektlərini geniş tədqiq edir. Monoqrafiyada müəllif Azərbaycan romanlarının janr müxtəlifliyinin nəzəri aspektlərini geniş və ətraflı tədqiq etməyə nail olur ki, bu da onun elmi nailiyyətlərindən biridir. Müəllif roman janrının folklor, mifologiya ilə əlaqəsini, habeləfantastik, dedektiv tipli romanların səciyyəvi xüsusiyyətlərini, roman janrının roman-səyahətnamə, roman-poema, roman-melodrama, roman-esse və s. növlərini də tədqiq etməsi maraq kəsb edir.“Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı” monoqrafiyası Salidə Şərifovanın elmi nəzəri təcrübəsinin zənginliyini və genişliyini bir daha isbat edir. Azərbaycan Milli Elmlər AkademiyasıNizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi Şurasının 17 noyabr 2014-cü il tarixli 12 saylı iclasının qərarı ilə çapa tövsiyə olunan “Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı” adlı monoqrafiyada müəllif Azərbaycan ədəbiyyatında kifayət qədər tədqiq olunmamış, sistemsiz xarakter daşımış Azərbaycan postmodern romanlarının yaranması və janr xüsusiyyətlərini geniş tədqiq edir. Bu problemi əhatəli təqdim edə bilən “Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı” monoqrafiyasında müəllif postmodernizmin mahiyyətinə, Azərbaycan postmodern romanın bədii təşkili xüsusiyyətlərinə, Azərbaycan postmodern romanının fabulasına, süjet və süjet xətlərinə, obrazlarının açıqlanmasına və digər aktual məsələlərinə nəzər salır. Monoqrafiyada postmodern romanların fabula və süjet məsələlərinə, obrazlarına aydınlıq gətirməklə yanaşı, Kamal Abdullanın “Yarımçıq əlyazma”, “Sehrbazlar dərəsi”, Sabir Rüstəmxanlının “Göy Tanrı”, Anarın “Ağ qoç, qara qoç”, Həmid Herisçinin “Nekroloq”, Şəmil Sadiqin “OdƏrlər”, İlqar Fəhminin “Qarğa yuvası”, “Akvarium”, Aydın Talıbzadənin “Kəpənək modeli. 102”, Şərif Ağayarın “Haramı”, Şəbnəm Karslının “2087-ci il”, Taleh Şahsuvarlının “Canlanma”, Kəramət Böyükçölün “Çöl”, Əli Əkbərin “Amneziya”, Pərviz Cəbrayılın “Yad dildə”, Aqşin Yeniseyin “Göləqarğısancan”, Nərmin Kamalın “Aç, mənəm”, Elxan Qaraqanın “A”, Nicat Məmmədovun “Прогулка” (“Gəzinti”), Elxan Xanəlizadənin “Yol”, Hafiz Mirzənin “Son və başlanğıc”, Kamran Qasımovun “İyirmi üç ay”, Nurəddin Adiloğlunun “Qara sarmaşıq”, Аkif Əlinin “Dumanlı dağlar” və digər yazarların qələmə almış olduqları əsərlərin postmodern üslubda yazılmış romanlar kimi təhlil obyektinə çevrilməsi postmodernizm cərəyanının Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutmasının təsdiqidir. Maraqlı məqamlardan biri də, Azərbaycan ictimaiyyətində postmodernizm cərəyanına münasibətin birmənalı olmaması, postmodern üslubda qələmə alınmış ilk əsərlərə reaksiyaların sərt olması faktı da nəzəriyyəçi alim tərəfindən monoqrafiyada diqqətə çatdırılır.S. Şərifova Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətində “postmodernizm” termininin tənqidçi vəyazarlar arasında müzakirələrə səbəb olunmasına toxunur, müxtəlif fikir ayrılığının olmasını qeyd edir. Postmodern üslubda əsər qələmə almış Nərmin Kamalın postmodernizmin öldüyü faktını vurğulamasıSalidə Şərifova tərəfindən vurğulanır: “Umberto Eko və Postmodernizm fəlsəfəsi” kitabının müəllifiNərmin Kamal isə postmodernizmin öldüyünü qeyd edir”. Postmodernizmin öldüyünü, yəni artıq mövcud olmadığını iddia edən Nərmin Kamal postmodern roman nümunəsi qələmə almış yazarlardan biri kimi təqdim edilir. Nərmin Kamalın “Aç mənəm” əsəri postmodern üslubda yazılmış əsər kimi təqdim edilməsi və postmodern əsər kimi təhlil edilməsi monoqrafiyada diqqəti cəlb edir. SalidəŞərifova postmodernizmə xas əlamətlərdən olan paralel düzülüşə, eyni zamanda bir neçə təhkiyəyə, fraqmentar fabulaya, modelləşdirilmiş süjet xəttinə Nərmin Kamalın qələmə aldığı əsərdə rast gəlinməsi faktına toxunur. Salidə Şərifova Nərmin Kamalın əsərində paralel düzülüşü belə təqdim edir: “Paralel düzülüş prinsipi gənc Azərbaycan yazıçısı Nərmin Kamalın “Aç, mənəm” (2010) əsərində istifadə edilir.

