665ildizlarga ega ekanligini koʻrsatib turibdi. Badiiy adabiyot va rang-tasvir oʻrtasidagi sintez masalasini, eng avvalo, xalq ogʻzaki ijodidan foydalangan holda oʻrganish maqsadga muvofiqdir. Xalq nasri va lirikasida ranglarning bajaradigan funksiyasi, tashiydigan ma’nosi adabiyot va ranglar sintezi ramziy ma’nolarga ega ekanligini ham koʻrsatadi. Ertaklarda ezgulik himoyachisi boʻlmish shahzodalar, pahlavonlarning oʻz maqsadlari tomon oq rangli otda yoʻlga chiqishi, yovuz qahramonlarning qora kiyimda yoxud qora tulporlarda tasvirlanishi oʻzida badiiy sintezning muhim qirralarini aks ettiradi. Lirik asarlardagi oq, qizil, qora, safsar, yashil, sariq kabi ranglarning ma’lum bir majoziy vazifada kelishi badiiy sintezda ramziylik funksiyalari mavjudligini koʻrsatadi. S.Oʻtanova ham ranglarning ramziy xarakteri xususida alohida toʻxtaladi va quyidagilarni ta’kidlaydi: “Insoniyat tarixida ranglarning turli ramziy ma’nosi boʻlib, ular ma’lum jamiyat guruhlarining etnik, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy hayotidagi u yoki bu haqiqatlarni aks ettirgan. Odamlar rangni endi farqlay boshlaganlarida dastlab oq, qizil va qora rangni oʻzaro ajratishgan” [Oʻtanova, 2007: 12].Adabiyot va ranglar sintezining eng muhim tomoni esa adabiyotda har qanday davrdagi san’atlararo sintez hodisasi muallifning badiiy maqsadi, uning his-tuygʻulari va lirik kechinmalarini ochib berishga xizmat qiladi, ma’lum bir badiiy-estetik vazifa bajaradi. Bu haqda folklorshunos Shomirza Turdimov ham alohida ta’kidlaydi: “Xalq qoʻshiqlarida keluvchi rang bilan bogʻliq ramziy obrazlar marosim folkloridagi ranglarga uygʻun ma’no tashisa-da, badiiy-estetik vazifa bajarishi bilan ajraladi. Ular boshqa ramzlar qatori lirik qahramon hayoti, oʻy-kechinmalari, orzu-istaklarini ifodalab, qoʻshiq badiiyatining yanada mukammal boʻlishini ta’min etadi” [Turdimov, 2020: 63]. Sa’dulla Quronov Sharqda adabiyot va rangtasvir sintezining mumtoz adabiyot bilan uzviy aloqada boʻlganligini qayd etadi: “Sharq mumtoz san’atlari taraqqiyotida ham sintez hodisasi muhim omil hisoblangan. Toʻgʻrirogʻi, mumtoz san’atlar rivoji bevosita sintez bilan bogʻliq holda kechgan. Sharq mumtoz adabiyoti, miniatyurasi (kitob grafikasi) va musiqasi oʻzaro uzviy bogʻliq holda, she’riyatning nisbiy dominantligi asosida rivoj topgan” [Quronov, 2018: 43].Mumtoz adabiyotda adabiy sintezning eng goʻzal namunalari, shubhasiz, hazrat Navoiy ijodida kuzatiladi. Alisher Navoiy gʻazallaridagi “Gulshan ettim ishq sahrosin samumi ohdin, Kim, esar ul dasht aro har yon qizil, sorigʻ, yashil” kabi ifodaning oʻziyoq muallif kechinmalari ifodasida ranglarning betakror tarzda badiiy vazifa bajarishini anglatadi.“Fusuli arbaa” qasidalar majmuasida badiiy sintez masalasi” maqolasida Mir Alisher Navoiy misralarida ranglar badiiyati va ularning shoir kechinmalaridagi oʻrni xususida soʻz yuritiladi. Jumladan, “ariq suvini koʻrgil, gul yutganidan sariqligi kuchayadi, yo falak xazon boʻlgan shoxlar bargining aksini solganmi” mazmunidagi misralar tahlilida “shoirning tabiatni chin musavvirona ifoda etishga boʻlgan harakati, lirikaning rangtasvir san’ati imkoniyatlari bilan boyitilgani va bu ikki san’atning oʻzaro sintezini koʻrishimiz mumkin” [Yusupova, 2013: 339], deya alohida qayd etiladi. Qolaversa, lirik kechinmalar ifodasini badiiy ifodalashda ranglarning oʻrni jihatidan Alisher Navoiy dostonlari muhim ahamiyatga ega. Bu oʻrinda “Sab’ai sayyor” dostonining yetakchiligi aniq seziladi. Bosh obraz ruhiyati, qolaversa, muallif badiiy niyati ochilishida qora rangdan boshlangan qasrlarning oq qasrga tomon oʻzgarib borishi, har bir rangning ma’lum bir kayfiyatni aks ettirishi badiiy sintezning mukammal namunasidir.Adabiyotning rangtasvir uygʻunligida yuzaga chiqishiga ehtiyoj zamonaviy adabiyotda ham mavjud hodisadir. Bu davrga kelib, “shoir oʻquvchining estetik ehtiyojiga monand she’rda tasviriylikka, histuygʻularini vizual obrazlar asosida ulashishga intiladi” [Quronov, 2015: 37]. Zero, bu davrda ijodkor oʻz shaxsiy kechinmalarini ma’lum qoliplarga sola olmaydi. Chinakam ijodkor oʻz ijodi uchun maxsus qoliplar yaratadi. Bu qoliplar faqat uning ijodiga tegishli boʻlib, ayni shu qoliplardan uning kimligini anglab olmoq mumkin. Ayni shu jihatdan Abdulla Oripov she’riyatining oʻz qoliplari mavjud. Bu ijodiy oʻlcham yaratuvchisi esa, shubhasiz, shoirning oʻzidir. Abdulla Oripov lirik kechinmalarini bayon etishda ranglarni badiiylik bilan uygʻunlashtirgan holda qoʻllaydi. Bu holat, ayniqsa, inson obraziga muallifning o‘ziga xos yondashuvida kuzatiladi.
666Natijalar va muhokamaInson – tabiatning eng ulugʻ yaratigʻi. Shu bois u adabiyotning ham bosh mavzusidir. Zero, adabiyotshunos Dilmurod Quronov ta’kidlaganidek: “Borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning asosida inson obrazi turadi, chunki borliqning oʻzida inson shu xil mavqe egallaydi. Shunday ekan, borliqni badiiy idrok etishni maqsad qilgan badiiy adabiyotning bu yoʻldagi asosiy vositasi inson obrazi boʻlishi tabiiy hamdir” [Quronov, 2018: 92]. Adabiyotning har qanday mavzusining tag mazmunida inson obrazi, uning tuygʻulari va hissiyotlari mujassam. Inson hamisha mukammal jamiyat yaratish va shunday jamiyatda yashashni orzu qilgan. Bunday orzu ijobatiga erishish yoʻlida insoniyat turli mashaqqat va ziddiyatlarga duch kelgan va kelmoqda. Abdulla Oripov oʻz lirik kechinmalarini bayon qilishda, ranglardan foydalanish jarayonida, asosan, tazod san’atiga murojaat qiladi. Nodira Afoqova Abdulla Oripov ijodida tazod san’atining qoʻllanishi haqida fikr bildirar ekan, tazod-obrazlar masalasiga alohida toʻxtalib, quyidagicha fikr bildiradi: “...Abdulla Oripov asarlarining leytmotivini insonga munosabat, komil inson problemasi belgilaydi. Bu esa shoirning juda koʻp she’rlarida ikki qarama-qarshi obraz tasviriga asos boʻlgan. Biz bularni shartli ravishda tazod-obrazlar deb ataymiz. Bunday obrazlar ba’zan she’rning ayrim qismida oʻz ifodasini topsa, ba’zan butun bir she’rga asos boʻladi” [Afoqova, 1994: 56]. Abdulla Oripovning “Jeneva daftari”dan oʻrin olgan “Oqlar va Qoralar” deb nomlangan she’ri aynan tazodobrazlar asnosida vujudga kelgan. Shoir sarlavhaning oʻzidayoq metonimiyaga asoslangan holda, tazod obrazlarni vujudga keltiradi: Birodar, gapni sen koʻrgandan soʻra,Demagil, she’ringda sharpa oralar.Bir-birin yeb yotgan oqlardan koʻra,Afzal-ku hamjihat oʻsha qoralar.Azaldan qora tanlilarning oʻzaro hamjihatligi, mardligi, haqiqatparvarligi haqida juda koʻp voqealar, fikrlar eshitganmiz. Kerak boʻlsa, ularning bunday xususiyatlari oqlarga ibrat boʻlgulik. Shoir ham ikki xil rangli insonlarni bir-biriga zid qoʻyar ekan, qoralarning bir-birini qoʻllabquvvatlashi, har qanday toʻsiqni ahillikda yengib o‘tishiga havas qiladi. Insoniyat oʻrtasidagi nizolar avj olgan bir zamonda qoralarning hamjihatligidan oʻrnak olsa arzishini poetik tarzda ifodalaydi. Zero, shoir uchun kim tarafda turmoq emas, ezgulik va haqiqat tarafda turmoq muhimroqdir. Bu haqda shoirning oʻzi “Ezgulik” she’rida: Mayizday qop-qora boshli habash ham,Yaxshi ish qilganda yonida turgil, –deb yozadi. Muallif oʻzining ijtimoiy kechinmalari bayonida “qora” rangdan badiiy maqsadini ochib berishda maqsadli foydalanadi. Aslida, qora rang koʻpincha Abdulla Oripov ijodida salbiy kechinmalar ifodasini ochib berishga xizmat qiladi. Ammo yuqoridagi she’rlarda shoir qora rangdan ijobiy ma’noda foydalanadi. Turkiy xalqlar tarixida Xoqoniya shohlari qora deb atalishini (Bugʻro Qora Xoqon deyilgani kabi) yoxud rus tilshunos olimi A.Kononov qora soʻzining ma’nolarini tadqiq etib, ushbu soʻz bilan “katta”, “yirik”, “muhtasham”, “ulugʻ”, “qudratli”, “kuchli”, “pokiza”, “musaffo”, “quruqlik”, “yer”, “zulmat koʻki”, “shimol” kabi mazmunlar ifodalanganligini koʻplab misollar vositasida izohlab bergan”i [Haqqul, 2017: 3], Hazrat Navoiyning “Sab’ai sayyor” dostonidagi ilk hikoyat oxirrogʻidan oʻrin olgan: Qora rang elga toji torakdur - Kim, qora rang ichradur, muborakdur, – baytiga tayanib, qora rangning muborak va muqaddaslik xususiyatlari inobatga olinsa, shoir qora rang ifodalaydigan ma’no imkoniyatlarini yaxshi anglagani va bundan oʻz ijtimoiy kechinmalarini ochib berishda mahorat bilan foydalangani kuzatiladi.Abdulla Oripov she’riyatida rang va ohang sintezi shoir lirik kechinmalarining yorqinroq
667ifodalanishiga, kechinmalarning falsafiy yuki ortishiga, anglash va sezish olamining betakrorlashuviga yordam beradi. Ammo shoir ijodida shunday she’rlar ham mavjudki, unda ranglar nomi tilga olinmaydi. Ammo she’rni oʻqir ekanmiz, ijodkor nazarda tutgan rangni topamiz, toʻgʻrirogʻi, anglab etamiz. Muallif ranglarni ifodalovchi soʻzlarni emas, ranglarni ifodalovchi ruhiyatni she’r ichiga singdiradi. Bunga “Qora yurak” she’rini misol qilib keltirish mumkin. Toʻgʻri, ijodkor sarlavhada “qora” soʻzini qoʻllaydi. Ammo she’r matnida bir marta ham bu rang nomidan foydalanmaydi. Aksincha, she’r vositasida koʻz oldimizda ranglarni gavdalantiradi: Horgʻin bir yoʻlovchi avji issiq dam,Oʻlar holga keldi, gʻoyatda tashna.Duch kelgan bir Inson dedi: – Boʻl, bardam,Yana oʻn qadam yur, buloq bor, oshna.Tasavvur qilaylik: quyosh ayovsiz qizdirmoqda. Ayni quyosh tigʻida tashnalikdan benihoya qattiq azob-uqubatga duch kelgan inson kelmoqda. Tashnalik, chanqoq uni yurishga ham qoʻymaydi. Qattiq horigan inson butunlay madordan qolgan. U hamma narsadan, hayotdan ham umidini uzgan bir pallada yoʻlida uchragan kimsa oʻn qadamdan keyin buloq borligini aytdi. Mana, sizga oʻsha rang. Yashashdan deyarli umidini uzgan inson qarshisida yorugʻlik paydo boʻldi: oʻn qadamdan keyin buloq bor! Ayni shu yorugʻlik koʻz oldimizga qaysi rangni keltirdi. Albatta, Oq! Shoir kechinmaning boshqa rangini tasvirlashda davom etadi: Sen-chi, u ohuga rahm etmay, hatto Oʻzing sayd etarding, koʻzin yoshlarding. Tashna yoʻlovchilar ichmasin deb to,Oʻsha buloqni ham koʻmib tashlarding. Ana endi, shubhasiz, oʻquvchi koʻz oʻngida qora rang gavdalanadi. She’rning oʻzidan rang topa olmoq uchun shoir she’rdagi lirik kechinmaga ayni oʻsha rangni “qamab qoʻymogʻi” shart. Shundagina bu kechinma va uning ichidagi qamalgan rangni oʻquvchi ham koʻrib, ilgʻay oladi. Bunday she’rlar shoir ijodida talaygina. Abdulla Oripov ba’zan nafaqat she’rdagi kechinmalar, ba’zan hatto birgina sarlavhaning oʻzigayoq ranglarni qamab qoʻya oladi. Shoirning “Everest va ummon”dan oʻrin olgan “Folbinlar” she’ri bunga misol boʻla oladi. Zero, oʻquvchi folbin soʻzini eshitishi bilanoq uning koʻz oʻngida zulmat, shum xabar, yovuzlik – qora rang gavdalanadi. Ha, bu oʻrinda oʻquvchi adashmaydi. Sarlavhaning oʻzidanoq oʻquvchi shoir she’r ichiga qamab qoʻygan rang “qora” ekanligini anglaydi. Matyoqub Qoʻshjonov Abdulla Oripovning “qora rang dushmani” ekanligini ta’kidlaydi: “Ha, shoir “qora rang” dushmani, quyosh shu’lasini toʻsuvchilarga qarshi, birovlarning gʻamini koʻrib quvonadiganlarga, oʻzini xalq safida hisoblab, aslida, bu safni buzguvchilarga qarshi, xiyonatchilar, oʻz imonini arzimagan matohga sotuvchilarga qarshi...” [Qoʻshjonov, 2018: 262]. E’tibor qaratilsa, Matyoqub Qoʻshjonov qora rang birikmasini qoʻshtirnoq ichida qoʻllaydi. Aslida, olim nazarda tutganidek, bu oʻrinda rang – vosita. U shoirning minglab insoniy nuqsonlar va illatlariga qarshi lirik kechinmasini ifoda etish vositasidir. Ranglarning sarlavhaga olib chiqilishi, odatda, muallif kechinmalarining yanada boʻrtibroq koʻrinishiga imkon beradi. Ammo Oripov ijodida barcha she’rlardagi ranglarni ham sarlavhadan topib boʻlmaydi. Ya’ni yuqoridagi “Folbinlar” she’rida boʻlgani kabi mantiqdan kelib chiqib, shoirning she’r ichiga qamab qoʻygan rangini topish imkonsiz. Bunga A.Oripovning “Oqlovchi” she’ri misol boʻla oladi. Ushbu she’r boshdan oxirigacha keskin kinoya, achchiq kesatiq va hajv asosiga qurilgan. Oqlovchi deganda, koʻz oʻngimizda kimgadir yordam qoʻlini choʻzuvchi, yaxshilik qiluvchi, haqiqatni himoya qiluvchi kishi gavdalanadi. Agar sarlavhadan kelib chiqib, she’rning ruhiyatini, uning zamiridagi rangni topmoqchi boʻlsak, yanglishamiz. Boisi endi mantiq biroz oʻzgaradi:Oqlovchilik qiladi kotib,Koʻpchilikdan qilmang, der gina.
668Yomonlarni boʻldik yoʻqotib,Qolganlari uch-toʻrttagina.Dastlabki satrlarni oʻqishimiz bilanoq sarlavha va mantiq oʻrtasidagi toʻqnashuvga guvoh boʻlamiz. Boisi she’rda endi biz sarlavhadan kelib chiqib tasavvur qilganimiz oq rang – poklik, ezgulik haqida soʻz ketmayapti. She’rning keyingi bandlarini oʻqish davomida shoir ifodalagan rang, aslida, qora ekanligini anglab etamiz. Oq rang azaldan deyarli barcha millat uchun ijobiy timsol yaratishga xizmat qiladi. Xalq ogʻzaki ijodi, mumtoz adabiyot va Qur’oni karimda ham (Bu oʻrinda mumtoz adabiyot, asosan, Qur’onga tayanishini ham unutmaslik joiz) oq rang poklik va ezgulik ma’nosini ifodalashga xizmat qiladi. Husayn Voiz Koshifiyning “... oq rang kunduzning rangidir va dili ravshan jamoanikidir va ularning koʻksi kudurat, kina va gʻubordan pokdir” [Koshifiy, 2019: 339], kabi fikrlaridan tasavvufda ham oq rangning mohiyati ezgulikka qaratilganini anglash mumkin. XulosaInson bilan bogʻliq hodisalarda rang va adabiyot sintezining lirik kechinmani ifodalashdagi oʻrni masalasida xulosa qilib aytish mumkinki, biz tahlil qilgan she’rlar Abdulla Oripovning turli mamlakatlarga safari natijasida yaratilgan boʻlib, ulardagi shoirning lirik kechinmalarini ifodalovchi ranglarning barchasi Inson obrazi bilan bogʻlangan holda namoyon boʻladi. Qolaversa, shoir ijodida ranglarning kechinma ifodalashdagi vazifasi qadim oʻtmish, mumtoz adabiyot an’analari bilan bogʻliq tarzda ifoda etiladi. Ijodkor inson vositasida rang va ohang sintezining ifodalanishida kasb va faoliyat-jarayon nomlaridan unumli foydalanib (Oqlovchi, Folbin kabi), lirik kechinmalar bayonida ranglardagi tazodni mohirona qoʻllaydi, tazod-obrazlarga yuzlangan holda, oʻz kechinmalarini bayon qilish bilan bir qatorda she’rlar sarlavhasida ham tazod-obrazlardan foydalanadi (Oqlar va Qoralar). Abdulla Oripov she’rlarida ranglar nomidan foydalanmagan holda, oʻquvchiga kechinmalar yordamida ranglarni his qilish imkonini berishi (Qora yurak) yoki ranglarni asl mohiyatidan teskari holatda qoʻllab., badiiy kashfiyot yaratadi (Oqlovchi). Abdulla Oripov ranglar bilan adabiyotni uygʻunlashtirgan holda, oʻzining ijtimoiy lirik kechinmalarini yoritib beradi. Bu holat badiiy adabiyot va ranglar sintezida ijtimoiylikning badiiylikdan uzilmagan holda, yetakchi ahamiyat kasb etishiga muhim omil boʻladi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Afoqova N. Abdulla Oripov lirikasida badiiy san’atlar. – Buxoro, 1994. 2. Haqqul I. Yana qora rang talqini haqida. https://kh-davron.uz/ 3. Husayn Voiz Koshifiy. Futuvatnomai Sultoniy. – T:. Oʻzbekiston, 2019. 4. Oʻtanova S. Alisher Navoiy gʻazaliyotida rang simvolikasi. F.f.n.diss... – Toshlent: 2007.5. Qoʻshjonov M. Tanlangan asarlar. Iste’dodning tugʻilishi. – Toshkent: Sharq, 2018. 6. Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Navoiy universiteti, 2018. 7. Quronov S. Oybek lirikasida badiiy sintezning ifodalanishi. – Toshkent: Sharq yulduzi, 2015-yil 1-son. 8. Quronov S. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida sintez muammosi. – Fargʻona, 2018. 10. Turdimov Sh. Xalq qoʻshiqlarida ramz. – Toshkent: 2020.11.Yoʻldoshev Q. Hikmat jilvalari. – Toshkent: Sharq, 2018. 12. Yusupova D., Quronov S. “Fusuli arbaa” qasidalar majmuasida badiiy sintez masalasi”. – Toshkent: Akademnashr, 2013.
669MUMTOZ VA ZAMONAVIY ADABIYOT TUTASHUVI MASALASI( “YULDUZLI TUNLAR” ROMANI MISOLIDA)Tojiboyeva Husnida Maxsutali qizi, University of Business and ScienseLingvistika (o‘zbek tili) yo‘nalishi magistranti e-mail: [email protected] maqolada “Yulduzli tunlar” romanida tarixiy davrni ifodalashda muallif oldidagi matn va zamonaviy adabiyot tutashuvi masalasi tahlillar asosida ko‘rib chiqildi. Tarixiy birliklar o‘rinli qo‘llanib, ularni zamonaviy til vositalari bilan uyg‘unlashtirish orqali voqealar jonli va o‘quvchi uchun tushunarli tarzda yetkazilganligi tahlil qilindi.Kalit so‘zlar: Tarixiy davr, zamonaviy o‘zbek tili, tarixiy va arxaik so‘zlar, badiiy tasvir, tarixiy birliklar.AbstractThis article analyzes the author’s approach to the historical period in the novel “Starry Nights” in terms of the connection between the text and modern literature. It analyzes how the events are conveyed vividly and in a way that is understandable to the reader by appropriately using historical units and combining them with modern language tools.Keywords: Historical period, modern Uzbek language, historical and archaic words, artistic image, historical units.Tarix – bu o‘tib ketgan voqealar majmui emas, balki har bir davr o‘zicha qayta o‘qiydigan tirik xotiradir. Adabiyot esa ana shu xotirani zamon ongiga mos holda qayta jonlantiruvchi san’atdir. Ayniqsa, mumtoz adabiyot vakillarining hayot yo‘lini badiiy talqin etishda yozuvchi zimmasiga nihoyatda nozik va mas’uliyatli vazifa yuklanadi: tarixiy haqiqatni saqlagan holda, zamonaviy o‘quvchini befarq qoldirmaslik.Bu jihatdan Yulduzli tunlar romani o‘zbek adabiyotida alohida estetik hodisa sifatida namoyon bo‘ladi. Asarda mumtoz adabiyot va tariximizning ulug‘ siymosi- Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti zamonaviy adabiy tafakkur nuqtayi nazaridan yoritilgan. Asar muallifi Pirimqul Qodirov esa o‘tmish va bugun oralig‘idagi badiiy muvozanatni topa olgan ijodkor sifatida e’tirof etiladi.Umarali Normatov “Tarixga ulug‘ hurmat” maqolasida “garchi yozuvchi keng qamrovli, izchil, batafsil xronologik tasvir yo‘lini tutsa-da, asarda o‘quvchini toliqtiradigan cho‘ziqlik yo‘qligiga…” e’tiborini qaratadi [Normatov, 2021:59].“Yulduzli tunlar” – o‘zbek adabiyotidagi yirik tarixiy romanlardan biri bo‘lib, unda buyuk sarkarda va shoir Zahiriddin Muhammad Boburning murakkab hayot yo‘li, ichki kechinmalari hamda tarixiy shaxs sifatidagi qiyofasi badiiy jihatdan yuksak mahorat bilan tasvirlangan. Asar muallifi Pirimqul Qodirov ushbu romanni taxminan o‘n yil davomida izchil izlanishlar, tarixiy manbalarni chuqur o‘rganish asosida yozib tugatgan. Roman voqealari Boburning siyosiy kurashlar bilan to‘la hayoti, vatandan ayrilish fojeasi, hokimiyat uchun kechgan janglar hamda ijodkor qalbining nozik holatlari bilan uzviy bog‘liq holda yoritiladi. Muallif tarixiy haqiqat va badiiy to‘qimani uyg‘unlashtirib, davr ruhi, tarixiy muhit va shaxs psixologiyasini ishonarli tarzda aks ettiradi.“Yulduzli tunlar” romanining badiiy-estetik qiymatini belgilovchi asosiy omillardan biri uning til va uslub xususiyatlaridir. Asar tarixiy roman janrida yaratilgan bo‘lib, unda tasvirlanayotgan voqealar XV–XVI asrlar tarixiy muhitiga mansub. Shu bois muallif oldida murakkab vazifa – bir tomondan, davr ruhini, tarixiy muhitni ishonarli tarzda tiklash, ikkinchi tomondan esa zamonaviy kitobxon uchun matnning tushunarli va ta’sirchan bo‘lishini ta’minlash vazifasi turgan. Pirimqul Qodirov mazkur vazifani badiiy til imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalangan holda muvaffaqiyatli hal etadi.
