«TURKIY XALQLAR ADABIYOTSHUNOSLIGI VA MATNSHUNOSLIGINING DOLZARB MASALALARI» 2

615КӨП ҚЫРЛЫ ӘЛЎАН СЫРЛЫ ӘДЕБИЙ ТУЛҒАПердебай Нуржанов,Филология фанлари доктори, профессорБердақ номидаги Қорақалпоқдавлат университетиАннотацияВ этой статье идёт речь о художественной прозе Муса Ойбека. Автор подчеркивает большую заслугу писателя, вразвитии не только узбекской прозы, а литератур тюркоязычных народов.Ключевые слова: Художественное наследие, авторская позиция, идеално-тематическое направление.AbstractThis article is about the fiction of Musa Oybek. The author emphasizes the great merit of the writer in the development of not only Uzbek prose, but also the literatures of the Turkic-speaking peoples.Key words: artistic heritage, authorial stance, ideological and thematic orientation.1937-жылғы сиясий репрессия себепли көп инсанлар әдалатсыз қуўдалаў қурбаны болды. Әсиресе, дөретиўши инсанлардың еркин түрде қәлем тербетиў мүмкиншилиги жүдә азайыпкетти. Үлкен шыдамлылыққа, темирдей еркке ийе Айбек усындай жағдайда да, мүшкил ўақыттада 1916-жылғы ўақыяларға арналған «Қутлы қан» романын жазып баслады ҳәм оны 1938-жылыпиткерди. Роман үлкен қыйыншылық пенен 1940-жылы басылып шықты да, улыўма өзбекәдебиятында, ҳәттеки, Орайлық Азия аймағында елеўли ўақыя болды. Себеби, бул ўақытқадейин өзбек әдебиятында тек А.Қадирийдиң «Өткен күнлер», Ә.Шолпанның «Түн ҳәм күндиз», А.Қаҳҳардың «Елес» («Сароб») романлары халық жәмийетшилигинде белгили болғаныменен де оларды оқыў улыўма қадаған етилген еди. Әне, усындай аўмалы-төкпели дәўирде«Қутлы қан» романы жарықка шықты ҳәм көпшиликтиң дыққатына миясар болды. Буннанруўҳланған жазыўшы «Наўайы» романына да кирисип, оны 1942-жылы Уллы Ўатандарлықурыстың ҳәўиж алған дәўиринде жазып питкерди. Өзбек илимпазы Н.Кәримовтың дурыскөрсеткениндей, «… Жазыўшының Наўайы сыяқлы уллы тулғалар өмирине, ҳәттеки, урысжылларында да муражат етиўи оның өзи жасаған дәўир мәселелеринен қашыўын емес, бәлки, бул мәселеге жаңа көзқарастан қарағанлығын көрсетер еди. Ол буннан бес әсир бурынғы дәўирге– темурийлер династиясының соңғы мәўритлерине нәзер таслап, олардың мийрасхорларыортасындағы қарама-қарсылық пенен қанлы урыслар темиурийлердиң инсаният тарийхысахнасынан кетиўине алып келген себеп сыпатында көрсетип берди. Сондай-ақ, үлкен тарийхыйшахстың халық тәғдириндеги ролин Наўайы өмири мысалында сәўлелендире алды. Демек, қанлы урысларды қаралаў, өз мәпинен халықтың мәпин үстин қойыў, аўызбиршиликти ҳәм ўатансүйиўшиликти улығлаў идеясы роман жазып тамамланған дәўирдиң (1942-жыл) жағдайынажүдә сай келер еди. Сонлықтан да, парахатшылықты ең уллы теберик нәрсе сыпатында көклергекөтериў, улығлаў «Наўайы» романының ағла пазыйлети болды. Бул – бир. Екиншиден, Айбектәрепинен Наўайы қусаған дөретиўши шахстың қандай уллы ислердиң руўхландырыўшысы, себепшиси, бириктириўши күши болатуғынлығы романда жүдә шеберлик пенен көрсетилген. Коллективизм баслы баҳалаў өлшеми етип алынып, ал, индивидуализм барынша қараланған солдәўирде жеке шахстың Айбек тәрепинен бундай етип сүўретлениўи марксистлик идеологияныңайырым қырағы қорғаўшыларына жақпаўы тәбийғый еди. Усыған қарамастан, жазыўшының өзалған бағытына, турмысты сүўретлеў принципине садық қалыўы ҳәр қандай дөретиўши ушынөрнек боларлық қәсийет болғанлығы бүгинги күнде айқын болып атыр.»

616Негизинде, Айбектиң Наўайы ҳаққындағы роман жазыўы тосыннан емес. Ол пүткилөмир бойы классикалық өзбек әдебиятын ҳәм оның бийик шоққысы – Әлийшер Наўайыдөретиўшилигин сүйип үйренген, бир қатар илимий мақалалар, «Наўайының өмир жолы», «Ҳамса»ның тийкарғы образлары» мийнетлерин, «Наўайы», «Гули ҳәм Наўайы» лирикалықдәстанларын дөреткен еди. Сонлықтан да ол жаңадан шөлкемлестирилген Өзбекстан Илимлеракадемиясының академиги болып сайланады (1943). Ал, 1945-1949-жыллары ӨзбекстанЖазыўшылар аўқамы Президиумы баслығы, 1943-жылдан 1951-жылға шекем Илимлеракадемиясы гуманитар пәнлер бөлими баслығы, басқа да лаўазымларды атқарғанда да ол көркемдөретиўшилик ҳәм илимий ислер менен шуғылланыўға ўақыт таба билди. Нәтийжеде, «Алтындаладан ескен самаллар» (1949), «Қуяш қараймас» (1943-1958), «Уллы жол» (1967) романлары, «Махмуд Тарабий» пьесасы, бир қанша поэзиялық дөретпелери, «Ҳақыйқат сөйлер», «Ҳамза», «Бабур», «Дәўиримниң ермеги» ҳәм тағы басқа поэмалары менен ХХ әсир өзбек әдебиятынжанрлық ҳәм стильлик жақтан байытыўға өз үлесин қосты.Белгили өзбек алымы Н.Кәримов Айбектиң прозаға поэзияның тәкирарланбас нәпесиналып киргенлигин, ал, поэзияны тек прозаға тән сүўретлеўдиң рәңберең тәреплери мененбайытқанлығын дурыс көрсеткен еди. Соның менен бирге, илимпаздың көрсетиўи бойыншаАйбек лирикалық туйғы ҳәмкеширмелерди нәзик түрде бере билиўши әжайыпшайыр да болғанеди. Бирақ та, тоталитар дүзим идеологиясы ҳәм вульгар әдебий сын «сап лирикаға» қарсыот ашқанда ол «гражданлық идеялар» менен суўғарылған қосықларды дөретиўге өтип кетиўгемәжбүр болады. Деген менен, оның «Чимян дәптери» дүркинине кирген гөззал қосықларыелеге дейин өзиниң әҳмийетин жойтқан емес.1936-жылы Пушкинниң қайтыс болғанына 100 жыл толыў мүнәсибети менен оныңшығармаларын өзбек тилине аўдарыў мәселеси мәмлекетлик дәрежеде қойылады. Айбек«Евгений Онегин» романын үлкен йошпенен аўдарыўы арқалы буған үлкен үлес қосты. Буннанбасқа ол Ж.Б. Мольердиң «Тартюф», М.Лермонтовтың «Маскарад» поэмаларын ана тилиндесөйлетти. Ал, В.Г.Белинскийдиң «Поэзияның тек ҳәм түрге бөлиниўи» мийнетин аўдарыўыарқалы өзбек әдебий-теориялық ой-пикириниң раўажланыўына тийкар жаратты.Екинши дүнья жүзилик урыс дәўиринде патриотизм идеяларының жоқары дәрежегекөтерилиўи себепли Айбек «Махмуд Тарабий» пьесасын да жазды. Бул дөретпе солўақытлардағы Ҳ.Әлимжанның «Муханна», М.Шайхзаданың «Жалаладдин Мангуберди», Уйғын ҳәм И.Султанның «Әлийшер Наўайы» пьсесаларыменен бирге өзбек драматургиясындатарийхый шахслар образын жасаўда үлкен әҳмийетке ийе болды.Айбек дөретиўшилиги ҳәм ХХ әсир қарақалпақ әдебиятының өз-ара тәсири машқаласыарнаўлы изертлеўди талап етеди. Белгили илимпаз Қурбанбай Жәримбетовтың дурыскөрсеткениндей, С.Айнийдиң «Естелик», Айбектиң «Балалық» повестьлериниң қарақалпақәдебиятында автографиялық, мемуарлық жанрлардың қәлиплесиўинде белгили орны бар. Мысалы, қарақалпақ жазыўшысы Ж.Аймурзаевтың «Жетимниң жүреги» повестинде, Қ.Айымбетовтың «Өткен күнлерден елеслер» мемуарында Айбектиң «Балалық» повестименен үнлеслик бар.Айбек дөретиўшилиги ҳәзирги дәўир ушын да үлкен әҳмийетке ийе. Оның шығармаларыжазыўшыларымызға елеге шекем ибрат алыўға ылайық көркем тәжирийбе ролин атқарыпкелмекте. Жазыўшының өзбек халқы тарийхындағы бурылыс дәўирлердиң көркемжылнамасын қайта жаратыў, дөретиўши шахстың жәмәәттиң руўхый турмысындағы тутқанәҳмийетин сүўретлеў тәжирийбесинен қарақалпақ жазыўшылары да дөретиўшилик пененпайдаланбақта. Мәселен, ХХ әсир қарақалпақ прозасында тарийхый-революциялық ҳәмтарийхый-биографиялық роман жанрларының пайда болыўында көркем раўажланыўдыңжоқары басқышында турған рус ҳәм басқа да әдебият ўәкиллериниң шығармалары менен

617бирге Айбектиң «Қутлы қан», «Уллы жол», «Наўайы» романларының үлкен әҳмийетибар. Демек, туўысқан өзбек халқының уллы әдебий тулғасы Айбекбектиң романшылықтағыүлкен тәжирийбеси миллий прозамыздың қәлиплесиўине ҳәм раўажланыўыга сезилерлитәсир жасағанлығын айтыўымыз керек. Усы себепли болса керек, 1965-жылы жазыўшының60 жыллығы Қарақалпақстанда да үлкен көтериңкилик пенен белгиленди, юбилей сәнесименен оның «Қутлы қан» романы Атағулла Худайбергенов тәрепинен аўдарылып, 1966-жылы«Қарақалпақстан» баспасында 5000 нусқада басылып шықты.Өзбек ҳәм қарақалпақ әдебий байланыслары, бунда Айбек дөретиўшилигиниң тутқанорны арнаўлы изертленбесе де, бул бағдарда З.Кедрина, З.Г.Османова, М.Нурмухамедов, Ж.Нарымбетов, З.Насруллаева, С.Баҳадыровалардың, кейинги дәўирде болса, Ҳ.Өтемуратоваҳәм усы қатарлардың авторы мийнетлеринде ибратлы пикирлер бар.Жазыўшы дөретиўшилиги өзбек әдебиятшылары М.Қосжанов, С.Мирвалиев, У.Нарматов, С.Мамажанов, кейингидәўирдеУ.Ҳамдамовтәрепиненизертленди. Әсиресе, А.Сабирдиновтың«Айбек поэзиясында сөз ҳәмобраз» (1993) атлыкандидатлық диссертациясышайыр поэзиясынжаңа көзқарастан изертлеўди баслап бергенлиги менен баҳалы. Ал, усы жылы «Устаз жолы» газетасында (5-февраль) жарық көрген Қ.Жәримбетовтың «Жазыўшы талантының уллылығы» мақаласында Айбектиң прозалық шығармаларының қарақалпақ прозасында мемуарлықшығармалар, тарийхый-библиографиялық романлардың пайда болыўындағы әҳмийетиҳаққында дыққатқа ылайық пикирлери бар.Дөретиўши шахстың көркем образын жасаўдың Айбек тәрепинен баслап берилген көркемтәжирийбеси кейинги дәўирде де ылайықлы даўам еттирилмекте. Мәселен, Ә.Якубовтың«Улуғбек ғәзийнеси», С.Абдуллаевтың «Муқимий», П.Қодировтың «Жулдызлытүнлер», Мақсуд Қариевтиң «Ибн Сина», Аман Мухтардың «Төбешиктеги гөне там», Наби Жалалатдинниң «Аралық», Наим Каримовтың А.Шолпан менен Муўса Айбеккеарналған романлары ХХ әсир өзбек тарийхый-биографиялық ағартыўшылық романларынраўажландырыўға үлкен үлес болып қосылды. Қарақалпақ жазыўшылары да олардан үлги алсаарзыйды. Өйткени, бизде де халқымыздың руўхый турмысы тарийхында өшпес из қалдырған, бирақ та ХХ әсирде орынсыз қуўдаланған Қазы Мәўлик, С.Мажийтов, Қ.Әўезов, И.Фазылов, Н.Дәўқараев ҳәм тағы басқа дөретиўши тулғалардың өмири, әдебий-көркем искерлиги ирисүйекли эпикалық шығармаларды жазыўға бай материаллар беретуғыны сөзсиз. Бул жолдабелгилитәжирийбелерде топлана баслады. УсыкөзқарастанС.БаҳадырованыңН.Дәўқараевтыңмашақатлы өмирине арналған «Қанаты қайрылған суңқар» повести дыққатқа ылайық.Муўса Ташмуҳаммедов улы Айбек Қарақалпақстанның жәмийетлик өмиринде де белгилииз қалдырған ғайраткер. Ол урыстан кейинги қыйыншылық дәўирде Аўқамлық советке бизиңреспубликамыздан депутат (1948-1952) болып сайланғанлығы себепли Қарақалпақстанныңкөплеген белгили адамлары менен бирге ислесиў бахтына миясар болды. Ал, 60 жыллықюбилейи белгиленетуғын жылы ол екинши мәрте Қарақалпақстаннан депутат болып сайландыҳәм денсаўлығының төменлигине қарамастан, илим, билим ҳәм мәденият тараўындағыхызметкерлер, кең жәмийетшилик пенен ушырасыўлар өткерип, олардың талапларын орынлаўжолында ат салысты.Жуўмақлап айтқанда, көп қырлы, әлўан сырлы талант ийеси Айбектиң әдебий-көркем, илимий мийрасын буннан былай да терең изертлеў актуаль мәселе болып табылады.