748Kompozisiya cəhətdən roman belə qurulub ki, onun hər bir hissəsi hekayəyə aid edilə bilər, amma ümumilikdə əsərin bütün hissələri vahid ideya və müəllif düşüncəsi ətrafında birləşdirilib. Romanın başqəhrəmanının öz adından imtina edərək, başqa adlar adı altında müxtəlif həyat yaşaması belə tərtibatımümkün etmişdir”. Salidə Şərifova Nərmin Kamalın “Aç, mənəm” əsərində fraqmentar fabulanın postmodern dünyagörüşü ortaya qoymuş Azərbaycanın taleyi barəsində qırx hekayədə rast gəlinməsini qeyd edir. Nərmin Kamalın “Aç, mənəm” əsərində modelləşdirilmiş süjet xəttinin bəzi əlamətlərini özündə əks etdirməsini isə S.Şərifova bunu əsərdə müxtəlif süjet xətlərinin bir biri ilə qarışmasında görür. Əsəri mütaliə etdikcə süjet xəttinin hekayələrdən hekayələrə inkişaf etməsinin şahidi olursan.Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf mərhələsinin müəyyən tarixi məqamlarını, tarixi şəraitə uyğun konkret təzahür formaları kimi çıxış edən ədəbi cərəyanlara münasibət, bədii əsərin xüsusiyyətini, ədəbi növlər və janrları, bədii əsərlərin inkişaf xəttini və s. Salidə Şərifovanın “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (tənqidi məqalələr – 2003-2005-ci illər)”, “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (tənqidi məqalələr – 2006-2007-ci illər)”, “Klassiklər və müasirlər söz müstəvisində” kimi məqalələr toplularında müşahidəedilir. “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (tənqidi məqalələr – 2003-2005-ci illər)” məqalələr toplusunda alimin 2003-2005-ci illər ərzində qələmə alınmış tənqidi və elmi məqalələri özündə əks etdirməsi elmi maraq doğurur. Topluda klassik felyetonlarda Azərbaycançılıq çağırışının özünü göstərməsi, “Qarabağ romanı” janrının tədqiq edilməsi, Elçin Mehrəliyevin “Doxsanıncı illər” romanının “Qarabağ romanı” janrının nümunəsi kimi tədqiq edilməsi, Əflatun Saraclının lirik şeirləri haqqında düşüncələri, Azərbaycan nəsrinin tərcüməsi ilə bağlı problemlərə aydınlıq gətirməsi, janr istilahının etimologiyasını, ədəbiyyatşünaslıqda nəsr janrların təsnifatını, hekayə janrının, sərgüzəşt janrının əsas xüsusiyyətlərinə aydınlıq gətirməsi və s. məsələlər əksini tapır. Kitabda müəllifin Ağa Mirzəİsmayıl Asəfin “Dastani-Şükufət-Sərgüzəşti-Yetiman”, A. Bakıxanovun “Kitabi-Əsgəriyyə”, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sinin janr xüsusiyyəti, Mir Mövsüm Nəvvab haqqında qələmə alınmış kitaba münasibəti, Nüşabə Araslının “Nizami poetikası” kitabı haqqında elmi mülahizələri də yer alır. “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (tənqidi məqalələr – 2003-2005-ci illər)” məqalələr toplusu ədəbi fikrin bir sıra milli, spesifik xüsusiyyətlərinə, ədəbi proses və görkəmli şəxsiyyətlərin görüşlərini əhatə edən elmi və tənqidi məqalələr ədəbiyyatşünaslığın uğurları kimi dəyərləndirilməlidir. Salidə Şərifovanın məqalələr toplusunda yer almış “Azərbaycan nəsrinin tərcüməsi ilə bağlı problemlər” adlı məqalədətərcüməçilik problemləri işıqlandırılmış, milli tərcüməçiliyin tarixinin XIX əsrlə deyil, daha qədim tarixlə bağlaması diqqəti cəlb edir. Salidə xanım tərcümə ədəbiyyatının təsiri nəticəsində milli ədəbiyyatımızın süjet və janr baxımından zənginləşməsinə, Azərbaycan ədəbiyyatında uşaq ədəbiyyatıkimi müstəqil qolunun formalaşmasına təsiri amillərinə toxunur. Salidə xanım tərcümə işinə yaradıcışəkildə yanaşmağı tərcümənin yüksək bədii keyfiyyətini təmin edən amil olmasını da vurğulayır, orijinal əsərin həm ideyasını, həm də bədii xüsusiyyətini olduğu kimi saxlanmasını təbliğ edir.S. Şərifova “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (2006-2007-ci illərin tənqidi məqalələri)” adlı məqalələr toplusunda ədəbiyyatşünaslıq məsələlərinə yeni metodoloji yanaşması ilə diqqəti cəlb edir. “Milli ədəbiyyatda poeziya məsələlərinə dair” və “Azərbaycan romanlarının özəlliklərinə dair” iki hissədən ibarət olan məqalələr toplusunda klassik poeziyamızda janrların yaranması və inkişafına, poeziyada istifadə edilmiş motiv və obrazlara, roman janrının genezisi və inkişafı, həmçinin “Qarabağromanı” kimi yeni tip romanın yaranmasına toxunur. “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (2006-2007-ci illərin tənqidi məqalələri)” adlı məqalələr toplusunda Əfzəlləddin İbrahim Xaqani Şirvanının “Töhfətül-İraqeyn” əsərinin janr mənsubiyyəti, Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın Cənubda anadilli şeirimizin ən yüksək zirvəsi kimi təqdim edilməsi, Anarın “Ağ qoç, qara qoç” əsərində milli yol axtarışı, Sabir Rüstəmxanlının “Göy Tanrı” romanının ideoloji mahiyyəti, əsas obrazlarının təhlili, Əlibala Hacızadənin “Möcüzə” romanında süjet xəttinin və obrazların təsvir özəllikləri və s. əksini tapır. “Ədəbi prosesə nəzəri baxış (2006-2007-ci illərin tənqidi məqalələri)” adlı məqalələr toplusu problemli məsələlərə yeni yanaşması, nəticələrin elmi-praktikliyi ilə əhəmiyyət kəsb edir.

749Məsələn, “Azadlıq carçısı – Məhəmmədhüseyn Şəhriyar” adlı məqalədə Türk dünyasının böyük oğlu Məhəmmədhüseyn Şəhriyarı Azərbaycan azadlıq carçısı kimi dəyərləndirən Salidə Şərifovanın Şəhriyarın milli kökə, tarixə, adət-ənənələrə çağırışı barədəki mülahizələri maraq kəsb edir. Salidəxanım Şəhriyarın Vətənə məhəbbətindən irəli gələn müstəmləkəçi rejimə olan nifrətini şairin yaradıcılığında əks etdirməsi məsələlərinə nəzər salır. Müəllif məqalədə şairin düşmənlə mübarizəapararaq, Azərbaycan torpağının birliyinin bərpası ideyasını yaradıcılığında əks etdirməsi amilinədə toxunur. Salidə xanım məqalədə şairin hələ birləşməyən, bütövləşməyən Vətənin dərdini qələmə almasını təhlil obyektinə çevirir. Müəllif Azərbaycan romanının janr müxtəlifliyinin nəzəri aspektlərini, romanın janrlar daxilində differensiyalaşmasını, digər janrlarla sintezini isə “Azərbaycan romanının xüsusiyyətləri və janr müxtəlifliyinin nəzəri aspektləri” yazısında təqdim edir. SalidəŞərifovanın bir alim kimi ədəbiyyatşünaslıqda roman janrının təsnifatı məsələsinə nəzər salması, onun tarixini XX əsrdən daha əvvəlki dövrlərlə əlaqələndirməsi elmi əhəmiyyət kəsb edir.Salidə Şərifovanın “Klassiklər və müasirlər söz müstəvisində” adlı məqalələr toplusu problemli ədəbiyyatşünaslıq məsələlərinə yeni yanaşma və nəticələrin elmi aktuallığı baxımdan əhəmiyyət kəsb etməsini nəzərə alaraq AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Elmi Şurasının 25 iyun 2018-ci il tarixli iclasının (9 saylı protokol) qərarı ilə çapa tövsiyə edilmişdir. Ədəbiyyatşünaslığımızın ədəbiyyat nəzəriyyəsi, ədəbi tənqid, ədəbiyyat tarixi, müasir poeziya və nəsr kimi problemlərini özündə əks etdirən bu kitabda müəllif Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında mühüm xidmətləri olmuş elm xadimlərinin elmi fəaliyyəti barədə xüsusi araşdırmalar aparmış və onlarıelmi ictimaiyyətimizə təqdim etmişdir. “Klassiklər və müasirlər söz müstəvisində” adlı məqalələr toplusundakı elmi məqalələr məntiqi cəhətdən biri digərini tamamlayan bütöv monoqrafik əsər kimi də qəbul edilə bilər.Kitabda son vaxtlar maraq doğuran problemli məqamlara aydınlıq gətirilir. Kitabda Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının əsas tədqiq obyektləri və tədqiqat istiqamətləri, Çağdaş Azərbaycan bədii dilinin inkişaf özəllikləri və problemləri, “Qadın nəsri” anlayışının nəzəri problemləri, postmodern anlayışının yaranması və janr xüsusiyyətləri, Azərbaycan postmodern nəsri, poeziyasıvə dramaturgiyası, çağdaş Azərbaycan bədii detektivi, romanlarda soyqırım mövzusu, islam refleksiyasının aksioloji və antoloji amilləri, kreollaşmış romanın dünya və Azərbaycan ədəbiyyatında genezisi, əsas janr xüsusiyyətləri kimi problemləri tədqiq edən məqalələr ədəbiyyat nəzəriyyəsinin müasir aktual problemləri baxımından geniş təhlili əhəmiyyət kəsb edir.Kitabda ədəbiyyat tarixçiliyi ilə ədəbiyyat nəzəriyyəsi müəllif tərəfindən sintez edilərək təqdim edilir: “Bu özünü Əhməd Yasəvinin bədii və fəlsəfi-dini irsi haqqında, Məhtimqulu Fəraqi irsinin türkmən vəümumtürk dəyərlər qovşağında, müasir Azərbaycan romanında Nəsimi obrazına müraciətdə və digər problemli məsələlərin tədqiq edilməsində özünü göstərə bilmişdir” (Əliyev 2021, 281-284).S. Şərifova Çingiz Aytmatovun postsovet ədəbi irsini, Ceyhun Hacıbəylinin “Bir il xəyallarda vəbütöv bir ömür” roman-essesinin janr formasını, cənub şəhərinin detektiv yazarı Çingiz Abdullayevin irsini, Aqil Abbasın “Dolu” romanının süjet xəttinin özəlliklərini, Şəmil Sadiqin “OdƏrlər”inin milli təkamül yolunu, Tahir Kazımovun “Qırmızı rəng” romanında müasir qərb cəmiyyətindəədalət böhranının bədii təsvirini, Vaqif Sultanlının “İnsan dənizi” əsərinin bədii üslub palitrasını, İlqar Fəhminin “Evtanaziya” kinoromanının janr xüsusiyyətlərini və s. ədəbiyyat tarixçiliyi iləədəbiyyat nəzəriyyəsinin sintez edərək təqdim edir.Kitabda Rəsul Rzanın keçmişdən müasirliyə, qulluqdan vətəndaşlığa, Şimaldan Cənuba, millilikdən ümumbəşəriliyə yüksəlişinin bədii təcəssümün əks olunması ictimaiyyətin diqqətindən yayınmamışdır. Salidə Şərifovanın Xalq şairi Rəsul Rzaya həsr etdiyi bu məqalə yüksək dəyərləndirilmiş, 19 may 2017-ci ildə Rəsul Rza adına Ədəbiyyat Fondunun “Rəsul Rza mükafatı”na layiq görülmüşdür.“Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın nəzəri biliklərə dərindən bələd olan peşəkar alim