670Asarda davr muhitini yaratish maqsadida tarixiy va arxaik leksik birliklar muhim o‘rin egallaydi. Xususan, saroy hayoti, harbiy-siyosiy munosabatlar, davlat boshqaruvi, urf-odat va an’analar tasvirida hozirgi adabiy tilda kam qo‘llanadigan yoki iste’moldan chiqqan so‘z va atamalar faol ishlatiladi. Bu leksik qatlam asarda tasvirlanayotgan voqealarning tarixiyligini kuchaytirib, o‘quvchini o‘sha davr muhitiga ruhiy jihatdan olib kiradi. Ushbu fikrlarni asar matnidan olingan ayrim tarixiy va arxaik so‘zlar misolida ko‘rib chiqishimiz mumkin. Jang tasvirlarida muallif davr muhitini jonlantirish maqsadida tarixiy leksik birliklardan faol foydalanadi:To‘fаnglаrdаn оtilgаn o‘qlаr jibа vа dubulg‘аlаrni bemаlоl teshib o‘tаr, shuning uchun fitnаchilаr to‘fаng qаrshisidа turish berоlmаs edi [Qodirov, 2015:494].Ushbu jumlada qo‘llangan to‘fang, jiba, dubulg‘a birliklari XV–XVI asrlarga xos harbiy-siyosiy leksikani ifodalab, tasvirning tarixiy ishonchliligini ta’minlaydi.Yozuvchi bunday tarixiy va arxaik so‘zlardan ko‘p o‘rinlarda qo‘llaydi. Masalan,Shu tаrzdа dаrdlаshib, Xo‘jаndgа yetib keldilаr. Shаhаr dоrug‘аsi nufuzli а’yonlаri bilаn qo‘rg‘оn dаrvоzаsidаn chiqib, Bоbur vа uning оnаsini ehtirоm bilаn kutib оldilаr [Qodirov,2015: 189]Bu jumlada shahar dorug‘asi va qo‘rg‘on so‘zlarining birgalikda qo‘llanishi asarda tarixiy muhitni yaratishda leksik vositalarning o‘zaro uyg‘unligidan dalolat beradi. Har ikkala birlik ham o‘rta asrlarga xos bo‘lib, davlat boshqaruvi va harbiy tizimning o‘ziga xos jihatlarini ifodalaydi. Ushbu tarixiy leksik qatlam syujet rivojiga xizmat qilishi bilan birga, o‘quvchini tasvirlanayotgan davr makoniga ruhiy jihatdan yaqinlashtiradi. Biroq “shahar dorug‘asi” va “qo‘rg‘on” so‘zlari tarixiy leksik birliklar sifatida qatnashadi. Muhimi shundaki, muallif ularni faqat davr muhitini aks ettirish, tarixiylikni his ettirish maqsadida joylashtirgan. Jumla tarkibidagi fe’llar va gap tuzilishi esa zamonaviy o‘quvchi tafakkuriga yaqin va tushunarli bo‘lib, matnni anglashni murakkablashtirmaydi. Natijada, o‘quvchi bir vaqtning o‘zida tarixiy muhit bilan tanishadi, lekin voqeani tushunishda hech qanday qiyinchilikka duch kelmaydi.Romanda tarixiy muhitni aks ettirish muallif uchun asosiy badiiy vazifalardan biri bo‘lsa-da, u bu maqsadga tarixiy leksik birliklardan haddan tashqari ko‘p foydalanish orqali emas, balki ularni o‘rinli va tanlab qo‘llash yo‘li bilan erishadi. Tarixiy so‘zlar, asosan, davrning ijtimoiy-siyosiy tuzilishini, mansab va lavozimlarni, harbiy hayot hamda saroy muhitini ifodalashda ishlatiladi. Bu birliklar romanda tarixiylikni belgilovchi asosiy belgilar sifatida xizmat qilsa-da, matnning umumiy leksik tarkibini to‘liq egallab olmaydi.Muallif o‘quvchi asarni o‘qish jarayonida qiyinchilikka duch kelmasligi, voqealar mantiqini oson anglay olishi uchun zamonaviy o‘zbek adabiy tiliga xos leksik birliklardan kengroq foydalanadi. Ayniqsa, muallif nutqi, qahramonlarning ichki kechinmalari, psixologik tasvirlar va voqealar rivojini izohlashda bugungi o‘quvchi uchun tushunarli bo‘lgan so‘z va birikmalar ustuvorlik kasb etadi. Bu holat romanning o‘qilishi ravon, mazmunan aniq va badiiy jihatdan ta’sirchan bo‘lishini ta’minlaydi.“Yulduzli tunlar” romanida Pirimqul Qodirovning badiiy tasvir va tarixiy tahlil mahorati yorqin namoyon bo‘ladi. U tarixiy voqealarni nafaqat ishonchli va aniq aks ettirib, balki zamonaviy o‘quvchi uchun tushunarli va qiziqarli qilib yetkazgan. Tarixiy va arxaik leksik birliklar orqali davr muhitini jonlantirgan, zamonaviy leksika va grammatik shakllar bilan esa matnning ravonligini ta’minlagan.Muallifning bu ustaligi romanni nafaqat tarixiy roman, balki o‘zbek adabiy tilining badiiy boyligini namoyon etuvchi asarga aylantiradi. “Yulduzli tunlar”da tarixiylik va zamonaviylik uyg‘unlashuvi, voqealar va obrazlarni jonli tasvirlash Pirimqul Qodirovni o‘zbek adabiyotidagi yetuk tarixiy roman yozuvchilaridan biri sifatida yana bir bor ko‘rsatadi. Shu sababli, bu asar o‘quvchi uchun qiziqarli, lingvistik va badiiy tadqiqotlar uchun ham katta ahamiyatga ega.
671Foydalanilgan adabiyotlar1. Normatov U. Aql va qalb chirog‘i. − Toshkent: adabiyot va san’at nashriyoti , 2021.2. Qodirov P. Yulduzli tunlar: roman. − Tоshkent: Yangi аsr аvlоdi, 2015. 3. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 3, 4, 5-jildlar. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2007–2008.4. ZiyoNET – O‘zbekiston ta’lim portali. – Toshkent: ZiyoNET, https://ziyo.uz
672ALLALARDA MILLIY QADRIYATLAR VA MA’NAVIYMEROSNING POETIK TALQINIHusanova Shohsanam Erkinovna,O‘zbekiston davlat jahon tillari universitetikatta o‘qituvchisie-mail: [email protected] maqolada o‘zbek xalq allalarida milliy qadriyatlar va ma’naviy merosning badiiy ifodalanish usullari tahlil qilinadi. Unda allalarning lisoniy, poetik va madaniy xususiyatlari xalq og‘zaki ijodining muhim tarkibiy qismi sifatida yoritiladi. Shuningdek, allalarda ona mehrining, ota timsolining, vatanparvarlik, sabr, mehnatsevarlik, e’tiqod, himoya va or-nomus kabi qadriyatlarning qanday poetik vositalar orqali tasvirlanishi o‘rganiladi. Tadqiqot davomida allalarning o‘zbek xalqining milliy o‘zligiga xizmat qiluvchi tarbiyaviy va estetik ahamiyati ham tahlil etilgan.Kalit so‘zlar: alla, milliy qadriyat, ma’naviy meros, poetik obraz, xalq og‘zaki ijodi, tarbiya, ramz, ona mehr.AbstractThis article explores the poetic interpretation of national values and spiritual heritage in Uzbek lullabies. The study analyzes the linguistic, poetic, and cultural features of lullabies as an integral part of the nation’s oral folklore. It examines how maternal affection, paternal imagery, patriotism, patience, diligence, faith, protection, and honor are artistically represented in the text of lullabies. The paper also discusses the educational and aesthetic significance of lullabies in shaping the national identity of the Uzbek people.Keywords: lullaby, national values, spiritual heritage, poetic image, folklore, upbringing, symbolism, maternal love.O‘zbek xalqining boy og‘zaki ijodida allalar o‘ziga xos o‘rin tutadi. Ular nafaqat bolani uxlatish vositasi, balki xalqning ruhiy olami, milliy tafakkuri, orzu-intilishlari va ma’naviy qadriyatlarining nozik ifodachisidir. Har bir alla xalqning tarixiy tajribasi, ijtimoiy hayot tarzi, diniy e’tiqodi va estetik qarashlarini o‘zida mujassam etadi. Shu sababli allalar o‘zbek xalqining milliy ruhiyatini, insoniy fazilatlarini va madaniy o‘zligini anglashda beqiyos ahamiyatga ega.Allalar xalq hayotining eng muhim qadriyatlarini – mehr, sabr, sadoqat, vatanparvarlik, halollik va mehnatsevarlik g‘oyalarini bolaga eng tabiiy, musiqiy va emotsional shaklda singdiradi. Bu janrda xalqning ma’naviy tajribasi she’riy shaklda kodlangan bo‘lib, avloddan-avlodga og‘zaki tarzda uzatiladi. Shu sababli allalar – bu xalqning axloqiy me’yorlari, estetik didi va ijtimoiy qarashlarining poetik ko‘rinishidir.Folklorshunos olimlar ta’kidlaganidek, alla janri – xalqning tarbiyaviy manifestidir. Chunki unda bola nafaqat uyquga tayyorlanadi, balki onaning ovozi orqali xalqning qadimiy hikmatlari, nasihatlari, duolari va orzulari ham singdiriladi. O‘zbek allalarida “bolam tinch uxlasin”, “Xudoyim asrasin”, “yaxshi bola bo‘l”, “oq yo‘ldan yur” kabi iboralar xalqning axloqiy tizimini, diniy tasavvurini va ijtimoiy idealini ifodalaydi.O‘zbek allalarida ona obrazi markaziy semantik va poetik o‘q sifatida namoyon bo‘ladi. Ona — bu nafaqat qo‘shiq kuylovchi shaxs, balki xalq ma’naviyatining timsolidir. Uning ovozi – xalq ruhining ohangi, uning so‘zi – xalq tafakkurining sadosidir. Ona obrazi orqali allalarda mehr, fidoyilik, bag‘rikenglik, sabr va muhabbat singari fazilatlar badiiy tarzda ifodalanadi.Ona obrazining ramziy ma’nosi tinchlik, iliqlik, hayot va ezgulik bilan chambarchas bog‘liq. Masalan, quyidagi satrlar bunga yorqin misoldir:“Alla, bolam, alla,Uxla bolam, alla,Men sen uchun bedorman,
673Orom olgin, uxla.”Bu allada onaning mehr-muhabbati, fidoyiligi, bola taqdiriga bo‘lgan mas’uliyati juda samimiy ohangda ifodalangan. Ona bolasi uchun bedor, u esa tinch uxlasin – bu satrlar xalqning onalik qadriyatiga bergan ulkan e’tiborining badiiy ifodasidir.Shuningdek, onaning ovozi xalq estetik tafakkurining musiqiy ko‘rinishidir. Alla kuylovchi ayol o‘z ovozi orqali xalq ohangini, milliy intonatsiyani, she’riy ritmni, va ayniqsa, ona mehrining energetikasini ifoda etadi. Shu sababli allalarni o‘rganishda lingvopoetik tahlil bilan bir qatorda akustik va emotsional tahlil ham muhimdir.O‘zbek allalarining asosiy vazifasi — bola ongiga axloqiy qadriyatlarni singdirishdir. Ular orqali xalq “yaxshi bola bo‘lish”, “mehnatsevar bo‘lish”, “yaxshilik qilish”, “yomonlikdan tiyilish” kabi tamoyillarni bolalarga musiqiy shaklda yetkazgan. Bu qadriyatlar xalqning ijtimoiy hayoti bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, unda mehnat, sabr-toqat, halollik, e’tiqod va or-nomus markaziy o‘rinni egallaydi.O‘zbek allalarining bir qismi diniy-mistik mazmunga ega. Ular orqali xalq o‘zining e’tiqodini, tangriga bo‘lgan ishonchini, bolani yovuz kuchlardan saqlash istagini ifodalaydi.Allalarning poetik va estetik tahlili.Alla janrining poetik xususiyati — soddalikda chuqurlik, qisqalikda ma’no boyligidir. Ular fonetik jihatdan musiqiy, ritmik jihatdan ohangdor, mazmunan esa chuqur ma’naviy yuklama bilan to‘yingan. “Alla” so‘zining takrori esa tinchlik, sokinlik, xavfsizlik hissini uyg‘otadi. Shu bilan birga, allalarda epitet, metafora, parallelizm, takror va intonatsion ritm kabi badiiy vositalar keng qo‘llaniladi.Masalan, “alla” so‘zining takroriy ohangi bolaga nafaqat uxlatish effektini beradi, balki ruhiy tinchlik bag‘ishlaydi. Shu tariqa, allalar musiqiy-psixologik ta’sir kuchiga ega bo‘lgan janr sifatida ham baholanadi.Demak, o‘zbek allalari xalqning milliy qadriyatlari va ma’naviy merosining poetik aksidir. Ular asrlar davomida xalqning e’tiqodi, orzusi, mehr-muhabbati va ijtimoiy ideallarini bolaga yetkazuvchi ruhiy ko‘prik bo‘lib kelgan. Allalar o‘zining soddaligi, samimiyligi va badiiy chuqurligi bilan xalq tafakkurining eng yuksak namunalaridan biridir.Bugungi kunda allalarni o‘rganish — bu faqat folkloriy yoki tilshunoslik masalasi emas, balki milliy o‘zlikni anglash, ma’naviy merosni saqlash va madaniy identifikatsiyani mustahkamlashning ham muhim yo‘nalishidir. Shuning uchun allalarning lingvistik, poetik va gender jihatlarini chuqur o‘rganish nafaqat ilmiy, balki ma’naviy-ma’rifiy zaruratdir. Ikkinchi tomondan, ota obrazining ham allalarda o‘ziga xos o‘rni bor. Ota – kuch, tayanch va himoya ramzi sifatida tilga olinadi. Ba’zi allalarda onaning “Oting kelar otangning, nonin keltir botangning” kabi satrlarida ota oilaning tayanchi, oilaviy qadriyatlar himoyachisi sifatida talqin qilinadi. Shuningdek, mehnatsevarlik, halollik va sabr qadriyatlari ham allalarning asosiy mazmun qatlamini tashkil etadi. Allalarda mehnatni qadrlash, halol rizq topish, sabr bilan hayot sinovlarini yengish g‘oyalari bolaga bevosita yoki ramziy tarzda yetkaziladi.O‘zbek xalq allalarida xalqning diniy va axloqiy merosi ham o‘z ifodasini topgan. Ba’zi allalarda “Xudoyim saqlasin bolamni”, “Tangrim yor bo‘lsin”, “Alloh panohida bo‘lgin” kabi iboralar orqali diniy e’tiqodning bolalar ruhiyatiga singdirilishi kuzatiladi. Bu esa xalqning ma’naviy merosini bolaga ona allasi orqali singdirish an’anasi mavjudligini ko‘rsatadi.Allalar, shuningdek, xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini ham saqlab keladi. Ularning ko‘pida qadimiy so‘zlar, dialektal birliklar, milliy timsollar (qush, quyosh, oy, yulduz, ariq, qo‘y, ot) uchraydi. Bu timsollar orqali xalq dunyoqarashi, tabiat bilan uyg‘un yashash g‘oyasi ifodalanadi.Allalar poetik jihatdan qisqa, ammo emotsional va obrazli shaklda tuzilgan. Ularning asosiy badiiy vositalari — takror, tovush o‘yinlari, ritm, epitet, ramz va metaforalardir. “Alla” so‘zining o‘zi
674ham musiqiy takror orqali tinchlik kayfiyatini hosil qiladi.Ushbu poetik vositalar allalarning nafaqat tili, balki musiqasi, ohangi orqali ham ma’naviy ta’sirini kuchaytiradi. Har bir alla o‘zining melodik tuzilishi bilan xalq ruhiyati va milliy ohangni mujassam etadi. Shu tariqa, allalar xalq estetik qarashlarining musiqiy-poetik ifodasi sifatida namoyon bo‘ladi.Xulosa qilib aytadigan bo`lsak, allalar o‘zbek xalqining ma’naviy merosi va milliy qadriyatlarini avloddan avlodga uzatuvchi noyob badiiy shakldir. Ular orqali xalq o‘zining insoniy fazilatlarini, mehr-muhabbatini, e’tiqodini, mehnatsevarlik va sabr-toqatini ifodalaydi. Allalar — bu nafaqat xalq qo‘shig‘i, balki milliy ruh, madaniyat, tarbiya va estetik didning timsolidir.Ular xalqning og‘zaki yodgorligi sifatida milliy o‘zlikni saqlashda, yosh avlodni ma’naviy barkamol inson qilib tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega. Shu sababli allalarni ilmiy, poetik va madaniy jihatdan o‘rganish xalqning ma’naviy genofondini asrashning muhim qismi hisoblanadi.Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.2. Qosimova M. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2014.3. Mirzaahmedova S. O‘zbek folklori poetikasi. – Toshkent: Fan, 2016.4. Saidov U. Folklorshunoslik asoslari. – Samarqand: Ziyo, 2018.5. To‘raqulova G. Allalarda ona obrazining badiiy talqini. Filologiya fanlari nomzodi dissertatsiyasi, 2020.6. Sodiqova Z. Milliy qadriyatlar va ularning folklordagi aks etishi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
675TOHIR MALIK QISSALARIDAGI O‘XSHATISHLARNING TASNIFI VA IFODA SEMALARITurakulova Umidaxon Anvarovna, University of Bussines and Science oliy ta’lim muassasasi Til va adabiyot ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)AnnotatsiyaMazkur maqolada Tohir Malik qissalaridagi o‘xshatishlarning tasniflari haqida so‘z boradi. Yig‘ilgan o‘xshatishlar shaxs, predmet kabi turga, uning uchida yana kichik turlarga bo‘linishi misollar bilan izohlangan. Undan tashqari, bir qator qo‘rquv semali o‘xshatishlarning tahlili keng sharhlangan. Kalit so‘zlar: o‘xshatishlar, etalonlar, etalonlarning efoda semasiga ko‘ra turlari, “qo‘rquv” semali etalonlar izohi. AbstractThis article discusses the classifications of similes used in the novellas of Tohir Malik. The collected similes are divided into types such as person-based and object-based similes, and these are further subdivided into smaller categories, which are explained with examples. In addition, the analysis of a number of similes containing the semantic component of “fear” is extensively discussed.Keywords: similes, etalons, types of etalons according to their expressive semes, interpretation of “fear”-semantic etalons.Tohir Malik qissalarida o‘xshatishlar ijobiy yoki salbiy, quvonch, qo‘rqinch, adolatsizlik, tajovuz kabi qator emotsiyaga boy o‘rinlarda qo‘llangan bo‘lib, badiiy matnga yorqin bo‘yoqlar bilan tasvir berishga xizmat qilgan. Qolaversa, o‘xshatishlar keng qamrovda qo‘llangan bo‘lib, tabiat hodisalari, diniy mavzuga oid terminlar, hayvonot olami, osmon jismlari, o‘simliklar, metall nomlari, kasbhunarga oid terminlar, makon va zamon bilan bog‘liq o‘xshatishlar o‘z aksini topgan. Qissalarda qo‘llangan o‘xshatishlar adibning nozik payqashlaridan, sinchkovligidan darak beradi. Ayniqsa, erkin o‘xshatishlarning ko‘pligi o‘quvchi tasavvurini harakatga keltiradi. O‘xshatishlarning bu turi tasviriyligi, ta’sirchanligi, ifodaviyligi va yorqinligi bilan alohida ahamiyatga ega. Noyobligi sabab kitobxon xotirasida uzoq vaqt saqlanib qoladi. Bunday o‘xshatishlar kutilmagan, orginal, yangiligi va tafakkur kashfiyoti bilan kitobxonni hayratga soladi. Adib qissalarida qo‘llangan o‘xshatishlar keng qamrovli bo‘lib, har bir sahifasida o‘nga yaqin o‘xshatish uchratish mumkin. Yozuvchi qissalarida qo‘llangan o‘xshatishlardagi etalonlarning mazmuni turli xil. Asarlardagi o‘xshatish etalonlarining mavzusi va madaniy kodlariga asoslanib turli guruhlarga bo‘lib o‘rganish mumkin: 1) tabiat hodisalari ishtirok etgan etalonlar (fazoviy kod): yashinday, muzlab qolganday, qorong‘ulikday, qor yoqqani kabi, shamoldek, bulutdek, yomg‘irdek, tuman qoplagani kabi, selday, chaqmoqday kabi;2) diniy tushunchalarni aks ettiruvchi etalonlar (ma’naviy kod): a) diniy makonni aks ettirgan etalonlar: jannatday, jahannamdek, do‘zaxdek kabi; b) sakral etalonlar: Azroildek, Hizrdek, Iso Masihdek, hur-u g‘ilmon singari, farishtaday kabi; 3) hayvonlar bilan bog‘liq etalonlar (zoomorf kod): quyondek, buqaday, itday, otday, eshakday, molday, tuyaday, bo‘riday, buzoqday, sherdek, suv ilonday, filday, baliqday, meduzasifat, yo‘lbars kabi;4) parrandalar bilan ifodalangan etalonlar (zoomorf kod): qushdek, o‘rdakka o‘xshab, burgutnikidek, musicha misol, tovuqday, polaponlarday kabi; 5) hasharotlar bilan ifodalangan etalonlar (zoomorf kod): chayonning dumiday, chivinday, chumolidek, chuvalchangday, pashshadek, o‘rgimchak to‘ridek, itpashshaga o‘xshab, chigirtkadek, kanaga o‘xshab, yog‘och qurtidek, zulukdek kabi;6) osmon jismlari bilan ifodalangan etalonlar (fazoviy kod): oyday, oftob misol kabi;
6767) o‘simliklar bilan ifodalangan etalonlar (fitomorf kod): tikanaklardek, gulday, anor donalariday, sadarayhon kabi, nihol singari, sadaqayrag‘ochdek, qamishdek kabi; 8) metall nomlari bilan ifodalangan etalonlar (predmetli kod): kumush misol, temirdek, zumrad misol, jez qoplamaga o‘xshaydi kabi; 9) shaxs bilan bog‘liq etalonlar (antropomorf kod): a) kasb-kor bilan bog‘liq etalonlar: mulladek, hamshiralardek, olimlar kabi, artistday, qulday, dorboz kabi, temirchidek, farroshga o‘xshab, enagaday kabi;b) amal-mansab bilan bog‘liq etalonlar: podshoday, idora hodimlariday, malikaga o‘xshab, mulozim ko‘rinishida, bosh vazir kabi;c) shaxsning salbiy psixologik holati bilan bog‘liq etalonlar: telbalarcha, jinniday, ovsarga o‘xshabkabi; d) shaxsning salbiy mashg‘ulotini aks ettirgan etalonlar: xuddi o‘g‘ridek, foxishaga o‘xshab, kissovurlarday, tilanchi, jinoyatchi kabi;e) shaxsning jinsi bilan bog‘liq etalonlar: qizdek, ayoldek, xotinday, yigitdek kabi;f) shaxsning yosh xususiyati bilan bog‘liq etalonlar: chaqaloqdek, bola singari, chol kabi, mo‘ysafidday kabi;g) shaxsning qarindosh-urug‘ligi bilan bog‘liq etalonlar: otaday, onaday, aka-ukadek, tug‘ishganlardek kabi;10) ilmiy terminlar bilan bog‘liq etalonlar (ilmiy kod): zanjir reaksiyasidek, magnit to‘lqinlar singari, kardiogrammani eslatadi, vulqon kabi, rentgenday, robot singari kabi; Undan tashqari, qissalar matnida yana ko‘plab kutilmagan o‘xshatishlar ham qo‘llanganki, bir semani ifodalaydigan turli o‘xshatishlar, ulardagi ma’no nozikliklari, bo‘yoqdorlik, milliy koloritning aks etishi kabilar o‘quvchining estetik zavq olishini ta’minlaydi. Adib qissalarini o‘rganish jarayonida qo‘rquvni, bezovtalikni, samarasizlikni, holatni, havotirni, umidni ifodalaydigan bir qator o‘xshatishlar yig‘ildi. Yig‘ilgan o‘xshatishlarda sema bir xil bo‘lsa-da, har gal yangi o‘xshatish qo‘llangan. Har xil qahramonlarning holati o‘ziga xos tarzda ochib berilgan. Quyida adib qissalaridan yig‘ilgan qo‘rquv semali o‘xshatishlarni havola qilamiz:Erining “ishing bo‘lmasin”, yoki “aqling yetmaydigan ishlarga aralashma” deb to‘ng‘illashi unga chegarada turgan askarning “To‘xta, otaman!” degan hayqirig‘iday eshitilib, yalang oyog‘i bilan cho‘g‘ni bosib olgan odam holatida iziga qayta qolardi [Tohir Malik, Shaytanat, 4-kitob, 45-bet]. Ushbu gapda ikki marta o‘xshatish qo‘llangan bo‘lib, biri Asadbek uchun, ukkinchisi Manzura uchun ishlatilgan. Yozuvchining mahoratini qarangki, Asadbekni tasvirlash uchun askarning hayqirig‘ini, Manzurani tasvirlash uchun yalang oyog‘i bilan cho‘g‘ni bosib olgan odam tanlangan. Demak, Asadbek qissada qat’iyatli, keskir so‘zli shaxs sifatida gavdalanadi. Hatto unga qo‘llangan o‘xshatishlar ham o‘ziga xos. Asar matnida qo‘llangan ana shunday ko‘plab o‘xshatishlarni kontekstdan ajratib olinsa ham, o‘zi tasvirlamoqchi bo‘lgan shaxs haqida so‘zlayotganga o‘xshaydi, ya’ni kim haqida ekanligini bilish qiyin emas. Gapdagi keyingi o‘xshatish ham xuddi shu xususiyat bilan namoyon bo‘ladi. Manzura o‘zbek ayoliga xos bo‘lgan hayoli, itoatkor, go‘zal xulqli ayol. Unga kibr, ovozini baland ko‘tarib gapirish kabilar begona. Shuning uchun unga nisbatan qo‘llangan o‘xshatishlarda farishtaday, kabutarday, musichadek kabi etalonlar yetakchilik qiladi. Haddan oshish ham Manzuraga yot bo‘lgan holat. Ammo u erining ishlari haqida so‘rasa, Asadbek uni haddan oshishga yo‘yadi. Eri tomonidan haddan oshganiga ishora berilsa, Manzura yalangayoq bo‘lib cho‘g‘ni bosib olgan odam holatiga tushadi. Cho‘gni yalangayoq holda bosib olishni tasavvur qilish qiyin emas, adib o‘zbek ayollariga xos bo‘lgan itoatkorlikni, odob borasidagi milliy mezonni ana shunday o‘xshatishlar bilan chizib bera olgan. Asarning birorta o‘rnida Manzuraning salbiy xattiharakati uchramaydi. Navbatdagi misolda ham buni ko‘rish mumkin. Manzura vulqon otilishini kutgan bechora holida, barmoqlaridagi qaltiroqni oshkor qilmaslik uchun go‘shakni mahkamroq