618ABDULLA ORIPOV LIRIKASIDA OʻZBEK AYOLI VA MILLIY RUH UYGʻUNLIGIBoboqulovа Uljon Suvonovna, filologiya fanlari boʻyicha falsafa fanlari doktori (PhD) Toshkent iqtisodiyot va pedagogika universitetie-mail: [email protected] adabiyotshunosligida badiiy adabiyot umuminsoniylik xarakterida boʻlsa-da, tag zamirida muayyan xalqning ruhini ifodalashi, poetik mazmun, poetik shakl va poetik obraz ana shu maqsadga xizmat qilishi lozim. Bu borada atoqli shoir Abdulla Oripov ijodi alohida ahamiyat kasb etadi. Uning ilk sheʼrlaridanoq boʻrtib koʻringan va keyingi ijodiy takomilida qudratli bir qanot boʻlib xizmat qilgan milliylik, millatga xos boʻlgan tuygʻularni oʻzida mujassamlashtira olgan xalqning ruhidir. Ushbu maqolada shoir sheʼrlarida singil, mom o va kampir obrazlarida milliy ruh ifodasi xususida bahs yuritiladi.Kalit soʻzlar: milliy ruh, millat, singil, momo va kampir, urf-odat, xalqona pafos, shoir uslubi.AbstractIn world literary studies, while fiction has a universal character, it should fundamentally express the spirit of a specific people, with poetic content, form, and imagery serving this purpose. In this regard, the work of the renowned poet Abdulla Oripov is of particular significance. The national spirit, which embodies the feelings inherent to the nation, was prominent in his early poems and served as a powerful driving force in his subsequent creative development. This spirit represents the essence of the people, encapsulating the emotions characteristic of the nation. This article examines the expression of the national spirit through the images of sisters, grandmothers, and elderly women in the poetʼs verses.Key words: national spirit, nation, sister, grandmother and elderly woman, traditions, folk pathos, poetʼs style.Adabiyot millatning oʻzligini koʻrsatuvchi koʻzgudir. Zero, “Yozuvchi asar yaratar ekan, uni milliylikdan holi tasvirlay olmaydi. Milliylik adabiyotning asosiy ozigʻi hisoblanadi. Chunki har bir xalqning adabiyoti oʻsha millat koʻzgusida akslanadi. Milliy ifoda, milliy ruhga eʼtibor masalasi badiiy asarga millat etiketini taqdim etadi. Bu esa oʻz navbatida oʻsha xalqning adabiyotini dunyoga yuz tutishida muhim belgi boʻlib ham sanaladi”.[Isabayeva G, 2025: 103]. Ulugʻ faylasuf Gegelning taʼkidlashicha, Homer asarlari boʻyicha yunon xalqi ruhini oʻrganish mumkin ekan, ayni fikr Abdulla Oripov ijodiga ham taalluqlidek.Shoir sheʼriyatida milliy ruh turfa xarakterlar, detallar, voqea-hodisalar tarzida namoyon boʻladi. Ayniqsa, ayol obrazi bu kabi katta yuklamalarni yelkasiga ortmoqlab koʻchib yuruvchi xarakter sanaladi. Shoir ijodida ham shunday vazifani bajaruvchi vosita oʻzbek ayoli obrazidir. Abdulla Oripov sheʼriyati tom maʼnoda milliy anʼanalar, qadriyatlar, azaliy urf-odatlar va xalqona poetik tafakkur bilan sugʻorilgan lirik kechinmaning badiiy tasviridir. “Ulugʻ shoir uchun yuqori darajada milliy boʻlishdan boshqa katta sharaf yoʻq, chunki bu usiz ulugʻ boʻla olmaydi” [Belinskiy, 1977: 32]. Bizningcha ham Abdulla Oripovning ulugʻligi milliy sheʼriyatga milliy ruhni qayta jonlantira olganidadir. Shu maʼnoda shoir ijodini sinchiklab oʻrganish nihoyatda keng va chuqur umumlashmalar qilish imkonini beradi. Tadqiqotimiz davomida shunday xulosaga keldikki, faqat shu millat, shu xalq ruhoniyatiga mansub boʻlgan xususiyatlar baʼzan bevosita, baʼzan bilvosita badiiy obrazlar siymosida qayta jonlanishi yangidan yuz koʻrsatishi mumkin. Shoirning asosiy mavzularidan biri ayol siymosida milliy ruhning yangi qirralarda zohir boʻlishini ikki obraz misolida tahlil qilishni joiz topdik: 1) singil va uning oʻgir kechmishi tasviri; 2) momo va kampir obrazlarida xalqona ruh ifodasi.Singil va uning oʻgir kechmishi tasviri. Shoirning “Seni ona dedim” va “Yuzma-yuz” sheʼrlarida

619singil obrazining dardli qiyofasi oʻzgacha manzaralarda tasvirlanadi. Shoir sheʼrlarida singil onaning ichki qiyofadoshi sifatida aks etishi boshqa ijodkorlar ijodida uchramaydigan hodisa. Ona siymosiga xos munis va jafokash epitet-sifatlashlar singilda ham mujassam. Shoir “Seni ona dedim” sheʼrida ayolni ona, singil, yor timsollarida tasvirlar ekan, singil “dardman” xalqning tipik timsolida namoyon boʻladi:Seni singlim dedim, Qarshimda shu onMunis va jafokash chehrang koʻrindi.Sambitday vujuding tonglarda giryon,Muzqotgan dalalar ichra urindi [Орипов А, 2001: 28]. “Sheʼr koʻpincha dard ifodasidir. U kamdan kam hollarda quvonchdan tugʻiladi. Sheʼr qaygʻuning oʻz, quvonchning oʻgay bolasidir”[ЙўлдошевҚ. 2018: 247]. Darhaqiqat, mazkur sheʼrda ifodalangan mohiyat ham Abdulla Oripovni ruhiy qiynoqqa solgan dard edi. Shoir ayolni oʻylaganda qarshisida “muzqotgan dalalarda sambitday vujudi uringan” singilning “munis va jafokash chehrasi”ni koʻradi. “Ushbu misralarni oʻqiganda beixtiyor 60-yillarda xalqimiz qismati haqida bu darajada kuyinib yozolgan va eng muhimi, yozganlarini eʼlon qilolgan shoir topilmasa kerak, degan oʻy keladi” [Каримов О, 2012: 62]. Misralarda keltirilgan soʻzlarning asl mohiyati va ayni kontekstdagi harakatiga va anglatgan maʼnosiga chuqur nazar tashlasak, mohiyatni yanada ochiqlash imkonimiz boʻladi. Oʻzbek tilining izohli lugʻatida “urinmoq” soʻzining bir qancha maʼnolari berilgan. Shundan holdan toymoq, charchamoq, qiynalmoq kabi maʼnolari shoir uchun asos vazifasini oʻtagan. Ayni shu maʼnolardan oʻsib chiqqan “asl holatini, sifatini yoʻqotmoq, eskirmoq” kabi koʻchma maʼnosi shoirning soʻzni badiiy idrok qilish va obrazlashtirish mahorati natijasida yangi bir fikr, yangi bir obrazning tugʻilishiga sabab boʻlgan. “Urinmoq” soʻzining “asl holatini, sifatini yoʻqotmoq, eskirmoq” kabi koʻchma (narsalarga xos) va “holdan toymoq, charchamoq, qiynalmoq” (jonli mavjudotga xos)kabi oʻz maʼnolarini umumlashtirgan holda singil vujudiga koʻchirish yangi bir poetik hodisa boʻlib, sambitday (qaddi qomati tik, kelishgan) soʻzi bilan birga qoʻllanganda soʻzning maʼno quvvati yanada kuchayganligi koʻzga tashlanadi. Urindi feʼlining sambitday sifati bilan tashbehga olinishi “qomat shaklining oʻzgarishi, egilishi, bukilishi” maʼnosida, bu holatning muzqotgan (noyabr, dekabr oylari nazarda tutilgan) dalalardagi ogʻir mehnat natijasida yuz berishi dardchil kayfiyatni yuzaga keltiradi. Ana shu dardli, qaygʻuli kayfiyat singil qiyofasida xalqning achinarli ahvoli, ruhiyatining badiiy koʻrinishi sifatida oʻz aksini topadi.Qomati sambitday uringan singil – xalq obrazi dastlab “Yuzma-yuz” sheʼrida “rangpar singil” koʻrinishida ifodalangan edi. Shoʻro mustabid tuzumida oʻzbek millati eng fojiali asrni boshidan kechirdi. Mavjud tuzum xalqning nafaqat moddiy, balki maʼnaviy olami va hayot tarziga ham tajovuz qildi. Ana shunday sharoitda ham millatning ruhini, badiiy tafakkurini oʻzida saqlab qola olgani milliy adabiyotimizning katta yutugʻidir. Mafkuraviy zugʻumlar ostida ham milliy qiyofani, oʻziga xoslikni, milliy gʻurur va islomiy falsafiy mushohadani saqlab qola olgan ayrim ijodkorlar qatorida Abdulla Oripovning ham oʻziga xos oʻrni bor. Uning sheʼrlarida inson shaʼni, qadr-qimmati baland pardalarda oʻz ifodasini topdi. “Insonga hamdardona munosabat, uni faqat mehnati uchun emas, balki inson boʻlgani uchun ham qadrlash, diliga kirib borish, baʼzan aka, baʼzan mehribon ogʻil, baʼzan donishmand ota qiyofasida dardlashish istagi, badiiy tafakkurning favqulodda milliyligi va xalqonaligi, sharqona falsafiy mushohada yuritish qobiliyati bilan Abdulla Oripov chinakam millat ruhini milliy ruhda ifodalay oldi” [Эрназарова Г, 2001: 16]. Darhaqiqat, “Yuzma-yuz” sheʼrida shoir rangpar singilning – dardkash akasi timsolida mavjud tuzum bilan yuzma-yuz gaplashib oladi. Singilning rangpar boʻlmasligini orzu qiladi. Biroq sheʼrda koʻtarilgan muammolar: singil qiyofasidagi dardman va maʼyus millat, singilday qadrdon va aziz millat tafakkurimizda butunlay qaygʻuli kayfiyat izini qoldirib ketadi.

620Tahlilimizni bevosita dastlabki sheʼrning keyingi bandlariga qaratamiz. Misralarda xalqning nochor ahvoli bir dona boshoq misolida ochib beriladi. Mazkur sheʼr “Yuzma-yuz”dan (1964) 21 yil keyin, yaʼni 1985-yilda yaratilganligiga qaramasdan singilning holati hali hamon rangpar. Bir dona boshoq topsa yuziga rang yuguradigan singil holi butun millat turmushining tipik koʻrinishidir. “Rangpar singil” – kunduzi paxta dalasidan, kechasi roʻzgʻor tashvishidan qaddi dol, kasalmand, farzand tarbiyasi bilan shugʻullanishga ham vaqt topa olmaydigan oʻzbek ayoli timsoli” [ЖабборовН., 2014: 5]. Boshoq (nasiba)ning oʻtkir qipigʻi ninaga qiyos qilinib, palak tikadigan barmoqlariga sanchilish epizodi oʻquvchida gʻoyatda ayanchli iztirobni yuzaga keltiradi:Nasibang ninaday sanchildi u choq,Palak tikadigan barmoqlaringga.Oʻzi tikkanini oʻzi kiymagan, oʻzi ekkanini oʻzi yemagan, nasibasi oʻziga xanjar, mehnatiga yarasha eʼtibor ololmagan xalqning ahvoli hali birov aytmagan, birov yozmagan ifodalarda voqelanadi. Oʻtmishning ogʻriqli kunlari tariximizda goʻyoki “tosh qotgan marjon” kabi xalq ruhiyatida akslanib turadi. Shoir singilga yuzlanar ekan, ayni davrda avj olayotgan siyosatning oqibatlaridan xavotirga tushadi. Oʻsha mashʼum kunlar qaytmasligiga umid qiladi. Oʻzbek ayoliga – singilga “singiljon” deya hadik va achinish bilan nazar soladi:Qora saharlarning mashʼum faryodi,Takror boʻlmasa bas endi, singiljon [Орипов А, 2001: 68]. Afsuski, shoirdagi qalb sezgilari shuni koʻrsatdiki, shoir kutgan emas, qoʻrqqan “sambitday vujudning erta tongdan muzqotgan dalalarda uringan” va oʻsha “qora saharlarning mashʼum faryodi” “paxta ishi – oʻzbek ishi” shaklida xalqning- millatning boshiga sonsiz balolarni olib keldi. Shu oʻrinda mashhur olmon faylasufi G.Gegelning quyidagi fikrlarini keltirishni joiz topdik. Gegel xalqni “Hosildor zamin” deb atab: “Shunday zamin borligi uchun ham yorqin individlar yuzaga chiqadi”, – deya izoh beradi [Гегель Г.В.Ф, 1958: 673]. Shu maʼnoda har bir betakror isteʼdod oʻzi mansub boʻlgan xalqning maʼnaviy mulki hisoblanadi. Uning millat orzu-istaklarini, dard-alamlarini, sururli onlarini badiiy shaklda bayon etib turishi ham shundandir.Momo va kampir obrazlarida xalqona ruh ifodasi. Shoir Abdulla Oripov ijodida ham shunday arxitip obrazlar borki, ular nafaqat millat balki turkiy xalqlar maʼnaviy qiyofasining bir qismi sifatida qimmatlidir. Ana shunday arxitiplardan momo va kampir obrazlaridir. Momo obrazining genezisi Qurʼoni karim va Odam Ato va Momo Havvoning yaratilishi bilan bogʻliq diniy-mifologik adabiyotlarga borib taqaladi. Bu obraz mifologiyada turli talqinlarda uchraydi. Xususan, shoir Abdulla Oripovning Odam Ato va Momo Havvoning jannatdan quvilishidan keyingi voqealar aks etgan mifologik xarakterdagi “Odam va shayton qissasi” sheʼrida butun insoniyatga daxldor boʻlgan ilk Momo obrazi aks ettirilgan. Momo xarakteridagi koʻngilchanlik, itoatgoʻylik, mehr (hatto shayton bolasiga ham) kabi tuygʻular milliy ruhoniyatning dastlabki koʻrinishi sifatida akslanadi.Shoir sheʼriyatida momo kultining oʻzi avlodlar oʻrtasida adabiy meros anʼanalarini ogʻzaki tarzda tashuvchi vosita vazifasini oʻtaydi. Shoirning “Momo” nomli bir sheʼrida yuqorida keltirilgan funksiyaning badiiy tajassumini koʻrishimiz mumkin:Men koʻrgani keldim atayin,Hozir sensan eng qadimgi jon.Nabirangdek tinglab yotayin,Afsonalar aytgin, momojon [Орипов А,2019:071]. Y oxudBola oʻqib qaytdi xorijda bir kun,Kasbi kor orttirdi diplomli meʼmor.Uyda bayram boʻldi momosi uchun:−Bolam, tandir qurgin, oʻtirma bekor [Oripov A, 2021: 407].