750olması haqqında danışdığımız əsərində özünü bir daha təsdiq edə bilir. Salidə Şərifovanın qələməaldığı məqalələr ədəbiyyat nəzəriyyəsini dərindən bilən müəllif qələminin məhsuludur.Əsərlə tanış olduqca mövzuların müxtəlif və rəngarəng olması ilk növbədə diqqəti cəlb etməkləSalidə Şərifovanın həm milli, həm dünya ədəbiyyatına dərindən bələd olmasını göstərmişdir” (Əliyev, 2021: 281–284).Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının janr müxtəlifliyi Salidə Şərifova tərəfindən genişşəkildə tədqiq edilən “Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığının janr müxtəlifliyi” adlı monoqrafiyasıAzərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi Şurasının 28 fevral 2020-ci il tarixli iclasının (02 saylı protokol) qərarı ilə çapa tövsiyə olunub. Nəzəriyyəçi alim Salidə Şərifova Sabir Rüstəmxanlının “Orxanla görüş”, “Atəş böcəyi”, “Azərbaycan irticası”, “Cavad xan”, “Vətənsiz”, “Bütövlük”, “Didərginlər” və s. poemalarını, “Acı xatirə”, “İnansa Təbriz deyil!”, “20 Yanvar xatirəsi”, “Xocalıdan sonra” və s. poetik nümunələri, “Yardımlıya dönərkən”, “Son”, “Neyləyim”, “Qorusun”, “Dözüm”, “Gözünü yumdunmu”, “Güvənmirəm”, “Yumruqlar çiçək açıb”, “Tapşır məni”, “Gizlət məni”, “Vida qabağı”, “Çəkdim sinəmə tüstütək” vədigər poetik nümunələrini, “Göy Tanrı”, “Ölüm zirvəsi”, “Difai fədailəri”, “Sunami”, “Şair və Şər”, “Akademikin son əsəri” kimi romanlarını, “Tanımaq istəsən”, “Xəbər gözləyirəm”, “Gəncə qapısı”, “Sağ ol, ana dilim!”, “Qan yaddaşı”, “Zaman məndən keçir” kimi şeir kitablarını, “Astar” kitabında əksini tapmış hekayələrini, epistolyar məktublardan ibarət “Milli taleyimiz və biz” (Güntay Gəncalp Bayandırlı və Saleh Məhmətlə məktublaşmalarım), “Ömür kitabı”, “Atamın ruhu”, “Xətai yurdu”, “Bu sənin xalqındır” və s. əsərlərini janr baxımından monoqrafiyasında geniş şəkildə tədqiq edir.Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının zəngin və əhatəli yaradıcılığının janr müxtəlifliyinin vəxüsusiyyətlərinin özünü müxtəlif aspektdən göstərməsi tədqiqatçı tərəfindən vurğulanır. Monoqrafiyada Salidə Şərifovanın Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında janr qarışıqlığının müxtəlif xarakter daşımasına toxunması, ədibin yaradıcılığında ədəbi nümunələrin iştirak etmə xüsusiyyətindən və janrlarla qarışıqlıəlaqəsindən asılı olaraq, qarışıqlığın növlərarası, növlərdaxili və janrdaxili qarışıqlıq kimi üç formasının özünü göstərməsinin büruzə verməsi elmi maraq kəsb edir. Monoqrafiyada ədəbiyyatımızda az rast gəlinən “balaca romanlar”ın Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığında rast gəlinməsi məqamı da maraq doğurur: “Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında maraq doğuran məqamlardan biri müəllifin yaradıcılığında “balaca romanlar”a üstünlük verməsidir. Sabir Rüstəmxanlının “balaca romanlar”ında əsərin ideyasını, məzmununu, süjetini, münaqişəsini qısa şəkildə əks etdirə bilir. Müəllif Sabir Rüstəmxanlının “Astar” kitabına daxil edilən romanlarla Azərbaycan ədəbiyyatında özünü göstərmiş “balaca romanlar” janrının ənənəsini davam etdirməsini qeyd edir. Salidə Şərifova “balaca romanlar”ın əsl sosial gündəlik romanlar olmamasına toxunaraq, ideoloji əhəmiyyətli problemləri və insan həyatından olan aktual problemləri əks etdirə bilməsini göstərir. Salidə Şərifova Sabir Rüstəmxanlının “balaca romanlar”ın problematikasında cəmiyyətdə çətinliklərlə üzləşən insanlara yardım əlinin uzadılmaması, insanların daima üzləşdiklərisosial problemləri əhatə etməsini göstərə bilir” (Əliyeva, 2021: 7).Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı Salidə Şərifovanın elmi yaradıcılığını, həmçinin özü haqqında olan monoqrafiyanı yüksək dəyərləndirməsi də nəzəriyyəçi alimin elmi yaradıcılığına verilən dəyərdir: ““Elm və təhsil” nəşriyyatı tanınmış ədəbiyyatşünas alim, filologiya elmləri doktoru, professor, bir sıra dəyərli ədəbiyyatşünaslıq və bədii nəsr əsərlərinin müəllifi Salidə Şərifovanın “Sabir Rüstəmxanlıyaradıcılığının janr müxtəlifliyi” adlı elmi monoqrafiyasını nəşr etmişdir. Kitabı mənə aid olduğuna görə yox, bir ədəbiyyatşünas gözüylə diqqətlə oxudum və razı qaldım. Salidə xanım ciddi nəzərihazırlığı olan, ədəbi prosesi diqqətlə izləyən, sözün və sözünün dəyərini bilən alimlərimizdəndir. Ona böyük zəhmətinə görə təşəkkürümü bildirirəm... Var olsun!” (Rüstəmxanlı, 2021).Salidə Şərifovanın Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi Şurasının 9 dekabr 2020-ci il tarixli iclasının (6 saylı protokol) qərarı ilə “Qanun” nəşriyyatında işıq üzü görmüş “Fərəc Fərəcov yaradıcılığının problematikası, janr müxtəlifliyi və bədii