677qisib, qulog‘iga qattiqroq bosdi-da, ro‘parasidagi o‘g‘illariga najot ko‘zlari bilan boqdi [Tohir Malik, Shaytanat, 4-kitob, 45-bet]. Manzura Asadbek bilan telefon orqali gaplashayotib o‘zining rejasini bayon etadi, erining javobi aytilgunicha bo‘lgan kichik muddatga nisbatan adib vulqon otilishini kutgan bechora holida o‘xshatishini qo‘llaydi. Adib birgina shu o‘xshatish orqali kitobxonga ikki kishini eslatmoqda. Vulqon – Asadbek, bechora esa Manzura. Etalon sifatida tanlangan bechora so‘ziga sifatlovchi vazifasini bajarayotgan vulqon so‘zi ham bejizga qo‘llanmagan. Asadbekning g‘azabi vulqonga o‘xshatilmoqda. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, birorta o‘xshatish, shunchaki, nutq hosil qilish uchun ishtirok etmaydi. Matnni bezash uchun shunchaki qo‘llanmaydi. Adib qissada bunday qo‘sh etalonli o‘xshatishlarni ko‘plab qo‘llagan, quyida tahlilga tortilgan misol ham shaklan shunday etalondan tashkil topgan. O‘tirdi-yu mushuk panjasidagi onasiga mo‘ltillab tikilayotgan kabutar poloponlari holidagi kelinlarining ko‘zlariga ko‘zi tushgach boshqa chiday olmadi [Tohir Malik, Shaytanat, 4-kitob, 49-bet]. Mazkur misolda keltirilgan mushuk panjasidagi onasiga mo‘ltillab tikilayotgan kabutar polaponlari holidagi kelinlari o‘xshatis hida ham bir vaqtning o‘zida uchta shaxs nazarda tutilmoqda, mushuk – ayni paytda Manzura va uning bolalari ustidan vaqtincha nazorat o‘rnatgan ichki ishlar vakillari, kabutar – Manzura, polaponlar esa Manzuraning kelinlari. Kabutar xalq qarashlarida tinchlik ramzi sifatida o‘z aksini topgan. Yana beozorlik xususiyati ham bor. Kabutar bilan bog‘liq xalq og‘zaki ijodida bir qator o‘rinlar borki, xalq ertaklarida kabutarlarning xat tashishi, yaxshi xabar elchisi ekanligi, hatto odamlar bilan do‘st sifatida birga yashashi kabi ijobiy holatlar bilan tasvirlanadi. Bu o‘rinda Manzuraning kabutarga qiyos qilinishi, uning aynan polaponlari bilan o‘xshatish tarkibida kelishi bejiz emas. O‘zbek xalqi tasavvurida kabutar Makka shahri bilan bog‘liq yana bir ijobiy ramziylikka ega. Bu bilan bog‘liq rivoyat ham mavjud bo‘lib, Makka shahrida kabutarlar yashaydigan bir joy bo‘lib, aytishlariga qaraganda, bu kabutarlar Payg‘ambarimiz (S.A.V) davrlaridagi kabutarning avlodlari emish. Muhammad (S.A.V) mushriklardan qochib bir g‘orga yashirinadilar. Mushriklar g‘orni qidirmoqchi bo‘lib, g‘or og‘zida uya qurgan kabutarlarga ko‘zi tushadi. So‘ng ortga qaytishadi. G‘orga kirmasliklarining sababi, agar g‘orga odam kirganda kabutarlar bunday xotirjam o‘tirmagan bo‘lardi, degan gumon bilan g‘or ichini qidirishmaydi. Rivoyatga ko‘ra, ana shu kabutarning avlodlari bugun Makka shahrida minglab miqdorda bo‘lib, Haj ziyoratiga borganlar ana shu kabutarlarga don sepib o‘tishadi. O‘sha kabutardek serfarzand bo‘lsin deb, kabutarlarga sepilgan dondan befarzand ayolga olib kelib yegizishadi. Bu odat hozirda ham saqlanib qolgan bo‘lib, ayol o‘g‘il farzandli bo‘lsa, Hojimurod, Hojiakbar kabi ismlar qo‘yiladi. Bundan tashqari kabutardagi beozorlik Manzuradagi beozorlikka ham ishoradir. Tohir Malikning mahoratini shu kabi nozik did bilan tanlangan o‘xshatishlar orqali ham bilsa bo‘ladi. “Shaytanat” qissasida qaratqichli aniqlovchi yoki sifatlovchi aniqlovchi bilan kengayib kelgan o‘xshatishlar juda ko‘p miqdorni tashkil qiladi. Bizningcha, bunday o‘xshatishlarni kengaygan etalonli o‘xshatishlar deb atash maqsadga muvofiq bo‘lardi. Misollardan ko‘rinib turibdiki, kengaygan etalonli o‘xshatishlarda etalon ikki va undan ortiq so‘zlardan iborat bo‘ladi va etalonga tobe holatda bo‘ladi. O‘rni kelganda etalonlarni shartli ravishda ikki turga bo‘lish mumkin: sodda etalonlar va kengaygan etalonlar. Tohir Malik o‘z asarlarida kengaygan etalonli o‘xshatishlardan samarali foydalangan. Navbatdagi o‘xshatish ham ana shunday o‘xshatishlardan bo‘lib, bo‘yoqdorligi bilan ajralib turadi. Lazzatli kelinlik olamiga kirgan dastlabki haftalar, oylar, yillarda erining uyga qaytishini xavotir bilan kutib, tuni bilan Manzura kabi joynamoz ustida o‘tirishni odat qilmagan, lekin ajinadan qo‘rqqan qizaloq kabi hadiksirab kun o‘tkazardi [Tohir Malik, Shaytanat, 4-kitob, 75-bet]. Gap Mahmudning ayoli haqida borar ekan, uni ta’riflash uchun adib birgina shu gapda ikki marta o‘xshatish qo‘llaydi. Biri sodda etalonli o‘xshatish, yana biri kengaygan etalonli o‘xshatish. Sodda etalonli o‘xshatishda Manzuraning tunda doim jaynamoz ustida o‘tirishiga ishora qilsa, kengaygan etalonli o‘xshatishda erining noma’lum o‘limi, qotil kim, erini o‘ldirgan qotil endi unga, bolalariga daxl qilmasmikan, degan savollarga javob topolmay ajinadan qo‘rqqan qizaloq kabi hadiksirab kun o‘tkazishi nazarda
678tutilgan. Ajina jin so‘zining boshqacha shakli bo‘lib, u haqda muqaddas kitoblarda keltirilgan. Uning mavjudligi, odamni aqldan ozdiradigan darajada zarar yetkazishi aytiladi. Qur’oni Karimda alohida “Jin” surasi ham keltirilgan. Shuning uchun o‘zbek xalqida jin bilan bog‘liq birikmalar mavjud, masalan, jin tekkan, jin chalgan, ajina urgan kabi. O‘zbek xalqida yarim tunda yolg‘iz yurmaslik, quyosh tik kelganda ovloq joylarda yolg‘iz yurmaslik, yong‘oq, sada kabi daraxtlarning ostida yolg‘iz uxlamaslik, shom va undan keyingi mahalda suvning bo‘yiga bormaslik kabi qarashlar mavjud. Undan tashqari jin oppoq sochini tarayotgan kampir, echki kabi qiyofalarda ko‘zga ko‘rinishi mumkinligi tahmin qilinadi. Bunday ma’lumotlarni eshitgan har qanday odamda, ayniqsa, tunda vujudni qaltiroq bosadigan darajada qo‘rquv uyg‘onadi. Jin odamga zarar yetkazsa, miya bilan bog‘liq salbiy o‘zgarishlar kuzatiladi, uning xatti-harakatlari boshqalarga ham ziyon yetkazishi mumkin. Bunday kasallikning nomi ham jin so‘zi bilan bog‘liq bo‘lib, xalq orasida ularga nisbatan jinni so‘zi qo‘llanadi. Yozuvchi Mahmudning ayolidagi qo‘rquvni ana shunday tunda yodga tushsa, odamni battar qo‘rqitib yuboradigan holatga qiyos qilmoqda. Adib o‘xshatishga qizaloq etalonini tanlagani ham bejiz emas, sababi bunday qo‘rquv asosan bolalarda kuzatiladi. Hatto bolalarni uxlatish uchun ham “Ana ajina kelyapti”, “Ana olabo‘ji” kabi gaplar bilan bolani ko‘z yumishga majbur etishadi. Shu sababli o‘zbek bolalarida tunda tashqariga yolg‘iz chiqolmaslik, qorong‘idan qo‘rqish kabi holatlari ko‘p kuzatiladi. Adib qissalarida bunday o‘xshatishlar juda ko‘p o‘rinlarda uchraydi. Qoziga nisbatan qo‘llangan yana bir o‘xshatishda uning itga qiyoslanishi kitobxonni befarq qoldirmaydi. Adib asar qahramonlariga etalon tanlashda judayam e’tiborli bo‘lganini sezish qiyin emas. O‘rni kelganda shuni ham ta’kidlash lozimki, tanlangan etalonlalardan ta’riflanayotgan shaxsning ma’naviyati, saviyasi, odobi, madaniyati qay darajada ekanligini bilish mumkin. Qozi Kesakpolvonning yigitlaridan, ma’lumki, Kesakpolvon nimani xohlasa shuni bajaradi, u buyurgan ish tog‘rimi, noto‘g‘rimi, kerakmi, kerakmasmi Qozini qiziqtirmaydi. Uni faqat Kesakpolvonning istaklari qiziqtiradi. Asardagi Qoziga o‘xshagan boshqa yigitlar ham xuddi shunday maqomda. Tahlilga olingan o‘xshatishlardan yana namuna keltirsak, – Nima buyurgansan, dimlamami yo qozonkabobmi? – deb so‘radi. – Osh deganday bo‘luvdingiz...– Qozi shunday dedi-yu, egasidan tepki yeyishdan qo‘rqib dumini qisgan it holiga tushdi [Tohir Malik, Shaytanat, 4-kitob, 247-bet]. Adibga xos sinchkovlik, kuzatuvchanlik kabi xislatlar u yozgan asarlarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Odam ustiga kelayotgan xavfdan o‘zini himoya qilish maqsadida qo‘rquv aralash ikki qo‘lini tepaga, boshi ustiga ko‘tarib ko‘zlarini pirpiratadi, it esa bunday holatda orqa oyoqlarining tizzasini bukib o‘sha oyoqlari orasiga dumini kirgizib oladi. Adib ana shu holatni yaxshi bilgani uchun ham o‘xshatish sifatida qo‘llaydi. Qozining itga qiyoslanishida ham alohida axborot yotadi. Ya’ni o‘zbek xalqining itga bo‘lgan munosabati aks etadi. O‘rganilgan qissada juda ko‘p o‘xshatishlar qo‘llangan. Biz maqolamiz uchun faqat madaniy bo‘yoqqa ega bo‘lganlarinigina tahlilga oldik. Undan tashqari bu qissadagi o‘xshatishlarning yana bir xarakterli jihati shundaki, qo‘llangan o‘xshatishlarning deyarli hammasida asos sifatida fe’l so‘z turkumi ko‘zga tashlanadi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Тоҳир Малик. Шайтанат (қисса). 4-китоб. – Тошкент: Шарқ, 2013.– Б. 99. 2. Тоҳир Малик. Шайтанат (қисса). 3-китоб. – Тошкент: Шарқ, 2013.– Б. 45. 3. Маҳмудов Н. Тил сиёсати ва сиёсат тили... // Тил тилсими тадқиқи. – Тошкент: Mumtoz so‘z, 2017. – Б. 20. 4. Маҳмудов Н., Худойберганова Д. Ўзбек тили ўхшатишларининг изоҳли луғати. – Тошкент: Маънавият, 2013. – B. 140.
679HALIMA XUDOYBERDIYEVA SHE’RIYATIDA AYOL OBRAZIIroda Yuldasheva,Qoraqalpoq davlat universiteti 2-bosqich magistrantie-mail: [email protected] maqolada Halima Xudoyberdiyeva she’riyatida ayol obrazining o‘ziga xos jihatlari yoritilgan bo‘lib, ijodkorning poetik mahorati badiiy obrazda namoyon bo‘lishi tadqiq etilgan.Kalit so‘zlar: Halima Xudoyberdiyeva, ayol obrazi, badiiy mahorat, poetik obraz, lirik tasvir.AbstractThis article highlights the distinctive features of the female image in the poetry of Halima Xudayberdiyeva, and explores how the poet’s artistic mastery is manifested through the artistic imagery.Keywords: Halima Khudayberdiyeva, female image, artistic mastery, poetic imagery, lyrical depiction.Ijodkorning badiiy mahorati uning hayotga, voqelikka bo‘lgan munosabatidan ajralmasdir. Har bir ijodkor hayotiy tajriba va idrok darajasi, shuningdek, uning badiiy olamiga bo‘lgan yondashuvi orqali o‘ziga xos uslub va poetik mahoratni shakllantiradi. Shuning uchun ijodkorning hayot bilan chambarchas bog‘liqligi uning poetik olamining rang-barangligi va chuqurligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi. Badiiy mahorat bu faqatgina ijodkorning so‘z boyligi yoki badiiy texnikalarga ega bo‘lishi emas, balki hayotni, inson ruhiyatini va jamiyatdagi o‘zgarishlarni chuqur idrok etish, ularni yangi badiiy obrazlar, simvollar va metaforalar orqali ifoda etish qobiliyatidir.Ijodkorning individual poetik mahorati uning ijodiy qobiliyatining yagona va nodir ko‘rinishidir. Bu mahorat mehnat, doimiy izlanish va yangi imkoniyatlarni izlash orqali rivojlanadi. Doimiy o‘zgarish va yangilanish jarayonida bo‘ladi. Aslida, har bir ijodkorning faoliyatida o‘ziga xos, boshqalarga o‘xshamas, noyob voqealar yuz beradi. Bu noyoblikning manbai esa har bir shoirning voqelikni idrok etish va ifoda etish uslubidagi individual tafovutlarda yotadi. Shu bois ijodkorning individual badiiy mahorati bu uning o‘z dunyoqarashi, hayotiy tajribasi va ruhiy kechinmalari orqali dunyoni tasvirlash qobiliyatidir.O‘zbek adabiyotida H. Xudoyberdiyeva o‘zining original poetik olami va obraz yaratish mahorati bilan ajralib turadi. Shoira she’riyati, ayniqsa, badiiy mahorat nuqtayi nazaridan, quyidagi asosiy jihatlar bilan xarakterlanadi:1. So‘zning yangicha ma’no qirralarini kashf etish intilishi: shoira hayotiy haqiqatni oddiy faktlardan emas, balki badiiy haqiqatga aylantirishda yangi so‘z va ifoda usullarini izlaydi. Bu qadimiy, an’anaviy so‘zlarni yangi obrazli, metaforik, poetik qirralarda talqin etish orqali amalga oshadi.2. Ijodkorning dunyoga individual munosabati: Har bir ijodkor o‘z dunyoqarashini, hissiyotlarini, fikrlarini o‘ziga xos poetik obrazlarda ifoda etadi. Bu esa ijodkorning yangi so‘z aytish, yangilik yaratish zarurati bilan bog‘liq.3. Ichki tuyg‘ular va ijtimoiy muammolar o‘rtasidagi uzviylik: H.Xudoyberdiyeva o‘z qalbidan kelgan his-tuyg‘ular bilan jamiyatdagi og‘riqli muammolarni, odamlar hayotidagi noxushliklarni bir butun sifatida ko‘rib, ularni badiiy asarlarda chuqur o‘rganishga intiladilar.Halima Xudoyberdiyeva she’riyatida ayol obrazi ko‘p jihatdan ona qiyofasi orqali ifodalanadi. Bu ona timsoli qadimiy madaniyatlarda asriy mazmunga ega bo‘lib, ona – hayot, muhabbat, himoya va mardonavorlik ramzi sifatida talqin etiladi. Shuningdek, ayol qahramonining badiiy obrazlari ko‘pincha milliy qadriyatlar, an’analar va zamonaviy jamiyat muammolari bilan chambarchas
680bog‘liq bo‘lib, uning o‘rni va mavqei haqida chuqur fikr yuritishga imkon yaratadi. Shoiraning “Ayol monologi” she’rida shunday misralarni o‘qishimiz mumkin:Renoar meni nurdan chizib chiqqan, bilasiz,Petrarka “iloham” deb ko‘zini tikkan, bilasiz,Navoiy uzun umrni, ko‘zini tikkan, bilasiz,Bilasiz qay kuch bilan band etgayman xayolni,Nahot yovuz ataysiz Siz hattoki ayolni!She’rda tasvirlangan ayol obrazi kuchli, mustaqil va o‘zining ichki dunyosiga chuqur ega bo‘lgan shaxsdir. U nafaqat o‘zining his-tuyg‘ulari, orzu-intilishlari bilan yashaydi, balki hayotdagi og‘ir sinovlar, adovat va adolatsizliklarga qarshi qat’iyat bilan turadi. Ayol o‘zining mardligi va jasoratini ochiqchasiga namoyon qilib, hech qachon ortga chekinmasligini bildiradi. Shu bilan birga, uning qalbida chuqur his-tuyg‘ular, muhabbatga bo‘lgan ishtiyoq, ishqning og‘ir lekin zarur kuchi mujassam.Chekinmasmi qora tun men ko‘tarsam kiprigim,Ayting, kim buza olur solsam ishqiy ko‘prigim,Qaysi erkak unutmas meni ko‘rgach, o‘q, tig‘ni,Ishq oldida nima u, urush, hasad, siym-u zar,Siz hech ayol ishqiga bo‘lganmisiz muyassar?Darvoqey, ishq, ishq bilan Siz chiqisha olmaysiz,Ishq bir beqiyos, unga Siz abadiy tusha olmaysiz,Siz muz bo‘lib ketgansiz, erib, jo‘sha olmaysiz,Ayol borki bu muzga tegib qolsa munglanib,Duoyibad qilurki, ololmassiz o‘nglanib.She’rda ayolning hislari va tafakkuri bir-biriga singib ketgan; u ishqni nafaqat qalbni ranjituvchi, balki jonlantiruvchi kuch sifatida qabul qiladi. Shu sababli, u o‘zining zaifliklarini tan olgan holda, ular orqali yanada kuchayib, o‘zini yangilashga intiladi. Jamiyatdagi adolatsizliklar, insoniy munosabatlardagi sovuqlik uning fikrida muhim o‘rin egallaydi. U o‘zi yashayotgan dunyo va jamiyat haqida chuqur mulohaza yuritar ekan, undagi murakkablik va muammolarga qarshi o‘zicha kurashadi.E’tirof etamanki, Sizda chuqur fikrat bor,Ammo maqsad qoradir, maqsadda ko‘p illat bor,Yer yuzida rizq tergan ne davlat, ne millat bor,Har birida Siz kabi ne-ne aqli daholar,Ular odamni Sizdan boshqacharoq baholar!Bu ayol tasviri zamonaviy, ziyoli, o‘ziga ishongan, o‘z ruhiy olamini anglaydigan shaxs sifatida ochib berilgan. U ichki og‘riqlari va tashqi qiyinchiliklarga qaramay, o‘zining mustaqilligini va o‘ziga xosligini yo‘qotmaydi. Shu bilan birga, uning his-tuyg‘ulari, mehr-muhabbati va insoniyligi she’rga chuqur samimiyat baxsh etadi. Bu obraz orqali she’r muallifi zamonamiz ayolining murakkab, ko‘p qirrali, kuchli va o‘zgacha dunyoqarashini ta’riflaydi.Adabiyotshunos N. Karimov ta’biri bilan aytganda, “She’r o‘ziga xos organizm bo‘lsa, so‘z uning hujayrasidir. Organizm tirik bo‘lishi uchun uning har hujayrasi sog‘lom bo‘lishi va nafas olib turishi lozim bo‘lganidek, har bir so‘z ham she’rga uning qalbi bo‘lgan obrazga o‘z qonini berib va uni harakatga keltirishi kerak” [Karimov, 1964: 72]. Shuni alohi da ta’kidlash kerakki, badiiy fikrning mohiyatidan kelib chiqib, tanlab, saralab ishlatilgan so‘zgina fikrni yolqinlantiradi. Badiiy obrazlarga ana shunday poetik so‘zlargina asos bo‘lishi mumkin. “So‘z badiiy asarga ko‘chishi bilan uning konkret emotsional ko‘rinishlari yuzaga kela boshlaydi. So‘z ning ichki semantik xususiyatlarining shishi unga ko‘chma ma’no uchun keng yo‘l ochib beradi. Turli poetik figuralar, majozlar, tasvir
681vositalari qobig‘iga kirish so‘zning ko‘chma ma’nolarini va ramziy poetik obrazga aylanishini ta’minlaydi” [Umurkulov, 1984: 29]. Demak, poetik obraz ramziy ma’no anglatuvchi badiiy so‘zlar qatlami va so‘zning xilma-xil ma’nolarini yuzaga keltirish usullari bilan, boshqacha qilib aytganda, poetik so‘zning badiiy mushohada maydonidagi faoliyati jarayonida yaratiladi. Badiiy obrazlarga asos bo‘lgan poetik so‘zlarning paydo bo‘lishi va poetik shaklga kirishi muayyan hayotiy-ijtimoiy jarayonlar mahsulidir. Xulosa o‘rnida aytish joizki, ilmiy nazariy nuqtai nazardan, badiiy mahorat shoirning individual ijodiy qobiliyati bo‘lib, u ichki dunyo va tashqi olam o‘rtasidagi murakkab o‘zaro aloqalarni ifodalaydi. Har bir ijodkor o‘zining badiiy tilini yaratadi, unda tilning ma’no va estetik qirralari uyg‘unlashadi. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchi va tomoshabinni yangi dunyoqarash va estetik hissiyotlar bilan boyitadi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Улуғов А. Адабиётшунослик назарияси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги НМИУ, 2018. – 308 б.2. Мамажонов С. Лирик олам ва эпик кўлам. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1979. – 334 б.3. Каримов Б. Руҳият алифбоси. – Тошкент. Ғафур Ғулом номидаги НМИУ. 2016. – 364 бет.4. Худойбердиева Ҳ. Сайланма. Шеърлар. – Тошкент: 2000. – 203 б.5. Жўрақулов У. Ҳудудсиз жилва. – Тошкент: Фан, 2006. – 203 б.
OLTINCHI SHO‘BAADABIYOTSHUNOSLIK NAZARIYASIGA OID MASALALAR
683FILOLOGIK SINERGETIKAProf. Mirzayev I. K(SamDU)AnnotatsiyaTezislar shaklida yozilgan ushbu maqolada filologik sinergetika murakkab tizimlar nazariyasining tilshunoslik va adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi sifatida tahlil qilinadi. Til tizimining o‘z-o‘zidan tartiblanishi, matnning dinamik butunlik sifatida shakllanishi, til birliklarining interaktivligi, badiiy matnda semantik maydonlarning o‘zaro ta’siri kabi masalalar sinergetik paradigma asosida yoritiladi. Shuningdek, sinergetikaning lingvopoetika, kognitiv tilshunoslik va matn lingvistikasi bilan bog‘liq jihatlari ko‘rsatilib, Alisher Navoiy g‘azaliyoti misolida sinergetik jarayonlarning amaliy namoyoni tahlil qilinadi.Kalit so‘zlar: sinergetika, filologik sinergetika, murakkab tizim, o‘z-o‘zidan tartiblanish, matn lingvistikasi, semantik maydon, lingvopoetika.Kirish1. Sinergetika – (yun. synergos – “birga harakat qiluvchi”) o‘z-o‘zidan tashkil bo‘luvchi fanlarda fizik, ximik, biologik, sotsiologik, filologik kabi murakkab ochiq tizimlarda tartibsiz joylashgan narsahodisalardan batartib tizim paydo bo‘lishini o‘rganuvchi interdistsiplinar fan. U elementlarning yaxlit tizim yaratish uchun bir-biriga ta’sir qilishini va mazkur tizim qanday rivojlanishin o‘rganadi. Sinergetikaning asosiy tushunchalari:– tashqi ta’sirlarsiz, o‘z-o‘zidan tashkil topish (hosil bo‘lish); – tartibsiz chiziq bo‘ylab joylashmaganlik;– tizimning ochiqligi;– dissiptiv qurulma;– xaos va tartib;– bifurkatsiya – tarmoqlanish nuqtasi;– fluktuatsiya – yangi qurilmalarning paydo bo‘lishi jarayonidagi tasodifiy og‘ishlar.Sinergetikaning yuzaga kelishi va uning o‘ziga xos tadqiqot yo‘nalishi sifatida tarkib topishida Herman Xaken va Ilya Prigojinlarning xizmati katta. H.Xaken fanga “Sinergetika” terminini olib kirgan va “tartib parametirlari”ni boshqarish nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti sovrindori I. Prigojin esa disseptiv qurulmalar haqidagi ta’limotga asos solgan29.1. Filologik sinergetika tushunchasi va uning ilmiy-metodologik asoslari.1.1. Filologik sinergetika – o‘z-o‘zidan tarkib topadigan fan sifatidagi sinergetikaning tamoyillarini til, adabiyot, matn va madaniyat qanday rivojlanishini tadqiq etuvchi interdistsiplinar fan. U o‘z o‘zidan tashkil (paydo) bo‘ladigan tizim taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini, filologiya til, adabiyot fanlarini, filologik sinergetika esa tilda va matinda barqaror (statik) bo‘lmagan ob’ektlarni emas, balki tashqi ta’sirlarsiz doimo rivojlanib turadigan ob’ektlarni o‘rganadi.Filologik sinergetikaning asosiy tamoyil va qo‘llanish sohalari quyidagilardir: matnning o‘z-o‘zidan tarkib topishi, til taraqqiyoti, diolog va kommunikatsiya, adabiy ijod, madaniy kodlar tubandagilar esa filologik sinergetikaning tayanch kontseptlari hisoblanadi: nochiziqlik, chiziq bo‘ylab joylashmaganlik, bifurkatsiya, attraktorlar. Tilning ichki tizimi, nutqiy faoliyatning serqatlam tabiati, badiiy matnning o‘ziga xos energetikasining (yani matn botinida yashirin va ochiq tarzda qo‘llanuvchi ma’no nozikliklari, his-tuyg‘u, kabilar) estetik tuzilishi sinergetik tahlil uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Mazkur maqola filologik sinergeti29 Синергетика//ru.wikipedia.org.