621Koʻrinadiki, shoir sheʼrlarida momo obrazi milliy qadriyatlar ramzi sifatida badiiy qimmat kasb etadi. Momo obrazi bilan birga kampir obrazi ham shoir sheʼrlarida salmoqli oʻrin tutadi va kengroq maʼno ottenkalarini oʻzida mujassam etadi. Shoirning boshqa bir sheʼrida esa kampir obrazi sabrbardosh timsoli sifatida gavdalanadi. “Toqat” sheʼrida har narsaga tajang boʻlaveradigan cholini yupatish bilan ovora kampir obrazi tasvirlangan boʻlib, milliy mentalitetimizga xos boʻlgan goʻzal fazilat ulugʻlanadi:Toqatim toq boʻldi, deydi endi chol,Toqat yurakdami? Toqat koʻzdami?Kampiri yer chizib shivirlar behol:Chidang-da, toqat ham faqat bizdami?![Орипов А, 2001: 88] “Abdulla Oripov poetik tiplarni shoirona tavsiflar vositasida gavdalantiradi. Tiplarning xarakterli belgilarini ular namoyon boʻladigan hayotiy situatsiyalarda nihoyatda ixcham tasvirlaydi” [ҒофуровИ. 1984: 27]. Darhaqiqat, shoirning kampir obrazi aks etgan barcha sheʼrlarida bu holatni koʻramiz. Jumladan, “Oila” deb nomlangan kichik voqe sheʼrda ham kampir obrazi orqali oʻzbek oilasining goʻzal anʼanasi yaratilgan. Sheʼrda koʻchaga turfa yumush bilan chiqib ketgan farzandlarining holahvolidan xavotir olgan chol-u kampir kun boʻyi bir-biriga begʻaraz tanbeh berib, kech tushganda dasturxon boshida oila jamuljam boʻlganda esa kampir va cholning shukronalik holati xalqona usulda tasvirlanadi. Asar ibtidosida kampir obrazi eng chiroyli insoniy fazilatlardan biri – shukr timsoli sifatida namoyon boʻlishi sheʼrning estetik maqsadini yuzaga keltiradi:Kampir: — Shukr, – deydi qimtinib labi,Chol ham jilmayadi:Tushunar...Dunyoda hech bir gap boʻlmagan kabiBolalar ovqatni tushirar [Oripov A, 2021: 259].Oripovning sharq rivoyatlari uslubida yozilgan “Hangoma” voqe sheʼri borki, obraz va detallar toʻlaligicha xalqona uslubda tasvirlangan. Qoʻshni qishloqqa toʻyga otlangan ikki chol birovi eshak, birovi otga minib yoʻlga chiqishadi: “Yoʻlni eshak boshladi, Ot ergashdi loʻkillab”. “Eshak minganning oyogʻi tinmas” deganlaridek, oppoq qorli “qora sovuq”da eshakka ishonib adashib qolgan ikki chol endi ixtiyorni otga qoldirishadi: “Surgaladi ot horgʻin, Orqada eshak besas”. Qorongʻi tushganda qaysidir qishloqqa yetib kelgan ikki chol bir uyning oldida toʻxtab, darvozani taqillatishadi va joy soʻraydi: “Bir kechaga bizlarga, Joy bersangiz, yangajon”. Asarning komik kulminatsiyasi ayni shu vaqtda yuz beradi. Fonusini yaqinroq tutgan kampir: Hoy, senmi bu, yer yutkur,Imoningdan kechdingmi?Aljiraysan yo toʻyda Аroq-paroq ichdingmi? [Орипов, 2000: 17].Bilsaki, ot cholni oʻz uyiga olib kelgan, chol esa kampiridan joy soʻrab t urgan ekan. Mana shu joyda kampir tilidan aytilgan xalqona ibora va qargʻish begʻaraz koyish boʻlib, oʻzbek mentalitetiga xos qirralardan biri boʻlganligi uchun kampirning oʻz choliga qilgan muomalasi yomon kayfiyat uygʻotmaydi. Kampir “yer yutgur”, “aljiraysan”, “aroq-paroq” kabi salbiy maʼno ifodalovchi soʻzlarni “iymondan kechmoq” birikmasiga qarshi qoʻyadi. Iymondan kechganlikda ayblash hazilakam gap emas. Sheʼrda latifanamo mazmun bir qancha koʻchma maʼnolarni ifodalasa-da, Abdulla Oripov kampir obrazida sharqona donishmandlik va milliy ruhni badiiy voqelantira olgan.Xalqona ruh bilan sugʻorilgan “Samoviy mehmon, besh donishmand va farrosh kampir qissasi” esa oʻzgacha badiiy mazmunda. Asar boshida uncha koʻzga tashlanmagan farrosh kampir badiiy taʼsir sahnasiga kirib kelishi bilan manzara tamoman oʻzgarib ketadi. Farrosh kampir asarda koʻtarilgan

622maʼnaviy-axloqiy muammolar markaziga qoʻyiladi. Milliy xarakter orqali umumbashariy, chegara bilmas muammolar yechimi yoritiladi.Oʻzining maʼno-mohiyati va ifoda koʻlamiga koʻra shoir sheʼrlarida momo va kampir obrazlari faqat ijobiy xarakterda boʻlib, xalqimizning oʻtmishi va buguni aks etib turgan timsol sifatida koʻrinadi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Isabayeva G. Mustaqillik davri oʻzbek qissalarida ona obrazining poetik takomili: Filol. fan. b. fals. fan. dok... (PhD) diss. – Toshkent, 2025. – 159 bet.2. Oripov A. Tanlangan asarlar. Ikki jildlik. Birinchi jild. – Toshkent: Sharq, 2021. – 768 bet. 3. Ашурова Г. Абдулла Орипов шеъриятида анъана ва бадиий маҳорат(образ, ғоя ва тасвир): Филол. фан. номз...дисс. – Тошкент, 2008. – 154 бет.4. Белинский В.Г. Адабий орзулар (Насрий элегия). – Тошкент: Aдабиёт ва санъат, 1977. – 263 бет.5. Гегель Г.В.Ф. Сочинения. Т.XIV. – Москва: CОЦЭКГИЗ, 1958. – С. 673.6. Ғофуров И. Шеърият – изланиш демак. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1984. – 222 бет.7. Жабборов Н. Киноя ва рамзлар замиридаги ҳақиқат /Ўзбек филологиясининг долзарб муаммолари. III китоб– Тошкент: Mumtoz soʻz, 2014. – 465 бет.8. Йўлдошев Қ. Сувратланган миллий руҳ. / Сўз ёлқини. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбааижодий уйи, 2018. – 503 бет. 9. Каримов О. Абдулла Орипов шеъриятида метафорик образлар тизими. Филол. фан. номз... дисс. – Тошкент, 2012. – 260 бет.10. Орипов А. Танланган асарлар. Иккинчи жилд. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 2001. – 496 бет.11. Орипов А. Танланган асарлар. Шеърлар. – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2019. – 322 бет.12. Эрназарова Г. ХХ аср ўзбек поэзиясида миллий тафаккур ва унинг бадиий талқини (Чўлпон, Ғафур Ғулом, Абдулла Орипов шеърияти мисолида): Филол. фан. номз...дисс. – Тошкент, 2001. – 147 бет.

623USMON AZIM SHE’RLARIDA ESTETIK O‘ZIGA XOSLIKTurgunova Mahliyo Nuriddin qizi, University of Business and Science Til va adabiyot ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi e-mail: [email protected] ORCID ID: 0009-0006-6419-730XAnnotatsiyaUshbu maqolada Usmon Azimning lirik ijodi tahlilga tortilgan. Shoirning o‘ziga xos badiiy obraz yaratish mahorati ochib berilgan. Usmon Azim she’riyatining jozibasi, an’anaviy milliy ruhni zamonaviy poetiklashuvi yoritilgan. “Kuz” to‘plamidagi she’riy misralaridagi badiiy san’atlar aniqlangan. Shoir dunyoni samimiy qalb bilan tasvirlashi, shoir she’ridagi “dunyo” kitobxon his qilib turgan dunyoning suratiga juda yaqinligi va shu bilan birga allaqanday nurlanganligi, ko‘ngilga va ruhga madad berguvchiligi tahlil etilgan.Kalit so‘zlar: Lirik obraz, kechinma, yor, ota-ona, singil, vatan, sadoqat, bardosh, ishonch, o‘g‘il. AbstractThis article analyzes the lyrical work of Usman Azim. The poet’s unique skill in creating an artistic image is revealed. The charm of Usman Azim’s poetry, the modern poeticization of the traditional national spirit are highlighted. The artistic skills in his poetic verses in the collection “Autumn” are identified. The poet’s sincere description of the world, the closeness of the poet’s poem to the image of the world felt by the reader, and at the same time its radiance, support for the heart and soul are analyzed.Key words: Lyrical image, experience, lover, parents, sister, homeland, loyalty, endurance, trust, son.Badiiy asarda poetik obraz, avvalo, estetik kategoriya bo‘lib, u hissiy tajriba va borliqni idrok etish bilan o‘lchanadi. Badiiy tasvir – bu badiiy matnning ichida dunyoning haqiqatlarini alohida tushunish, his qilish imkonini beradi. Agar biz dunyoni ijodiy bilish haqida gapiradigan bo‘lsak, demak, bu dunyo o‘zgargan, subyektiv ravishda qabul qilingan bo‘ladi. Badiiy asarda obraz o‘ziga xos estetik ideal nuqtayi nazaridan haqiqatning o‘ziga xos hissiy jihatdan takrorlanishining bir usuli ekanligi bilan ajralib turadi.Badiiy kechinma hayotni obrazli idrok etish ibtidosidir. So‘z san’atkorining tafakkur kuchi natijasida badiiy asar markazini obraz(lar) egallaydi. Obraz mazmun-mohiyatiga ko‘ra estetik zavq uyg‘otish bilan bir qatorda his-tuyg‘uning ana shunday yuqumli bo‘lishiga ham xizmat qiladi. Jahon adabiyotining estetik tafakkur taraqqiyotiga nazar soladigan bo‘lsak, Aristoteldan keyin borliq va uni estetik jihatdan tushunish mohiyatan ancha teranlashdi. Darhaqiqat, kechinma – lirikaning yuragi. Uning asosini esa shoir tanlab olgan ruhiy holatlar, dardli yoki quvonchli tuyg‘ular tashkil etadi. Bu holat estetik ideal tafakkur, rang, tasvir, obrazlarga ko‘chadi va shoir ijodining o‘ziga xos til hamda uslubini namoyon etadi. Shoir Usmon Azimning butun she’riyati bag‘ridan ana shunday kechinma – shoir tomonidan tanlangan, pardozlangan va o‘quvchiga taqdim etilgan qayg‘u va quvonchlar go‘yo o‘q chiziq bo‘lib o‘tadi. Usmon Azim she’riyatining jozibasi, ko‘pchilik tomonidan sevib o‘qilishining sababi ham aynan shundadir. Usmon Azim she’riyatiga nazar tashlar ekanmiz, hayotni butun ziddiyatlari bilan his etadigan lirik qahramonning g‘oyat rang-barang kechinmalari ifodasini ko‘ramiz. Ma’lumki, she’riyatda lirik qahramon kechinmalarida “men” shoir shaxsiyatini va uning hayot haqidagi qarashlarini umumlashtiradi. Shoir yaratgan lirik qahramon o‘tmishni, o‘zi yashayotgan davrni chuqur his etadi. Shu bilan birga, u kelajak haqida ezgu niyatlar qiladigan davr kishisining murakkab timsoliga aylanadi. Yuragim og‘rishin sizga aytmadimUmrning horishin sizga aytmadim