751xüsusiyyətləri” adlı monoqrafiyasında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar jurnalisti, şair, yazıçı, publisist Fərəc Fərəcovun yaradıcılığı genişşəkildə tədqiq edilir. Fərəc Fərəcovun həyatının, bədii və elmi publisistikasının, qələmə aldığı nəzm və nəsr əsərlərinin problematikasının, janr müxtəlifliyinin və bədii xüsusiyyətlərinin geniş təhlil edilərək ictimaiyyətə təqdim edilməsi təqdirəlayiqdir.Akademik İsa Həbibbəylinin monoqrafiyanın “Əməldə və əsərlərində özünüifadə nümunəsi” adlı ön sözündə monoqrafik tədqiqatı Fərəc Fərəcovun yaradıcılıq fəaliyyətinin danışan dili kimi qiymətləndirməsi əsərə verilən dəyər kimi qəbul edilməlidir: “Azərbaycan Milli Elmlər AkademiyasıNizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş elmi işçisi, filologiya elmləri doktoru SalidəŞərifovanın “Fərəc Fərəcov yaradıcılığının problematikası, janr müxtəlifliyi və bədii xüsusiyyətləri” adlı monoqrafiyasında ilk dəfə olaraq yazıçı-publisistin həyatı və yaradıcılıq yolu geniş şəkildə təhlil olunub elmi cəhətdən qiymətləndirilmişdir. Yaxşı cəhətdir ki, Salidə Şərifova Fərəc Fərəcovun yaradıcılığını yalnız mövzu dairəsinə və ideya cəhətdən aktuallığına görə deyil, həm də bədiisənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə birlikdə tədqiq edib nəzəri cəhətdən ümumiləşdirir. Təqdim olunan monoqrafiya yaradıcılığı az tədqiq və təbliğ olunmuş Fərəc Fərəcovun ədəbi portretini açıb göstərən əhəmiyyətli elmi oçerklərdir. Tanınmış yazıçı-publisist Fərəc Fərəcov haqqında yazılmış kitab əməlləri və əsərləri ilə özünü həyatda və ədəbiyyatda təsdiq etmiş təmkinli Azərbaycan ziyalısı vəözünəməxsus xidmətləri olan yazıçı-publisist Fərəc Fərəcovun yaradıcılıq fəaliyyətinin “danışan dili”, elmi dərkidir” (Həbibbəyli, 2021: 9-10).S. Şərifova “Fərəc Fərəcov yaradıcılığının problematikası, janr müxtəlifliyi və bədii xüsusiyyətləri” monoqrafiyasında Fərəc Fərəcovun qələminə məxsus bədii və publisist əsərləri geniş təhlil süzgəcindən keçirə bilməsi, yazarın xalqın tarixi yaddaşına həkk olunmuş soyqırım məsələlərinə toxunmaqla tarixi keçmişi günümüzə çatdırması məqamına da aydınlıq gətirir. Salidə Şərifova Fərəc Fərəcovun qələməaldığı miniatürləri, hekayələri, povestləri, romanları, poemaları, şeirləri və s. bədii nümunələri iləmilli ədəbiyyatın inkişafındakı müəyyən xidmətlərini bir nəzəriyyəçi alim kimi göstərir.SalidəŞərifova Fərəc Fərəcovun “Cavabsız sevgi”, “Hekayələr” kimi povest və hekayələr toplularını, “Aydın sabahlar”, “Ömür bir nağıldır” romanlarını, “Vətən qürurumdur mənim”, “Elə bağlıyam” şeirlər toplularının, “Müstəqillik yollarında” poemasını, “Culfa şəhidləri”, “Yayçı soyqırımı”, “Yayçıyetirmələri”, “Sən olmasaydın”, “Sənət məbədinin sənətçiləri”, “Jurnalist”, “Muxtar respublika mətbuatı: dünən və bu gün” publisist kitablarını janr və problematika baxımından geniş tədqiq edərək ictimaiyyətə təqdim etməsi təqdirəlayiqdir.Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ probleminin əks etdirilməsi aktual problem kimi diqqət mərkəzindədir. Ədəbiyyatımızda qələm sahibləri Qarabağ müharibəsini və problemlərini müxtəlif ədəbi janrlarda qələmə aldıqları əsərlərində milli və özünəməxsus özəllikləri vurğulamağa çalışırlar. Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifova “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağmövzusunu əks etdirən əsərlərin problematikası, janr müxtəlifliyi və xüsusiyyətləri” monoqrafiyasında ədəbiyyatımızda Qarabağ mövzusunu əks etdirən əsərlərin problematikası ilə yanaşı, əsərlərin qələməalındığı janr müxtəlifliyinə və onlara məxsus xüsusiyyətlərə aydınlıq gətirir.Monoqrafiyada Salidə Şərifova problemi həm xronoloji ardıcıllıqla, həm də janr baxımından izləyir. Müstəqillik dövrü Azərbaycn ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunu nəzmdə, nəsrdə, dramda, publisistikada, elmi tədqiqatlarda işlənmə xüsusiyyətlərini geniş tədqiq obyektinə çevirir. SalidəŞərifovanın tarixilik baxımından bu mövzunu Birinci Qarabağ müharibəsi və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi kimi iki tarixi mərhələdə təhlilə cəlb etməsi elmi əhəmiyyət kəsb edir. Akademik İsa Həbibbəyli monoqrafiyaya yazdığı ön sözdə bu məqamı belə vurğulayır: “Salidə Şərifova XX əsrin 90-cı illərindən XXI əsrin bizim günlərə qədərki zaman axarında Qarabağ mübarizəsini əks etdirən bədii ədəbiyyatı Birinci Qarabağ müharibəsi və Vətən müharibəsi dövrlərinin ədəbiyyatıkimi iki qismə ayırması təqdirəlayiqdir. Müəllif 2016-ci il dördgünlük Qarabağ müharibəsini dənəzərdən qaçırmır, Aprel döyüşlərinin bu iki müharibə arasında keçid rolunu oynamasını xüsusi