684kaning nazariy asoslarini, amaliy qo‘llanishini va badiiy matn tahlilidagi ahamiyatini ilmiy asoslashga bag‘ishlanadi.1.2. Sinergetika nazariyasining umumiy tavsifi. Sinergetika - bu murakkab tizim elementlarining o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga keladigan yangi tartib, yangi qurulmani o‘rganuvchi fan. Tizimdagi tartib tashqi kuch bilan emas, balki ichki muvozanat va o‘zaro ta’sirlar orqali shakllanadi. Ushbu g‘oya tilshunoslikka tatbiq qilinganda, til tizimi: o‘zgaruvchan, ko‘p tarkibli, tashqi ta’sirga sezgir, o‘z-o‘zidan tartiblanadigan ochiq tizim sifatida namoyon bo‘ladi.1.3. Filologik sinergetikaning shakllanishi. XX asr oxirlarida lingvistika strukturalizm doirasidan chiqib, tilning dinamik tabiatini o‘rgana boshladi. Prigogin, Xaken, Mandelbrot kabi olimlarning sinergetik g‘oyalari tilshunoslikka tatbiq qilinib, natijada “filologik sinergetika” tushunchasi shakllandi. Bu yo‘nalish tilni faqat struktural birliklar majmuyi sifatida emas, balki jarayon, oqim, energiya, dinamik muvozanat sifatida talqin qiladi.2. Til tizimining sinergetik xususiyatlari.2.1. Tilning o‘z-o‘zidan tartiblanishi. Til jamiyat ehtiyojidan kelib chiqib, o‘z-o‘zidan o‘zgaradi: yangi so‘zlar paydo bo‘ladi, fonetik tizim qayta shakllanadi, grammatik qurilish yangilanadi. Bu jarayonlar sinergetikaning “haos → tartib” modellari orqali tushuntiriladi.2.2. Til birliklarining o‘zaro ta’siri. Tilning leksik, morfologik, sintaktik, semantik sathlari o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lib. Bir sathda sodir bo‘lgan kichik o‘zgarish boshqasiga ham ta’sir qiladi. Masalan, zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq terminlarning ko‘payishi sintaktik qurulmalarning yangilanishiga olib keladi.2.3. Nutq jarayonining dinamik tabiati. Nutq yagona maqsad sari yo‘naltirilgan jarayon bo‘lib, unda energiya, intensiya, ritm kabi omillar mavjud. Sinergetik nuqtayi nazar nutqni dinamik energiya oqimi sifatida tahlil qiladi.3. Matn sinergetikasi: matnning ichki tizimi va o‘z-o‘zidan tartiblanishi.3.1. Matnning butunlik sifatida sinergetik tabiati. Matn — ko‘p qatlamli tizim. Unda: semantik maydonlar, obrazlar tizimi, motivlar, kompozitsion struktura ritmik-intonatsion tarkiblar doimo birbiriga ta’sir qilib turadi. Ushbu elementlar sinergetik tarzda muvozanatlasha olgandagina matn chinakam estetik butunlik kashf etadi3.2. Semantik maydonlarning o‘zaro harakati. Badiiy matnda bir necha semantik maydon bir-biri bilan to‘qnashib, yangi ma’no qatlamlarini yuzaga keltiradi. Masalan, Navoiy g‘azalidagi “kecha”, “hijron”, “nido”, “umid” kabi portik maydonlar sinergetik tarzda birlashib, umumiy hissiy energiya hosil qiladi.3.3. Matnning dinamik struktura sifatida o‘zgarishi. Matn o‘quvchi tomonidan idrok etilganda ham o‘zgaradi. O‘quvchining tajribasi, bilim doirasi, tarixiy kontekst ma’noga yangi qatlamlar yukladi. Bu jarayon matnning ochiq tizim ekanligini tasdiqlaydi.4. Filologik sinergetikaning adabiyotshunoslikda qo‘llanilishi.4.1. Badiiy obrazlarning sinergetik uyg‘unligi.Adabiy matnda har bir obraz alohida ma’no tashiydi, ammo ular o‘zaro ta’sirlashganda yangi estetika, yangi ma’no, yangi emotsional kuch paydo bo‘ladi. Bu holat sinergetikaning “emergentlik” (yani butunning xususiyatlari, uning qismlarida alohida-alohida mavjud bo‘lmasdan, aynan ularning o‘zaro ta’siri natijasida paydo bo‘ladigan) tushunchasi bilan izohlanadi.4.2. Navoiy asarlarida sinergetik jarayon. Navoiy g‘azaliyoti sinergetik tahlil uchun juda qulay. Masalan, “Kecha kelgumdur debon…” misrasiga e’tiborqilaylik. Bu misra quyidagi semantik maydonlarni birlashtiradi: kutish, hijron, va’da, umid, iztirob.Mazkur elementlar o‘zaro uyg‘unlashib, yangi ma’no kutishning dramatik energiyasini hosil qiladi. Boshqacha aytganda, asardagi ma’no, obraz, ritm, ohang, zamon, makon va hissiyotlar bir-biri bilan uyg‘unlashib, yangi badiiy mazmunni yuzaga keltiradi. G‘azalda oshiq-ma’shuqa, kutish-kelmaslik,
685umid-iztirob kabi qarama-qarshi holatlar doimiy o‘zaro ta’sirda bo‘lib, nutq va ma’no harakatni yuzaga keltiradi. G‘azalda sinergetika effekt, ya’ni oddiy kutishdan kuchli fojiyaviy holat tug‘iladi. Sinergetik yondashuv g‘azaldagi oshiq iztirobini harakatdagi, rivojlanib boruvchi ruhiy jarayon sifatida ochib beradi. 4.3. Sinergetik yondashuvning poetik tahlildagi imkoniyatlari. Sinergetik tahlil metod: poetik matnning yashirin strukturalarini ochadi, obrazlar tizimidagi dinamik muvozanatni ko‘rsatadi, matndagi “energiya markazlari”ni aniqlaydi.5. Filologik sinergetikaning interdisziplinar xususiyatlari.Filologik sinergetikaning eng muhim jihatlaridan biri — uning interdisziplinar tabiati. Mazkur yondashuv tilshunoslik, poetika, semiotika, kognitiv fanlar, psixologiya, matematika va hatto fizika bilan ham uzviy bog‘langan.5.1. Tilshunoslik va fizika kesishmasida. Sinergetikaning ayrim tamoyillari bevosita fizika nazariyalariga tayanadi: entropiya (tartibsizlik), o‘z-o‘zidan tartiblanish, fraktal tuzilmalar30, noaniqlik, ehtimollik, bifurkatsiya31.Til tizimi ham shunga o‘xshash mexanizmlar asosida ishlaydi: unda barqarorlik davrlari, keskin o‘zgarish lahzalari, yangi strukturalar paydo bo‘lishi mavjud.5.2. Kognitiv lingvistika bilan bog‘liqlik. Kognitiv fanlarda inson ongi, idroki, dunyo tasavvuri qanday shakllanishi tadqiq qilinadi. Filologik sinergetika shu jarayonlarning: nutqqa ta’siri, matn yaratish mexanizmlari, semantik uyg‘unlik, obrazlarning paydo bo‘lish dinamikasi kabilarini o‘rganadi. Demak, sinergetika so‘zlar va obrazlar qanday “energiya markazlari” hosil qilishini, matnning qaysi nuqtalarida “semantik portlashlar” yuzaga kelishini izohlaydi.6. Badiy matnda sinergetik modellarning ko‘rinishi.6.1. Kompozitsiyaning sinergetik mexanizmi. Har bir badiiy matnning kompozitsiyasi statik emas, balki o‘zgaruvchan, dinamik tizimdir. Undagi:kirish (zamin), keskinlik nuqtasi, kulminatsiya, yechim (denuaman), o‘zaro kuchlanish (energiya) va boshqalar orqali bog‘lanadi. Binobarin, badiiy matn kompozitsiyasi energetik tebranishlar maydoni orqali yuzaga keladi.6.2. Obrazlar tizimi. Ko‘pincha, bir obraz o‘zicha butun matnga ma’no berolmaydi. Lekin obrazlar tizim sifatida birlashganda, yangi ma’no va ma’no nozikliklari, yashirin tovlanishlar, semantik rezonanslar, poetik uyg‘unlik paydo bo‘ladi. Bular sinergetik “emergentlik” tamoyili hosilalaridir.6.3. Ritm, ohang va ichki dinamika. She’riy matnda ritm — bu energiya oqimi. U so‘zlar tartibi, ohang, urg‘u o‘zgarishi orqali matnda yangi semantik maydonlarni hosil qiladi. Navoiy nomi yuqorida zikr etilgan g‘azalida turoq vazni, radifning takrori, qofiya jarangi matnning “energetik markazi”ni hosil qiladi.7. Navoiy g‘azaliyotida sinergetik lay (holat)lar.7.1. “Kecha kelgumdir debon” misrasi sinergetik tahlili. Ushbu ibora uchta asosiy sinergetik qatlamni ichiga oladi.Vaqt maydoni: kecha – o‘tgan vaqtning davom etishi.Umid maydoni: kelgumdir – va’daning yashirin energiyasi.His-tuyg‘u maydoni: hijronning iztirobi.Bu qatlamlar birlashib, yangi butunlik — lirik suby’ektning ichki dramatizmini vujudga keltiradi.7.2. Sinergetik uyg‘unlik modeli. Navoiyda ko‘pincha: ishq, sabr,hijron, visol, iltijo, nido maydonlari turli kombinatsiyalarda o‘zaro ta’sirlashadi. Natijada har bir g‘azalda murakkab, ko‘p qatlamli, sinerge30 Fraktal tuzilma – bu tizimning har bir bo‘lagi, butunning umumiy shakli, mantiqiy yoki semantik qolipini takrorlab turadigan tuzilmadir. Mazkur tushuncha marn sinergetikasi, diskursiv tahlil va zamonaviy poetikada faol qo‘llanadi. 31 Bifurkatsiya – bu tizim rivojida hal qiluvchi burilish nuqtasi, yani kichik o‘zgarish.
686tik struktura vujudga keladi.8. Filologik sinergetikaning amaliy ahamiyati.8.1. Ta’lim sohasida. Sinergetik yondashuv o‘quvchiga: matnni yaxlit tizim sifatida ko‘rishga, muallif niyatini chuqur idrok etishga, obrazlar dinamikasini tushunishga, yashirin ma’no qatlamlarini aniqlashga yordam beradi.8.2. Til o‘zgarishlarini oldindan aytib berish. Murakkab tizimlar nazariyasi yordamida: yangi leksikaning kirib kelish tendensiyalari, grammatik o‘zgarishlar, shevalar rivoji, internet tili transformatsiyasi oldindan taxmin qilinadi.8.3. Badiiy tahlilda. Sinergetika poetik tahlilning: semantik maydon, estetika energiyasi, obrazlar tizimining dinamik muvozanati kabi chuqur jihatlarini ko‘rsatadi.9. Filologik sinergetika fan sifatida: muammolar va istiqbollar.Hozirgi kunda sinergetikaning quyidagi muammolari mavjud:– yagona metodologiyaning to‘liq shakllanmaganligi;– ilmiy terminlarning hali barqarorlashmaganligi;– matn sinergetikasini formal modellashtirishning murakkabligi va boshqalarAmmo istiqbollar juda keng:– sun’iy intellekt asosida matn dinamikasini o‘rganish;– fraktal lingvistika;– raqamli poetika;– sinergetik hermenevtika asosida til evolyutsiyasi algoritmlarini yaratish va boshqalar10. Sinergetik lingvistikaning asosiy kategoriyalariFilologik sinergetikaning ilmiy apparati o‘ziga xos kategoriyalar tizimiga tayanadi. Ular orasida entropiya, bifurkatsiya, fraktal, attraktor, rezonans, stoxastik tebranish, energiya markazi, ochiq tizim kabi tushunchalar alohida o‘rin tutadi.10.1. Entropiya til tizimida. Tilning entropiyasi — til tizimidagi tartibsizlik darajasi. Yangi so‘zlarning paydo bo‘lishi, ma’no kengayishi, grammatik modellar o‘zgarishi, nutqiy variantlarning ko‘payishi entropiyani oshiradi. Biroq entropiyaning oshishi har safar yangi tartibning vujudga kelish imkoniyatini kuchaytiradi. Bu sinergetik jarayonning o‘zagini tashkil qiladi.10.2. Attraktorlar. Til tizimida attraktor — o‘ziga tortuvchi kuch, ya’ni barqaror ma’no yadrosidir.Ishq mavzusi Navoiy lirikasining “attraktori”dir; shaxs kategoriyasi grammatik tizimda barqaror “attraktor” vazifasini bajaradi. Attraktorlar matn ichida semantik markazlarni vujudga keltiradi. 10.3. Fraktal lingvistika. Fraktallik bu kichik qismning struktura jihatdan butun tizimga o‘xshashligidir. Til va matnda fraktallik, obrazlarning takrorlanishida,semantik motivlarning qayta tug‘ilishida, fonetik-ritmik naqshlarda kuzatiladi.Navoiy gazallarida “ishq – sabr – hijron – visol” fraktal maydon sifatida takrorlanadi, lekin har gal yangi shakl kasb etadi.11. Matn energetikasi: yangi ilmiy konseptFilologik sinergetika matnni energiya tashuvchi tizim sifatida talqin qiladi. Har bir badiiy matnda: semantik energiya, hissiy-psixologik energiya, ritmik-intonatsion energiya, obrazlar energiyasi mavjud bo‘ladi.11.1. Semantik energiya oqimi. Matnning semantik oqimi — mazmunning satrdan satrga o‘tishi jarayonida hosil bo‘ladigan ma’no kuchidir.Masalan:“Kecha kelgumdir debon” misrasi matnga kutish energiyasini kiritadi.Bu energiya keyingi baytlarda hijron energiyasi bilan to‘qnashadi va matnda kuchlanish hosil qiladi.11.2. Emotsional energiya markazlari. Matnda ba’zi iboralar emotsional markaz vazifasini bajaradi. Navoiyda: “fig‘on”, “nola”, “zori”, “niyoz”, “dard”, “jon” kabi so‘zlar energiya reaktorlariga o‘xshaydi.
68712. Sinergetik hermenevtika va matn. Sinergetik hermenevtika — matnni faqat mazmun darajasida emas, balki dinamik jarayon, energetik oqim sifatida talqin qiladigan yondashuvdir.12.1. Matn va o‘quvchi o‘rtasidagi energiya almashinuvi. O‘quvchi: o‘z tajribasi, his-tuyg‘usi, dunyoqarashi bilan matn energetikasiga ta’sir qiladi.Shuningdek, matn ham o‘quvchini o‘ziga tortadi. Bu jarayon – rezonansni hosil qiladi.12.2. Metafora sinergetik tizim sifatida. Metafora — ikki semantik maydonning to‘qnashuvi. Bunda:eski ma’no buziladi, yangi ma’no energiyasi tug‘iladi. Bu jarayon sinergetikaning bifurkatsiya modeliga to‘g‘ri keladi.13. Raqamli poetika va filologik sinergetika.Raqamli adabiyotshunoslik sinergetikaning eng muhim va yangi yo‘nalishidir.13.1. Matn fraktallarini kompyuter orqali aniqlash. Kompyuter dasturlari yordamida: motivlar takrorlanishi, fonetik naqshlar, leksik maydon dinamikasifraktal modellar orqali tahlil qilinadi.13.2. Big Data asosida til evolyutsiyasi. Milionlab matnlar asosida: yangi tendensiyalar, lug‘aviy evolyutsiya, grammatik o‘zgarishlar, yangi poetik shakllar aniqlanadi. Bu sinergetikaning “ochiq tizim” nazariyasi bilan to‘liq mos keladi.14. Filologik sinergetika va sun’iy intellect.Sun’iy intellekt (SI) matn tahlilida sinergetikaning yangi bosqichini boshlab berdi.14.1. Matn generatsiyasi sinergetik jarayon sifatida. SI tomonidan yaratilgan matnlar energiya taqsimoti, semantik oqimlar, obrazlar tizimi asosida shakllanadi — bu sof sinergetik jarayondir.14.2. Lingvistik bashorat. SI yordamida tilning kelajakdagi: semantik o‘zgarishlari, sleng rivoji, shevalarning uyg‘unlashuvi prognoz qilinmoqda.XulosaFilologik sinergetika — bu nafaqat tilshunoslikning zamonaviy tarmog‘i, balki kelajakning eng istiqbolli ilmiy paradigmasidir. U til va matnni statik strukturalar sifatida emas, balki: murakkab dinamik tizim, o‘z-o‘zidan tartiblanadigan mexanizm, energiya oqimlari majmui, ko‘p qatlamli semantik fraktal, inson tafakkurining aks-sadosi sifatida talqin qiladi.Filologik sinergetika orqali: matnning ichki energiyasi, obrazlar tizimi, ma’no rezonansi, semantik portlashlar, lisoniy o‘zgarishlar mexanizmi chuqur ilmiy tahlil qilinadi. Sinergetik tahlil tilshunoslik, adabiyotshunoslik va she’rshunoslikni yaxlit filologik hodisa sifatida shakllantiradi hamda pirovard natijada filologik bilim, ilm va ta’lim samaradorligini, fanimiz taraqqiyotini dunyo ko‘rsatkichlari darajasiga olib chiqadi. Adabiyotlar ro‘yxati 1. Sinergetika// ru.wikipedia.org. 2. Буданов В.Г. О методологии синергетики// В.Г. Буданов/ Вопросы философии. – М., 2006. № 5. – С. 79-94. Филологическая синергетика// 3. Василькова В.В. Порядок и хаос в развитии социальных систем: Синергетика и теориясоциальной саморганизации.-СпБ.: Лань, 1999. 4. История и синергетика: Математическое моделирование социальной динамики. – М.:Комкнига, 2005. 5. Кадомцова Б.Б. Синергетика// сборник статей. – М.: Мир, 1984. 6. Капица С.П., Курдюмов С.П., Малинецкий Г.Г. Синергетика и прогнозы будущего. – М., 1997. 7. Князева Е.Н. Синергетика как мировидение: диалог с Пригожиым// Е.Н. Князева, С.П.Курдюмов// Вопросы философии.- М.,1982,№-12. – С. 3-20. 8. Ласкутов А.Ю., Михайлов А.С. Введение в синергетику. – М.: Наука, 1990. 9. Хакен Г. Синергетика. – М.: Мир, 1980.
688QISSA GENEZISI MUAMMOSIGA DOIR QARASHLARUzoq Joʻraqulov,Filologiya fanlari doktori, professor, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetiAnnotatsiyaTadqiqotda zamonaviy qissa janrining shakllanishida muhim bosqich vazifasini oʻtagan tarixiy-genetik omillar va ularning poetik xossalari haqida fikr yuritilgan.Kalit soʻzlar: janr, qissa, kompozitsiya, syujet, motiv, fabula, xronotop, Qurʼoni karim qissalari, Paygʻambarlar qissasi, xalq qissalari, qissa-dostonlar, doston qissalari, metafora, metafora tizimi, badiiy obraz, qissa obrazi, adabiy-tarixiy jarayon, ijod jarayoni, ijodkor fenomeni.AbstractThe study examines the historical-genetic factors that played a crucial stage-forming role in the development of the modern qissa (short novel/novella) genre, as well as their poetic characteristics.Keywords: genre, qissa (novella), composition, plot, motif, fabula, chronotope, Qur’anic narratives, Stories of the Prophets, folk narratives, qissa-dastans, dāstān narratives, metaphor, system of metaphors, artistic image, qissa image, literary-historical process, creative process, the phenomenon of the creator (author).Epik janrlar tasnifida qissa romandan keyin turishi maʼlum. Ammo badiiy adabiyotga qadar ham muayyan shakl-mazmunda mavjud boʻlgani, zamon-makon nuqtayi nazaridan Sharq va Gʻarb adabiyotini birdek qamrab olishi, ham folklor, ham yozma adabiyot janri sifatida mustaqil shakllariga egaligi, janr kanonlarining oʻziga xosligi bilan qissa va “Xamsa” dostonlari munosabati romanga nisbatan aniqroq, qadimiyroq deyish mumkin. Ayni nuqtayi nazardan maqolada “Xamsa” dostonlari bilan qissaning besh shakli aro genetik va tipologik munosabatni muxtasar koʻrib chiqishga urinamiz.Ushbu shakllarni taqriban shunday tasniflash mumkin: a) Qurʼoni karim qissalari; b) anbiyolar qissasi; d) xalq qissalari; e) doston qissalari; f) qissa-dostonlar.Qurʼoni Karim qissalari. Sharq-islom maʼrifiy-badiiy tafakkurining shakl-mazmun nuqtayi nazaridan tamomila yangi bosqichga koʻtarilishida Qurʼoni karim maʼnolari va bayon usulining taʼsiri, bizningcha, birinchi oʻrinda turadi32. Manbalarda qayd etilishicha, “Qurʼoni karim” maʼnolarini toʻgʻri tushunish, muvofiq tarzda talqinlash yoʻlidagi urinishlar natijasida “Ilm ulbalogʻat” maydonga kelgan. Balogʻat ilmi tarkiban uch qismga boʻlinadi: “Ilm ul-maʼoniy”, “Ilm ul-bayon”, “Ilm ul-badiʼ” [Sharipov, 2014]. Qurʼoni karim, Muhammad alayhissalom hadislari, xususan, shu asosda maydonga kelgan mumtoz poetika mohiyatini anglash uchun mana shu uchlik nazariy sistema ochqich vazifasini oʻtaydi. Alisher Navoiy va uning buyuk salaflari ham balogʻat ilmini oʻz ilmiy-adabiy faoliyatlari uchun dastur sifatida qabul qilishgan. Adabiyotshunos A.Qozixoʻjayev Navoiyning balogʻat ilmini mukammal egallagani, oʻz asarlarida “Miftoh ul-ulum” (“Ilmlar kaliti”, Yusuf Sakkokiy), “Talhis ul-miftoh” (“Kalitlar sarasi”, Abdurahmon Qazviniy), “Muxtasar ulmaʼoniy” (“Maʼnolar qaymogʻi”, Saʼdiddin Taftazoniy) singari ilmiy asarlarni tez-tez tilga olganini misollar bilan koʻrsatadi [Qozixo‘jayev, 2010]. Xuddi islom adabiy-nazariy taʼlimotida boʻlganidek, Qurʼoni karimdagi matnlar mazmuni, ulardagi ifoda usuli Sharq mumtoz adabiyoti amaliyotida ham izchil qoʻllab kelingan. Qurʼoni karim qissalari va “Xamsa” munosabati mana shunday nazariy va amaliy jarayonlar umumlashgan 32 Oʻzbek mumtoz adabiyoti, xususan, Navoiy “Xamsa”sini Qurʼoni karim iqtiboslari, oyatlarining poetik interpretatsiyasi, Qurʼonga xos bayon uslubi, kompozitsiya tizim nuqtayi nazaridan diniy, nazariy va grammatik ilm asosida maxsus oʻrganish zarurati bor. Navoiy “Xamsa”sining semantik-struktur qurilishida aynan shu jihat yetakchilik qiladi. Shoirning oʻzigacha boʻlgan parokanda gʻazal strukturasini tamomila yangi yoʻnalishga burib, aniq tizimdagi gʻazal kompozitsiyasini ishlab chiqishida ham bevosita Qurʼoni karim strukturasi asos boʻlgan deb oʻylaymiz (U.J.).
689nuqtada voqe boʻlgan. “Qurʼoni karim”ning bitta surasi (28-sura) “Qasas” (“Qissalar”) deb nomlanadi. Unda paygʻambar Muso alayhissalomning tugʻilishlaridan boshlab, butun hayot yoʻllari, xususan, paygʻambarlik davrlari mufassal bayon etilgan. Bundan tashqari, Qurʼoni karim Odam alayhissalomdan tortib Nuh, Ibrohim, Ismoil, Isʼhoq, Dovud, Sulaymon, Yunus, Ayyub, Muso, Yaʼqub, Iyso alayhimussalom singari koʻplab paygʻambarlar (shuningdek, Hobil va Qobil, asʼhobul Kahf, Maryam, Jolut kabi paygʻambar boʻlmaganlar) hayotini qissa qilib beradi. “Yusuf” surasida, xususan, shunday deyiladi “(Ey Muhammad), Biz sizga ushbu Qurʼon (surasi)ni vahiy qilish bilan qissalarning eng goʻzalini soʻylab berurmiz. Holbuki, u (Qurʼon) nozil boʻlishidan ilgari siz (bu qissadan) bexabar kishilardan (biri) edingiz!” [Qur’oni Karim, 1992]. Qurʼoni karim qissalarida oʻtmish voqealarining ibratomuz hikoya qilinishi, bashariyat tarixi haqida axborot berilishi bilan birga, yana uch jihat yaqqol ajralib turadi. Bularning birinchisi, har bir “qissa” markazida aniq bir shaxs hayot yoʻli (syujeti) turishi, barcha voqealar (syujet liniyalari) shu shaxs atrofida kechishi va bevosita unga kelib bogʻlanishi; ikkinchisi, butun “qissa” yagona bir mazmun, jumla-konsepsiyaga qurilishi [Qozixo‘jayev, 2012: 206-215]; uchinchisi, tezis – antitezis – sintez shaklidagi mukammal kompozitsion tizimga egaligidir.“Xamsa” dostonlarida ham xuddi shunday prinsip kuzatiladi. Oshiq – maʼshuqa – raqib uchligi va ularning atrofidagi soʻzlovchi va harakatlanuvchi obrazlar tizimi oʻz mohiyati va syujet strukturasiga koʻra, pirovard-oqibat bir obrazga kelib bogʻlanadi. Asardagi shu obraz har qanday holatda yetakchi maqomda turadi. Agar ayni obraz asardan chiqarib tashlansa, doston mazmuni ham, shakli ham oʻsha daqiqadan boshlab nurashga tushadi. Bu markazlashtiruvchi obraz “Xamsa” dostonlaridagi oshiq (Farhod, Xusrav, Majnun, Bahrom, Iskandar) obrazidir. Dostonlardagi eng faol xronotop maydonlari (yoʻl, dengiz, oʻrmon, togʻ, gʻor va h.k.) faqat uning ishtiroki bilan jonlanadi. Oshiq bu xronotop maydonlarini yolgʻiz bosib oʻtadi. Maʼshuqa esa bunda koʻpincha inert holatda namoyon boʻladi. U mavjudligi-yu izlab kelishidan bexabar, gʻayrishuuriy tarzda oshiqni “kutadi”. Undagi faollik faqat oshiq bilan ilk uchrashuvdan keyin boshlanadi. Raqib ham xuddi shunday: oshiqning faol harakatidan inersiya oladi. Koʻpincha oshiq oʻz maqsadi yoʻlida qator manzil-makonlarni bosib oʻtib, maʼshuqa diyoriga yetib kelgandan soʻnggina faollashadi. Shulardan kelib chiqib, “Xamsa” dostoni qahramoni Qurʼon qissalari qahramoni bilan poetik jihatdan hamjins deyishimizga asos bor.“Xamsa” dostonlari ham xuddi Qurʼoni karim qissalari singari yagona jumla-konsepsiyaga quriladi. Ulardagi mazmunni joʻn bir jumlada umumlashtirib ifodalaydigan boʻlsak, taqriban: “Ishq, mehnat, iztirob va fojiadan iborat dardga yoʻliqmoq saodati”, degan konsepsiya maydonga keladi. Agar “Qurʼoni karim”dagi Yusuf (a.s.) qissasi asosida qissa qahramonining kelajagi haqidagi bashorat-tush tezis boʻlsa, toki shu tush roʻyobga chiqib, qahramon gʻalabaga erishgungacha boʻlgan barcha voqea-hodisalar antitezis, qahramonga oʻn bir yulduz, oy va quyoshning salomga kelishi sintez hisoblanadi. Qahramonni bunday saodatga erishtirgan omil esa “chiroyli sabr”dir. “Xamsa” dostonlaridagi barcha qahramonlarning ishq uchun yaratilgani33 tezis, ishq yoʻlidagi iztirob va mashaqqatlari antitezis, ularning Haq vasliga yetishuvlari esa sintezdir.Yana shuni qayd etish joizki, “Xamsa” tarkibidagi bir doston bevosita Qurʼoni karimda bayon etilgan Zulqarnayn qissasiga asoslanadi. Y.E. Bertels va boshqa qator tadqiqotchilarda ayni syujet ildizlarini Firdavsiy “Shohnoma”siga bogʻlashga moyillik bor. Bizningcha esa bunday talqin “Xamsa” dostonlaridagi Iskandar obrazi qamrov koʻlami va poetik mohiyatini toraytirish, xato tushunishga olib keladi. Iskandar obrazini bir millat va hokimiyat doirasidagi, ishi butkul fotihlikdan iborat 33 Bu oʻrinda Iskandarni ham Olloh ishqi yoʻlida mislsiz fathlarga chogʻlangan, alal-oqibat uning amrini bajo keltirish bilan saodat topgan Haq oshigʻi sifatida talqin qilishimiz anʼanaviy xamsashunoslik xulosalariga bir qadar zid kelishi mumkin. Ammo dostonning barcha variantlari Sharq-islom dunyoqarashi asosida yozilgani, anʼanaviy xamsashunoslarimizda esa sovet mafkurasi taqiqlari sabab bunday talqin uchun imkon boʻlmaganini yodda tutgan holda, keyingi tadqiqotlarda bu masalaga kengroq toʻxtalish zarurati bor (U.J.).