624Dunyo aylanishin bilardingiz siz Bir kuzda qolishin sizga aytmadimInsonga qismatning ozori yo‘qdir Umr savdosining bozori yo‘qdir Sizsiz kirgim keldi bu kuzga yakka…Endi bu kuzimning bahori yo‘qdir (262-bet). Usmon Azimning 1995-yil Toshkentda “Sharq” nashriyotida chop etilgan “Saylanma”siga kirgan she’rlari eng sara she’rlari jamlanmasi bo‘lib, unda shoir ijodiga xos bo‘lgan asosiy mavzu – dunyoni va insonni mukammal ko‘rish orzusida yashagan shaxs armoni butun ko‘lami, qarama-qarshiliklari, fojia-yu quvonchlari, hasrat-u umidlari bilan gavdalanadi. Shoir dunyoni samimiy qalb bilan tasvirlaydi. Shoir she’ri aylangan dunyo kitobxon his qilib turgan dunyoning suratiga juda yaqin va shu bilan birga allaqanday nurlangan, ko‘ngilga va ruhga madad berguvchidir. Usmon Azim ijodida ona sadoqat, bardosh, mehr-muhabbat timsoli bo‘lib, o‘zbekning tabiatini mujassam etsa, ota obrazi esa mardlik, jasorat, odamiylik, halollik timsolidir. Ona, kelganingizda…Ona, kelganingizda Ko‘ylak olib bermadim…Pulim yo‘q edi ona, ona Ona, kelganingizdaOchilib gaplasholmadimVaqtim yo‘q edi, ona Ona, kelganingizda Kulib-kulib yurmadimBaxtim yo‘q edi, ona Ona, kelganingizda Yig‘lamadim o‘ksinib …Haqqim yo‘q edi, onaOna baxtiyor bo‘ling!Sizni qo‘llasin taqdir.Baxt o‘zi ne ona?Baxtsizlik nedir?Vaqt atalmish karvon shiddat ila odimlaydi, go‘yo dengiz to‘lqinlari kabi…yuqoridagi misralari orqali shoir onasini rozi qilolmagan farzand obrazini yaratdi, “bolam-bolam” deb o‘zligidan kechgan, ammo o‘zi uchun yashay deganda farzandidan to‘yib mehr ko‘rmagan ona o‘zbekning umumlashma obrazidir.Shoir ijodida obrazlar vositasida milliylikning aks etishi “ota, ona, bola” uchligi bilan chambarchas bog‘liq. Shoir nazdida, bolalar millatning o‘zligini namoyon etuvchi ertaning egalaridir. Ularni g‘ururli, or-nomusli, mard va jasur qilib tarbiyalash har bir ota-onaning vazifasidir. Umuman, Usmon Azim ijodida Bola, Inson, Ota-ona, Yor, Do‘st kabi obrazlar tom ma’nodagi milliy xarakterga, milliy qiyofaga ega bo‘lgan obrazlar sirasidan bo‘lib, ular shoirning Vatan va millat taqdiriga munosabatini, muhabbatini namoyon etadi. Xalqimizda “Onaning ko‘ngli bolada – bolaning ko‘ngli dalada” maqoli mavjud. Usmon Azim ijodida ota, ona, farzand munosabatlari nafaqat ijobiy xislatlarda, balki hayotda duch kelingan salbiy manzaralar vositasi bilan ham tasvir etilgan. Shoirning “Buyumlar haqida ballada” she’rida dunyo tashvishlariga chalg‘igan farzand o‘zi bilan o‘zi ovora bo‘lib, onasini ham unuta yozgani quyidagi diolog asosiga qurilgan she’rda yaqqol ifoda etilgan: – Keldingmi? – O, bolam, senda gapim bor...

625Birgina so‘zingni intizor kutdim! – Shoshyapman... Do‘kondan mol olmoq darkor... Senga nega keldim? Unutdim... (6-bet) Shoir ijodida tarixiy shaxslar hayotidan hikoya etuvchi tarixiy obrazlar borki, ular go‘yo bizni tarix saboqlaridan to‘g‘ri xulosa chiqarishga undaydi. “Mirzo Ulug‘bekning o‘kinchi”, “Mo‘min Mirzoning so‘nggi qo‘shig‘i”, “Turdi Farog‘iy”, “Abdulla Qodiriy”, “Usmon Nosirning so‘nggi tushi”, “Oybeking so‘nggi she’ri”, “Maqsud Shayxzoda” kabi she’rlari orqali shoirni o‘chmas tariximiz zarvaraqlaridagi xotiralarni chuqur anglagan faylasuf timsolida ko‘ramiz: Dardimni aytolmayman... Xalq, tingla bir band ash’or: “Men ham ilkimda qilich, Ovlaganman yo‘lbars, she’r! Dushman muzaffar o‘ldi, Ag‘yor falak qildi yer...” Meni asir oldilar... Bo‘g‘zimda erk qo‘shig‘i!(12-bet). Bu o‘rinda Mo‘min Mirzoning she’ri erkinroq bir tarzda keltirilgan. Muzaffar so‘zi iyhom san’ati asosida ikki ma’no anglatadi: muzaffar – g‘olib, Muzaffar – Mo‘min Mirzoni hibsga olgan amakisi Muzaffar Husaynning ismi hamdir. Chuqur mazmunni yuzaga chiqmog‘i uchun go‘zal shakl, nafis poetika lozimligini unutmaslik lozim. Shunday ekan mazmunning ifodasi bo‘lgan shaklni, jozibani chetlab o‘tishning imkoni yo‘q. Shoirning “Kuz” to‘plamidagi she’rlarning poetik xususiyatlari, shakliy jihatlariga biroz to‘xtalamiz.To‘plamdagi she’rlarda tashbeh, jonlantrish, so‘z qo‘llash va satrlarning joylashuvidagi jozibani ko‘rasiz.Masalan, siz yalangayoq, yalangbosh degan so‘zlarni ko‘p eshitgansiz, bular oddiy so‘z hisob. Ammo biror joyda “Yalangyurak” degan so‘zni eshitganmisiz? Kam, juda kam eshitgansiz. Lekin Usmon Azim ijodi uchun bunday yangi so‘z, topilmalarni qo‘llash odatiy holdir. Bir she’rida yulduzlari charaqlab turgan osmonni “Yulduzyonar” gulshan desa, boshqa bir o‘rinda moviy osmonni “havo daryo” deydi. Ijodkor tuyg‘ulari nechog‘lik kuchli, nigohi o‘tkir, dardlari salmoqli, tili biyron bo‘lsa, o‘quvchi uning asarlariga shunchalik qattiq beriladi. Buning ustiga, badiiy asarlarning o‘ziga хos musiqiyligi, ohangdorligi, so‘zlarning mahorat ila ishlatilishi tufayli paydo bo‘lgan holat, ijodkorning dunyoni tasvirlashdagi o‘ziga хosligi kitobхonni rom etadi. Badiiy ijodni o‘qishda, baholashda, o‘rganishda va tahlil etishda, odatda, ikki xil qarash ustuvorlik qiladi. Birinchisi, yaratilgan asarning davr va zamonga hamohangligi, jamiyat manfaatlariga va kitobxonning hayotiy tajribasiga, qiziqishiga ko‘ra; ikkinchisi, o‘quvchining hayotdagi va san’atdagi go‘zallik tuyg‘ulari talqinidan kelib chiqib, hissiy-emotsional, ruhiy-estetik tarafdan yondashiladi. Usmon Azim ijodi davr ruhi va zamonga hamohangligi, shuningdek, kitobxonga ruhiy-estetik zavq berishi bilan birga o‘quvchining hayot haqidagi qarashlarini shakllantira oladi. Badiiylik inson faoliyatining shunday turiki, u o‘zining ijod mahsullarini (ularning estetik bir butunligi) mukamallik darajasining “chegara”sini taxmin qila oladi. Kant iborasi bilan aytganda, bu faoliyatni “chetga surish mumkin emas’’. Boshqacha aytganda, san’at (faoliyatning sohasi), shu qatorda so‘z san’ati estetik munosabatlarning yuqori shakli hisoblanadi. M.M.Baxtinning yozishicha, “Tabiatni estetik mushohada qilish, afsonalardagi, dunyoqarashlardagi estetik jihatlar chalkash, betakror, sun’iydir. Estetika faqat san’atdagina o‘zini bor holicha namoyon eta oladi” [Baxtin, 1975: 22]. Badiiy asar, poetik obrazlar orqali ijodkor nimani ifodalaydi, borliqni qay yo‘sinda tasvirlaydi-bu ikki jihat o‘z ahamiyati bilan bir-biridan muhim, bir-biridan mas’uliyatli. Chunki adabiyotda badiiy

626obraz orqali inson xarakteri, tashqi qiyofasi, ichki dunyosi namoyon bo‘ladi. Binobarin, “obrazning g‘oyaviy-ma’naviy qimmati ham uning badiiy-estetik darajasi bilan, niyatning san’at nuqtayi nazaridan qay tarzda ijro etilgani bilan belgilanadi” [Akramov, 1979: 7].Umuman olganda, badiiy adabiyot obrazlar orqali hayotdagi ham oddiy, ham ibratli faktlarni xoh tabiiy, xoh favqulodda hodisalarni tarqoqlik yoki mavhumlik holatidan o‘zaro mutanosib, uyg‘un holatga keltiradi, ma’lum tartib-me’yorga soladi. Bu ishlar o‘z navbatida ijodkor tomonidan amalga oshiriladi. Badiiy adabiyot borliqni, insonlar taqdirini o‘zining poetik obraz tizimiga bo‘ysundirar ekan, bularni go‘zallik, nafosat qonuniyatlariga ko‘ra qayta yaratadi. Ya’ni badiiy obraz ijodkor uchun fikrlash vositasi hayotiy voqelik ta’sirida paydo bo‘lgan kechinma tasvirini berishdagi muhim omil sanaladi. O‘zbek adabiyotshunosligida milliy she’riyat takomilining ijtimoiy va adabiy-estetik asoslari o‘rganilmoqda. She’riyatimizning yangilanish tamoyillarini aniqlashga doir ilmiy izlanishlar amalga oshirilmoqda. Usmon Azim ijodini kuzatar ekanmiz, ko‘z oldimizda shoir qalamga olgan inson obrazi, jonivorlar obrazi, tabiat obrazi, narsa-buyumlar obrazi dunyoni va insonni mukammal ko‘rish orzusida yashagan shaxs armoni, qarama-qarshiliklari, fojia-yu quvonchlari, hasrat-u umidlari bilan gavdalanadi. Usmon Azim nazmiy me’rosini o‘rganish adabiyotshunoslikning ustuvor vazifasidir. Chunki poetik mazmunni yangilashga qodir ijodkor va ijtimoiy-adabiy muhit munosabatlari muayyan milliy adabiyotning taraqqiyot darajasini belgilovchi muhim adabiy-estetik omildir. Ushbu ilmiy muammoning adabiyotshunoslikda o‘rganilishi jarayonida alohida diqqat qaratish lozim bo‘lgan masalalar bor. Bunda, albatta, adabiy muhitning ko‘lami va chegarasi bilan bog‘liq masalalar nazarda tutilmoqda. Gap shundaki, mohir ijodkor asarlarining ta’sirlanish hududini faqat u yashagan zamon, qadami yetgan makon, shuningdek, tilning tushunarlilik omillari bilan chegaralash maqsadga muvofiq emas. Usmon Azim ijodi oddiy gaplarning kutilmagan sana’tkorona ifodasi bilan o‘zgacha. “Bu kecha qanaqa”deb boshlanuvchi she’rida “chiroq yondi, deb aytish mumkin bo‘lgan oddiy gapni “Simyog‘ochga shoshib tirmashdi chiroq” tarzida, yana bir boshqa she’rida esa o‘z mahbubasiniYuragimda tiniq yoshsiz,Yillar qo‘yolmas artib, - deydi Yoki bir she’rida “umid yo‘qolmoqda “ – degan odatiy gapni:Qaylarda yurib sargardon umid Qay zulmat dardida berayapti jon?-tarzida aytsa boshqa bir o‘rinda:Tashqarida asfalt ustida Behush yotar sovuq dekabr! – deydi.Shu va shunga o‘xshash ifodalar “Kuz” to‘plamida juda ko‘p. Quyida biz e’tiboringizga ulardan ba’zi namunalarni havola etamiz va badiiy olamini mushohada etamiz.Kuz yo‘q. O‘rindiqda – chorbog‘da bu choq Mung‘ayib o‘tirar qarigan bahor (tashbeh, tazod).Terak osmonni artar Kuz selida chayqalib (tashbeh)Dashtda sag‘irdir qo‘rqinchDashtda – ko‘ylakchan hayot (tashbeh).Boshimizga zilday ko‘kni ag‘darib Qaro yerga o‘zin ko‘mdimi quyosh?Bir parcha olovni shunday ko‘tarib Zulumotga qarshi chiqdi simyog‘och (tashbeh).

627Sho‘rlik davralarda podshohlik sezdimBechoralik sezdim ulug‘ shohlarda (tazod).Jim –jit baqirdim (tazod, urg‘u).Odamlar –kichkina-chumoliday –Vaqtning tayoqlari tagida –uvol (jonlantrish, giperbola).Laylilanib yog‘adiLayli qor-u laylakqor (l harfli aliteratsiyasi).Yulduzgulli ko‘ylagin yechar Osmon –she’rlar chatnagan rukn (tashbeh).Do‘stlar davrasida qizidi suhbat,Mehrning gulxani o‘rtada yondi (tashbeh).Ariqlarda oqib borar oy –Ariq borar ko‘tarib fonus.Oydin tunda kechganicha loy,Pishqirmasdan suv ichar poliz (jonlantrish).Majnunlanib yog‘adi Mayda qor-u mangu qor (m harfidan aliteratsiyasi).Uyning ko‘lkasida Erimadi qor,Bir parcha soyadan Ketolmadi qish(tashbeh)Uy so‘ngida bitta chuqur “uh”-Turmush sari bosh egib yurmoqYurak tuzar dunyo bilan sulhSulh tuzganday kuz bilan yaproq. (parallelizm)Qayda chiroq yonsa tevaragida Qur tashlab o‘tirar kecha Bahorgi maysani to‘shab tagiga Sukutli yonboshda olmoqda orom (jonlantrish)Orzung ertaklarning cho‘ntaklarida (jonlantrish)Ruh labidan baxt olar bo‘sa. (jonlantrish) O‘zini Vatan, yurt ravnaqi uchun hissa qo‘shishga chog‘lagan ijodkorlar millat fidoiysi bo‘lish bilan birga, milliy adabiyotni yuksaltirish orqali o‘z xalqini umumjahon miqyosiga olib chiqishni o‘z oldilariga maqsad qilib qo‘yishgan. Har bir ijodkor badiiy tafakkuri darajasini o‘z davrining eng ilg‘or tendensiyalariga muvofiqlashtirishi zarur. Bunda u, albatta, o‘zi bilan bir davrda ijod qilayotgan jahon adiblarining yutuqlari va tajribalaridan unumli foydalanishi, kerak bo‘lsa, ular bilan o‘zaro mubohasaga kirishi taqozo etiladi. Biroq bu o‘rinda shuni nazarda tutmoq zarurki, “Adabiy ta’sir yoki komparavistika jarayoni har bir millat adabiyot doirasida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi” [Jo‘raqulov, 235]. Ma’lumki, lirik kechinma orqali kitobxonda yuzaga keladigan ruhiy hayajon to‘lqinlari bevosita shoir yaratgan, o‘ylab topgan poetik obrazda o‘z ifodasini topadi. O‘quvchida paydo bo‘lgan, birbiriga o‘xshamaydigan, bir-birini takrorlamaydigan ruhiy kayfiyat ijodkor yaratgan poetik tasvirning haqqoniyligi, yorqinligi, betakrorligi bilan izohlanadi. Lekin bunday obrazlarning yaratilishi o‘zo‘zidan yuzaga kelmaydi. Qachonki ijodkor voqelikdan ta’sirlanar, tuyg‘ulari jo‘sh urar, o‘sha

628voqelikka hissiy munosabati shakllanar ekan, asarda poetik obraz tug‘iladi. Shoirni qiynagan muammo uning qalbida sintezlanadi, tuyg‘ularini tartibli tuzilishi bilan bog‘liq jarayondir. Demak, tuyg‘ularning borliqqa munosabati lirik kechinmani hosil qilgani holda, kerakli, eng ma’qul obrazning paydo bo‘lishiga ham xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Бахтин М.М. Вопроси литературе и эстетики. Москва, 1975. – С. 22. 2. Akramov B. She’riyat gavhari. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashryoti, 1979. – B. 7.3. Jo‘raqulov U. Nazariy poetika masalalari. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2015. – B. 234 – 235.4. Usmon Azim. “Bir parcha osmon”. – Toshkent: Factor books, 2022. – B 6.5. Pаҳимжонов, Н. Замонавий ўзбек шеърияти тараққиёти. – Тошкент: Адабиёт, 2020. 6. Каримов, Б. Усмон Азим шеъриятида миллий руҳ. –Тошкент: Фан, 2019.