752olaraq vurğulayır. Tədqiqatçımızın dövrün ədəbiyyatına və ədəbi prosesinə sistemli yanaşmasımövzunun uğurlu elmi həlli baxımından əhəmiyyətlidir” (Həbibbəyli, 2022: 8).Salidə Şərifova ədəbiyyatımızda müxtəlif janrlarda qələmə alınmış bədii nümunələrin müxtəlif növ və janrlarda təşəkkül və formalaşması prosesinin əks olunması məsələsinə xüsusi diqqət ayırması elmi maraq doğurur. Müəllifin Qarabağ müharibəsi və “Qarabağ romanı”, Qarabağın və Azərbaycanın digər rayonlarının işğalına şərait yaratmış xarici və daxili amillərin təsviri, erməni millətçiliyinin “varisliyi”, erməni işğalçısının təsviri, erməni əsirliyinin əksi, ən əsası isə zəfərimizin, Vətən müharibəsinin qalibiyyətinin təsviri bu baxımdan əhəmiyyət kəsb edir. Monoqrafiyada maraqlıməqamlardan biri də, müəllifin professional nəzəriyyəçi alim kimi toxunduğu və elmi əhəmiyyət kəsb edən janr qarışıqlığı anlayışına, növdaxili, növlərarası janr qarşılığı olması faktlarına, “Qarabağromanı” janrının formalaşmasına aydınlıq gətirməsidir. Müəllif “Qarabağ romanı” janrını növdaxili janr qarışıqlığının nümunəsi kimi təqdim edir. Bu təqdimat mübahisəli olsa da, elmi və nəzəri sübutları ilə mübahisələrə son qoyur. Müəllif “Qarabağ romanı” adlandırdığı yeni roman tipinə aid nümunələrin müharibə romanı ilə oxşar və fərqli xüsusiyyətlərə malik olmasına toxunur. “Qarabağromanı” janrında qələmə alınmış əsərlər kimi Elçin Mehrəliyevin “Doxsanıncı illər”, Aqil Abbasın “Dolu”, Fazil Günayın “Qara qan”, Nüşabə Məmmədlinin “Zəngülə”, Mahirə Abdullanın “Əvvəl axır” və s. əsərləri təhlil edilir. Bu əsərlərdə Azərbaycanın tarixi ərazilərindən olan Qarabağın və ətraf rayonlarının işğalı və erməni millətçiliyinin yaramaz mahiyyəti təhlil obyektinə çevrilir. Salidə Şərifova monoqrafiyada romanda sənədli, tarixi faktların əks etdirilməsi amilinə, növlərarası janr qarışıqlığının nümunələrinin formalaşması faktına da biganə qalmır. Qarabağ mövzusunu əks etdirən əsərlər tarixi və bədii gerçəklik fonunda janr, mövzu, obraz və s. baxımından geniş elmi təhlilini tapır.S. Şərifova “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunu əks etdirən əsərlərin problematikası, janr müxtəlifliyi və xüsusiyyətləri” adlı monoqrafik tədqiqatında ədəbiyyatımızda nəzm, nəsr və dram növünün müxtəlif janrlarında qələmə alınmış əsərlərin janr, problematika xüsusiyyətlərinə geniş və elmi yanaşmasını əks etdirir. Müəllif onlarda özünü büruzəverən müxtəlifliyə də aydınlıq gətirir, nəzm, nəsr, dram və s. bağlı olan araşdırmalar elmi-nəzəri səviyyəsi ilə bir-birini tamamlayır.Salidə Şərifova həmçinin, son illərdə Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunda qələməalınmış əsərlərin problematikasında, janrında baş verən dəyişikliklərə toxunur. Müəllif 2016-ci ildən sonra qələbəyə inamı bədii nümunələrin problematikası ilə yanaşı, janrlarında da əks olunmasıfaktına aydınlıq gətirir. Müəllif janr baxımından marşların zəfərdən sonra dəyişməsini göstərməsi isə diqqətdən yayınmır. Vətən Müharibəsindən sonra ədəbiyyatda janr baxımından dəyişikliklərin olacağı məqamı da tədqiqatda əksini tapır.“Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunu əks etdirən əsərlərin problematikası, janr müxtəlifliyi və xüsusiyyətləri” əsərində publisistika və elmi janrların problematikasına, elmi və bədii publisistikanın xüsusiyyətlərinə, elmi tədqiqatlara nəzəri yanaşma da yer alır. Məhz Qarabağ mövzusunu əks etdirən nəsr əsərləri, nəsrdə kiçik janr formaları olan hekayə janrı, pritçalar, povestlər, nəsrin böyük janr forması olan roman janrı və s. tədqiq edilməsi maraq doğurur.Müəllifin monoqrafiyada Qarabağ problematikasını əks etdirən nəzmin problematikasına və janr müxtəlifliyinə də nəzər salması da diqqətdən yayınmır. Filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifova nəzmin kiçik və böyük nəzm formalarında yaranmış bədii nümunələrə aydınlıq gətirir. Nəzm nümunələrinin problematikasını, təsvir üslubları və dil xüsusiyyətlərini, obrazlarını geniş təhlil obyektinə çevirir. Müəllif Qarabağ mövzusunu əks etdırən nəzm əsərlərində sərbəst şeirə, marşa və s. müraciət edilmə məqamına da xüsusi diqqət yetirir. Qarabağ mövzusunu əks etdirən dram əsərlərinin problematikası, janr müxtəlifliyi və xüsusiyyətləri də müəllif tərəfindən geniş tədqiq edilir.Ümumiyyətlə, Salidə Şərifovanın “Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağmövzusunu əks etdirən əsərlərin problematikası, janr müxtəlifliyi və xüsusiyyətləri” monoqrafiyası

753problemli məsələlərə yeni yanaşması, nəticələrin elmi-praktiki əhəmiyyətliyi, yeniliyi və toxunulmuşproblemli məsələlərin aktuallığı baxımından elmi əhəmiyyət kəsb edir. Müəllifin toxunduğu mövzular və problemlər, təhlil obyektinə çevirdiyi əsərlərin problematikasının aktuallığı monoqrafik tədqiqatın elmliyini və dəyərini əks etdirir. Monoqrafiyada müəllif nəzəri və tədqiqi problemləri tam açıqlamağa nail olur.Maraqlı məqam isə Salidə Şərifovanın əsərdə Birinci Qarabağ Müharibəsi zamanı formalaşmış“Qarabağ romanı” və 44 gün davam etmiş Vətən müharibəsindən sonra yaranacaq “Qarabağromanı”larının janr baxımından fərqlənəciyinə toxunmasıdır. Müəllif 44 günlük müharibədən sonra, əldə edilmiş zəfəri əks etdirən yeni tipli “Qarabağ romanı”nın yaranacağını proqnozlaşdırır.Akademik İsa Həbibbəyli monoqrafiyanı “kompleks tədqiqat xarakteri daşımasına” toxunur, “... akademizm, müqayisəli analiz metodu əsərin elmliyini, ədəbiyyatşünaslıq baxımından əhəmiyyətini göstərir” və “ədəbiyyatşünaslıq elmi üçün yeni bir töhfə” (Həbibbəyli, 2022: 8) hesab edir.NəticəFilologiya elmləri doktoru Salidə Şərifovanın elmi yaradıcılıq yolunu izlədikcə ədəbiyyatşünaslıq sahəsində əvəzsiz işlər görməsinin şahidi olursan. Salidə Şərifova ədəbiyyatşünaslığın, ədəbiyyat nəzəriyyəsinin yetərincə mürəkkəb sahələrini tədqiq etməkdədir. Salidə Şərifovanın elmi tədqiqatlarında ilk Azərbaycan romanlarını, Azərbaycan nəsrində janrların təşəkkül və formalaşmasıprosesini, çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm cərəyanını, romanda janr qarışıqlığını, roman-hekayət, “balaca romanlar”ı, magik realizm cərəyanını, kreollaşmış romanları, dedektiv ədəbiyyatı, romanlarda ictimai-siyasi mühitin təsviri problemləri və. s. haqqında mürəkkəb, birmənalı olmayan fikirlərə aydınlıq gətirməsi gələcəkdə bu problemlərin geniş tədqiqi üçün sanballımənbəyə çevrilə bilmişdir. Salidə Şərifovanın Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığını yalnız Azərbaycanda deyil, bir çox yaxın və uzaq ellərdə yüksək səviyyədə təmsil etməsi iftixar hissi doğurur.Ədəbiyyat1. Əliyev Məmməd. (2021). Klassiklər və müasirlərin yaradıcılığına yeni baxış (S. Şərifova. Klassiklər və müasirlər söz müstəvisində. Bakı, 2018). Filologiya və sənətşünaslıq. № 1. (səh. 281-284).2. Əliyeva Səidə. (2021). Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığı yeni təfəkkür hadisəsi kimi. Şərifova S.Sabir Rüstəmxanlıyaradıcılığının janr müxtəlifliyi. – Bakı, “Elm və Təhsil”. (116 səh.).3. Həbibbəyli İsa. (2021). Əməldə və əsərlərində özünüifadə nümunəsi. Şərifova S. Fərəc Fərəcov yaradıcılığının problematikası, janr müxtəlifliyi və bədii xüsusiyyətləri. – Bakı, “Qanun”. (164 səh.).4. Həbibbəyli İsa. (2022). Ədəbiyyatda Qarabağ mövzusunun elmi - nəzəri dərki. Salidə Şərifova. Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ mövzusunu əks etdirən əsərlərin janr xüsusiyyəti, problema-tikası, obrazları və bədii dili. – Bakı, “Elm və Təhsil”.(444 səh.).5. Rüstəmxanlı Sabir. (26 mart 2021) // https://www.facebook.com/photo/?fbid=4570047146358201&set=a.12154473018182196. Salmanov Şamil. (2005). Ön söz. Şәrifova Salidә Şәmmәd qızı. Azәrbaycan nәsr janrlarının tәşәkkül vә formalaşma prosesi (XX әsrin әvvәllәrinә qәdәr). – Bakı, “Elm”. (240 sәh.).