690boʻlgan, boringki, Anoʻshiravon kabi odillikni kasb etgan bir hukmdor darajasiga tushirib qoʻyadi. Eng yomoni, bunday talqin xamsachilikning umumkonsepsiyasiga soya soladiki, bu masalani maxsus oʻrganish zarurati bor. Bundan tashqari, xamsachilikkacha va mazkur anʼana taʼsirida maydonga kelgan qator doston toʻplamlaridan bevosita Qurʼoni karimdagi “Yusuf” surasi asosida yozilgan “Yusuf va Zulayho” tipidagi ishq dostonlari ham joy olgan. Bu oʻrinda Firdavsiy “Shohnoma”si (Siyovush va Sudoba epizodi) hamda Abdurahmon Jomiyning “Haft avrang”gi tarkibidagi “Yusuf va Zulayho” dostonini eslash kifoya.Paygʻambarlar qissasi. Umuman, Qurʼoni karim nozil boʻlguncha va undan keyingi davrlarda paygʻambarlar tarixini aks ettiruvchi ilmiy va tarixiy-badiiy asarlar koʻp yozilgan. Ushbu asarlar qahramonlari paygʻambarlar boʻlib, islom muarrixlari ular haqidagi real voqealarni haqqoniy bayon etishga harakat qilganlar. Bunda, asosan, Qurʼoni karim va paygʻambarimiz (a.s.) hadislari (yoki bungacha boʻlgan ilohiy naqllar)ga tayanganlar. Isroiliyotga doir baʼzi bir kiritmalarni istisno etganda34, paygʻambarlar tarixiga bagʻishlangan kitoblar badiiy ijod sohiblari uchun ishonchli manba hisoblangan. Ular tarixiy manbalarni badiiy talqin qilishda ikki yoʻldan borishgan: birinchisi, bevosita paygʻambar qissasi (yoki boshqa Qurʼon qissalari) asosida asar yozish, ikkinchisi, ushbu qissalarda aks etgan syujet, obraz, bayon usullarini oʻzlashtirish va ramziy usulda boshqa syujet va obrazlarga tatbiq qilish. “Xamsa” dostonlari tarkibidagi Iskandar qissasi birinchi tip syujet namunasiga kiradi, qolgan (birinchi dostondan tashqari) uch dostonda esa ikkinchi tipga xos badiiy usullar qoʻllangan. Ularning har biridagi syujet, obraz va uslub tarkibiga paygʻambarlar qissasiga xos mazmun va shakl xususiyatlari singdirib yuborilgan. Xalq qissalari. “Ismoil alayhissalom”, “Zufnun”, “Kaʼbul Axbor”, “Hazrat Ali (r.a.)”, “Abu Muslim”, “Ibrohim Adham”, “Chor darvesh”, “Shoh Mashrab”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Bahrom va Dilorom” singari umumsharq, xususan, oʻzbek xalqi tomonidan ijod etilgan qissalar ham “Xamsa” dostonlari uchun muayyan omil vazifasini bajargan. Adabiyotshunos Saidbek Hasanov “Xamsa” dostonlariga kirgan “Bahrom qissasi”ning “Shohnoma”dan oldin ham xalq ijodiyoti namunasi sifatida yashab kelgani, Firdavsiy tomonidan badiiy qayta ishlangani, Nizomiy, Dehlaviy, Navoiylar esa uni tom maʼnoda yozma adabiyot tarkibiga singdirib yuborganlarini aytadi [Hasanov, 1988: 24]. “Xamsa” dostonlari va sanalgan xalq qissalari nuqtama nuqta solishtiriladigan boʻlsa, ularning qator poetik komponentlari aro tipologik jihatlar mavjudligi oydinlashadi. Deylik, “Shoh Mashrab” qissasi “Layli va Majnun” dostoni bilan gʻoya va shakl nuqtayi nazaridan ancha yaqin. Mashrab obrazi oʻzining jazbali muhabbati, jununi, jamiyatga sigʻmasligi, gʻayrioddiy faoliyati, soʻzlash usullarigacha bizga Majnunni eslatadi. Xalq qissalari va “Xamsa” dostonlari oʻrtasidagi bunday umumiy jihatlar ularni qiyosiy-tipologik aspektda chuqurroq oʻrganishni talab etadi. Doston qissalari va qissa-dostonlar. Shuningdek, “Xamsa”gacha va undan keyin maydonga kelgan dostonlar tarkibidagi baʼzi qissalar (doston qissalari) hamda bevosita bir qissa asosida yozilgan dostonlar (qissa-dostonlar) “Xamsa” dostonlari bilan tipologik uygʻunlik kasb etadi. Doston qissalari bilan qissa-dostonlar oʻz mazmuni, strukturasiga koʻra, quyidagi oʻxshash va farqli tomonlarga ega: a) bir doston tarkibida qissalarining bir nechtasi kelishi mumkin. Qissa-dostonlar esa faqat yagona qissa syujetiga quriladi; b) doston qissalari muayyan asar kompozitsiyasining biror boʻlagini tashkil etib, oʻzining dastlabki (xalqona) shakliga nisbatan qisqarishi, badiiy mazmun nuqtayi nazaridan dostonga tobelanishi, oʻziga yondosh qissa syujetiga muvofiqlashuvi mumkin. Qissa-dostonda esa muayyan qissa oʻzining ilk variantiga xos barcha syujet va kompozitsion xususiyatlarni deyarli saqlab qoladi. Baʼzi hollarda muallif badiiy niyatiga koʻra, kengayadi, yangi, “toʻqima” syujet liniyalari, obrazlar, detallar bilan boyitiladi; d) doston qissalari uchun koʻproq ibratomuz, xalqona, oʻquvchiga pand-nasihat va didaktik xulosa beruvchi qissalar tanlanadi. Bunda qissa qahramoni biografiyasi 34 Y.E. Bertels “Navoiy va Jomiy” tadqiqotida bu masalaga maxsus toʻxtalib oʻtgan (U.J.).
691qissa syujeti bilan parallel kechmasdan, qahramon hayot yoʻlidagi bir yoki bir necha muhim nuqta bayon etiladi. Qissa-dostonlar esa qahramon biografiyasini imkon qadar toʻliq aks ettiradi. Unda boshlanma, tugallanma qismlari orasida qahramoning “hayot yoʻli” xronotopi badiiy aks ettiriladi; e) doston qissalari ilohiy kitoblar, xalq ogʻzaki ijodi, xalq kitoblari tarkibidan tanlab olinadi va janr tarkibiga singdiriladi. Qissa-dostonlar syujeti esa janrni oʻzi tanlaydi. Yaʼni qissa voqealari, obrazlari, undagi oʻtkir mazmun, dolzarb mavzu janr tabiatini tayin etadi. Muayyan janr ichida yangi shakllarning paydo boʻlishiga olib kelishi ham mumkin; f) doston qissalari uslubi ham oʻzi kiritilgan asar uslub maromiga tushib qoladi. Oʻzining dastlabki shaklidagi uslub individualligini yoʻqotadi. Qissa-dostonda esa yagona uslub yetakchilik qiladi. Oʻz shakl-mundarijasiga koʻra, dastlabki shakliga xos uslub maromini yoʻqotmaydi, aksincha, fabula tizimi mukammallashadi.Muhimi, qissaning har ikki shakli alohida dostonlarda boʻlganidek, “Xamsa” dostonlari tarkibida ham uchraydi. “Xamsa” tarkibiga kirgan “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, Bahrom goʻr haqidagi dostonlar, aslida, qissa-dostonlar hisoblanadi. “Xamsa”dagi “Zulqarnayn” qissasi Qurʼoni karimdan iqtibos qilinib, “Xamsa” badiiy konsepsiyasiga singdirilgan boʻlsa, undan oldingi uch qissa xalq ijodiyoti namunalaridan olinib, “Xamsa” semantikasi va strukturasiga tobelantirilgan. Bu esa mazkur qissalarning Xamsaga xos bir butun badiiy sistemada komponent-qissa (xamsa-qissalari), mustaqil holatda esa qissa-doston ekanini koʻrsatadi.“Xamsa”ning birinchi dostonida turli konseptual masalalar yuzasidan muayyan shaxs hayotiga doir qissa epizodlari keltiriladi. Ayni epizodlar muallif ilgari surmoqchi boʻlayotgan aniq konsepsiyani asoslab kelishi bilan birga, “Xamsa”ning umumkonsepsiyasi, keyingi dostonlar yoʻnalishini belgilashda mundarijaviy ahamiyat kasb etadi. Masalan, Navoiy “Hayrat ul-abror” dostoni tarkibidagi Ibrohim Adham, Robiya Adaviya, Boyazid Bistomiy haqidagi qissa epizodlari mana shunday badiiy-konseptual vazifalarni bajaradiki, ayni dalillar “Hayrat ul-abror” tarkiban muayyan qissalarni jamlagan doston ekanini koʻrsatadi. Birinchi doston (“Hayrat ul-abror”) tarkibidagi bunday qissalarni uch guruhga boʻlib tasniflash mumkin: birinchi guruhga Qurʼoni karimda bayon etilgan qissa-epizodlari; ikkinchi guruhga muallifdan oldin yashab oʻtgan, el ogʻzida rivoyatga aylangan, “daxlsiz” shaxslar (paygʻambarlar, sahobalar, avliyolar) haqidagi qissa-epizodlari; uchinchi guruhga shoir bilan zamondosh (Abdurahmon Jomiy, Pahlavon Muhammad, Sulton Husayn singari) shaxslar hayotiga doir qissa epizodlari kiradi. Eng muhimi, bunday qissalarning barchasi real asosga ega va oliy realizm namunalari sifatida namoyon boʻladi.Umuman, Sharq-islom muhitida shakllangan “Xamsa”ga xos sintetizm (turli maʼrifiy-ijtimoiy manbalar, voqea-hodisalar, janr shakllari va xususiyatlarini umumlashtirish) quyidagilarda namoyon boʻladi: a) ilohiy naql va shaxs eʼtiqodi; b) bu asosda yuzaga kelgan poetik anʼanalar; d) islom kishisi (abror-odam) va maʼrifiy jamiyat konsepsiyasi; e) Yaratguvchi, inson va borliqni islom prizmasida idroklash. Islom Sharqida kechgan sintetizm jarayoni mana shunday ichki spetsifik jihatlari bilan qadim Sharq va Yevropa badiiy tafakkuriga xos sintetizm mexanizmiga oʻxshamagan yangi mexanizmni namoyon etgan. Universal estetik tafakkur, original modifikatsion tizim sifatida shakllangan. Sintetizm jarayonida bunday kanonlashgan poetik shoxobchalar yagona tarmoq boʻylab “Xamsa” singari ulkan janr xronotop maydoniga quyilgan va singib ketgan. Natijada bir yoki bir nechta janr komponentlari bir joyga jamlanib, yangi janrlar hosil qilgan yoki janr kanonlarini oʻzgartirgan, ayni paytda oʻzi ham oʻzgarishga uchragan: yo kanonlashgan, yo differensiatsiyalangan, taraqqiy etgan yoki qatʼiy oʻzgarishga yuz tutgan. “Xamsa”ning bir butun poetik sistema boʻlib shakllanishida Sharq mumtoz adabiyoti anʼanalari silsilasida mavjud qator adabiy janrlar, xususan, qissa janri ham, kanonlashtiruvchi vosita vazifasini oʻtagan.Foydalanilgan adabiyotlar
6921. Қуръони карим. Ўзбекча изоҳли таржима. Таржима ва изоҳлар муаллифи Алоуддин Мансур. – Т.: Чўлпон, 1992. 2. Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий. Ал-жомиъ ас-саҳиҳ. 2-жилд. – Т.: Мусулмонлар боштаҳририяти, 1996.4. Алишер Навоий. МАТ. Хамса. Сабъаи сайёр. – Т.: Фан, 1992.5. Алишер Навоий. МАТ. Хамса. Ҳайрат ул-аброр. – Т.: Фан, 1991.6. Алишер Навоий. Тарихи анбиё ва ҳукамо /МАТ. Ўн олтинчи том. – Т.: Фан, 2000.9. Бертельс Е.Э. Избранные труды. Низами и Фузули. –М.: Издательство восточной литературы, 1962.10. Бертельс Е.Э. Фирдоуси / в кн.: Бертельс Е.Э. Избранные труды. История персидско-таджикской литературы. – М.: Издательство восточной литературы, 1960.12. Жўрақулов У. Алишер Навоий “Хамса”сида хронотоп поэтикаси. – Тошкент: Турон-Иқбол нашриёти, 2017.13.Каримов Қ. “Қутадғу билиг” асари ҳақида/ Юсуф хос Ҳожиб. Қутадғу билиг китобида. – Т.: Фан, 1971.18. Носируддин Бурҳонуддин Рабғузий. Қиссаси Рабғузий. Нашрга тайёрловчилар: Э.Фозилов ва бошқ. – Т.: Ёзувчи, 1990. 19. Навоий асарлари луғати. Алишер Навоий асарларининг ўн беш томлигига илова. – Т.: Ғафур Ғулом номидагиадабиёт ва санъат нашриёти, 1972.20. Nizami Gencevi. Sirler xezinesi. Forsadan tarjume va on sozun muellifi Xelil Yusifli. – Baki: “Adil Oglu”, 2011.21. Фитрат А. Энг эски турк адабиёти намуналари. – Т.: Ўздавнашр, 1927.22. Xelil Yusifli. Nizami Gencevi ve onun “Sirler xezinesi” poеmаsi /Nizami Gencevi. Sirler xezinesi. Forsadan tarjume va on sozun muellifi Xelil Yusifli. – Baki: “Adil Oglu”, 2011.23. Хасанов С. Роман о Бахраме. Поэма «Сем скитальцев» Алишера Навои в сравнительно-филологическомосвещение. – Т.: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1988. – С. 24.24. Шарипов Зокиржон. Балоғат фани: баён ва бидиъ илмлари. – Т.: Мовароуннаҳр, 2014.25. Юсуф Xос Ҳожиб. Қутадғу билиг. Нашрга тайёрловчи: Қ.Каримов. – Т.: Фан, 1971.26. Қозихўжаев А. Ғазал ғаройиботларининг ибтидоси // Соҳибқирон юлдузи журнали, 2010, №2.
693MÜASIR ÖZBƏK ƏDƏBIYYATŞÜNASLIĞINDA NURBOY CABBAROVUN NIZAMI GƏNCƏVI VƏ ƏLIŞIR NƏVAI YARADICILIĞINA DAIR TƏDQIQATLARIƏlimuxtar Həsən oğlu Muxtarov,Amea Gəncə Bölməsinin Elmi işlər üzrə sədr müavini, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosentXülasəMəqalədə müasir özbək ədəbiyyatşünaslığının tanınmış nümayəndəsi Nurboy Cabbarovun Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai yaradıcılığının müqayisəli şəkildə öyrənilməsində rolu geniş elmi-nəzəri aspektdə araşdırılır. Alimin “Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvainin sənət anlayışları” mövzusunda apardığı fundamental tədqiqat əsasında onun poetik konsepsiya, söz və qələm fəlsəfəsi, məna–estetika vəhdəti, sənətkar məsuliyyəti, Hak və həqiqət meyarı, eləcə də təqlid və orijinallıq problemi ilə bağlıirəli sürdüyü elmi qənaətlər sistemli şəkildə təhlil edilir. Məqalədə Nurboy Cabbarovun elmi yanaşmasının nizamişünaslıq vənəvaişünaslığın inkişafına, habelə Azərbaycan–Özbək ədəbi əlaqələrinin dərinləşdirilməsinə verdiyi töhfə xüsusi vurğulanır. Açar sözlər: Nurboy Cabbarov, Nizami Gəncəvi, Əlişir Nəvai, “Xəmsə”, poetik konsepsiya, sənət anlayışı, müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq, Azərbaycan–Özbək ədəbi əlaqələri. Abstract The article examines, from a broad scholarly and theoretical perspective, the role of Nurboy Jabbarov, a prominent representative of contemporary Uzbek literary studies, in the comparative study of the works of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi. Based on the scholar’s fundamental research entitled “The Artistic Concepts of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi,” the paper systematically analyzes his academic conclusions concerning poetic conception, the philosophy of word and pen, the unity of meaning and aesthetics, the artist’s responsibility, the criterion of Truth and Reality, as well as the problem of imitation and originality. Special emphasis is placed on Nurboy Jabbarov’s contribution to the development of Nizami studies and Navoi studies, as well as to the deepening of Azerbaijani – Uzbek literary relations.Keywords: Nurboy Jabbarov, Nizami Ganjavi, Alisher Navoi, Khamsa, poetic conception, artistic.Nurboy Cabbarov was born on January 1, 1966, in the village of Otkamar, Dehqonobod district, Kashkadarya region of the Republic of Uzbekistan. He received his secondary education at Secondary School No. 2 in the Dehqonobod district. In 1983–1990, he studied at the Faculty of Uzbek Philology of Tashkent State University (now the National University of Uzbekistan). He completed his compulsory military service between 1984 and 1986.He began his scholarly career at the Hamid Suleymanov Institute of Manuscripts of the Academy of Sciences of Uzbekistan, where he held various academic positions and defended his Candidate of Sciences (PhD equivalent) dissertation in 1994 and his Doctor of Sciences dissertation in 2004. Over many years, he served at the National University of Uzbekistan as head of department, dean of faculty, and chair and member of academic councils. He currently holds the position of professor at the Tashkent State University of Uzbek Language and Literature and serves as chair and member of several academic councils and expert commissions.Nurboy Cabbarov is widely recognized as a scholar of classical Uzbek and Eastern literature, with particular emphasis on the heritage of Alisher Navoi and Nizami Ganjavi. His scholarly activity has been honored with numerous state awards, including the “Shuhrat” Medal and the “Dustlik” (Friendship) Order, as well as prestigious distinctions from academic and cultural institutions of Uzbekistan and Azerbaijan.His research significance extends beyond the framework of Uzbek literary studies and encompasses the broader context of Turkic-Islamic culture, classical poetics, and Azerbaijani – Uzbek literary
694relations. Nurboy Cabbarov’s scholarly legacy continues to serve as a valuable source for the study of interconnections among the literatures of the Turkic peoples.Nizami Ganjavi and Alisher Navoi are two towering figures who occupy an unparalleled place in the artistic and philosophical history of Eastern, particularly Turkic-Islamic, culture. Their creative heritage has played a decisive role not only in the formation of national literatures but also in the development of universal cultural values. Over centuries, the works of these two great masters have been studied by various scholarly schools, especially through comparative research conducted within the context of the Khamsa tradition.Among contemporary scholars working in this field, Nurboy Cabbarov occupies a prominent position. His studies on the lives and works of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi, the eminent thinkers of the Turkic world, demonstrate a new methodological approach to the study of classical literature. The principal scholarly strength of Cabbarov’s research lies in his comparative analysis of Nizami’s and Navoi’s works not merely on the basis of plot similarities or genre parallels, but at the level of profound philosophical and aesthetic dimensions of artistic consciousness. In this respect, his studies may be regarded as an important scholarly milestone for both Nizami studies and Navoi studies.A defining feature of Nurboy Cabbarov’s scholarly approach is its systematic and conceptual character. He evaluates the Khamsas of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi not as a simple collection of separate works, but as an integral poetic and philosophical system. According to Cabbarov, at the center of this system lie the artist’s creative intention, attitude toward the word, and aesthetic responsibility.The scholar emphasizes that when Nizami Ganjavi established the Khamsa tradition, his aim was not to imitate earlier poetic models. On the contrary, his primary objective was to create a unique, original work of art endowed with the highest artistic and aesthetic qualities. Cabbarov interprets this position as a manifestation of Nizami’s creative independence and notes that it was precisely this quality that elevated the Panj Ganj to a new poetic stage in world literature.One of the central issues in Cabbarov’s research is the semantic and aesthetic analysis of the concepts of the word and the pen. He demonstrates that for Nizami Ganjavi, the pen is not merely an instrument of writing, but a means leading to divine wisdom. Nizami’s metaphor of the pen as the “key to treasures” is interpreted by Cabbarov as a poetic expression of the metaphysical essence of the word.According to Cabbarov, Alisher Navoi further develops this concept by associating the pen with the Lawh al-Mahfuz (the Preserved Tablet), presenting it as a divine force conceived on a cosmic scale. This approach reveals that artistic responsibility possesses not only aesthetic, but also moral and ethical dimensions. Thus, in Cabbarov’s analysis, the concepts of the word and the pen emerge as a shared poetic-philosophical line in the works of both Nizami and Navoi.In Cabbarov’s scholarly view, one of the fundamental principles of Nizami’s and Navoi’s creativity is the unity of profound meaning and perfect aesthetic form. He interprets Nizami’s assertion that “a word devoid of meaning is not worth writing” as a vivid example of aesthetic realism in classical Eastern poetry. According to Cabbarov, for Nizami, poetry is less an act of formal mastery than an act of moral responsibility.A similar position is observed in the works of Alisher Navoi. Emphasizing Navoi’s principle that “what is essential in poetry is meaning”, Cabbarov notes that although the poet accepts formal diversity as natural, he preserves meaning as an immutable value. From this perspective, the scholar concludes that for both artists, aesthetic perfection is possible only in conjunction with moral depth.In Cabbarov’s research, special attention is devoted to the criterion of conformity of a work of art to Truth (Haqq). He shows that Nizami Ganjavi perceived the principle of truthfulness as both an ethical and an aesthetic category. According to Cabbarov, in Nizami’s oeuvre truthfulness becomes a measure of artistic value, ensuring the longevity of his works.
695The same criterion functions as a fundamental principle in the works of Alisher Navoi. Cabbarov interprets Navoi’s severe judgment of words detached from truth as a manifestation of the poet’s sense of social and moral responsibility. In the scholar’s view, the immortality of Nizami’s and Navoi’s creativity is rooted precisely in its foundation upon Truth and righteousness.One of the most significant scholarly conclusions in Nurboy Cabbarov’s studies of Nizami and Navoi concerns the problem of imitation and originality. He demonstrates that when Nizami Ganjavi created the Khamsa tradition, he consciously refused to imitate earlier poetic models. Cabbarov evaluates this stance as an ideal model of creative independence in classical literature.According to Cabbarov’s analysis, Alisher Navoi did not merely continue the path opened by Nizami, but elevated it to a new creative stage. Navoi’s critical approach to his predecessors in certain plot structures and character choices is interpreted by Cabbarov as a vivid example of artistic courage and independent poetic thinking.Nurboy Cabbarov’s studies are of great scholarly importance for contemporary Nizami studies and Navoi studies. In his works, the creativity of Nizami and Navoi is taken beyond national boundaries and presented within a pan-Turkic and universal cultural context. This approach makes a significant contribution to the scholarly study of Azerbaijani – Uzbek literary relations.Cabbarov’s conclusions demonstrate that Nizami Ganjavi, as the founder of the Khamsatradition, established the foundations of a poetic system, while Alisher Navoi brought this system to its highest stage of artistic and philosophical development. This conclusion is of great significance both theoretically and methodologically.The analysis conducted in Cabbarov’s research shows that he is a scholar with profound intellectual depth in the study of the creative heritage of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi. His works systematically examine the sanctity of the word, the artist’s responsibility, the unity of meaning and aesthetics, the criterion of Truth, and creative independence free from imitation. This approach renders Cabbarov’s scholarly legacy valuable not only for the study of these two specific masters, but also for understanding the poetic philosophy of classical Eastern and Turkic literature as a whole.Thus, Nurboy Cabbarov’s research serves as a reliable theoretical foundation for the modern scholarly interpretation of the heritage of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi, while also functioning as an important academic source contributing to the strengthening of Azerbaijani–Uzbek literary and cultural relations.References1. Cabbarov, N. Artistic Concepts of Nizami Ganjavi and Alisher Navoi. Article. Nizami Studies: Journal of Scholarly Works. Ganja Branch of the Azerbaijan National Academy of Sciences, Elm Publishing House, 2025.2. Nizami Ganjavi. Khamsa. Baku: Sharq–Qarb Publishing House, 2019.3.Nizami Ganjavi. Makhzan al-Asrar (The Treasury of Secrets). Baku, 2019.4. Navoi, Alisher. Khamsa. Tashkent: Fan Publishing House, 2011.5. Navoi, Alisher. Majalis al-Nafais. Tashkent, 2011.6. Navoi, Alisher. Mahbub al-Qulub. Tashkent, 2011.7. Mukhtarov, A. The Image of Nizami Ganjavi in Azerbaijani Literature. Ganja: Elm Publishing House, 2021.8.Kerimli, T. On the Poetic Genius of Nizami Ganjavi. Baku, 2019.9. Ulvi, A. Azerbaijani – Uzbek Literature. Baku: Elm va Təhsil Publishing House, 2016.10. Sirojiddinov, S. The Heritage of Alisher Navoi and the Nizami Tradition. Tashkent, 2019.11.Najafzadeh, A. Nizami Ganjavi’s Turkic Identity and His Attitude toward Turkicness in Azerbaijani Nizami Studies. Baku, 2019.