629“MA’SUMA” ROMANIDA BADIIY TASVIR VOSITALARINING QO‘LLANISHIIroda Rajabboyeva,Аlisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyotiuniversiteti O‘zbek tili va adabiyoti taʼlimi fakulteti 2-kurs magistrantiAnnotatsiyaUshbu maqolada Isajon Sultonning “Ma’suma” romanida tasviriy vositalar va ularning ifodalanishi asar tahlillari asosida yoritilgan. Romanda qo‘llanilgan badiiy tasvir vositalari kompozitsion butunlikni ta’minlashga, sujetning badiiyemotsional jihatdan mukammallashuviga xizmat qilishi ilmiy-nazariy aspektda yoritib berilgan.Kalit so‘zlar: Ayol, san’at, badiiy tasvir vositalari, dialog, monolog, psixologik tasvir, ramz va timsollar, ichki monolog, interyer.AbstractThis article examines the visual means and their expression in Isajon Sultan’s novel “Ma’suma” based on the analysis of the work. The artistic means of depiction used in the novel serve to ensure compositional integrity and to improve the artistic and emotional aspects of the subject, revealing it from a scientific and theoretical perspective.Key words: Woman, art, means of artistic expression, dialogue, monologue, psychological image, symbols and images, internal monologue, interior.O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Isajon Sulton o‘z asarlarida inson taqdiri va tarixiy davrlar kesishmasini chuqur falsafiy mushohadalar asosida yoritadi. Uning “Ma’suma” romani XX asr boshlaridagi jadidchilik davri, milliy teatrning shakllanishi, ijtimoiy-siyosiy bosimlar, san’atkor va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar haqida so‘z yuritadi. Romanning markazida aktrisa Ma’suma Qoriyeva siymosi turadi. Asar voqealari san’at, ma’rifat va erkinlik uchun kurash fonida kechadi. Har qanday yozuvchi o‘z asarining badiiy ta’sirchanligini oshirish maqsadida ifoda vositalariga murojaat qiladi. Ular yordamida yozuvchi voqeani yanada jonli va ta’sirchan ko‘rsatadi, asarning badiiy estetik qiymatini oshiradi, qahramon ruhiyatini chuqurroq ochib beradi. Yozuvchi Isajon Sulton ham o‘z asarida badiiy tasvir vositalari hisoblangan monolog, o‘xshatish, dialog, interyer va peyzajdan samarali foydalangan. Ichki monolog – personajning moddiylashmagan, o‘ziga qaratilgan va ichidagina kechuvchi nutqi; badiiy psixologizmning bevosita shakli. Ichki monolog shartli ravishda inson ongida kechayotgan o‘ylov (his etish) jarayoni sifatida qabul qilinadi [I.Sulton, 2024]. Roman bosh qahramoni Ma’suma ham ko‘p o‘rinlarda o‘ylar girdobida tasvirlanadi, boshiga tushgan og‘riqli kunlar natijasi o‘laroq, o‘z-o‘zi bilan suhbat quradi. “Nima qildimki, muncha yakkalaysizlar? Har qayga borsam odamlar chetlanib, mendan o‘zlarini olib qochishadi? Qaynotam, erim, qayniukam xato qilgan bo‘lsa, men-chi, bolalarim-chi? Bu qanday bedodlik?” Asardagi ushbu parcha orqali adabiy qahramonning ruhiy iztirobi, adolat izlashi, jamiyat tomonidan rad etilishidan kelib chiqqan ruhiy ezilishi yoritilgan. Ma’suma oila a’zolarining ketma-ket qamalishidan esankirab qoladi, uning ustiga sevimli maskani bo‘lgan teatrdan ham uni uzoqlashtirmoqchi bo‘lishadi. Yozuvchi aynan ritorik so‘roq gaplar, intonatsiya orqali obrazning umidsizlik kayfiyatini, jamiyatga qarshi isyonini ro‘yirost va aniq tasvirlaydi. Isajon Sulton “Ma’suma” obrazi orqali inson ruhiyatining eng nozik qatlamlarigacha kirib boradi, ayolning sabr-toqati, boshiga tushgan qiyinchiliklarga bardoshliligi, haqiqatga bo‘lgan ishonchi va ichki iztiroblarini yoritadi. Professor Qozoqboy Yo‘ldoshev ham ichki monologga shunday ta’rif beradi: “U adabiy qahramonning o‘ylari hamda ruhiy holatini bevosita qayd etish va ifodalash bo‘lib, ichki nutq qonuniyatlariga ozdir-ko‘pdir amal qilgan holda namoyon

630bo‘ladi”. Roman voqealari davomida Og‘a (Mannon Uyg‘ur) obrazining ham ruhiy evrilishlarini ochib berish jarayonida muallif ichki monologga ko‘p o‘rinlarda murojaat qilishiga duch kelamiz. O‘z do‘stlarining ahvoliga achinish, jamiyatda bo‘layotgan adolatsizliklarga qarshi bosh ko‘tara olmaslik, ko‘z o‘ngida bo‘layotgan voqealar uni chuqur iztirobga soladi: “Uchalovi ham oliy jazoga hukm qilingan. Taqdir ekanmi? Taqdir ham shunaqa bo‘ladimi? Hamma otilib ketaveradimi? Xayoliga Ma’suma keladi. Ma’sumani, uning bolalarini qanday saqlab qolsa bo‘ladi?” Asar voqealari davomida Mannon Uyg‘ur murakkab obraz sifatida tasvirlanadi. Atrofida barcha do‘stlari birin-ketin qamaldi, hukumat tomonidan chidab bo‘lmas darajada qonunlar chiqarildi. Og‘a o‘ziga yaqin kishilar yoki tanishlarining o‘lim jazosiga hukm qilinishini qabul qila olmaydi. Parcha orqali ko‘rishimiz ham mumkinki, bo‘layotgan voqealar qahramonni hayratga soladi, chuqur o‘yga toldiradi. Obrazning ichki monologi orqali jamiyatdagi adolatsizlik, norozilik, umidsizlik kuchli pafos orqali tasvirlangan. Ayni shu o‘rinda yozuvchi Ma’suma va Mannon Uyg’ur obrazidagi ruhiy yaqinlikni, o‘z-o‘zini mushohada etish holatini ochib berishda bir xil badiiy tasvir vositasidan foydalanadi, ritorik so‘roq gaplarni har ikki obraz tilidan keltirish orqali ularni jamiyatdagi bir-biriga fikran yaqin qatlam sifatida aks ettiradi. Ko‘rinib turibdiki, badiiy tasvir vositalari tamomila ikkita obrazning o‘zaro uyg‘un va hamohang jihatlarini ham ochib berishga yordam beradi. Zero, monolog insonning o‘zini mushohada etish, anglashga urinish, tahlil qilish jarayonidagi holatini aks ettirish imkoni anchayin yuqori bo‘lgan badiiy – tasvir vositasidir. Boisi, inson o‘zi bilan qolgan lahzada ko‘pincha “men”ini izlaydi, tuyg‘ularini tahlil qiladi. Ayni obrazlarga ham ijodkor xuddi shu yondashuv asnosida o‘zlikni anglash va izlash imkonini beradi. Bu jarayonda monolog va ritorik so‘roq gaplar uyg‘unligi badiiy maqsadni keng ochib berish imkonini hosil qiladi. Badiiy asarlarda o‘xshatish tasvir obyektini boshqa narsa-hodisalarga mengzash orqali yorqin va bo‘rttirib tasvirlashga asoslangan badiiy tasvir vositasi bo‘lib, bunda o‘xshatilayotgan narsa – hodisalar uchun umumiy belgi-xususiyatlarga tayaniladi. Demak, o‘xshatish bu – badiiy tasvir vositasi, ya’ni adabiyotda narsa, hodisa yoki shaxsning belgi-xususiyatlarini yanada aniqroq, yanada jonliroq ifodalash uchun ularni boshqa narsa-hodisalar bilan qiyoslash san’atidir. O‘xshatishning asosiy vazifasi – so‘z obrazliligini kuchaytirish, kitobxon tasavvurida jonli manzara yaratish. Bunday badiiy tasvir vositasi romanning deyarli har bir sahifasida uchraydi. U orqali yozuvchi obrazlarni yanada ta’sirchan, jonli qiladi va adabiy qahramon ruhiyatini o‘quvchiga kuchliroq his ettiradi. Masalan, romandagi “xuddi osmon shiddat bilan aylanib, davr o‘z yukini o‘zgartirib, qismat po‘rtanalari ustma-ust bostirib kelgandek, o‘zini o‘nglaguncha bo‘lmay, boshqa bir girdobga duch kelgandek”tasviri bosh qahramonning holatini chuqur aks ettirishi jihatidan keng ahamiyatga ega. Ma’suma hayotidagi sinovlar, mashaqqatlar shu qadar kuchli va o‘zgaruvchanki, ularni bemalol ummon po‘rtanasiga qiyoslash mumkin. Ayni shu to‘fonlarga qarshi suzishning o‘ziyoq bosh obraz ruhiy kuchini, matonatini chuqur his etish imkonini beradi. Isajon Sulton bir badiiy tasvir vositasidan boshqa bir badiiy tasvir vositasiga nihoyat darajada tez o‘tadi. Ayni shu uslubiy individuallikning o‘ziyoq qahramon taqdiridagi evrilishlarning hayot shiddatining naqadar jadal va xavfli burilishlarga ega ekanligini ko‘rsatib beradi. Muallifning o‘z asarlarida unumli foydalanadigan interyer tushunchasi ayni fikrlarimizga muvofiq keladi. Interyer – bu asarda qahramon yashaydigan yoki harakat qiladigan muhitning ichki ko‘rinishini tasvirlash vositasidir. Ya’ni yozuvchi binoning, xonaning, ish joyining yoki boshqa yopiq makonning ichki ko‘rinishini tasvirlab, qahramon xarakteri, ijtimoiy mavqeyi, ruhiy holati haqida bilvosita ma’lumot beradi. Adabiyotshunos olim D.Quronov interyerni tavsif termini asar voqeligiga kiritilayotgan narsa-hodisa, joy, portret, interyer, eksteryer va shu kabilar tasviri, deydi. Professor Abdulla Ulug’ov esa, “Adabiyotshunoslik nazariyasi” kitobida interyer haqida qisqagina ma’lumotni berib o‘tadi: “Uy, o‘tov, xona singari yopiq joylar interyerdir. Badiiy asarlarda ana shunday yopiq makonlarning ko‘rinishi, undagi narsalarning turishi, joylashishi ham tasvirlanadi”.