754MUNDARIJA№ Shuhrat SirojiddinovO‘zbek mumtoz adabiyotshunosligi ilmiy maktabi asoschisi5BIRINCHI SHO‘BATURKIY XALQLAR MUMTOZ ADABIYOTI: TAHLIL VA TALQIN1Kemal Yavuz AtamanAtebetü’l hakāyik’ta edib Ahmed Yüknekî’nin gönül gözü, hak ve hakikat sözü12 2 Almaz Ulviy BinnatovaNurboy Jabborov tadqiqotlarining turkıy dunyo adabiyotshunosligi rivojidagi o‘rni203 Hamidulla DadaboyevXI–XII asr turkiy til tibbiy terminologiyasi tizimining “Devonu lug‘otit turk”da aks etishi264 Shavkat Hayitov Ahmadovich, Muhammadova Mahbuba Mo‘minovna Boburiylar va shayboniylar: adabiy aloqa va o‘zaro ta’sir masalalari315 Qodirjon ErgashevYaqiniyning “Oʻq va yoy orasinda munozara” asarining gʻoyaviy-badiiy mohiyati376 Gʻayipov Dilshod Qadambayevich Ogahiy sheʼriyatida dunyo obrazi417 Низомиддин MуродийМахмуд Кашгари, Юсуф Хос Хаджиб и персидско-таджикская литература458 Sulaymonov Mo‘minjon YusubjonovichHofi z Xorazmiy lirikasida raqib obrazi509 Ismailov Is’haqjon OtabayevichOgahiyning muarrixlik faoliyatida uslub va ruhiyat ta’siri masalasi5510 Sulaymonov Isroil Isomiddinovich“Boburnoma”da shаxs ruhiyati tаsviri va muallif mаhorаti6111 Muhammadqosim OlimovZahiriddin Muhammad Bobur Xoja Ahror Vali haqida6612 Dildoraxon AbdullayevaMuhammadsharif Gulxaniy hayoti va ijodining ilmiy o‘rganilishi masalalari7013 Shavkat Hayitov, Xurshida Barotova“Boburnoma”da saxovat timsoli7414 Mamatqulova Shohsanam Isroil qiziTurkiy xalqlar mumtoz adabiyotida sadoqat konseptining talqini, rivoji va badiiy-falsafi y asoslari8115 Barno Abdurahmonova“Qutadg‘u bilig” dostonini o‘rganishda tarixiy materiallarning o‘rni85

75516 Yuldashev Baxodir KadirdjanovichOʻrta Osiyolik mutarriziy va yaqin sharqlik mutarriz9017 Эльвина Аджеминова РифатовнаТюркская риторико-поэтическая система: метафора, метонимия, символизация и традиционные топосы9418 Axmedova Muattar Abduqayum qizi“Qissasi Rabg‘uziy”da Nuh alayhissalom qissasi va uning sahih manbalar bilan qiyosiy tahlili9819 Zarif QuvonovMumtoz she’riyatda tabiat tasviri talqinlari10320 Qosimova Zumrad Asliddin qiziAmiriy devoni nashrlari va manbalari10821 Xurshid Jo‘rayevTurkiy xalqlar adabiyotida adamizm (odamiyot) talqinlari11122 Ellora Isaqova“Layli va Majnun” dostonida nasr va nazm mutanosibligi: Mullo Nosirxo‘ja uslubi11623 Shodiya A’zamova“Haft gulshan” dostoni: ikkinchi gulshan tahlili11924 Xolmаtov Tuyg‘unQаlbаn dаrveshtаb temuriyzodаlаr12525 Sultоnоvа Vаzirа NimаtоvnаBоbоrаhim Mаshrаb – noyob iste’dod egasi12926 Sulaymonova Hulkar MoʻminjonovnaAbu Bakr Xorazmiy hayoti hamda ijodiy biografi yasiga oid manbalar13327 Abduraimova Shohista Bozor qiziAhmad Yugnakiy asarlarida ta’lim-tarbiya masalasi va axloqiy qarashlar tarannumi13728 Özer BeyzaIrfanî anlamin inşasi: Cabbarov’un Nevai yorumculuğu ve türk şiir geleneğinde karşiliklari14029 Elbekova Shalola Narboy qiziAhmad Tabibiy tuyuqlarining badiiy mohiyati va matniy-qiyosiy tadqiqi14930 Boyatov Oybek Maxmudjon o‘g‘liMajzub Namangoniy va uning adabiy merosi manbalari15431 Kamoldinova Gavharoy Sayfi ddin qiziAmir Temur ijodkorligi xususida15832 Sadoqat KamolovaYusuf Saryomiy g‘azallarida tasavvufi y ishq va ruhiy poklanish160

75633 Xurshida YuldashevaIbn Sino, Farididdin Attor va Alisher Navoiy “tayr” qissalarida qush timsoli va ruhiy safar modeli (qiyosiy tahlil)16334 Джуманазарова Зилола ОбиджоновнаОсобенности перевода реалий в «Бабур-наме»167IKKINCHI SHO‘BA TURKIY XALQLAR NAVOIYSHUNOSLIGI: KECHA, BUGUN, ISTIQBOL1 Muslihiddin Muhiddinov“Hayrat”da naʼt1732 Sultonmurod Olim“Lison ut-tayr”ning bosh qahramonlari va personajlari1794 Sofi a Nazz Classical symbols and thematic transformations. In the lyrics of Alisher Navoi: a comprehensive analysis1885 Husniddin EshonqulovMaoniy ummoning ma’rifi y durlari1916 Baxtiyor FayzulloyevXo‘jandda navoiyshunoslik taraqqiyoti1967 Avaznazarov Odiljon RahmatulloyevichAdabiy-irfoniy tahlil metodi2038 Soyipov Sunatulla NormatovichAlisher Navoiyning “Farhod va Shirin” dostoni tili haqida ayrim mulohazalar2089 Mavlonberdi SuyunovNavoiyning tazmin-tatabbunavislik mahorati21410 Ziyoda Gʻaff orova“Hayrat ul-abror” dostonidagi hamdlar tahlili21911 Tozagul Dusanova “Vaqfi ya” asaridagi ruboiylar badiiyati22212 Sherxon QorayevAlisher Navoiy asarlarida Mirzo Ulug‘bek ijodiy faoliyati talqini (navoiyshunos olim Nurboy Jabborovning “Maoniy ahlining sohibqironi” kitobi ma’lumotlari asosida)22813 Baxitbay QutlimuratovAlisher Navoiy va qoraqalpoq adabiyoti rivojlanish bog‘liqligi23414 Ahmadova Mahbuba Shavkat qiziKomillik sirlari23715 Ikromjon Choriyev“Majolis un-nafois”da Navoiy tarjimayi holi bilan bog‘liq ma’lumot va talqinlar tahlili240