696KUR’ÂN’IN ÖZBEKÇE ÇEVİRİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME35M.Faruk Toprak,Ankara Üniversitesi profesörü,Arap dili ve edebiyatı doktorue-mail: [email protected] maqolada Shayx Abdulaziz Mansur tomonidan Qur’oni Karimning oʻzbek tiliga tarjimasi muhokama qilinadi. Tarjima asosan lingvistik jihatlarga e’tibor qaratadi. Qur’on tarjimalarida soʻzlar va atamalarning aniq ekvivalentlari berilganmi yoki ekvivalent soʻzlar afzal koʻrilganmi, shu haqda bahs yurilyilgan. Tadqiqotda oʻzbek tilidagi tarjimaning qanchalik ixcham va ravon ekanligi, xorijiy soʻzlar ishlatilganmi yoki yoʻqmi va tarjimon oʻz bilim va tajribasidan maʼlum soʻzlar uchun mos ekvivalentlarni topish uchun qanday foydalanganligi oʻrganiladi.Kalit soʻzlar: Qur’on, Qur’on tafsiri, oʻzbekcha tafsir, oʻzbek islomiy atamalari, tafsir tarixi, arabcha diniy atamalar.ÖzetBu makale, Kur’ân-ı Kerim’in Şeyh Abdulaziz Mansûr tarafından Özbekçeye yapılan çevirisini konu almaktadır. Çeviri, ağırlık olarak dil açısından ele alınmakta. Kur’ân çevirisinde kelimelerin ve terimlerin karşılıklarının tam olarak mı verildiği ya da buna yakın lafızların mı tercih edildiği incelenmektedir. Çevirinin ne denli öz ve akıcı bir Özbekçeyle yapıldığı, yabancıkelime kullanılıp kullanılmadığı, çevirenin kendi bilgi ve tecrübelerini ortaya koyup bazı kelimelere ne karşılıklar bulduğu ele alınmaktadır.Anahtar kelimeler: Kur’ân, Kur’ân tefsiri, Özbekçe tefsir, Özbekçe İslamî terimler, tefsir tarihi, Arapça dinî terimlerYüce Allah’ın insanlara gönderdiği son kitap olan Kur’ân-ı Kerim, Şeyh Abdulaziz Mansûr tarafından Özbekçeye çevrilip tefsiri de yapılarak Kiril harfli olarak 2024 Yılında Taşkent’te yayımlanmıştır. Tek cilt olarak basılan ve sayfa sayısı altı yüzü geçen bu çeviri-tefsir, Kur’ân’ın Arapça özgün metnini de içermektedir. Böylece okuyucu aynı anda hem sûreleri Arapça olarak okuyacak hem de Özbekçe anlam ve yorumlarını görmüş olacaktır. Uzun bir çalışmanın ürünü olan bu başarılıçeviri-tefsir incelendiğinde, yazarın Arap Diline, İslâm Tarihine ve dinî meselelere ne denli vakıf olduğunu ortaya koymaktadır.Vahiy yoluyla gelen semâvî bir mesajı özgün dilinden bir başka dile çevirmek elbette kolay değildir. Kelime ve terimlere en iyi karşılıkları bulmak, mecaz ve istiareleri başarılı bir şekilde çevirmek birikim, dillere vukuf ve güçlü bir kalem erbabı olmayı gerektirir. Şeyh Abdulaziz Mansûr, bunu en iyi şekilde ifa ederek Kur’ân’ı başarılı bir şekilde çevirmiş; böylece hem Kur’ân çevirilerine büyük bir katkıda bulunmuş hem de Müslüman Özbek Halkı’na büyük bir hizmette bulunmuştur.Özbekçe Kur’ân Çevirisi incelendiğinde, Kur’ân’da sıkça zikredilen ve artık İslâm kültürü ve literatüründe birer terim olarak yer almış olan lafızların aynen kullanıldığını görürüz. Kâfir, müşrik, şeytan, salih amel, nâzil bunların başında sayılabilir. Kur’ân’da geçen mürsel ve nebi kelimelerine karşılık olarak genellikle Farsça peygamber kelimesi verilmiş (Yâsîn/3; Tahrim/1, 9; Ahzab/45); resûl karşılığı olarak da hem resûl (Fetih/29) hem de peygamber (Şems/13) denilmiştir. Çevirenin bu lafızlardaki tercih ve tasarrufu, anlam bakımından bir sorun yaratmamaktadır. Çünkü burada, Allah’tan insanlara mesaj ileten elçiler söz konusu edilmektedir.Çeviride dikkati çeken diğer kullanımları da aşağıda maddeler halinde sunuyoruz:1. Kur’ân’a Özgü Terim ve KelimelerKur’ân’da zikredilen ve özellikle Allah’ın zâtına delâlet eden ve esmâ-ı hüsna’dan olan çok sayıda 35 Kur’ân-ı Kerim’in Özbekçe çevirisini bana hediye eden ve bu çalışmayı hazırlamama vesile olan Prof. Dr. Nurboy Jabborov Hocam’a teşekkürü borç bilirim.
697kelimeye/isme karşılık gelen lafızların tercih edilmiş olması dikkati çeker. Bu lafızlar, Özbekçe olabildiği gibi Farsça kökenli bir kelime olabilmektedir. Meselâ, “tövbeleri kabul eden” anlamındaki tevvâb (تواب (karşılığı olarak keçirimli (Bakara/54), Allah’ın ebedî ve ölümsüz zâtına delalet eden hayy (حي (karşılığı olarak berhayat (Âl-i İmrân/2), “her şeyi bilen” anlamında alîm (عليم (karşılığı olarak biluvçi (Bakara/29, 256) ya da dânâ (Bakara/32) buna en güzel örneklerdir. Aynı anlamı ifade etmek için bilim egesi/eğesi (Yusuf/6) lafzı da Allah’ın her şeyi bildiğini gösteren güzel bir ifadedir. Keza “Allah’ın zâtı ile kâim” olduğuna delalet eden kayyûm (قيوم (karşılığı olarak ebedi turuvçi denilmesi, bu çeviriye büyük bir değer katmaktadır (Bakara/255, Âl-i İmrân/2).Kur’ân’da en çok geçen ve Müslümanların gönlünde ve zihninde yer eden lafızlardan biri olan رب) Rabّ ) karşılığı olarak genellikle perverdigâr denildiği dikkati çekmektedir (Âl-i İmrân/15, Kadir /4). Ancak bazı âyetlerde Arapça aslı olan rabb de telaffuz edilmiştir (Bakara/62, Nisâ/1).“Okuma yazma bilmeyen” anlamına gelen ümmî (يّأم (terimi Kur’ân’da altı kez zikredilmektedir [Mertoğlu, 2012:309/Abdulbâkî, 1998: 103]. Yahudilerden okuma-yazma bilmeyen bir topluluktan söz ederken yazı bilmeyen (Bakara/78); Araplardan söz edilirken bazen sevâdsız (Âl-i İmrân/20) bazen omi/ümmî (Âl-i İmrân/75) bazen de omiler/ümmiler yani sevâdsız kişiler (Cuma/2) denilmektedir. Cennet (جنة (karşılığı olarak yine aynı kelime kullanılırken cehennem (جهنم (anlamında bazen Farsça dûzah (Bakara/39) bazen de cehennem (Âl-i İmrân/12, Yâsîn/63) kelimeleri kullanılmıştır.Kur’ân-ı Kerim’de bazı sûreler yeminle başlamaktadır. Çeviride, yemin ifadesi olarak yine Arapça bir kelime olan kasem (قسم (kullanılmaktadır. Örnek olarak Asr Sûresi’nin ilk iki âyetini verebiliriz:Asr bilan qasamyod eturmanki, inson ziyondadir.86. Sûreye adını veren Târık (طارق (kelimesine karşılık olarak Zühal (Satürn) yıldızının adının verilmesi mânidardır. Birçok tefsir kitaplarında ve Kur’ân terminolojisi üzerine yazılmış eserlerde Târık için “gece doğan yıldız”, “gece ışıldayan yıldız” ve benzeri ifadeler vardır [el-İsfâhanî, 1992: 518]. Belki de bu özelliğinden dolayı Zühal Yıldızı olduğu kabul edilmiştir.Kur’ân’da çok geçen ve şer (ّشر (kavramının zıddı olan hayr’a (خير (karşılık olarak mal-dünya muhabbeti denilmesi de esere bir zenginlik ve farklılık katmaktadır (Âdiyât/8).2. Kelimeye Birden Çok Karşılık BulmaKur’ân’da “korku” kavramının karşılığı olarak eşanlamlı birçok kelime kullanılmaktadır. Bunlardan biri olan havf (خوف (kelimesinin karşılığı, yine Arapça havf olarak verilirken (Bakara/38) anlamca çok yakın olan rehibe (رهب (karşılığı olarak korku kelimesi tercih edilmiştir (Bakara/40).Birden fazla anlam verilen bir kelime de âl (آل‘(dir. Arapçada bir kimsenin soyuna, kabilesine, hânedanına veya temsil ettiği fikirlere bağlı zümreler için kullanılan bir terim olan âl, ifadenin özüne ve içeriğine göre farklı şekillerde Özbekçeye aktarılmıştır. İsrailoğulları’nın, Allah’ın inayetiyle Firavun’un zulmünden kurtarıldığını hatırlatan âyette âl karşılığı olarak nevker (hizmetçi, yardımcılar) denilirken (Bakara/49) hemen ardından gelen âyette aynı kelime için leşker (ordu, asker) denilmiştir (Bakara/50). Burada Firavun’un Ailesi’nden çok, Firavun’un adamları, askerleri, hegemonyası kastedildiği için böyle farklı kelimeler kullanmak tercih edilmiştir. Âl kelimesi, asıl sözlük anlamı verildiğinde, bu kez “aile, evlad” denilmiştir. Nitekim Üçüncü Sûre’ye de adını veren Âl-i İmrân, İmrân Evladları şeklinde çevrilmiştir.Arapçada asıl anlamı “ateş” olan nâr (رʭ) kelimesinin Özbekçe karşılığı olarak bazen alev(Humeze/6) bazen de dûzah (A’lâ/12) verilmiştir. Keza seyyâre (ارةّسي (kelimesi aynı sûrede hem yolcular hem de kervan şeklinde çevrilmiştir. (Yusuf/10, 19)3. Arapça ve Farsça Kelimeleri Tercih EtmeArapça, Kur’ân-ı Kerim’in, ayrıca hadis, tefsir, fıkıh, kelam gibi İslâmî ilimlerin; Farsça da kadim imparatorlukların dili olması, ayrıca Türk topluluklarının yaşadığı coğrafyalarda yazılıp konuşuluyor olması hasebiyle Türk lehçeleri üzerinde etkili olmuş ve bu iki dilden çok sayıda kelime dillerimize girmiş olup lehçelerimizdeki mevcudiyetlerini halen de sürdürmektedirler. Dolayısıyla farklı
698Türkî dillerde – ve özellikle dinî içerikli eserlerde – bu kelimelere yoğun bir şekilde yer verilmiştir. Çalışmamızın konusu olan Özbekçe Kur’ân Çevirisi de sayılmayacak miktarda Arapça-Farsça kelimelerle doludur. Meselâ Arapçada “cahil, bilmeyen, aklı olmayan” gibi anlamlar ifade eden sefîh(سفيه (kelimesinin karşılığı olarak Farsça pestdâr (Bakara/13) verilirken aynı sûrede başka bir Farsça kelime olan nâdân’ın kullanıldığını görmekteyiz (Bakara/142). Yine Farsça bir kelime olan ferzend, Kur’ân’da geçen hem benîn (بنين ,(yani “oğullar, çocuklar” hem de evlâd (أولاد ,(yani “insanın kendi neslinden gelen çocuklar” kelimelerini karşılamaktadır (Âl-i İmrân/ 10, 14).Özbekçede karşılığı olmakla birlikte Farsça ve Arapçası tercih edilen diğer kelimelere örnek olarak sâdık (صادق) (doğruyu söyleyen, dürüst) karşılığı rastgûy (Bakara/31); “alıp yemek” karşılığı tenâvul(تناول Bakara/35); “gizli kalmış, bilinmeyen, meçhul” karşılığı mahfî, nâma’lûm (Âl-i İmrân/5); âyetlerde sık geçen ve “yolunu kaybetmek, hak yoldan ayrılmak” anlamında olan dalâl (ضلال (karşılığıgumrâh (Yusuf/8); Arapçada “üzülmek” anlamına gelen hüzn (حزن (karşılığı olarak da teşviş (II/38, 62, Yusuf/13) sayılabilir.Arapçada “bir şeye değer vermeyen, dünya malına meyletmeyen” anlamına gelen ve birçok dile de aynı şekilde geçmiş olan zâhid (زاهد (kelimesi yerine terk-i dünya denilmesi ise dikkat çekicidir ve çevirenin dile ve edebiyata olan vukufunu ortaya koymaktadır (Yusuf/20).4. Arapça Edatlara Karşılık BulmaHer dilde olduğu gibi Arapçada da tek başına anlam ifade etmeyen; ancak arkasından gelen bir cümleyle anlam kazanan edat ve harf-ı cerler vardır. İlk yer vereceğimiz edat olan inne (إنّ ), cümlenin gelişine göre bazen pekiştirme, bazen iki cümleyi bağlayan bir edat bazen de dikkat çekme ve vurgulama anlamı verir. Anlamı pekiştirme ve muhatabın tereddüt ve şüphesini giderme amacı söz konusu ise, çeviride elbette şeklinde zikredildiği dikkati çeker (Âl- İmrân/19, Beyyine/6,7). Biraz daha vurgulamak istendiğinde, hakikaten kelimesi kullanılır (Âdiyât/6). İnsan Sûresi’nin 2.-5. Âyetlerinin başında, yani dört kez art arda zikredilen bu edat, ilk ikisinde derhakikat, sonraki iki âyette ise elbetteşeklinde çevrilmiştir. Keza bir pekiştirme edatı olan lekad’ın da hakikaten diye çevrildiği vâkidir (Tîn/4).İz (إذ (edatı, bir zaman zarfı olup” hani bir zamanlar” anlamında, geçmişte kalan bir olayıhatırlatmak için kullanılır. [İbn Manzûr: 1996, I/101] Özbekçe aslî bir kelime olan esleng kelimesi, bu edata karşılık olarak verilmiştir (Bakara 30- 34, (Yusuf/4).Bir başka edat olan ve bir kişiyi/nesneyi müstesna kılmak ya da bir işten hariç tutmak amacıyla söylenen illâ (ّإلا ,(cümlenin siyak ve sibakına göre bazen illâ (Tîn/6, A’lâ/7; bazen de fakat (Asr/3) şeklinde karşılık görmektedir. Arapça kökenli bu kelime, Farsça da olduğu gibi Özbekçede de “sadece” anlamına gelir. [Nasipova, 2023: 481]Arapça edatlar arasında, diğer dillere çevrildiğinde tek bir karşılığı olmayan bir kelime de kellâ’ (ّكلا (dır. Bu kelime, daha önce geçen bir önermeye tepki olarak genellikle “Hayır, bilakis!” gibi muhatabın beklemeyeceği bir sonucu bildirmek için kullanılır. Özbekçe Kur’ân çevirisinde genellikle yok (Tekâsür/3, Humeze/4, Nebe/4, Müddessir/52, 53, 54) şeklinde karşılık bulduğu görülür5. Eşanlamlı KelimelerAnlam bakımından birbirine yakın olan ve bazen de birbirinin yerine kullanılan kelimelere çeviride uygun karşılık bulmak, dil ve edebiyata vukufu gerektirmektedir. “Kalp, yürek, gönül, sine” gibi özellikle soyut anlamda kullanılan ve kalpteki iman ve ikrarın samimiyetini ifade etmeye delâlet eden kelimelerin karşılığı olarak verilen lafızlarda bunu açıkça görmekteyiz. “Kalp” (قلب (kelimesinin karşılığı bazen kalb (Bakara/10) bazen dil (Âl-i İmrân/7) denilmektedir. “Fuâd” (فؤاد (karşılığı olarak yürek (Humeze/7); “göğüs, sine” anlamına gelen sadr’ın çoğulu olan sudur (صدور (karşılığı olarak da dil (Nâs/5, (Âdiyât/10) lafızları tercih edilmiştir. Felak ve Nâs Sûrelerinin ilk ayetlerinde, sığınmafiilinin karşılığı olarak aynı anlama gelen hem Farsça penâh hem de Arapça iltica kelimelerinin kullanılmış olması da ifadeyi pekiştirmek amacıyla yapılmıştır.
699Nâs Sûresi’nde lafız açısından farklı olmalarına rağmen mana bakımından Allah’a delâlet eden rab(رب (karşılığı perverdigâr; melik (ملك (karşılığı padşah ve ilah (إله (karşılığı da ilah olarak verilmiştir.Arapça ile Türk Lehçeleri arasındaki bariz farklılıklardan birisi, Türkî dillerdeki ek fiilin Arapçada olmamasıdır. Meselâ “Allah gafurdur, rahimdir” derken son ek fiil olan -dir, -dır, -dur, -dür Arapçada mevcut değildir. Özbekçe çeviride, özellikle Allah’ın yüce sıfatları zikredilirken, ek fiil olarak zâtdırdenilmekte olup bu da Özbekçenin ifade gücünü ve çevirenin maharetini ortaya koymaktadır: Örnek olarak Nasr Sûresi’nin 3. Âyetinde şöyle buyrulur:Darhol Rabbingizga hamd bilan tasbeh ayting va Undan mag‘firat so‘rang. Zero, U tavbalarni qabul etuvchi zotdir.SonuçŞeyh Abdulaziz Mansûr tarafından hazırlanan Özbekçe Kur’ân çevirisi, her açıdan başarılı bir çalışmadır. Şeyh Abdulaziz, Arapçayı çok iyi bilen, Özbekçe’nin inceliklerine vakıf olup bu güzel eseri lâyıkıyla vücuda getirmiştir. Âyetler, diğer dillere yapılan Kur’ân çevirilerinden geride kalmamakta, kelimenin ifade ettiği anlam en iyi şekilde verilmektedir. Okuyucuyu ikna etmek için satır aralarında parantez içinde ilaveler yapmak suretiyle çeviriyi mükemmel kılmış; sayfa sonlarında da tefsir/yorum yapmıştır. Çeviride bazı kelimelere karşılık olarak Özbekçe yerine Arapça-Farsça kelimeler tercih etmesi, Üstad’ın kendi takdiridir. Bununla, anlamı güçlendirmek ve esere edebî bir hususiyet kazandırmak hedeflenmiş olabilir.Referanslar1. Abdulaziz Mansûr, Kur’ân-ı Kerîm manalarının Tercime ve Tefsiri. – Taşkent, 2024.2. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd, el-Mu‘cemu’l-Mufehres, 2. Baskı. – Kahire 1998.3. İbn Manzûr, Lisânu’l-‘Arab. – Beyrut 1416/1996, C. I.4. el-İsfehânî, R., el-Mufredât. – Beyrut, 1992.5. Mertoğlu, M. Suat, “Ümmî”, TDV İslâm Ansiklopedisi. – İstanbul, 2012. C. XL.6. Üşenmez, E., Boltabayev, S. – Tuğlacı, G., Özbekçe-Türkçe Sözlük. –İstanbul, 2016.7. Yusupova, N., Türkçe-Özbekçe Sözlük, TDK Yayınları: 1255. – Ankara 2023.
700NURBOY JABBOROV – QO‘QON ADABIY MUHITI BILIMDONIQobilova Zeboxon Bakirovna,filologiya fanlari doktori (DSc), professor,Qo‘qon universteti ilmiy ishlar va innovatsiyalar bo‘yicha prorektoriAhmadaliyev Lochinbek Muhammadyusuf o‘g‘li,filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD). University of Business and Scienceoliy ta’lim muassasasi til va adabiyot ta’limikafedrasi dotsenti v.b.AnnotatsiyaMazkur maqolada filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborovning Qo‘qon adabiy muhiti, xususan, Zokirjon Xolmuhammad o‘g‘li Furqat hayoti, ijodi, manbalari, poetik qarashlari va tarixiy-ma’naviy merosini o‘rganishdagi xizmatlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Olimning furqatshunoslik sohasiga qo‘shgan nazariy va amaliy yangiliklari, matnshunoslik borasidagi izlanishlari, shuningdek, Furqat ijodida Navoiy an’analarining talqini, adabiy ta’sir va izdoshlik tamoyillari yoritiladi.Kalit so‘zlar: Furqat, musofirlik, vatanjudolik, ma’rifatparvarlik, Yorkent davri, poetika, xorijiy tadqiqotlar.AbstractThis article analyzes the scientific merits of Doctor of Philology, Professor Nurboy Jabbarov in studying the Kokand literary environment, in particular, the life, work, sources, poetic views and historical and spiritual heritage of Zakirjon Kholmuhammad oglu Furqat. The theoretical and practical innovations of the scientist in the field of Furqat studies, his research in textual studies, as well as the interpretation of Navoi’s traditions in Furqat’s work, literary influence and principles of succession are highlighted.Key words: Furqat, foreignism, patriotism, enlightenment, Yorkent period, poetics, foreign studies.Qo‘qon adabiy muhiti turli san’at namoyandalari, ma’rifatparvarlar va ijodkorlar faoliyati bilan o‘zbek madaniy taraqqiyotida muhim maktablardan biridir. Ushbu muhit vakillari orasida o‘zining teran fikri, ma’rifatparvarlik ruhi, ijtimoiy-siyosiy g‘oyalari bilan ajralib turgan shoir Zokirjon Furqat alohida o‘rin tutadi.Shoirning adabiy merosi nafaqat badiiy-estetik jihatdan, balki ijtimoiy-ma’rifiy mazmuni bilan ham alohida ahamiyatga ega. Furqat ijodining muhim xususiyatlaridan biri – umrining katta qismini xorijda, musofirlikda o‘tkazganidadir. Bu holat shoir dunyoqarashi, mavzu tanlovi, poetik ifoda va obrazlar tizimiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.Furqat hayoti va ijodi haqida ko‘plab tadqiqotlar yaratilgan bo‘lsa-da, ularning ichida Nurboy Jabborovning izlanishlari keng qamrovi, matnshunoslik va adabiy manbashunoslik nuqtayi nazaridan chuqur tahlil etilgani, xususan, shoir ijodiy laboratoriyasining matniy-qiyosiy aspektda tekshirilishi yuzasidan keng ilmiy jamoatchilikka muhim ilmiy xulosalar bera olganligi bilan ajralib turadi. Olimning bu boradagi ishlari ilmiylik darajasi yuqoriligi jihatidan ham furqatshunoslikni yangi bosqichga ko‘tara oldi.Nurboy Jabborov ilmiy maydonga aynan Furqat ijodi tadqiqotchisi sifatida kirib kelgan Uning 1994-yilda himoya qilingan “Furqat asarlarining qo‘lyozma manbalari” mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasi, 2004-yilda himoya qilingan “Furqatning xorijdagi hayoti va ijodiy merosi: manbalari, matniy tadqiqi, poetikasi” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi Furqat merosining ilmiy asosda tahlil etilishida muhim o‘rin egallaydi.Olimning Furqatga doir izlanishlarida qo‘lyozma manbalarni aniqlash, ularni joriy nashr
701nusxalari bilan qiyosiy-tipologik tadqiq etish, matnlarining asl holatini tiklash, shoirning hayoti va ijodiy faoliyatini aniq sanalar bilan belgilash kabi masalalar birinchi o‘ringa qo‘yilgan.Adabiyotshunoslikda Furqatning Turkistondan chiqib ketish sababi haqida ko‘plab munozaralar bo‘lgan. Nurboy Jabborov bu borada ilgari bildirilgan G‘afur G‘ulomning shoir “qochishga majbur bo‘lgani” haqidagi fikrlari, X.Rasulov va Sh.Yusupovning shoirning siyosiy oppozitsiyada bo‘lgani haqidagi mulohazalari ustidan qayta ilmiy tahlil olib boradi va masalaga yangicha yondashadi. Olimning xulosasiga ko‘ra, Furqatning vatanini tark etishiga ikki asosiy omil sabab bo‘lgan:1. Chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatini qoralagan asarlar yaratgani;2. Ma’rifatparvarlik faoliyatining mustamlaka ma’muriyatiga zid bo‘lgani.Ushbu xulosalar shoirning yangi topilgan dastxat asarlari va qo‘shimcha arxiv manbalari asosida asoslab berilgan.Olimning qarashlaridan kelib chiqqan holda Furqatning vatanidan uzoqlashib ketishiga olib kelgan omillarni shartli ravishda ijtimoiy-siyosiy omillar va ma’naviy-ijodiy omillarga ajratish mumkin. Ijtimoiy-siyosiy omillar XIX asr oxiri Turkistonidagi murakkab tarixiy vaziyat bilan bog‘liq. Chor Rossiyasi mustamlakachilik siyosati natijasida milliy ziyolilar faoliyati cheklanib, erkin fikr va tanqidiy qarashlar xavfli deb baholangan. Furqat she’riyatida jaholat, adolatsizlik va orqada qolganlik ochiq tanqid qilinadi. Bu esa shoirning mavjud tuzum bilan murosaga kela olmasligini ko‘rsatadi. Ikkinchi omil – ma’naviy-ijodiy ehtiyoj bilan bog‘liq bo‘lib, Furqatning ilm-fan, taraqqiyot va yangi madaniyatlarni o‘rganishga bo‘lgan intilishida namoyon bo‘ladi. Shoir safar va musofirlikni dunyoqarashni kengaytirish, millat taqdiri haqida chuqurroq fikr yuritish vositasi sifatida qabul qilgan.Furqatning yurtga qayta olmasligi masalasi esa siyosiy sabablar bilan izohlanadi. Mustamlaka sharoitida shoirning erkin fikrli ijodkor sifatida qaytishi xavfli bo‘lishi mumkin edi. Bundan tashqari, Furqat xorijda, xususan, Yorkentda muayyan ijtimoiy muhitga moslashib, barqaror hayot tarzini shakllantirgan. Yorkent davri Furqat hayotining eng muhim bosqichi hisoblanadi. Bu yerda u shoirlik bilan bir qatorda, jurnalist, tarjimon va ma’rifatparvar sifatida faoliyat yuritadi. Matbuot orqali xalqni ilmga, taraqqiyotga chorlaydi. Yorkent muhitida Furqat ijodi yanada pishib, mazmunan chuqurlashadi. Uning asarlari milliy ongni uyg‘otishga qaratilganligi bilan ajralib turadi.Shoirning asarlarida uchraydigan chuqur sog‘inch va Vatan dardi motivlari uning yurtga qaytmaslikni ongli ravishda tanlamaganini, balki tarixiy sharoit bunga yo‘l qo‘ymaganini tasdiqlaydi. Furqatning xorijdagi hayoti va ijodi o‘zbek adabiyoti tarixida alohida ahamiyatga ega. Musofirlik sharoitida yaratilgan asarlar shoir tafakkurining yuksakligi, vatanparvarlik tuyg‘ularining chuqurligi va ma’rifatparvarlik g‘oyalarining yetukligini namoyon etadi.Olimning furqatshunoslikdagi muhim ilmiy yangiliklaridan yana biri “Furqat” taxallusining ma’nosi haqidagi yangi ilmiy yondashuvlarni ilmiy maydonga olib chiqqanligidadir.Adabiyotshunos olim Furqat taxallusining “ayriliq”, “hijron” ma’nolari bilan izohlab kelinishini qayd etar ekan, tasavvufga xos mazmunni ilgari suradi. Uga ko‘ra: “Furqat” taxallusi nafaqat vatandan ayriliq, balki Haq taolo visolidan ayriliq, ya’ni tasavvufiy ma’nodagi “ruhiy firoq”ni anglatadi. Bu fikr shoirning “Ahvolot”, “Adashganman” kabi she’riy matnlaridagi tasavvufiy ruh asosida asoslanadi.Badiiy ta’sir va izdoshlik masalalarini ham izchilik bilan tadqiq etgan olim Navoiy an’analarining Furqat lirikasida yangilanishi yuzasdian ham muhim ilmiy-nazariy qarashlarni olg‘a surgan. Nurboy Jabborovning ilmiy izlanishlari orasida Furqatning Navoiy poetikasini rivojlantirgan ijodkor sifatidagi tahlillari alohida o‘rin tutadi. Olim bu jarayonni to‘rt yo‘nalish asosida izchil tadqiq etadi1. Poetik mazmun yangilanishi2. Poetik obraz takomili3. Poetik janr yangilanishi4. Vaznda tatabbu’ qilish.