631Isajon Sultonning “Ma’suma” romanida ham interyer qahramonlar ruhiy holatini ochishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilmiy tahlilga ko’ra interyer: voqeani jonlantiradi, sahnani aniqlaydi; buyumlar, ranglar, tartib yoki tartibsizlik orqali ma’no beradi;qahramonning kayfiyatini, ichki holatini, dunyoqarashini ifodalaydi.“Ma’suma” romanida interyer faqat joy manzarasi sifatida emas, balki psixologik va ramziy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Isajon Sulton qahramon yashayotgan makonning ichki ko‘rinishi orqali uning ruhiy holatini, ichki dunyosidagi ziddiyatlarni ko‘rsatadi. Masalan, Ma’sumaning yashash joyi, sovuq devorlar va jimjitlik uning ichki yolg‘izligini, ruhiy siqilishini ifoda etadi. Muallif interyer orqali inson va muhit o‘rtasidagi ziddiyatni ochadi. Ma’suma uchun uy bu faqat yashash joyi emas, balki uni o‘rab turgan chirkin jamiyatdan, odamlarning unga qilgan sovuq munosabatlaridan ramziy ajratilgan makondir. “Uy huvillagan, har burchagi uni qo‘rqitadi, vahima uyg‘otadi. Xontaxta ustidagi chiroqni yoqadi. Bu yog‘du ozday tuyuladi. Javonni ochib, sham o‘ramini oladi, bir nechtasini yondirib, tokchalarga qo‘yib chiqqach, uy shamning sarg‘ish yog’dusiga to‘ladi”. Xonaning bo‘shligi, sokinligi, yorug‘likning sustligi kabi detallar uning ichki dunyosidagi bo‘shliqni, tobora umidsizlikka tushib borayotganini anglatadi. Romandan olingan ushbu parchada ayol yolg‘iz, uning hech kimi yo‘q. Tasvirdagi “xontaxta ustidagi chiroq”qa e’tibor qarataylik, u nur taratyapti, ammo bu nur Ma’suma uchun oz. Ikki farzandini urush girdobiga o‘z qo‘llari bilan yuborgan onaning ichki histuyg‘ulari shamning sarg‘ish yog‘dusiga parallel tasvirlangan. Ma’suma joylashgan mehmonxona tasviriga ham e’tibor beraylik: “….torgina, bir stol-stul, bir yotoq qo‘yilgan oddiygina bo‘lma. Burchakda “burjuyka” pechka, ichida cho‘g‘ lang‘illab turibdi, pechka yonidagi paqirga ko‘mir to‘ldirib qo‘yilibdi”. Shuningdek, asarda tabiat va tashqi manzaralarning interyer bilan uyg’unlashuvi ham muhim: oynadan kirib turgan zaif nurlar, so‘nib borayotgan shamlar, chang bosgan buyumlar – bularning barchasi Ma’suma hayotining so‘nayotgan umidlarini ifodalaydi. Shu jihatdan interyer romanning falsafiy mazmunini kuchaytiruvchi badiiy vosita sifatida xizmat qiladi. Romandagi eng muhim badiiy - tasvir vositalaridan yana biri peyzajdir.Bilamizki, peyzaj badiiy asarning estetik ta’sirini oshiruvchi eng muhim omil sanaladi. Yozuvchi asar voqealarini hikoya qilar ekan, voqealar fonida kechayotgan tabiat o‘zgarishlarini ham tasvirlaydi. “Asarda peyzaj bajaruvchi birlamchi funksiya voqealar kechayotgan joy va vaqt haqida tasavvur berishdir”. Shuningdek, “Peyzaj asar qahramonlari harakatlariga sharoit yaratish, paytni belgilash, muayyan sharoitdagi holatini kayfiyatini ta’kidlash, voqealar rivojiga ta’sir etish kabi xususiyatlari bilan asarning g‘oyaviy yo‘nalishida muhim o‘rin tutadi”[Quronov, 2013]. Isajon Sulton zamonaviy o‘zbek adabiyotining chuqur psixologik yo‘nalishdagi yozuvchilaridan biridir. Uning asarlarida peyzaj: voqealar fonida emas, voqealarning ichida yashovchi badiiy qatlam sifatida; inson qalbining ichki holatini ifodalovchi psixologik manzara sifatida qo‘llanadi. Romanning boshlanishi go‘zal va takrorlanmas tabiat tasviri bilan boshlanadi: “Ko‘klam shamolining mavjlari ko‘cha-ko‘yni, tomlarni, ariqlar yoqasini o‘ynoqlab kezadi. Uning sho‘xliklari maysa-yu o‘t-o‘lanlarning har yer- har yerda, ahyon-ahyonda siltalanib qolishidan bilinadi. Ko‘zga ko‘rinmas bu mavjlar hademay gulto‘kar shamol esib qolishidan darak. Chunki ko‘cha chetlaridagi, hovlilardagi daraxt qiyg‘os gul ochgan”. Roman voqealari davomida peyzaj psixologik parallelizmtamoyiliga asoslanadi, tabiatdagi har bir o‘zgarish qahramonning ruhiy kechinmasiga mos tushadi: “ …tog‘lar tomondan qora bulutlar bostirib kelayotganini ko‘radi Ma’suma. Biroq uning qalbidagi bulutlar yana-da qora, yana-da og‘ir”. Bu o‘rinda Ma’sumaning boshiga kelayotgan og‘ir kunlar qora bulutlarga qiyoslanadi. Roman so‘nggida esa Ma’sumaning farzandlari qahramonlarcha halok bo‘lishadi, bu vaqtda esa Ma’suma bu yorug‘ olamni tark etib bo‘lgan edi va ijodkor uning dafn etilishi vaqtidagi tabiat tasvirini shunday chizadi: “Shu asnoda qor yog‘a boshlaydi. Sukunat makonining do‘ngtepalari, yozuvlari, daraxtlari, yo‘laklari bir xilda oqlik bilan qoplanadi. Qor yangi qabrning ham qora tuprog‘ini birpasta oqartirib qo‘yadi”. Isajon Sultonning “Ma’suma” romanida peyzaj

632qahramon ruhiyatini yorituvchi psixologik tasvir, asar g‘oyasini mustahkamlovchi estetik vosita va muallif dunyoqarashini ifodalovchi badiiy qatlam sifatida xizmat qiladi. Tabiat tasvirlari orqali yozuvchi inson qalbining eng nozik kechinmalarini ochadi, voqealarga ramziy va falsafiy ma’no beradi. Demak, “Ma’suma” romanidagi peyzaj – bu nafaqat tabiat manzarasi, balki inson ruhining aks-sadosidir. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, “Ma’suma” romanida badiiy – tasvir vositalari obrazni to’laqonli anglash, badiiy ta’sirchanlikni kuchaytirish, syujetning izchilligini ta’minlash uchun keng yordam beradi. Shu bilan birga muallifning individual uslubini, so‘z qo‘llash mahoratini ham keng ko‘lamda namoyon qiladi. Badiiy tasvir vositalarining turlichaligi kompozitsion butunlikka ham alohida ta’sir o‘tkazdi. Kitobxon va obraz o‘rtasida ruhiy yaqinlik hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Sulton I. Ma’suma. – Toshkent, 2024-yil.2. Quronov D., Mamajonova Z, Sheraliyeva, M.Adabiyotshunoslik lug ‘ati. –Toshkent: Akademnashr. 2013-yil.3. Quronov D., Mamajonova Z, Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug ‘ati. –Toshkent: Akademnashr. 2013.4. Sultonova M. Yozuvchi uslubiga doir. – Toshkent: Fan, 1973. – B. 49

633ABDULLA ORIPOV SHEʼRIYATIDA LIRIK KAYFIYATAzamat ZARIPOV,filologiya fanlari boʻyicha falsafa doktori, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosiAnnotatsiyaUlug‘ shoir Abdulla Oripov she’riyatida Vatan mavzusining betakror talqini, tabiat lirikasidagi uyg‘unlik ochib berilgan.Kalit so‘zlar: Vatan obrazi, badiiy sintez, peyzaj badiiyati, poetik takomil, ijodiy an’ana, tabiat timsollari.AbstractThe poetry of the great poet Abdulla Oripov reveals a unique interpretation of the theme of the Motherland, harmony in the lyrics of nature.Keywords: Image of the Motherland, artistic synthesis, landscape art, poetic perfection, creative tradition, symbols of nature.Tabiat – insonning doimiy hamrohi boʻlgan va shunday boʻlib qoladi. Dastlab atrof-muhit haqidagi qarashlar tabiatni oʻrganishdan, oʻzlashtirishdan boshlangan. Biz keyingi yillar oʻzbek lirikasida tabiat va inson ruhiyati masalasini oʻrganar ekanmiz, tabiat-jamiyat-inson psixologiyasining bogʻlangan shakllari, koʻrinishlari va vositalarini tadqiq etishga harakat qilayapmiz. Har bir ijodkor oʻz badiiy niyati, nuqtai-nazari, ongi, dunyoqarashi taqozosiga koʻra tabiat xossalari va hodisalariga murojaat etadi. Ana shu estetik maqsadning turfaligi ijodkor avlodlar badiiy talqinidagi xilmaxilliklarni, farqli jihatlarni yuzaga keltiradi. Keyingi yillar oʻzbek peyzaj lirikasida tabiat ranglari, ohanglari, manzaralari zimmasiga yuklanayotgan maʼnolar salmogʻi oʻzining ijtimoiy-falsafiy mazmuni bilan alohida bir sahifani tashkil etadi, aslo mubolagʻa boʻlmaydi.Tabiat xossalari va hodisalari orqali insonni va jamiyatni badiiy-estetik tadqiq etish sheʼriyatimiz taraqqiyotida yetakchi tendensiyalaridan biriga aylandi. Peyzaj lirikasi, bu – tabiat va inson munosabatlarining faqat zohiriy koʻrinishlari, yaʼni kechinmalar shaklidagi ifodasi emas, aslo. Tabiat tasviri asosida inson ruhiyati manzaralarini anglash va anglatish, jamiyat psixologiyasini tushunish hamda tushuntirish bosh masalaga aylanadi. Maʼnaviy-ahloqiy, ijtimoiy-falsafiy, maʼrifiy mazmun va xususiyatlariga koʻra peyzaj lirikasi avlodlar ongiga, uning dunyoqarashishp, badiiy-estetik tafakkuriga taʼsir koʻrsatadi.Oʻzbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov sheʼriyatidagi kechinmalarni suratlantirish asnosida shoir his-tuygʻularining poetik fikrga aylanish holatlari, ularni yuzaga chiqarishda qoʻllanilgan vositalar va ushbu jarayondagi shoir mahorati toʻgʻrisida soʻz yuritishga jazm qildik. Bu narsa, peyzaj lirikasining tabiati toʻgʻrisida muayyan tasavvur uygʻotishga xizmat qiladi. Masalan, ulugʻ shoirning “Tong” sheʼrini mutolaa qilar ekanmiz...Uygʻon, quyosh oʻynar yuzingda,Bugungi tong shunchalar goʻzal.Lovullaydi shafaqlar yal-yal,Nechun xayol qotmish koʻzingda.Kiprigingda yosh olmos-olmos,Nechun choʻmding uyquga qayta?- oltin yoshligimni koʻrdim men,- Qayda?- Tushimda... [Oрипов, 2000:68]Sheʼrni oʻqir ekanmiz, unda lirik qahramonning murojaati xuddi yaqin safdoshi, oʻrtogʻi, dardkashi qarshisida turgandek tasavvur uygʻotadi. Bu dardkash, albatta, tabiatning ajralmas qismi

634boʻlgan quyosh obrazida mujassam topgan. Tabiatning jonli tasvirini kuzatar ekanmiz, undagi samimiyat qalbimizga oʻrnashadi. Natijada borliqning iliq harorati ila tongni qarshi olamiz. Bu original yondashuv qalbu shuurimizga oʻtib oʻz tafti ila koʻngilimizga koʻchadi. Ushbu sheʼrning “oltin yoshligimni koʻrdim men” misralari orqali bolalik davrni sogʻinish hissini tuyamiz. Lirik qahramon va tongning suhbati bizga berilayotgan tortiq kabidir. Bu ajib tarovat, iliq harorat har bir koʻngilni tongni qarshi olishga undaydi.Abdulla Oripov yaratgan koʻplab sheʼrlarida ota makonini, qadrdon qishlogʻini sogʻinish, insoniylikka yetaklovchi ezgu qadriyatlar oʻz ifodasini topgan.Parchagina bulut,Cheksiz osmon,Adir ortidagi yolgʻizoyoq yoʻl.Barcha tashvishlarni unutib, shodon,Qaytgim kelayotir qoshingga butkul.Ushbu otashin misralarni oʻqir ekanmiz, qalb haroratidagi sogʻinch hissiyoti oʻtli nur boʻlib inadi, qalb qaynoqlariga toʻlayotgan haroratning tuygʻusi barcha jarayonlarni boshqarayotganligiga guvoh boʻlamiz. Inson hayotida yaxshiyu yomonliklarni, turmush zarbalariga chidashsham berishi ayni haqiqat.Qismat mayin ichdim – achchiq va tahir,Tuydim ehtirosning samoviy kuchin.Dunyoga odamzod yashamas, axir,Faqat irodasin sinamoq uchun. [Oрипов, 2016:89]Abdulla Oripov his-hayajonga toʻliq sheʼrlari orqali shodligu qaygʻuni tabiat tasviri orqali berishga intilgan, oʻz qalbini tabiat qiyofasiga mengzagan. Uning qalbi tabiat uchun keng makonga aylangan. Shu bois shodlikdan yaralgan koʻngil dalasiga bahor oʻz quvonchlari bilan tashrif buyuradi. Shoir nafaqat qalbini tabiat quchogʻiga aylantiradi, balki tabiatning turfa jilolarini butun goʻzalligi bilan berishga intiladi. Ushbu fikrimizga shoirning “Bahor shamoli” [Oрипов, 2013:77] sheʼri yaqqol misol boʻla oladi:Bahor kelayotir,Toza, musaffo.Moviy kengliklarda oʻynaydi shamol.Daralar qoʻynida zangor bir havo,Tumanli shahr ichra yotmoqlik malol.Shoir yaratgan har bir misra oʻta samimiy. Unda koʻngil rozi oʻz ifodasini topgan. Bizningcha, Abdulla Oripov bor tuygʻuni, hissiyotini qay holatda boʻlsa shunday qogʻozga koʻchiradi. Sheʼrlari shunday yaraladi. Agar qayta ishlansa, bu samimiyat yoʻqoladi, qalb harorati, uning tafti oʻzgaradi goʻyo.Qoyalar koʻksida shodmon, beqaygʻu,Oniy umri bilan sollanar chechak.Bahor bu – eng toza shabbodadir bu,Bahor bu – eng toza shamoldir demak.Yuqoridagi misralarda ham xuddi shunday hissiyot qalbni chulgʻab oladi. Darhaqiqat, bahor — yasharish fasli. Shoir bu yasharishda kunlarning umri uzayganligida koʻra oladi.Kengliklar bagʻriga uraman oʻzni,Koʻzimga koʻringay dilbar diyorim.Goʻdak nafasidek yupatar yuzniQish boʻyi intizor kutgan bahorim. Shoir bahorni mana shu qiyofada sevadi va koʻra oladi. Mana shu qiyofada oʻz oʻquvchisiga taqdim etadi. Zero bu qiyofa oʻta sodda boʻlsa-da, oʻta samimiydir. Bu samimiylik oʻta sokin ohanglarda