75716 Xoʻjayeva Shoiraxon Baxtiyor qiziAlisher Navoiy ijodida fano va ishq konsepsiyasi24417 Зебо XамидоваИкбола АбдуллаеваАвторское сознание Aлишера Навои в классической тюркской литературе24818 Nodir TursunovNavoiy ijodida kitob va kitobxonlikka targ‘ib masalalari25219 Karimova Nilufar MajidovnaAlisher Navoiy ijodida tavhid25620 Adolat Nuralieva Alisher Navoiyning “Xamsa”sida keltirilgan tarixiy va afsonaviy shaxs nomlari talqini25921 Shavkat Yangiboyev“Ilk devon” ilk devon(mi)? O‘ziga qarshi ishlaydigan dalillar26422 Kaxxarova Shaxnoza AbdimuminovnaAlisher Navoiyning “Holoti Sayyid Hasan Ardasher” manoqibida fano va baqo talqini26823 Axmedov Boburjon VasikovichAlisher Navoiy merosining turkiy dunyo adabiyotshunosligidagi o‘rni: tarixiy shakllanish va zamonaviy paradigmalar275UCHINCHI SHO‘BATURKIY XALQLAR MATNSHUNOSLIGINING NAZARIY VA AMALIY MASALALARI1Ibodulla Mirzayev Kamolovich, Sultanbek Kutlugjon Bahritdin o‘g‘li Qozog‘istonda Alisher Navoiy tadqiqotlari va arab yozuvidagi turkiy matnlarning o‘rganilish tajribasidan2822Шодмонов Нафас НамозовичК вопросу текстологии художественно-исторической прозы2933Nuriddinov Shahobiddin BoboyorovichKomil Xorazmiy ta’rixlari matni to‘g‘risida2984Muhammadiyev Ahadjon Maxmudovich, Mahmudov Aʼloxon Axadjon oʻgʻliMahmudov Aʼloxon Axadjon oʻgʻliMatn tarixi – ilmiy haqiqat mezoni: Nurboy Jabborovning ilmiy merosi haqida3035Shermuhammad AmonovMatn tarixi masalasi Nurboy Jabborov talqinida3076Shafoat HasanovaQadimiy sharq qo‘lyozmalarini kelajak avlodga yetkazish muammolari3117Hayitov Shuhrat Moyliyevich“Boburnoma” hamda uning qo‘lyozma va tarjimalari xususida315

7588Doʻstova Surayyo SavronovnaMuhammad Yusuf Bayoniy adabiy merosi haqida3209Furqat To‘xtamuratovMuhsiniy biografi yasini yaratishda o‘z asarlarining o‘rni32710Muxlisa Maxamatxonova“Shohnomayi andalib” asarining oʻzbek adabiyotida tutgan oʻrni33111Shahnoza RasulovaXislat ijodida matn va tahrir muammolari33612Safarova Fotima Ne’matulla qiziTurkiy qo‘lyozmalar korpusida ko‘p nusxalilikni aniqlashda sun’iy intellekt asosida variantlarni avtomatik solishtirish34313Murotova Gulnoz NematovnaTurkiy xalqlar og‘zaki va yozma matnlarida paralingvistik elementlar: multimodal matnshunoslik asosida tahlil34814Akbarov Zuhriddin O‘ktam o‘g‘liLinguistic features infl uencing textual variation in turkic manuscripts35215Arslonov Abdimurod KaromatovichNurboy Jabborovning adabiy-matnshunoslik ilmiy maktabi: metodologiya va amaliy natijalar35516Zarifjon G‘ulomovTurkiy matnlar elektron bazasini yaratish va ularni ilmiy muomalaga kiritish istiqbollari35917Usmonov Aslam KarshiboyevichMatn, hajviy matn va uning uslubiy xususiyatlari364 TO‘RTINCHI SHO‘BATURKIY XALQLARDA YANGICHA MA’RIFATPARVARLIK VA JADID ADABIYOTI1.Qozoqboy YoʻldoshIste’dodli egizaklar va iste’dod egizakligi3682.Quronov Dilmurod Haydaralievich“Oʻtkan kunlar”ning ildizlariga doir3743.Obit KarimovFurqatshunoslikning yangi bosqichi3824.Bahodir KarimovChoʻlpon va “Guliston”3865.G‘aniyev Ilhom Muzaff arovichUilyam Shekspir va Abdurauf Fitrat dramalarida intertekstuallik3926.Normurod AvazovBehbudiy va she’riyat397

7597.Muxitdinova Badia MuslixiddinovnaVasliy Samarqandiyning turkiy merosida adabiy taʼsir, izdoshlik masalalari4018.Pardayev Qo‘ldosh Uzaqovich“Al-isloh” jurnalida islom ma’rifati masalasi4059.Ilyos IsmoilovQodiriya – Furqatning tariqati41210.Gulzoda Soatova“Maorif va o‘qitg‘uvchi” jurnalida xotin-qizlar muammolarining badiiy talqini41511.Nodira EgamqulovaJadid matbuotida adabiy tanqidchilik41912.Boʻtayeva Nigora AbdumannonovnaKomil gʻazallarida estetik idealning namoyon boʻlishi42413.Barziyev Oybek XabibullayevichMilliy uyg‘onish davri Farg‘ona vodiysi hajviy she’rlarida mahalliy hukmdorlar obrazining badiiy talqini42814.Fazilat Muhammadiyeva“Mushtum” va “Mulla Nasriddin” jurnallarining adabiy manba sifatida o‘rganilishi43215.Baqoyeva Gulbadanbegim Sherali qiziFurqat adabiy merosini oʻrganish yoʻlida43516.Fotima Jo‘rayevaHamza Hakimzoda Niyoziyning “milliy ashulalar uchun milliy she’rlar” majmuasi nashrlari xususida43917.Boltaboyeva Ozodaxon YuldashaliyevnaMuhammadsharif So‘fi zoda ijodining o‘ziga xos janr xususiyatlari44318.Boltaboyeva Ozodaxon YuldashaliyevnaMuhammadsharif So‘fi zoda hayoti va adabiy merosi44719.Sevinchoy YoqubovaCho‘lpon she’riyatida peyzaj bilan bog‘liq poetik obrazlar45120.Sayfi ddinova Gulnoza Ulug‘bek qiziDukchi Eshon qo‘zg‘oloniga bag‘ishlab yozilgan turkum she’rlar45521.Aʼlo ArzimurodovaElbek hikoyalarida uslub mohiyati46022.Zuhraxon MadaliyevaMahmudxo‘ja Behbudiy: xorij ilmiy tadqiqotlaridagi yondashuvlar46223.Ismatova ShaxinaJadidchilik davri adabiyoti matnshunosligi46524.Nazira Madraximova Istiqlol mavzusi cho‘lponona ramzlarda468

760BESHINCHI SHO‘BATURKIY XALQLAR ZAMONAVIY ADABIYOTINI O‘RGANISH MUAMMOLARI1. Solijonov Yo‘ldoshxo‘ja“Qichqiriq” hikoyasining narrativ tuzilishi va semiotik kodlari4732. Mənzər Esəd qızı NiyarlıHüseynova - Salidə Şəmməd qizinin nəsrində sabir satirasinin ənənələri4803. Hasanov Shavkat AhadovichAbdulla Oripovning adabiy saboqlari4924. Qobilov Usmon UralovichO‘zbek adabiyotida sheʼr va shoirlik haqidagi qarashlar tahliliga doir4965. Olim OltinbekRauf Parfi ning ijodiy konsepsiyasi5036. Sərifova Salidə Səmməd qızıKamalə abiyevanin bədii yaradiciliğinin problematikasi, obrazlar qalereyasi vəbədii dilinin özəllikləri5097. Maqsud AsadovShe’riy matn talqini: obraz va ma’no (Abdulla Oripovning bir she’ri tahlili)5188. Sadiqov Səmil Kamil OğluƏdəbiyyatşünas alimin bədii yaradiciliği və ya ədəbiyyat problemlərini əks etdirən hekayələr haqqinda5219. Eliyeva Zakirə Imamverdi qızıƏdəbiyyatşünas alimin elmmetrik portreti modeli53010. Toʻrayeva Umriniso Raxmatovna Turkiy xalqlar zamonaviy adabiyotini oʻrganish muammolari53911. Nigora PardayevaHalima Xudoyberdiyeva g‘azallari haqida54112. Hamroyeva Orzigul JalolovnaOybek tadqiqotlarida oʻzbek mumtoz adabiyoti masalalarining yoritilishi54313. Latofat TajibayevaOna obrazining badiiy talqini54714. Anvarjon YuldashevAdiblarning so‘z haqidagi qarashlari55015. Xojanov Sharapatdin BaltaniyazovichSh.Seyitovtíń “Xalqabad” romanínda qollanílíwí sheklengen sózler55516. Z.Sh. BaltayevaErkin Vohidov lirikasida uslubiy izlanishlar56017. Dildora OxbutayevaIkrom Otamurod she’riyatida “Kangul” obrazining lirik talqini563