702Furqat poetikasida sog‘inch, hijron, umid va ma’rifat obrazlari yetakchi o‘rin tutadi. Shoir klassik she’riyat an’analariga tayangan holda, zamonaviy ruhni ifodalay olgan. Uning tili sodda, xalqona bo‘lib, badiiy obrazlar orqali chuqur falsafiy mazmun beriladi.Olimning ta’kidlashicha, Zokirjon Furqat Alisher Navoiy yaratgan ramzlar, timsollar, tasvir vositalarini zamon ruhi bilan uyg‘unlashtirgan, umuminsoniy mazmundagi munojotlarni millat dardi, xalq tashvishlari bilan boyitgan, mustamlaka sharoitida Yaratganga murojaat ohangini yangi ruhda yaratgan. Bu yondashuv Furqatni Navoiy an’analarining ijodiy davomchisi sifatida ilmiy asosda tasdiqlaydi.Nurboy Jabborovning sohaga doir uzoq yillik tadqiqotlaridan Furqatning rus va Yevropa madaniyati haqidagi qarashlarini talqin qilish masalasi ham chetda qolmagan. Sovet davrida Furqatning rus madaniyati haqidagi manzumalari bir tomonlama talqin qilingan, hatto shoir “chor Rossiyasi madhiyachisi” sifatida baholangan ayrim holatlar ham bo‘lgan. N.Jabborov bu fikrlarni rad etib, manbalar asosida quyidagilarni isbotlaydi:1) Furqat maqtagan narsa – mustamlaka tuzumi emas, ilm-ma’rifat, texnik taraqqiyot, maktabmaorif tizimi;2) shoirning maqsadi – millat ravnaqiga xizmat qiluvchi yangiliklarni targ‘ib etish;3) “Rus askarlari ta’rifida” nomi bilan nashr qilingan asar aslida rus-yapon urushining haqiqiy manzarasini aks ettiruvchi tanqidiy ruhdagi she’r bo‘lgan.Bu xulosalar o‘zbek matnshunosligida yangi ilmiy yondashuv sifatida baholanadi.N.Jabborov o‘z tadqiqotlarida shoirning xorij mamlakatlariga uyushtirgan safarlarining ijobiy tomonlari, mazkur voqealarning uning ijodiga ta’siri masalasini ham atroflicha tahlil etgan. Jumladan, olimning ta’kidlashicha, Furqatning Usmonli turklar imperiyasi va Yunonistonga qilgan safari uning ijodida muhim burilish yasagan. Istanbul shahridagi ilmiy va madaniy muhit shoirni chuqur hayratga soladi. U bu yerda Sharq va G‘arb madaniyatining uyg‘unlashganini ko‘radi va Turkiston bilan qiyoslaydi. Mazkur safarlar davomida yozilgan she’rlarida Vatan sog‘inchi yetakchi motivga aylanadi. Furqat taraqqiy etgan jamiyatni ko‘rar ekan, o‘z yurtining ahvolidan iztirob chekadi va bu holat uning she’riyatida ijtimoiy lirikaning yanada kuchayishiga olib keladi. Arab mamlakatlari va Hindistondagi sayohatlar ham shoir dunyoqarashining yanada boyishiga xizmat qilib, Arab diyorlarida islom madaniyati va ilmiy meros bilan yaqindan tanishgan ijodkor, Hindistonda esa ko‘p millatli va rivojlangan ijtimoiy muhitni kuzatadi.Yuqoridagi omillar natijasida shoir ijodida ilm-ma’rifatga da’vat, jaholatni qoralash, milliy uyg‘onish g‘oyalari kuchayadi. Furqat o‘z asarlarida musulmon jamiyatlarini taraqqiyot sari undashni asosiy vazifa sifatida ko‘radi.Nurboy Jabborovning tadqiqotlari furqatshunoslik sohasining rivojida muhim ahamiyat kasb etadi. Chunonchi, ular orqali Furqatning xorij safari, sanalari, ijodiy faoliyati to‘liq qayta tiklandi; Shoirning diniy-ma’rifiy, tasavvufiy she’rlari ilk bor yaxlit holda tadqiq etildi; ko‘plab nashrlardagi nojoiz qisqartirishlar aniqlanib, to‘liq matnlar tiklandi; Qavoidi Chin va umuroti siyosiy” asari ilk bor mufassal tahlil qilindi; Furqatning AQSh, Turkiya, Xitoy, Vengriya arxivlarida saqlanayotgan asarlari ilmiy muomalaga kiritildi va b. Bu natijalar furqatshunoslik rivojida yangi bosqich boshlanganini ko‘rsatadi.Nurboy Jabborov – Qo‘qon adabiy muhitini, xususan Furqat ijodini ilmiy asosda o‘rgangan, matnshunoslik, manbashunoslik va poetika yo‘nalishlarida yangicha nazariy qarashlar ilgari surgan yirik olimdir.Uning tadqiqotlari natijasida Furqatning hayoti va ijodi xolis ilmiy yondashuv asosida qayta baholandi, shoirning asarlari matniy jihatdan to‘g‘rilandi, mustamlakachilik sharoitidagi ijtimoiysiyosiy qarashlari aniqlashtirildi, Alisher Navoiy an’analarining Furqat lirikasida yangilanishi ilmiy asosda yoritildi, Furqat merosi milliy adabiyot tarixida munosib o‘rin egalladi. Shu tariqa Nurboy
703Jabborovning ilmiy merosi nafaqat furqatshunoslikda, balki butun o‘zbek adabiyotshunosligida muhim o‘rin tutadi.Foydalanilgan adabiyotlar 1. Жабборов Н. Фурқатнинг хориждаги ҳаёти ва ижодий мероси: манбалари, матний тадқиқи, поетикаси. Филология фанлари доктори илмий даражаси учун ёзилган диссертация. – Тошкент, 2004. 2. Ғулом Ғ. Унутилмас кишилар тўғрисида. // Қизил Ўзбекистон, 1948 йил 9 июн, №114 (7045).3. Расул Х. Фурқат. Танқидий-биографик очерк. – Тошкент: Бадиий адабиёт, 1959, – 91 б.4. Юсупов Ш. Фурқат ва ўзбек маърифатпарварлик адабиётининг янги босқичи. Филология фанлари докториилмий даражаси учун ёзилган диссертaция, – Тошкент, 1990.5. Жабборов Н. “Алишер Навоий назмий анъаналарининг Фурқат шеъриятида янгиланиши тамойиллари”. Қўқонадабий муҳити ва Учинчи Ренессанс азвусидаги халқаро илмий-амалий анжуман материаллари. – Қўқон, 2022.6. Қобилова З. Б. Бадиий ижодда таъсир ва издошдик масалалари (Амирий шеърияти мисолида). Филол. фан. докт. дисс. – Фарғона, 2021.7. Qobilova, Z. B., & Abdullayeva, D. A. (2023). Qo‘qon adabiy muhiti ijodkorlarining o ‘zbek adabiy tili rivojidagi o ‘rni. world of philology, 2(3), 25-29.8. Qobilova, Z., & Binnatova, A. (2023). Sharq mumtoz adabiyotshunosligida an’ana va o’ziga xoslik masalalarining nazariy asoslari. Interpretation and researches, 1(1).9. Qobilova, Z., & Ahmadaliyev, L. (2025). “O‘zbek adabiyoti namuna daftar” tazkirasida alisher navoiy faoliyatining yoritilishi. hamkor konferensiyalar, 1(11), 183–189.
704ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ ОБЩЕСТВА ЧЕРЕЗ ПРИЗМУКЛАССИЧЕСКОЙ ТЮРКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫБехзод Абдуллаев,студент направления Финансы и финансовыетехнологии Ташкентского государственногоэкономического университетаe-mail: [email protected] Фируза Байбобоева, доктор экономических наук (DSc), доцент кафедры общеэкономических наукТашкентского государственногоэкономического университетаAnnotatsiyaMazkur maqolada klassik turkiy adabiy an’ananing iqtisodiy ong va jamiyat taraqqiyoti modellarining shakllanishiga ko‘rsatgan ta’siri tadqiq etiladi. Fanlararo yondashuv asosida o‘rta asr turkiy mualliflar asarlarida aks etgan ijtimoiy-iqtisodiy g‘oyalar hamda ularning zamonaviy gumanitar va iqtisodiy tadqiqotlardagi talqini tahlil qilinadi. Klassik turkiy adabiyot mehnat, adolat va davlat boshqaruvi mas’uliyati me’yorlarini uzatuvchi institutsional mexanizm sifatida faoliyat ko‘rsatgani, natijada iqtisodiy tizimlarning uzoq muddatli barqarorligiga xizmat qilgani asoslab beriladi.Kalit so‘zlar: iqtisodiy taraqqiyot, turkiy adabiyot, iqtisodiy madaniyat, mehnat etikasi, ijtimoiy institutlar, barqaror rivojlanish.AbstractThis article examines the influence of the classical Turkic literary tradition on the formation of economic consciousness and models of societal development. Using an interdisciplinary approach, it analyzes the socio-economic ideas reflected in the works of medieval Turkic authors and their interpretation in contemporary humanities and economic studies. It is argued that classical Turkic literature functioned as an institutional mechanism for transmitting norms of labor, justice, and governmentalresponsibility, contributing to the long-term stability of economic systems.Keywords: economic development, Turkic literature, economic culture, work ethics, social institutions, sustainable development.Экономическое развитие общества традиционно связывается с материальными факторамипроизводства, однако в последние десятилетия всё более очевидным становится влияниекультурных и ценностных оснований на экономические процессы. Исторический опытпоказывает, что устойчивость хозяйственных систем во многом зависит от нравственныхориентиров и социальных норм, закреплённых в коллективном сознании. В этом контекстеклассическая тюркская литература представляет собой важный источник формированияэкономической культуры, поскольку именно через литературные тексты транслировалисьмодели социально одобряемого экономического поведения.Современные узбекские исследования подчёркивают, что экономическое сознаниенарода формируется на протяжении длительного исторического периода и отражает синтезматериальных условий и духовных ценностей [Каримов, 2019: 51]. Классическая тюркскаялитература, вобравшая в себя философские и этические представления эпохи, выполнялафункцию своеобразного социального института, направляющего хозяйственную деятельностьв русло общественного блага.Экономическое развитие общества на протяжении длительного времени рассматривалосьпреимущественно через призму материальных ресурсов и производственных факторов,
705однако в последние десятилетия всё более отчётливо проявляется значимость культурных иценностных компонентов экономических процессов. Историческая практика свидетельствуето том, что стабильность хозяйственных систем во многом определяется системой нравственныхустановок и социальных норм, укоренённых в общественном сознании. В данном контекстеклассическая тюркская литература выступает существенным источником формированияэкономической культуры, поскольку именно посредством литературного наследиязакреплялись и передавались образцы социально приемлемого экономического поведения.Также современные исследования узбекских учёных подчёркивают, что экономическоемировоззрение народа складывается постепенно, в ходе длительного исторического развития, отражая взаимодействие материальных условий жизни и духовных ценностей. В этомсмысле классическая тюркская литература, аккумулировавшая философские и этическиепредставления своего времени, выполняла роль своеобразного регулятора общественныхотношений, направляя хозяйственную деятельность в русло общественного интереса иколлективного блага.Литературные памятники тюркской традиции не ограничивались фиксацией социальныхреалий, а активно формировали представления о допустимых и желательных формахэкономического поведения. Через нравоучительные сюжеты и символические образыутверждались ценности трудолюбия, умеренности, ответственности и осуждения праздности, что способствовало закреплениюустойчивыхмоделей хозяйственной деятельности. Темсамымлитература оказывала влияние не только на индивидуальные установки, но и на структурусоциально-экономических взаимодействий в целом.Особое место в данном процессе отводилось осмыслению роли власти в обеспеченииэкономическогопорядка. Вклассическойтюркскойлитературеправительпредстаеткакносительне только политической, но и нравственной ответственности за экономическое благополучиеобщества. Идея справедливого управления связывалась с поддержанием социальной гармониии предотвращением хозяйственного упадка, что формировало в общественном сознанииустойчивую связь между качеством управления и уровнем экономического развития.Значимым компонентом экономической культуры, отражённым в тюркском литературномнаследии, является коллективное понимание хозяйственной деятельности. Экономическиеотношения рассматривались сквозь призму общинных связей, где индивидуальные интересысоотносились с интересами общества в целом. Такая установка способствовала укреплениюдоверия между участниками хозяйственной жизни и снижению уровня социальныхпротиворечий, создавая предпосылки для долгосрочной устойчивости экономическойсистемы.Классическая тюркская литература может рассматриваться как активный факторформирования экономического сознания общества. Закрепляя нравственные и социальныеориентиры, она создавала культурную основу для воспроизводства экономических практик, ориентированных на общественную стабильность, социальную справедливость и устойчивоеразвитие в исторической перспективе.Особое значение в тюркской литературной традиции придавалось вопросам управленияи ответственности власти. В произведениях, посвящённых государственному устройству, экономическаястабильностьрассматриваласькакрезультатсправедливогоадминистрированияи разумного распределения ресурсов. Современные интерпретации этих текстов указывают наналичие в них элементов институционального мышления, близкого к современным теориямэкономического развития [Абдуллаев, 2017: 93]. Экономическая эффективность при этом неотделялась от моральной легитимности власти.Неотъемлемым элементом экономического мировоззрения, отражённого в классической
706тюркской литературе, является высокая оценка труда. Трудовая деятельность понималась нетолько как средство удовлетворения материальных потребностей, но и как форма служенияобществу. Подобное отношение к труду способствовало формированию устойчивыххозяйственных практик и укреплению социальной дисциплины. Как отмечается в современныхисследованиях, именно трудовая этика выступает важным фактором долгосрочногоэкономического роста [Нишонов, 2020: 64].Классическая тюркская литература подчёркивала взаимосвязь труда с моральными идуховными ценностями. Добросовестный труд рассматривался как проявление личнойответственности, честности и социальной зрелости, а праздность и леность осуждались какисточник общественных и экономических проблем. Такая концепция формировала у людейпонимание того, что благополучие общества напрямую зависит от усилий каждого его члена.Современные исследования подтверждают, что эти идеи оказывают долгосрочное влияниена формирование экономической культуры: они способствуют развитию профессиональнойэтики, повышают дисциплину в трудовой сфере и укрепляют доверие между участникамиэкономических процессов. В условиях современного общества, где важны эффективность, инновации и социальная кооперация, ценности, закреплённые в классической тюркскойлитературе, могут служить ориентиром для устойчивого экономического развития игармоничного взаимодействия между индивидом и обществом.Важное место в тюркском литературном наследии занимает проблема социальнойсправедливости. Осуждение чрезмерного имущественного неравенства и злоупотребленийвластьюотражает стремление к социальному балансу как условиюобщественной стабильности. В произведениях Алишера Навои социальная справедливость рассматривается как основагармоничного развития общества, где экономические ресурсы должны служить общему благу. Узбекские исследователи подчёркивают, что данные идеи оказали значительное влияниена формирование общественных представлений о допустимых формах богатства и власти[Холмуродов, 2018: 141].Сточкизрениясовременнойэкономическойнаукиподобныевзглядыможноинтерпретироватькак предвосхищение концепции инклюзивного развития, в рамках которой экономический ростсочетается с социальной ответственностью. Российские экономисты отмечают, что культурныеустановки, ориентированные на справедливость и солидарность, снижают социальные издержкии повышают устойчивость экономических систем [Глазьев, 2021: 82].В условиях глобализации и ускоренных социальных изменений значение культурногонаследия как ресурса развития существенно возрастает. Международные исследованияподчёркивают, что культурная идентичность способствует укреплению социальнойсплочённости и формированию долгосрочных экономических стратегий [UNESCO, 2022: 44]. В этом аспекте классическая тюркская литература может рассматриваться как источникнематериального капитала, формирующего ценности ответственности, умеренности иобщественного служения.Кроме закрепления нравственных ориентиров, классическая тюркская литератураспособствует формированию навыков стратегического мышления и критической оценкиэкономических и социальных процессов. Через изучение исторических примеров, нравственных дилемм и описанных в текстах хозяйственных ситуаций современное обществополучает возможность анализировать последствия управленческих решений, прогнозироватьриски и вырабатывать более взвешенные подходы к распределению ресурсов.Литература закрепляет ценности коллективизма и сотрудничества, что особенно важнов условиях глобальной экономики и интеграции рынков. Баланс между индивидуальнымиинтересами и общественным благом становится ключевым фактором устойчивого развития,
707а культурное наследие помогает формировать этические стандарты, регулирующиеэкономическое поведение и укрепляющие социальное доверие.Классическая тюркская литература не только отражает исторический опыт, но и служитинструментом для интеграции нематериальных ценностей в современную экономическуюпрактику, создавая основу для долгосрочного роста, социальной гармонии и стабильности.Классическая тюркская литература занимает особое место в системе факторовэкономического развития общества. Закреплённые в ней нравственные и социальные установкивыполняли функцию неформальных институтов, направляющих экономическое поведениеи обеспечивающих устойчивость хозяйственных процессов. Современное переосмыслениеэтого наследия открывает возможности для интеграции культурных факторов в стратегиисоциально-экономического развития, ориентированные на долгосрочную стабильность иобщественную гармонию.Помимо закрепления нравственных ориентиров, классическая тюркская литератураоказывает существенное влияние на развитие критического мышления и способностик стратегическому анализу. Изучение исторических примеров, моральных выборов иэкономических ситуаций, представленных в текстах, позволяет современному обществуоценивать последствия управленческих и хозяйственных решений, прогнозировать риски ивырабатывать более сбалансированные подходы к распределению ресурсов. Такой культурныйопыт повышает качество управления и укрепляет институциональную устойчивость.Кроме того, литературное наследие формирует ценности сотрудничества и коллективнойответственности, которые остаются актуальными и в современных экономических условиях. Вусловиях глобализации и рыночной интеграции способность общества находить баланс междуиндивидуальными интересами и общественным благом становится ключевым факторомстабильного развития. Классическая тюркская литература создаёт историко-культурнуюосновудля формирования этических норм, регулирующих экономическое поведение, что особенноважно при разработке социальных инициатив, инвестиционных стратегий и инновационныхпроектов.Изучение и использование идей, закреплённых в классических текстах, позволяетсовременным экономическим и социальным системам опираться не только на материальныересурсы, но и на нематериальные ценности как двигатель долгосрочного прогресса. Литературное наследие выступает инструментом, объединяющим культурные традиции исовременные экономические практики, создавая условия для устойчивого роста, социальнойгармонии и комплексного развития общества.Использованной литературы1. Абдуллаев А.А. Тюркская письменная традиция и социальная мысль. –Ташкент: Akademnashr, 2017. – 214 с.2. Каримов Ш.Р. Маданий мерос ва жамият тараққиёти. – Ташкент: Ma’naviyat, 2019. – 180 с.3. Нишонов А.Н. Иқтисодий маданият ва меҳнат этикаси. – Ташкент: Иқтисодиёт, 2020. – 156 с.4. Холмуродов Б.Б. Алишер Навоий ва ижтимоий адолат масалалари. – Ташкент: Fan, 2018. – 192 с.5. Маслов Б.Г. Экономическая культура традиционных обществ. – Москва: ИНФРА-М, 2015. – 240 с.6. Глазьев С.Ю. Рывок в будущее. Экономика и стратегия развития России. – Москва: Книжный мир, 2021. – 304 с.7. UNESCO. Culture for Sustainable Development. – Paris: UNESCO Publishing, 2022. – 112 p.
708QUR’ON VA HADISLARDA “NAFS” TUSHUNCHASI: TABIATI, DARAJALARI VA TARBIYA YO‘LLARIMaxsumov Maqsud Maxmut o‘g‘li,Shahrisabz davlat pedagogika instituti doktoranti e-mail: [email protected] maqola “nafs”ning asosiy darajalari – nafsul ammora (yomonlikka buyuruvchi nafs), nafsul lavvoma (o‘zini ayblovchi nafs) va nafsul mutmainna (xotirjam nafs) – ni tematik guruhlar bo‘yicha tahlil qiladi. Shuningdek, nafsni tarbiyalash va poklash yo‘llari – taqvo, ibodat va zikr, yaxshi amallar, Rasululloh (s.a.v.)ga ergashish – Qur’on oyatlari va sahih hadislar misolida batafsil yoritiladi. Kalit so‘zlar: nafs, Qur’on, hadis, nafs tarbiyasi, jihodun nafs, ma’naviy poklanish, havoyi nafs.AbstractThis article analyzes the main levels of “nafs” – nafs al-ammara (the soul that incites to evil), nafs al-lawwama (the self-reproaching soul), and nafs al-mutmainna (the tranquil soul) – according to thematic groups. It also provides a detailed examination of the ways to discipline and purify the nafs – such as taqwa (God-consciousness), worship and dhikr (remembrance of Allah), good deeds, and following the Prophet Muhammad (peace and blessings be upon him) – with examples from Qur’anic verses and authentic hadiths.Keywords: nafs, Qur’an, hadith, nafs discipline, jihad al-nafs, spiritual purification, capricious nafs.KirishQur’onda “nafs” eng ko‘p murojaat qilingan mavzulardandir. Jumladan, bu mavzu “Baqara” (45, 87, 120, 145), “Niso” (128, 135), “Moida” (30, 70, 77, 80), “An’om” (56, 150), “A’rof” (176), “Yusuf” (18, 23, 26, 30, 32, 51, 53, 83), “Ro’d” (37), “Kahf” (28), “Toha” (16, 96), “Anbiyo” (102), “Mu’minun” (71), “Furqon” (43), “Qasos” (50), “Rum” (29), “Ahzob” (50), “Sod” (26), “Fussilat” (53), “Shuuro” “15”, “Josiya” (18, 23), “Muhammad” (14, 16), “Qof” (16), “Najm” (23), “Qamar” (3), “Hashr” (9), “Tag‘obun” (16), “Taloq” (7), “Qiyaama” (2, 14), “Nazi’at” (40), “Takvir” (7), “Fajr” (27), “Shams” (7, 9 10) kabi suralarda jami 298 marta uchraydi. Shuningdek, bu oyatlarda insonning murakkab ichki dunyosi – nafsning manzaralari ochiq-oydin tasvirlagan.Biz tadqiqotimiz asnosida Qur’onda “nafs”ning asosiy turlarini o‘rgandik va Oyatlarni tematik guruhlarga bo‘lib, quyidagicha talqin qildik: Haqqa qarshi chiquvchi havoyi nafs (nafsul ammora). Bu guruhdagi oyatlar soni taxminan 25 ta: Baqara 87, 120, 145; Moida 70, 77; An’om 56, 150; Ra’d 37; Toha 16; Mu’minun 71 va boshqalar. Bu oyatlarda “havoi nafs” ilm va hidoyatga qarshi qo‘yiladi.Nafsning yomon amallari (nafsul ammora). Bu guruhga quyidagi oyatlar mansub: Moida 30, 80; A’rof 176; Yusuf 18, 23, 26, 30, 32, 51, 53, 83; Toha 96 va boshqalar. Bu oyatlar ham ammora nafsning salbiy natijalarini ko‘rsatadi.Nafs tarbiyasi va sabr (nafsul lavvoma). Baqara 45; Niso 128, 135; Kahf 28; Furqon 43; Sod 26; Taloq 7 va boshqalar bu guruhga mansub bo‘lib, ular nafsning oliy turlarini ta’kidlaydi.Oliy nafs holatlari (nafsul mutmainna). Bu guruhga quyidagi oyatlar mansub: Anbiyo 102; Qiyama 2, 14; Fajr 27; Shams 7, 9, 10; Nazi’ot 40; Takvir 7 va boshqalar. Bu oyatlarda mutmainna nafs tasvirlangan.Ilohiy kitoblar – Tavrot, Zabur, Injil va Qur’on – bu mavzu haqida cheksiz ma’lumotlar manbaidir. Ularda, yuqorida ta’kidlaganimizdek, nafsning uch darajasi – nafsul ammora (yomonlikka buyuruvchi nafs), nafsul lavvoma (o‘zini ayblovchi nafs) va nafsul mutmainna (xotirjam nafs) – haqida batafsil bayon etilgan. Bu kitoblar insonga nafsni tarbiyalashning yo‘l-yo‘riqlarini beradi:
709ibodat, zuhd, ilm va axloq orqali uni yuqori darajaga ko‘tarish mumkinligini anglatadi. Zero, zamonaviy dunyoda, moddiylik va raqobat hukmronlik qilayotgan sharoitda, nafs tarbiyasi har qachongidan ham dolzarbdir.Mavzuga oid adabiyotlarning tahliliAyni mavzu, avvalo, Qur’oni karim va hadisi shariflarda mukammal suratda yoritib berilgan. Shuningdek, mavzu jahon faylasuflari, adabiyotshunos va ruhshunoslari ishlarida ham atroflicha o‘rganilgan. Xususan, Najmiddin Komilovning 2009-yilda “O‘zbekiston” nashriyotida nashr etilgan “Tasavvuf” [Komilov, 2009], Muslihiddin Muhiddinovning 2005 yilda “Ma’naviyat” nashriyotida nashr etilgan “Komil inson adabiyot ideali” [Muhiddinov, 2005], Ibrohim Haqqulovning 2007 yilda “Fan” nashriyotida bosilib chiqqan “Navoiyga qaytish” [Haqqul I., 2007] asarlarida bu mavzuga murojaat bor. Qolaversa, Shahrisabz davlat pedagogika instituti adabiyotshunos olimi A.Muhammadiyev, Buxoro davlat pedagogika instituti olimasi Ibotova Madina [Ibotova, 2024], BuxDU olimasi Rajabova Marifat kabi ko‘plab olimlarimizning tadqiqotlarida mazkur mavzu o‘rganilgan. Qur’oni Karim va Sunnatda nafsning uch xil sifati – mutmainna (xotirjam), lavvoma (malomatchi) va ammora (yomonlikka buyuruvchi) – sifatlari tasvirlanadi, bu esa uning tarbiyaga muhtojligini ko‘rsatadi. Abdurazzoq bin Abdulmuhsin al-Badr o‘zining “Nafsni poklashning o‘nta qoidasi” nomli risolasida bu mavzuni islomiy manbalar asosida keng yoritib, musulmonlar uchun amaliy yo‘l-yo‘riq taqdim etgan.Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology). Ilmiy qiyoslash hamda germenevtik tahlil metodlaridan foydalanildi.Tahlil va natijalar (Analysis and results). Nafsni tarbiyalash yo‘llari. Qur’on va hadislarda nafsni poklash va tarbiyalash uchun bir qancha yo‘llar ko‘rsatilgan:1. Taqvo va Allohdan qo‘rqish: “Nazi’at” surasida: “Kimki Robbisining (huzurida) turishidan qo‘rqqan va nafsini havolanib ketishidan qaytargan bo‘lsa...” (Nazi’at, 40), – deyiladi. Bunda taqvo – nafsni nazorat qilish uchun asosiy vositadir.Hadislarda esa Rasululloh (s.a.v.) nafs tarbiyasi va taqvo yo‘lida amal qilishga da’vat etganlar. Qur’oni Karim va Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning sunnatlarida nafsning tabiati, uni tarbiyalash va poklash yo‘llari haqida ko‘plab dalillar keltirilgan. Aksar hadislarda nafs inson hayotidagi asosiy “dushman” sifatida ko‘rsatiladi, lekin u ham bir vaqtda poklanish va taqvo yo‘lida hamkor bo‘lishi mumkin. Masalan, Abu Zarr (r.a.) rivoyatida amaliy maslahatlar beriladi: “Qayerda bo‘lsang ham, Allohga taqvo qil. Yomon amaldan keyin yaxshilik qil – u yomonlikni yo‘q qilar. Odamlarga go‘zal axloq bilan muomala qil” (Dorimiy, 2998-hadis). Nafsning yomon tomonlarini yaxshi amallar bilan moslash – uning tarbiyasining asosiy usuli. Abu Hurayra (r.a.) rivoyatida Payg‘ambar (s.a.v.) shunday deydilar: عن ابي هريرة رضي الله عنه : أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: “ليس الشديد ʪلصرعة انما الشديدألذي يملك نفسه عند الغضبTarjimasi: Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Rosululloh sallolohu alayhi vasallam “Kurashda yenggan kuchli bo‘lavermaydi. G‘azab paytida o‘zini qo‘lga ola bilgangina haqiqiy kuchlidir, dedilar” (Tarjima o‘zimizniki – M.M)36 [Buxoriy, 2018:1461].Bu hadisda g‘azab vaqtidagi nafs holati tasvirlangan. G‘azab – nafsning eng kuchli namoyon bo‘lish shakli hisoblanadi. Uni nazorat qila olish esa haqiqiy quvvatning belgisidir. Inson nafsini bu vaqtda boshqara olmasa, u o‘z ichki dunyosini mahv etadi va jamiyatdagi munosabatlariga darz ketadi.Fuzola ibn Ubayd (r.a.) rivoyat qilgan keyingi hadisda esa nafsga qarshi jihod qilish juda ham muhim ekani ta’kidlanadi:36 Bu va bundan keyingi hadislar tarjimalari muallifniki – M.M.