635ifodalanishi ham hayratni keltirib chiqaradi.Biz tabiat poetikasida lirik qahramon masalasiga toʻxtalar ekanmiz, uning asosiy tasvir obyekti boʻlgan atrof-muhit va tabiatning subyektda qay darajada namoyon boʻlishi va qanday prinsiplar asosida ifodalanishiga eʼtiborni qaratamiz. Ijodkorning tabiatga murojaati jarayonda borliqni badiiy idrok etish va uni badiiy tadqiq etish holati koʻzga tashlanadi. Insoniyat tamaddunidan beri u oʻzini tabiatning bir boʻlagi deb bilgan, unga sigʻingan (mifologik qarashlar – quyosh xudosi, oy maʼbudi, dengiz xudosi va h.k.) boʻlsa, XX asrning ikkinchi yarmiga kelib, inson oʻzini uning uzviy bir qismi, deb emas, balki uning egasi sifatida ham his qila boshlaganini, bu esa inson va tabiat oʻrtasidagi keskinlashuvni, ekologik muvozanatning buzlishiga olib kelganligini koʻrsatadi. 80-yillarga kelib peyzaj sheʼriyatda bu masalaga munosabat bildirish kuchaydi. Bu holat davrning fan va texnika taraqqiyoti bilan ham bogʻliqdir. Sheʼriyat ushbu davrga kelib mazkur xususiyatlarga koʻra publitsistik ohang kasb eta boshlaganini taʼkidlash zarur. Yaʼni jamiyat hayotining muhim muammolari xususida bong ura boshladi. Agar shoir tabiatni emotsional (hissiy) tarzda anglasa va oʻsha anglamoqni poetik idrok bilan tasvirlay olsagina oʻz maqsadiga erisha oladi. Bu borada oʻzbek sheʼriyati avlodlarining yetakchilaridan Abdulla Oripov taʼkidlash zarur.Rus klassik adabiyotida psixologik tahlilning (badiiy asarning barcha tur va janrlarida) uchta asosiy prinsipi koʻzga tashlanadi. Rus adabiyotshunos olimi, akademik M.Xrapchenko har bir davr uchun umumiy boʻlgan psixologik tasvirning dinamik, tipologik, analitik prinsiplarini alohida koʻrsatib oʻtadi. Oʻzbek adabiyotshunoslaridan B.Aliyev sheʼriyatda psixologik tasvir koʻrinishlarini sheʼrining uch shakliga koʻra tekshirishga harakat qilgan. Bular sof lirik, falsafiy-psixologik va voqeaband (syujetli) sheʼrlardir. Shuningdek, J.Jumaboyeva ham XX asr oʻzbek sheʼriyatida psixologik tasvir koʻrinishlarini davr voqeliklari bilan bogʻlab tahlil qilib oʻtgan.N.G.Chernishevskiyning psixologik tahlilni “ijodiy talantga kuch bagʻishlaydigan eng muhim fazilatlardan biri”, ekanligini aytib oʻtsa, professor U.Normatov “psixologik tasvir adabiyot uchun qanchalik muhim boʻlmasin, birdan-bir maqsad emas”, deb hisoblaydi. Shunga koʻra psixologik tasvir sheʼr taʼsirchanligi va emotsionalligini oshirishi tabiiydir.Abdulla Oripov sheʼriyatida ruhiyat tasviri faqat ruhiy holatlar bilangina chegaralanmaydi. Bu hodisa shoir ijodida oʻzining turfa xil xususiyatlarini, rang-barang qirralarini namoyon boʻladi. Bu xil sheʼrlarda asosan lirik qahramon kurashchan, nuqson va kamchilklarga nisbatan isyonkor, dardkash va ayni paytda nekbin tuygʻularga oshno zamondoshimiz sifatida gavdalanadi.Shoirning “Albomga”, “Yuzma-yuz”, “Bahor”, “Dengizga”, “Sarob”, “Onajon”, “Shoir”, “Oʻzbekiston”, “Ketganlar yodi bu”, “Momo oftob”, “Malomat toshlari”, “Ishonch koʻpriklari” kabi sheʼrlarida lirik qahramon ruhiy olamini tasvirlashda realistik yoʻl tutiladi va shoir shaxsiyatidan ajratib boʻlmaydigan lirik qahramonning obraz-portreti yaratiladi. Bu asarlarning har biri programm yoki avtobiografik xarakterdagi sheʼrlar boʻlib, lirik qahramon xarakterining turli qirralarini aks ettiradi. Bunday sheʼrlarda lirik kechinma ham, epik unsurlar ham, lirik-publisistik usul ham birday ahamiyatga ega. Bu usullarning har biri sheʼr mavzusi, shoirning maqsadiga koʻra baʼzi bir alohida sheʼrlarda yetakchilik qilishi mumkin. Lekin pirovard-natijada bizning koʻzoldimizda isyonkor, hayot qozonida qaynayotgan, kamchiliklarga birinchi navbatda kishilar ruhiyatidagi noqisliklarga nisbatan murosasiz, “birovlardan tuygʻu olmagan”, “ovozini oʻzgaga berishni istamaydigan” shoir shaxsi namoyon boʻladi. Biz bu sheʼrlarning har birida shoir lirik qahramoni ahvol-ruhiyatini, uning botinidagi ichki kechinmalarni va koʻproq mavjud sharoitdan qoniqmaslik, norozilik tuygʻularini sezib turamiz. Zotan, A.Oripov oʻzbek sheʼriyatiga “urra” va “yashasin” chilikdan farqli oʻlaroq, ijtimoiy norozilik motivlarini olib kirgan shoirdir. Biz shoir-lirik qahramoni mana shu xislatlari uchun sevamiz, u — mana shu noroziligi bilan bizga yaqin, dardkash.Umumiy xulosa sifatida aytish mumkinki, Abdulla Oripov sheʼriyatida peyzaj tasviri orqali shoir estetik ideali, ijod konsepsiyasi ifodalangan. Shoir uchun peyzaj hayot falsafasini, inson, tabiat va jamiyat munosabatlarini poetik talqin etish vositasi sifatida xizmat qiladi. Ijodkor tabiat tasviri vositasida, birinchidan, milliy ruhiyatni, ikkinchidan, umumbashariyatga daxldor falsafiy qarashlarni

636yuksak sanʼat darajasida ifodalay oladi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Жабборов Нурбой. Замон, мезон, шеърият. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги НМИУ, 2015.2. Жўрақулов Узоқ. Биографик талқин: тарихи, табиати, методологияси. //ЎзМУ хабарлари журнали, 2006.3. Комилов Нажмиддин. Тафаккур карвонлари. – Тошкент: Sharq, 2011. 4. Комилов Н. Тафаккур карвонлари. – Тошкент: Sharq, 2011.5. Орипов Абдулла. Танланган асарлар. Тўрт жилдлик. Биринчи жилд. Т.: Адабиёт ва санъат, 2000. 6. Орипов Абдулла. Танланган асарлар. Саккиз жилдлик. 7-жилд. –Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги НМИУ, 2013.7. Орипов Абдулла. Танланган асарлар. 8-жилд. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги НМИУ, 2016.8. Saidov Akmal, Abdurahmonov Qalandar, Gʻulom Mirzo. Oʻzbekiston – dilbar vatanim. – Toshkent: Akademnashr, 2021.9. Эккерман П.Л. Разговоры с Гёте в последные годы жизни, М.- Л. Академия, 1934. – C. 31810. Erkayev Abdurahim. Abdulla Oripov dahosi. – Toshkent: Oltin nashr, 2021.11. Қосимов Б. Уйғонган миллат маърифати. – Тошкент: Маънавият, 2011. 12. Ҳанифа Мустафо қизи, Рухсора Орипова. Абдулла Орипов замондошлар хотирасида. – Тошкент: Адабиёт васанъат, 1969. – Б.70

637OBRAZ VA UNING JADID DRAMATURGIYASIDAGI ADABIY-ESTETIK VA IJTIMOIY-MA’RIFIY ASOSLARIGulshan Nurullayeva, Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyotiuniversiteti doktorantie-mail: [email protected] harakati XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkiston jamiyatida uyg‘onish g‘oyasini ilgari surgan ijtimoiysiyosiy va madaniy hodisa sifatida shakllandi. Bu davr adabiyoti, xususan, dramaturgiyasi xalqni ilm-ma’rifatga chaqirish, eskirgan urf-odatlarni tanqid qilish va yangicha dunyoqarashni shakllantirishga xizmat qildi. Jadid dramaturgiyasida obraz tushunchasi markaziy o‘rinda turadi, chunki u orqali dramaturglar zamonning ijtimoiy muammolarini badiiy ifoda etganlar.Kalit so‘zlar: obraz, jadid dramaturgiyasi, obrazlarning ijtimoiy asoslari, tipiklashtirilgan obrazlar, milliy uyg‘otish, ayollar obrazi.AbstractThe Jadid movement emerged in the late 19th and early 20th centuries as a socio-political and cultural phenomenon that promoted the ideas of awakening within Turkestan society. The literature of this period, particularly drama, served to encourage public enlightenment, criticize outdated traditions, and shape a new worldview. In Jadid drama, the concept of the character occupies a central place, as it is through such artistic images that playwrights expressed the social issues of their time.Keywords: image (character), Jadid drama, social foundations of characters, typified characters, national awakening, female image (women’s character).KirishAdabiyot nazariyasida obraz – bu muallifning badiiy vositalar orqali yaratgan hayotiy timsoli, xarakteri yoki shaxsiyati bo‘lib, u voqelikni umumlashtiradi, g‘oyaviy yuk tashiydi, axloqiy va ma’naviy baholash beradi. Jadid dramaturglari –Mahmudxo‘ja Behbudiy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Cho‘lpon va boshqalar – sahna orqali xalqning savodsizlik, nodonlik, jaholat, eski urf-odatlarga berilish kabi muammolarini ko‘rsatdilar; yangilik, ma’rifat, ayol erkinligi, milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari suruvchi obrazlar yaratdilar.Asosiy qismObrazlar endi faqat syujetning bir qismi emas, balki g‘oyaviy-ma’rifiy tashuvchilarga aylandi.“Jadidlar hayotiy – realistik obrazlar yaratishga intildilar” [Abdulxayrov, 2009: 78].Ular:• xalqning oddiy vakillari – o‘qituvchi, talaba, savdogar, moliya vakillari;• ayollar taqdiri;• maktab islohoti va ma’rifat dardini ko‘rsatadigan shaxslar orqali jamiyatdagi jarayonlarni fosh qildilar. Masalan:• Behbudiyning “Padarkush” dramasi – jaholat oqibatida ma’naviy halokatga uchragan oila fojiasi.• Hamzaning “Boy ila xizmatchi” – boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi ijtimoiy tafovut.Jadid dramaturgiyada obrazlar ko‘pincha tipiklashtirilgan bo‘lib:• “boy” – eskilik ramzi;

638• “o‘qimagan kishi” – jaholat timsoli;• “o‘qituvchi” yoki “ma’rifatchi” – taraqqiyot belgisi sifatida ko‘rinadi.Bu tiplar orqali dramaturglar jamiyatdagi asosiy muammolarni keskin badiiy shaklda aks ettirdilar.Obrazlar o‘rtasidagi konflikt – jadid dramaturgiyasining estetik asosidir. [Abdulxayrov, 2009: 80] Asarlarda ko‘pincha:• yangi bilan eskining to‘qnashuvi,• ma’rifat bilan jaholatning kurashi,• ayol erkinligi bilan patriarxal qarashlar ziddiyatiasosiy dramatik kuch sifatida namoyon bo‘ladi.Jadid dramaturgiyasi xalqni zamonaviy ta’limga, dunyoviy fanlarni o‘rganishga undadi. Obrazlar orqali nodonlikning oqibatlari, ilmning yuksak qadri, yangi maktab va tarbiya zarurati keng targ‘ib etildi. Masalan, o‘qituvchi obrazi ko‘pincha ma’naviy poklik, islohotchilik, jamiyatni uyg‘otuvchi timsol bo‘lib chiqadi.Jadid dramaturglar ayollar masalasini jamiyat taraqqiyotining muhim sharti deb bildilar. Sahna asarlaridagi ayol obrazlari: o‘qimaganlikdan aziyat chekkan, zo‘ravonlikka uchragan, erkinlik va ta’limga intilgan ko‘rinishlarda tasvirlandi. Bu orqali ular ayol va erkak tengligini ma’naviy-ijtimoiy zarurat sifatida ilgari surdilar.Ijtimoiy adolat va milliy uyg‘onish. Obrazlar jamiyatdagi tengsizlik, adolatsizlik, iqtisodiy zulmni ochib beradi. Jadid dramaturgiyasi: milliy o‘zlikni anglash, o‘z ona tilini, madaniyatini asrash, millatni uyg‘otish g‘oyalarini yetkazdi.Jadid dramaturgiyasining bosh maqsadi – xalqni ilm-fanga, maktab va ta’lim islohotlariga da’vat qilishdir [Qosimov, 2002: 51]. Shu sababli ma’rifatparvar qahramonlar (o‘qituvchilar, ziyolilar, yoshlar) obrazlari markaziy o‘rin tutadi. Ular jamiyatni uyg‘otuvchi kuch sifatida, yangi g‘oyalarni targ‘ib qiluvchi shaxs sifatida tasvirlanadi.Ayol masalasi jadid dramaturgiyasining muhim mavzularidan biridir. Obrazlar: ma’rifatsizlikdan aziyat chekayotgan ayollar, o‘qishga intilayotgan qizlar, qo‘pol patriarxal munosabat qurbonlari, jamiyatdagi tengsizlikdan norozi ayollar sifatida ko‘rinadi. Bu obrazlar orqali dramaturglar ayol erkinligi va ta’limining ijtimoiy ahamiyatini targ‘ib qilganlar.Boylar, nodon mullalar, bilimsiz rahbarlar kabi obrazlar jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlikni ochishga xizmat qiladi. Jadid dramaturglar bu obrazlar orqali jamiyatning axloqiy tanazzuli, ijtimoiy tabaqalanish, ma’naviy inqiroz kabi muammolarni tanqid qiladilar.Obrazlar orqali milliy o‘zlik, til, madaniyat, milliy birdamlik g‘oyalari ham targ‘ib etilgan. Ziyoli obrazlari ko‘pincha millatning kelajagi uchun qayg‘uruvchi shaxs sifatida gavdalanadi.XulosaJadid dramaturgiyasidagi obrazlar oddiy badiiy tasvir emas – ular ijtimoiy fikrni shakllantiruvchi ma’rifiy timsollardir. Bu obrazlar orqali jadidlar:eskilikka qarshi islohot g‘oyalarini, ma’rifat va ilmning ustuvorligini, milliy uyg‘onish zaruratini, insonparvarlik va adolat tamoyillarini keng targ‘ib qildilar.Shu bois, obrazning adabiy-estetik va ijtimoiy-ma’rifiy asoslari jadid dramaturgiyasi mazmunining markazida turadi va uning badiiy kuchini belgilaydi. Natijada jadid dramaturgiyasidagi obrazlar o‘z davri uchun ham, zamonaviy adabiy tafakkur uchun ham katta estetik va ma’naviy ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda.