76118. Dilruxjon AbdilhakimovO‘zbek she’riyati va she’rshunoslik masalalari56619. Hamidova Muhayyoxon ObidovnaShukur Xolmirzayev nasrida vaqt va makon konsepsiyasi56920. Malohat O‘tamuradova Nurboy Jabborov – she’r ilmining mohir tarjimoni (Abdulla Oripov ijodi misolida)57421. Nigora TleubayevaQoraqalpoq adabiyotshunosligida Quvanchbay O‘razimbetov fenomeni57722. Mohira Sa’dullayevaZamonaviy nasrda uslubiy-kompozitsion o‘ziga xoslik58023. Guljahon DoshanovaSirojiddin Sayyid dostonlarida milliy koloritning o‘ziga xos badiiy ifodasi58224. Ergasheva Xurshida Erkinjon qiziIstiqlol davri hikoyalarida badiiylik58525. Karimboyeva Charos Ikrom qiziRuhiyat tasvirida peyzajning o‘rni58926. Kabulova ZamiraZamonaviy qoraqalpoq she’riyatida ekologik tafakkur va badiiy ifoda59227. Akmuratova Biybisanem Arislanbay qiziZamonaviy she’riyatda xalqona ohanglar59528. Karimova DilnozaSirojiddin Sayyid ijodining badiiy-estetik talqini59729. Umrzoqov RustamO‘ljas Sulaymonovning “Arg‘umoq” she’rida erk timsollari60030. Navruzgul RurdiyevaLuqmon Bo‘rixonning “Ovchi qismati” hikoyasidagi obrazlar badiiyati60231. Oripova Gulnoza MurodilovnaShe’riyatda ritm va ohangdorlik60432. Matyoqubova Tozagul RajapovnaG‘afur G‘ulom she’riyatida vatan taqdiri va istiqboli tasviri61033. Нуржанов ПердебайКөп қырлы әлўан сырлы әдебий тулға61534. Boboqulovа Uljon SuvonovnaAbdulla Oripov lirikasida oʻzbek ayoli va milliy ruh uygʻunligi61835. Turgunova Mahliyo Nuriddin qiziUsmon Azim she’rlarida estetik o‘ziga xoslik62336. Iroda Rajabboyeva“Ma’suma” romanida badiiy tasvir vositalarining qo‘llanishi629

76237. Azamat ZaripovAbdulla Oripov sheʼriyatida lirik kayfi yat63338. Gulshan NurullayevaObraz va uning jadid dramaturgiyasidagi adabiy-estetik va ijtimoiy-ma’rifi y asoslari63739. Mamatvaliyev Muhammad Qo‘ymurodovichMaqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” dramasi syujeti va kompozitsion qurilishida tarixiy inversiyaning o‘rni64040. Raimova Sayyora ZaitovnaIstiqlol davri oʻzbek sheʼriyati manzarasi64541. Komiljon PayziyevAbdulla Oripovning hikmat va ibrat dorilfununida saboq olgan olim65042. Sattarova Sevara OlimovnaErkin Vohidov sheʼriyatida rus shoiri Sergey Yesenin poeziyasining o‘rni65343. Berdibayev Ulug‘bekIbrayim Yusupov lirikasida shoir “meni” va davr muammolari uyg‘unligi65744. Dilfuza TajibayevaObraz yaratishda ramziylik va majoziylik66045. Gulrux XudoyorovaAbdulla Oripov lirikasida inson obrazi66446. Tojiboyeva Husnida Maxsutali qizi Mumtoz va zamonaviy adabiyot tutashuvi masalasi (“Yulduzli tunlar” romani misolida)66947. Husanova Shohsanam ErkinovnaAllalarda milliy qadriyatlar va ma’naviy merosning poetik talqini67248. Turakulova Umidaxon AnvarovnaTohir Malik qissalaridagi o‘xshatishlarning tasnifi va ifoda semalari67549. Iroda YuldashevaHalima Xudoyberdiyeva she’riyatida ayol obrazi679OLTINCHI SHO’BA ADABIYOTSHUNOSLIK NAZARIYASIGA OID MASALALAR1. Mirzayev Ibodulla Filologik sinergetika6832. Uzoq JoʻraqulovQissa genezisi muammosiga doir qarashlar6883. Elimuxtar Həsən Oğlu MuxtarovMüasir özbək ədəbiyyatşünasliğinda Nurboy Cabbarovun Nizami Gəncəvi vəƏlişir Nəvai yaradiciliğina dair tədqiqatlari693

7634. M.Faruk ToprakKur’ân’in özbekçe çevirisi üzerine bir değerlendirme6965. Qobilova Zeboxon BakirovnaAhmadaliyev Lochinbek Muhammadyusuf o‘g‘li Nurboy Jabborov – Qo‘qon adabiy muhiti bilimdoni7006. Бехзод АбдуллаевЭкономическое развитие общества через призму классической тюркскойлитературы7047. Maxsumov Maqsud Maxmut O‘g‘liQur’on va hadislarda “Nafs” tushunchasi: tabiati, darajalari va tarbiya yo‘llari7088. Икбола АбдуллаеваСопоставление художественных форм в классической литературе тюркскихнародов7149. Shermurodov TohirTa’limotiylik: taqozo va afzallik71810. Kenjaboyeva Gulruh Mirzo qiziIlmiy-ma’rifi y mavzudagi nazmiy asarlar xususiyatlari72411. Siddiqjon Mo‘minovArab tilshunosligida so‘z ta’rifi tarixidan73212. Olimjon AbdullayevTashbeh san’atining arab balog‘atidagi o‘rni73713. Sarvinoz Rasulova Tоhir Mаlikning portret yaratish mahorati74114. Eliyev Məmməd Irac oğluƏdəbiyyat nəzəriyyəçisi Salidə Şərifovanin elmi tədqiqatlarina baxiş744

Ilmiy nashrFilologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborov tavalludining 60 yilligi munosabati bilan o‘tkazilgan“TURKIY XALQLAR ADABIYOTSHUNOSLIGI VA MATNSHUNOSLIGINING DOLZARB MASALALARI”mavzusidagi xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari Muharrir: G.XudoyorovaBadiiy muharrir: X.MuhammadTexnik muharrir: A.MalikovSahifalovchi: X.BerdiqobilovaMusahhih: Sh.AmonovNashriyot litsenziyasi: 1759-7862-5d54-e887-f922-2569-9860 Tasdiqnoma raqami:7346 Terishga berildi: 01.01.2026-y.Bosishga ruxsat etildi: 10.01. 2026-y. Qog‘oz bichimi: 70x100 1/16Adadi: 100 nusxa “TAVFIQNASHR” nashriyotida tayyorlandi. Toshkent shahri, Cho‘ponota ko‘chasi, 43-uy. Tel.: +99 897 521 67 00e-mail: tavfi [email protected] web: www.tavfi qnashr.uz