710عن فضالة بن عبيد يقول : سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول اجملاهد من جاهد نفسه في سبيل اللهTarjimasi: Fuzola ibn Ubayd roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi: “Nabiy sollallohu alayhi vasallamning “(Haqiqiy) mujohid Alloh yo‘lida o‘z nafsiga qarshi jihod qilgan kishidir”, – deganlarini eshitdim [Imom Ahmad, 2001:386].Darhaqiqat, Allohga to’at qilishda o‘z nafsiga qarshi jihod qila olgan kishigina haqiqiy mujohid hisoblanadi. Jihodning eng katta turi – ichki jixoddir. Chunki ichki dushmanni o‘ziga esh qilish – nafsni tarbiyalash tashqi dushmanlar bilan kurashgandan ko‘ra qiyinroqdir. Bu hadis Lavvoma nafs sohibining o‘z nafsi bilan doimiy ravishda jang qilib borishi lozimligini ta’kidlaydi.2. Ibodat va zikr: “Ra’d” surasida: “Ayo, Allohning zikri ila qalblar orom topmasmi?” (Ra’d, 28), – deb, zikrning nafsni tinchlantiruvchi ta’siri ta’kidlanadi. Demak, namoz, duo va Allohni eslash nafsni poklaydi.Inson ibodat qilishda tanballikka yo‘l qo‘ymasligi lozim. Chunki ibodat va zikr kishi nafsini davolaydi. Imom Buxoriyning Bayrutda nashr qilingan “Sahihul Buxoriy” asarlarida Abu Hurayra (r.a.)dan bu mavzuga aloqador shunday hadis rivoyat qilingan:َ ْضِر ُب ُك َّلٍ يَدُقَ ثََلا َث عَمإذا هو ʭَ ُْكمَِدْ ِس أَحأَِ رةَيَِافَى قان علُ َْطُ َّ الشيِدْقعَعن ابي هريرة رضي الله عنه , ان رسول الله صلى الله عليه وسلم قال :يـْ ِسَّفَ النـِبَّيًا طِ يطَشَ نَحفأصبْ ،ٌَةْدُقلَّ ْت عَلَّى ْ انحٌَ، ْ فإن صَةْدُقلَّ ْت عََ َّضأَ ْ انحوٌَ، ْ فإن تـَةْدُقلَّ ْت عَ، ْ انحََ َّ اهللََذَكرَ َظ فقْيـَْتـِ اسِنَإُْد فقَْار، فٌَِويلٌ طْلْ َك لَيَيلٍَ عَةْدُقعْ َلا َنْ ِس َكسَّفيث النـَ ِبََ خَحَّوإلا أَ ْصبTarjimasi: Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytdilar: “sizlardan biringiz uxlaganda shayton uning gardaniga uchta tugun tugadi. Har bir tugunni tugarkan “Sen uchun hali tun uzun, uxlayver”, deydi. Agar bu kishi uyg‘onib Allohni zikr qilsa, bir tugun yechiladi. Tahorat qilsa, yana bir tugun yechiladi. Namoz o‘qisa, yana bir tugun yechilib, tetik va ruhi pok bo‘ladi. Aks holda ruhi nopok, dangasa bo‘lgani holda tong ottiradi”, dedilar [Buxoriy, 2018:413].Demak, Shaytonning uchta tugun tugishi – bu ramziy tasvirlardir. Shayton insonning uyqusida uning aqli, qalbi va jismini “bog‘lab qo‘yadi”, ya’ni vasvasa orqali uning tanballik va gunohga yo‘l qo‘yishni ta’minlaydi. Inson esa Shaytonga qarshi hadisda ko‘rsatilgan tartibda tadrijiy harakat qilishi lozim:Birinchi qadam: Zikr (Allohni eslash): hadis matnida aytilganidek, “agar uyg‘onib, Allohni zikr qilsa, bir tugun yechiladi”. Zikr – eng oson va tez ta’sir etuvchi ibodatdir. Uyg‘ongan vaqtda “Subhonalloh”, “Alhamdulillh” yoki “La ilaha illalloh” deyish bilan Shaytonning birinchi vasvasasi (tanballik) sarobga aylanadi. Bu Qur’on oyati bilan bog‘liq: “Ayo, Allohning zikri ila qalblar orom topmasmi?”. Albatta, Allohning zikri bilan qalblar orom topadi”. Zikr qalbni poklaydi, ruhni uyg‘otadi va shaytonning vasvasalaridan saqlaydi.Ikkinchi qadam: Tahorat (poklanish): “tahorat qilsa, yana bir tugun yechiladi.” Tahorat – jismni poklash, lekin u ruhiy poklikni ham ta’minlaydi. Muslim rivoyatidagi bir hadisga ko‘ra, tahorat bilan gunohlar to‘kiladi. Bu Shaytonning ikkinchi tugunini ham yechib, insonni namozga tayyorlaydi. Tahorat – zikrning davomi, chunki pokliksiz ibodat mukammal bo‘lmaydi.Uchinchi qadam: Namoz (ibodat): “Namoz o‘qisa, yana bir tugun yechiladi.” Namoz – ibodatning ustuni, shaytonning kuchini butunlay yo‘qqa chiqaradi. Namozda inson Alloh bilan gaplashadi, gunohlardan tavba qiladi va tetiklikka erishadi. Bu – zikr va tahoratning natijasi: ularsiz namoz to‘liq bo‘lmaydi.Xullas, Qur’on zikrning qalbni oromga solishini aytsa, hadis uni amaliyotda ko‘rsatib bermoqda. Zikr + tahorat + namoz = nafsning to‘liq poklanishi. Bu – shaytonga qarshi o‘ziga xos himoya qatlamidir. Zikr – qalb uchun, tahorat – jism uchun, namoz – ruh uchun. Demak, hadis namozning faqat shakl emas, balki ruhiy kurash ekanini ko‘rsatadi. Shayton har kuni hujum qiladi (uyqu vaqtida ham), lekin ibodat orqali inson shaytoniy nafs ustidan g‘olib bo‘ladi.3. Yaxshi amallar: “Fotir” surasida namoz, zakot va infoq qilish kabi amallarning nafsni
711poklashdagi ahamiyati aytiladi (Fotir, 29-30) [Muhammad Sodiq, 2023: 60].Shaddod ibn Avs (r.a.) rivoyatida esa nafsning aql-hush bilan bog‘liqligi ochiqroq ko‘rinadi: عن شداد ابن اوس عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: الكيس من دان نفسه و عمل لما بعد الموت و العاجز من اتبع نفسه هواها و تمنى على اللهTarjimasi: Shaddod ibn Avs roziyallohu anhu Nabiy sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qiladi. U zot aytdilar: “Aqlli kishi o‘z nafsini (doimo) hisob-kitob qilib, o‘limdan keyingi hayot uchun amal qiladigan kishidir. Ojiz esa havoyi nafsga ergashgan holda, Allohdan umid qiluvchidir” [Muhammad Sodiq, 2023: 402].Bu yerda nafs ikki turga bo‘linadi: aqilli nafs – kishini oxiratga tayyorlaydi, ojiz nafs esa dunyoviy havaslarga qorishib qoladi. Nafsni hisob-kitob qilish – muhosabaning asosi, bu orqali inson o‘z ichki dunyosini tartibga soladi.Vobisa ibn Ma’bad (r.a.) rivoyat qilgan quyidagi hadisida nafsning ichki maslahatchilik, to‘g‘ri yo‘lni tanuvchanlik xususiyatlari yaxshi ammallar sifatida ta’kidlanadi:َّنِِْ ُك ُت đنََ يـَلَعَجُ فَهِلَمَ أَʭَعَمَجْ فَمعََ َال نـقَِ فـِ ْثمَ ْالإّ وِِبرْْ الَنأَلُِني عَْسْ َت تِ ئعن وابصة بن معبد رضي الله عنه أن النبي صلى الله عليه وسلم قال له : (جِ ْنإَالصْدِر وَ ِفي ََّّددَرَتـَْ ِس وَّفَ َ اك ِفي النـا حَُ مِ ْثمَ ْالإُ وْسَّفِ النـهْلَيِأَنَّ ْت إَْما اطَُّ مِبرَّْ ٍ ات الَرَ َك ثََلا َث مْسفَْ ِت نـفَْتـَاسَ َك وْلبَْ ِت قـفَْتـُ اسةَِصابََ وُ ُول ʮقَيـََ ْدِري وِفي صْ َكوَتـْأَفـَُ وَ َ اك النَّاستْأَفـTarjimasi: Nabiy sollallohu alayhi vasallam unga: “Sen mendan yaxshilik va yomonlik haqida so‘ramoqchi bo‘lib kelding, shundaymi?”, dedilar. U: “Ha”, – dedi. Shunda Payg‘ambar (s.a.v) barmoqlarini birlashtirib, uning ko‘ksiga uch marotaba tekkazdilar va uch marotaba: “Ey Vobisa, qalbingdan fatvo ol. Yaxshilik – qalbing taskin topadigan narsadir. Gunoh esa qalbingda g‘ashlik tug‘diradigan va ko‘ksingda ikkilanish paydo qiladigan ishdir. Garchi insonlar senga fatvo bersalar ham”, – dedilar [Dorimiy, 2013: 608].Demak, yaxshilik – kishi qalbiga taskinlikni, gunoh esa notinchlik va g‘ashlikni paydo qiladi. Payg‘ambar (s.a.v.)ning bu ko‘rsatmalari ayrim ikkilanishlar vaqtida tarbiyalangan nafsdan maslahat olishning mumkinligini uqtiradi. Aslida “nafsul mutmainna” darajasidagi nafs gunoh ishlardan nafratlanadi, ezgu ishlardan mamnun bo‘ladi va o‘z sohibini doimo hidoyat yo‘liga chorlab turadi.Qur’oni Karim va hadislar nafs tarbiyasining asosiy yo‘lini yaxshi amallarda ko‘rsatadi, ular bir-birini to‘ldirib, insonning ichki dunyosini oxiratga tayyorlaydi. “Fotir” surasidagi oyat namoz, zakot va infoqning nafsni poklashdagi rolini ta’kidlasa, hadislar uni amaliyotda ochib beradi. Bu mutanosiblik quyidagicha namoyon bo‘ladi:1. Alloh taolo yaxshi amallarni (ibodat va infoq) nafsning poklanishi va Robbisining roziligi uchun kalit sifatida ko‘rsatadi. Bu – nafsni dunyoviy havolardan tozalashning boshlang‘ich sababi, chunki ular qalbni taskin topishga va taqvo yo‘lini tutishga yo‘naltiradi.2. Oyatdagi yaxshi amallar nafsni “oqil” darajagacha ko‘tarilishini ta’minlaydi. Aqlli nafs o‘zini muhosaba qilib, oxirat uchun amal qiladi – bu infoq va namoz orqali amalga oshadi. Ojiz nafs esa havoga ergashib, umidsiz qoladi, lekin yaxshi amallar bilan u ham tarbiyalangan nafsga aylanishi mumkin. Oyat va hadis bu yerda birlashib, nafsning ikki tomonini (pok va nopok) ko‘rsatadi.3. Oyatdagi poklash nafsni “mutmainna” darajasiga yetkazsa, hadis uning ichki xususiyatini ochib beradi. Yaxshilik qalbni taskin toptiradi, gunoh esa notinchlik tug‘diradi. Boshqacha aytganda, oyat va hadisga ko‘ra, nafsni tarbiyalash – ichki taskinlik va taqvo bilan amal qilishdir.Oyat va hadislar, guvoh bo‘lganimizdek, mazmunan mutanosib bo‘lib, nafs poklanishini yaxshi amallar (ibodat, muhosaba, qalb maslahati) orqali tasvirlaydi: oyat ularning umumiy ramzi, hadislar esa amaliy yo‘li. Bu birlik insonni havoyi nafsdan saqlab, oxirat uchun tayyor bo‘lishga chaqiradi. Nafsni tarbiyalash – doimiy jihod, lekin yaxshi amallar bilan u “hamkor”ga aylanadi.Rasulullohga ergashish: “Ahzob” surasida: “Rasulullohda go‘zal o‘rnak bor” (Ahzob, 21), – deb, Payg‘ambarimizning hayoti nafs tarbiyasi uchun eng mukammal yo‘l ekani ko‘rsatilgan.Abdullloh ibn Amr roziyallohu anhudan rivoyat qilinadigan quyidagi hadisda Rosulullohning go‘zal axloqli ekanliklar ta’kidlanadi:
712عن عبد الله ابن عمرو : ان رسول الله صلى الله عليه وسلم لم يكن فاحشا و لا متوحشا و قال ان من احبكم الي احسنكم اخلاقاTarjimasi: Rasululloh sollallohu alayhi vasallam fahsh so‘zlovchi ham, fahsh so‘zlashga urunuvchi ham emasdilar, u zot “men uchun eng suyukligingiz – axloqi eng go‘zaligizdir”, – derdilar [Buxoriy, 2018: 962].Shuningdek, Payg‘ambar (s.a.v.) hadisi shariflarida odam nafsini poklash va tarbiyalashning amaliy usullari ham alohida ta’kidlangan. Quyidagi hadisda Payg‘ambar (s.a.v.)ning sajdada qilgan duolari haqida shunday deyiladi:عن عائشة رضي الله عنها أĔا فقدت النبي صلى الله عليه وسلم من مضجعه فلتمسته بيدها فوعت عليه و هو ساجد وهو يقول “ رب أعط نفسيتقواها زكها أنت خير من زكها أنت وليها و مولاها “Oisha roziyallohu anho aytadilar: “Bir kecha Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ni to‘shaklaridan yo‘qotib qo‘ydim, qo‘lim bilan qidirdim va sajdada ekanliklarini topdim. U zot shunday duo qilardilar: “Ey Robbim, nafsimning taqvosini ber va uni pokla. Sen poklovchilarning eng yaxshisisan. Sen uning (nafsimning) Homiysi va Egasisan” [Imom Ahmad,2001: 492].Bu duo nafs poklanishining kalidi o‘laroq, uning taqvo va duo orqali amalga oshishini ko‘rsatadi. Zero, Payg‘ambar (s.a.v.)ning tunlardagi ibodatlari nafsni tarbiyalashning eng yaxshi namunasidir.Inson o‘z nafsi bilan doimiy kurashda bo‘lishi kerak. “Hashr” surasida: “Har kim ertangi kun uchun nima qilganiga nazar solsin” (Hashr, 18), – deb, o‘z-o‘zini muhosaba qilishga chaqiriladi. Nafsni tarbiyalash – bu oxiratga tayyorgarlik ko‘rishdir. Agar inson nafsini poklamasa, unda “Kahf” surasidagi ogohlikka duch keladi: “Qalbini O‘z zikrimizdan g‘ofil qilib qo‘yganlarga... itoat qilma” (Kahf, 28). Nafs talqinining eng yuqori nuqtasi esa “Fajr” surasidagi mujdadir: xotirjam nafs Allohning roziligiga erishib, jannatga kiradi.Qur’on oyatlari va hadislar nafs tarbiyasining eng mukammal yo‘li – Rasululloh (s.a.v.)ga ergashishda ekanligini ochiq ko‘rsatadi. Oyatda “Rasulullohda go‘zal o‘rnak bor” deb, U zotning hayoti nafs tarbiyasi uchun ideal namuna sifatida ko‘rsatiladi. Abdulloh ibn Amr tomonidan rivoyat qilingan hadis buni tasdiqlaydi: “Payg‘ambar (s.a.v.) fahsh so‘zlovchi ham, fahsh so‘zlashga urunuvchi ham emasdilar, u zot “men uchun eng suyukligingiz – axloqi eng go‘zaligizdir” deganlari nafsni axloq orqali poklashning amaliy yo‘lini ko‘rsatadi. Oyat va hadis birlashib, nafsni tarbiyalashni U zotning axloqiga taqlid qilishda ekanini ko‘rsatmoqda. Bu esa nafsga ammora qiliqlarini to‘xtatib, taqvoni egallashida yordam beradi.Payg‘ambar (s.a.v.)ning sajdadagi duosi: “Rabbim, nafsimning taqvosini ber va uni pokla...”. Bu duo nafsni Allohga topshirish, uning himoyasini faqat Allohdangina so‘rash lozimligini o‘rgatadi. “Hashr” surasidagi “Har kim ertangi kun uchun nima qilganiga nazar solsin” oyati buni muhosaba bilan bog‘laydi. Duo va o‘z-o‘zini hisob-kitob qilish nafsni doimiy nazorat ostida saqlaydi. Shuningdek, “Kahf” surasidagi ogohlik – qalbni zikrdan g‘ofil qilganlarga itoat qilmaslik – nafsning nopok tomonlaridan saqlanishni talab qiladi, duo esa buning himoyasidir.Oyatdagi xotirjam nafsning jannatga kirishi mujdasi esa, o‘z navbatida nafs tarbiyasining mahsuli (natijasi)ni ko‘rsatgan. Oyat va hadislar mazmunan mutanosib bo‘lib, nafs tarbiyasini Rasululloh (s.a.v.)ning axloqi, duolari va sunnatlari orqali amalga oshishini ko‘rsatadi. Oyatlar g‘oyani, hadislar esa amaliyotni ta’minlaydi. Bu yo‘l nafsni poklab, oxiratga tayyorlaydi va insonni taqvo egalaridan qiladi. Xulosa va takliflarNafs inson ruhiyatining eng murakkab qatlami bo‘lib, Alloh tomonidan ato etilgan muqaddas омонатdir. Unda yaxshilik va poklikka intilish bilan birga, yomonlik va hirs-havasga moyillik ham birgalikda mavjud bo‘lib, bu ikki qarama-qarshilik inson hayotidagi doimiy ichki kurashning asosiy sababchisi hisoblanadi. Qur’oni Karim va Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ning sunnatlari nafsning uch asosiy bosqichini – yomonlikka undovchi (ammora), o‘zini qoralovchi (lavvoma) va tinch-rozi
713(mutmainna) nafsni – aniq tasvirlab, uni poklash va yuksaltirish yo‘llarini ochib beradi. Masalan, Odam va Havvoning jannatdagi sinovi, Qobil bilan Hobilning fojiali voqeasi yoki Sulaymon (alayhissalom) davridagi fitnalar nafsning zaif tomonlarini va tarbiya qilinmasa keltiradigan halokatli oqibatlarini yaqqol ko‘rsatadi: nazoratsiz nafs insonni kufr, hasad va adolatsizlikka yetaklab, oxiratda umidsizlikka duchor qilishi mumkin.Nafsni tarbiyalash oddiy shaxsiy intilish emas, balki Allohning rahmat va inoyatiga suyangan ma’naviy sayohatdir. Uni poklashning asosiy yo‘llari – Allohdan qo‘rqish (taqvo), ibodatlar (namoz, ro‘za, zakot), doimiy zikr va ezgu amallar (saxovat, adolat) orqali amalga oshadi. Bu yo‘llar nafsni pastlikdan yuksaklikka, shahvoniy havaslardan ruhiy erkinlik va osoyishtalikka olib chiqadi. “Shams” surasida aytilganidek, nafsni poklagan kishi muvaffaqiyat va najotga erishsa, uni iflos qoldirgan kishi esa ziyonga uchraydi. Shuningdek, “Nur” surasining 21-oyatida ta’kidlangan ilohiy fazl – agar Allohning marhamati bo‘lmaganda hech kim o‘z nafsini toza qila olmas edi – bu jarayonning faqat inson kuchiga emas, balki Robbнинг yordamiga bog‘liqligini eslatadi.Hadisi shariflarda nafs ichki tartib-intizomning asosiy kaliti sifatida ko‘rsatiladi: u g‘azab, ochko‘zlik va beparvolik orqali dushmanga aylanishi mumkin, ammo taqvo, ichki jihod, duo va ibodat bilan sodiq yordamchiga aylanadi. Rasululloh (s.a.v.)ning so‘zlari nafs tarbiyasining amaliy usullarini ochib beradi: qalbni doimiy muhosaba qilish, yaxshi ishlar bilan poklash va axloqni yuksaltirish. Ushbu mavzuni chuqur o‘rganish insonni o‘z ichki olamini tanishga, oxirat uchun tayyorgarlik ko‘rishga undaydi. Zero, nafsni pok tutish – haqiqiy imon va to‘laqonli islomiy hayotning poydevoridir.Foydalanilgan adabiyotlar 1. Dorimiy. Sunan-ul Dorimiy (Bay’ kitobi, 2- bob, 2729- hadis). – Bayrut-Livan: Dorul Bashoir al-Islomiyya, 2013. – B.5955.2. Иброҳим Ҳаққул. Навоийга қайтиш. – Тошкент: Фан, 2007. – Б.234 .Иботова, М. (2024). Алишер Навойи ғазалиётида руҳ ва нафс талқини. В innovative research in science (Т. 3, Выпуск1, сс. 33–39). Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.104950413. Имом Муҳаммад ибн Исмоил Бухорий. Саҳиҳул Бухорий. 1-жузъ. – Тошкент: Ўзбекистон миллийэнциклопедияси. 2008. – Б.334. Imom Buxoriy. Sahihul Buxoriy (Odob kitobi, G‘azabdan ogohlantirish bobi 6114-hadis). – Bayrut-Livan: Risolat An-nashirun, 2018. – B.1903.5. Imom Ahmad. Musnadi Ahmad. (39-jild, 23965-hadis). – Bayrut-Livan: Muassasat ar-risala, 2001. – B.589.6. Termiziy. Sunan at –Termiziy.(Qiyomat sifati kitobi , 59- bob , 2459-hadis). – Saudiya: Riyoz, 2010. – B.402.7. Комилов Н. Тасаввуф. . – Т.: Ўзбекистон, 2009. – Б.447.8. Муҳиддинов М.Қ. Комил инсон – адабиёт идеали. – Тошкент: Маънавият, 2005. – Б.208.9. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 1-жузъ. Тошкент: Hilol-Nashr, 2024. – Б.640.10. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 2-жузъ. – Тошкент: Hilol-Nashr, 2024. –Б. 608.11. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 3-жузъ. –Тошкент: Hilol-Nashr, 2024. – Б.656.12. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 4-жузъ. –Тошкент: Hilol-Nashr, 2024. – Б.616. Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Тафсири Ҳилол. 5-жузъ. –Тошкент: Ҳилол-Нашр, 2023. – Б.672.
714СОПОСТАВЛЕНИЕ ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ФОРМ В КЛАССИЧЕСКОЙЛИТЕРАТУРЕ ТЮРКСКИХ НАРОДОВИкбола Абдуллаева, д.ф.ф.н. (PhD), старший преподавателькафедры русского языка и литературыНаманганского государственного институтаиностранных языков имени Исхокхона Ибрата, [email protected] maqolada turkiy xalqlar klassik adabiyotidagi badiiy shakllar qiyosiy tahlil qilinib, unda milliy xususiyatlar, mavzu rang-barangligi hamda uslubiy o‘ziga xosliklarga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqot turli turkiy adabiy an’analar doirasidagi she’riyat, nasr va og‘zaki adabiyot namunalarini qamrab olib, ularning tarkibiy, leksik va estetik jihatlari tahliletiladi. Shuningdek, adabiyot taraqqiyotiga tarixiy, madaniy hamda madaniyatlararo o‘zaro ta’sirlarning mohiyati ko‘rib chiqiladi. Olingan natijalar umumiy badiiy qonuniyatlar bilan bir qatorda, milliy o‘ziga xosliklarni ham namoyon etib, turkiy adabiy meros va uning madaniyatlararo ahamiyatini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.Kalit so‘zlar: turkiy adabiyot, klassik adabiyot, badiiy shakllar, qiyosiy tahlil, she’riyat, nasr, og‘zaki adabiyot.AbstractThis article presents a comparative analysis of artistic forms in the classical literature of Turkic peoples, highlighting national characteristics, thematic diversity, and stylistic features. The study examines poetry, prose, and oral literature from various Turkic traditions, analyzing structural, lexical, and aesthetic aspects. The article also explores the influence of historical, cultural, and intercultural interactions on literary development. The findings demonstrate both shared artistic patterns and distinct national expressions, contributing to a deeper understanding of Turkic literary heritage and its intercultural significance.Keywords: Turkish literature, classical literature, artistic forms, comparative analysis, poetry, prose, oral literatureКлассическая литература тюркских народов представляет собой сложное многоуровневоеявление, сформировавшееся в течение многих веков на обширной территории Евразии. Онавключает развитую поэзию, прозаические тексты и богатую устную традицию, отражая духовные, культурные и социальные аспекты жизни тюркских обществ. Современные исследованияподчёркивают важность аналитического подхода к сопоставлению художественных форм, поскольку это позволяет выявить как общие закономерности, так и уникальные национальныеособенности [Рахматова, 2025: 2182–2184; Туймебаев и др., 2025: 134–145].При этом особое внимание уделяется влиянию исторических и культурных контактов с соседними народами и цивилизациями, что проявляется как в заимствовании сюжетов и мотивов, так и в развитии собственных художественных форм. Например, эпические повествованиянередко включают элементы исторической хроники, мифологии и философских размышлений, создавая синтез народной памяти и авторского видения. Анализ этих текстов позволяетне только глубже понять эстетические предпочтения и мировоззрение тюркских народов, нои проследить эволюцию литературного языка, жанровых традиций и символических систем, что особенно важно для изучения культурной идентичности и межкультурных взаимодействий.Важным аспектом является также взаимодействие письменной и устной традиций, что способствует формированиюбогатого культурного пластa. Устные эпические и лирические произведениявыполняли не только развлекательную функцию, но и служили средством передачи историческойпамяти, этических норм и общественных ценностей. Благодаря особой структуре повествования, ритму и использованию повторов, такие тексты легко запоминались и передавались из поколения