639Foydalanilgan adabiyotlar1. Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Fan, turli nashrlar.2. Hamza Hakimzoda Niyoziy. Dramatik asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti.3. Fitrat A. O‘zbek dramaturgiyasi haqida. – Toshkent: Fan, 1990-y.4. Cho‘lpon A. Asarlar. 2 jildlik. – Toshkent: Fan.5. Abdulla Avloniy. Turkiy Guliston yoxud axloq. – Toshkent: O‘qituvchi.6. Qosimov B. Jadidchilik: ijtimoiy-siyosiy va madaniy jarayonlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi.7. A. Rasulov. O‘zbek jadid adabiyoti tarixi. – Toshkent: Universitet.8. Rajabov Sh. Jadid adabiyoti va dramaturgiyasi. – Toshkent: Fan.

640MAQSUD SHAYXZODANING “JALOLIDDIN MANGUBERDI” DRAMASI SYUJETI VA KOMPOZITSION QURILISHIDA TARIXIY INVERSIYANING O‘RNIMamatvaliyev Muhammad Qo‘ymurodovich,NamDU mustaqil tadqiqotchisie-mail: [email protected] maqolada Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” dramasi syujetini shakllantirishda va kompozitsion qurilishida tarixiy ma’lumotlardan ijodiy foydalanish masalasi tadqiq qilingan. Tadqiqot jarayonida Mixail Baxtin nazariy xulosalaridan, Shihobiddin Muhammad An-Nasaviy va Atomalik Juvayniy qalamiga mansub tarixiy manbalardagi ma’lumotlardan foydalanilgan, Jaloliddin Manguberdi fe’l-atvoriga xos jihatlar xalq og‘zaki ijodidagi arxetiplar bilan qiyoslangan.Kalit so‘zlar: syujet, kompozitsion qurilish, konflikt, tarixiy inversiya, voqealar rivoji, dramatizm.AbstractThis article explores the creative use of historical data in shaping the plot and compositional structure of Maqsud Shayxzoda’sdrama “Jaloliddin Manguberdi.” The study draws on the theoretical concepts of Mikhail Bakhtin, as well as information from historical sources authored by Shihabiddin Muhammad an-Nasawi and Atamalik Juvayni. The characterological traits attributed to the figure of Jaloliddin Manguberdi are compared with archetypes found in oral folk tradition.Key words: plot, compositional construction, conspiracy, historical inversion, development of events, dramatism.Janri va saviyasidan qat’iy nazar, har qaysi tarixiy asar syujetini shakllantirish va kompozitsion qurilishini ma’lum maqsadga bo‘ysundirish ijodkor uchun oson kechmaydi. Tarixiy materialni o‘rganish jarayonida voqelikka munosabat va estetik qarashlarni uyg‘unlashtirish ijodkordan o‘ziga yarasha bilim va mahorat talab qiladi. Muallif o‘z ijodiy konsepsiyasini yozilayotgan badiiy asar mohiyatiga singdirishi asnosida tarixiy haqiqatning inversiyaga uchrashi zaruriy hodisadir. Tarixiy haqiqat ijod jarayonida etik va estetik, tarixiy-falsafiy, ilmiy-nazariy va boshqa tamoyillar nuqtai nazaridan inversiyaga uchraydi. Mixail Baxtinning falsafiy-estetik qarashlarida alohida o‘rin tutgan “tarixiy inversiya” tushunchasining qamrovi nihoyatda keng. Ilhomning eng yuksak bosqichlarida shunday favqulodda holatlar yuz berishi mumkinki, bu vaziyatda tarixiy haqiqatning inversiyaga uchrashi hatto muallif xohish-irodasiga bo‘ysunmaydi. Muallif o‘zi yozayotgan asar xronotopiga eng yuksak estetik ideallar darajasida turib munosabatda bo‘ladi, ya’ni asar voqealarini o‘tmish va kelajak, obrazlarni esa tubanlik va yuksaklik vertikaliga joylashtiradi. Boshqacha aytganda, muallif o‘zi yozayotgan asar voqealari va qahramonlarini zamon gorizontalida ko‘rishni istamaydi. Zero, taqdiriga abadiylik muhri bosilgan badiiy durdona asarlar hech qachon ma’lum bir tarixiy davr qolipiga sig‘maydi. Bu kabi durdona asarlar bosh qahramonini Mixail Baxtin kelajak hisobidan ulg‘aygan ulkan (monumental) odam sifatida ta’riflaydi. Uning ta’biricha, kelajak hisobidan ulg‘aygan odam zamonaviy odamga nisbatan bahodir hisoblanadi. Makon va zamon kengliklarini o‘ziga to‘la bo‘ysundirmog‘i uchun ham monumental odamga ulkanlik libosi kiydiriladi. Ijodkor tomonidan monumental odam shunday zavq-shavq bilan, kitobxonga aziz va sevimli bo‘lib qoladigan darajada tasvirlanadiki, hatto uning beqiyos ishtaha bilan ovqatlanishi va bu jarayonda noz-ne’matlarni mo‘l-ko‘l iste’mol qilishi ham kitobxonni eyforiyaga tushiradigan darajada yoqimlidir. [Baxtin, 2015: 120-125]“Jaloliddin Manguberdi” dramasi syujeti va kompozitsion qurilishiga, dramadagi konflikt liniyalari va obrazlar tizimiga Mixail Baxtin ilmiy xulosalaridan kelib chiqib nazar tashlansa, Maqsud Shayxzodaning ulkan ijodiy salohiyati, badiiy dunyoqarashining naqadar ulug‘vorligi yaqqol ko‘zga tashlanadi.

641Dramaturg syujet ekspozitsiyasini shakllantirishda to‘y sahnasidan foydalanadi. Sultonbegimning amir Badriddinga uzatilishi Xorazmshohlar davlatining poytaxti Urganch shahrida emas, balki Samarqand shahrida bo‘lib o‘tadi. Albatta, milliy-etnik qadriyatlarga ko‘ra, qizning, xususan, malikaning ota hovlisidan, ya’ni shoh saroyidan emas, balki boshqa bir hududda turmushga chiqishi g‘ayritabiiy voqelikdir. Maqsud Shayxzoda esa xalqimiz tabiatiga xos mazkur milliy an’anani bilgan holda shunday yo‘l tutadi. Ayni shunday vaziyatlarni hisobga olib, Mixail Baxtin tarixiy haqiqat inversiyaga uchrashini muallif ataylab uyushtirishini ta’kidlaydi. Faylasufning roman xronotopi misolida aytgan ilmiy xulosalari aslida har jihatdan umumbadiiy voqelikka xosdir. Shu ma’noda o‘z tarixini yaxshi bilgan kitobxon va tomoshabin uchun to‘yning Samarqandda bo‘lishi ajablanarlidir. Syujet ekspozitsiyasining o‘zidayoq tomoshabin va kitobxonni ajablantira olish dramaturgning dastlabki ijodiy yutug‘i deya baholanishga arziydi. Eng muhimi, mazkur ijodiy yondashuvda muallif tarixiy haqiqatni buzmaydi, aksincha, uni badiiy inversiyalaydi. Ma’lumki, Xorazmshohlar saltanatining so‘nggi bosqichida davlat boshqaruvida ikki hokimiyatchilik kuzatilgan. Turkon xotun o‘z qarindosh-urug‘larini yuqori mansablar bilan siylashni xohlaydi va xohish-istaklarini amalga oshirish maqsadida o‘zi uchun ham maxsus tilla muhr yasatadi. Onasining xohish-irodasiga qarshi borolmagan Muhammad Xorazmshoh Chingiz istilosi arafasida Samarqand shahrida yashaydi va davlatni shu yerdan turib boshqaradi. Tabiiyki, Urganchda turib davlatni boshqargan Turkon xotunning tilla muhr bosilgan farmoyishlari o‘g‘lining qonuniy yorliqlaridan ustun turardi [Rahimov, 2022: 117].Xorazmshohlar davlatidagi ichki ziddiyatlar, xususan, Muhammad Xorazmshoh va uning onasi Turkon xotun o‘rtasidagi kelishmovchiliklar drama syujetida uchramaydi. Dramaturg Samarqanddagi to‘y sahnasi orqali zalvarli badiiy konfliktning ijtimoiy ildiziga ishora qiladi va kitobxon hamda tomoshabinni shu ziddiyat muhitiga ruhan tayyorlaydi. Muallifning syujet ekspozitsiyasidagi bu kabi keskinlikni yaratishi kompozitsion jihatdan o‘zini oqlaydi.Kezi kelganda, Maqsud Shayxzoda Sultonbegim erining nomini nima sababdan Badriddin deb atashiga qisqacha to‘xtalsak. Tarixiy haqiqatga ko‘ra, Sultonbegimning asl ismi Xonsulton va u Samarqand shahri hokimi Usmonga uzatiladi. Fikrimizcha, ijtimoiy etikaga yuksak darajada amal qiluvchi Maqsud Shayxzoda Sultonbegimning xoin erini tarixiy ma’lumotlar asosida Usmon deb atashga iymanadi. Chunki drama yozilgan tarixiy davrda O‘zbekistonni Usmon Yusupov boshqarardi va “Jaloliddin Manguberdi” dramasini yozish uchun u Maqsud Shayxzodaga ijtimoiy buyurtma bergan. Mazkur tarixiy inversiyaga gipotetik jihatdan yondashsak, Maqsud Shayxzoda o‘zining qadrdoni bo‘lgan va repressiyaga uchragan Usmon Nosir nomini xoin obrazga yopishtirishni xohlamagan. Qolaversa, o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy voqeligida “badriddinovchilik ishi” keng muhokama qilingan va qoralangan. Barcha jihatlarni hisobga olgan Maqsud Shayxzoda Usmon nomini Badriddinga almashtirgan va xoin Badriddin tarixan Xorazmshohlar davlatidagi sotqin amaldorlardan biri ekanini nazarda tutsak, Maqsud Shayxzoda qo‘llagan tarixiy inversiya o‘z o‘rniga tushgan. Drama syujetidagi tugun Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddin o‘rtasida Chingiz istilosiga qarshi qanday harbiy taktika tanlash borasida yuzaga qalqib chiqadi. Asosiy konflikt shu ziddiyat natijasida shakllanadi va Jaloliddinning valiahdlikdan mahrum etilishi bilan yakunlanadi. Akademik Naim Karimov ma’lumotlariga ko‘ra, Maqsud Shayxzoda o‘rta asr muarrixlari Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy va Atomalik Juvayniy qalamiga mansub tarixiy kitoblarni sinchiklab o‘rgangan. Tarixiy manbalarda Muhammad Xorazmshoh hayotining so‘nggi kunlariga qadar valiahd deb tayinlanmaganligi qayd etiladi. Xususan, an-Nasaviy shunday yozadi: “Uning (Qutbiddinning) ikki akadan – Jaloliddin Manguberdi va Rukniddin G‘ursantjiydan oldin taxt vorisi qilib belgilanishi sultonning mavqeyi yuksak onasi Turkon xotun amriga bo‘ysungani bilan izohlanadi. Negaki Qutbiddinning onasi, uning boshqa bolalarining onalaridan farqli o‘laroq, Turkon xotunga aloqador bo‘lgan bayot urug‘idan edi” [Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy, 2018: 46]. Boshqa

642tarixiy manbalarda ham Qutbiddin O‘zloqshoh avvaldanoq Xorazmshohlar saltanati valiahdi ekanligi aniq-tiniq eslatilgan. Jumladan, turk olimi Meryam Gurbuz bu xususuda shunday mulohaza bildiradi: “Haqiqatan ham, Sulton Alouddin Muhammad oldin o‘g‘illaridan O‘zloqshohni valiahd qilib tayinlagan edi, keyinchalik esa bu qarorni o‘zgartirdi. Buning ustiga O‘zloqshoh sultonning eng kichik o‘g‘li edi. Ko‘rilganidek, eng katta shahzodaning valiahd bo‘lishiga doir bironta ham qoida yo‘q edi” [Gurbuz, 2022: 59]. Xalqimiz ong-u shuurida “Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatining valiahdi bo‘lgan, otasi Muhammad Xorazmshoh bilan tortishuvdan so‘ng va Turkon xotunning talabiga ko‘ra, valiahdlikdan mahrum etilgan” qabilidagi ma’lumot mahkam o‘rnashib qolgani uchun ham biz ayni jihatga alohida e’tibor qaratmoqdamiz. Yana bir bor takrorlaymiz: tarixiy haqiqatga ko‘ra, Jaloliddin Manguberdi Xorazmshohlar davlatining valiahdi bo‘lmagan. Avval boshdanoq valiahd Qutbiddin O‘zloqshoh bo‘lgani va unga Xorazm, Xuroson, Mozandaronni boshqarish topshirilganligi haqida an-Nasaviy guvohlik beradi [Shihobiddin Muhammad anNasaviy, 2018: 45].Maqsud Shayxzoda ayni shu tarixiy haqiqatga o‘zgacha yondashadi va tarixiy haqiqatni inversiyalash orqali syujet tugunini shakllantiradi. Ayni chog‘da dramatizmni yana ham kuchaytirish uchun yangi valiahd Qutbiddin O‘zloqshohni murg‘ak go‘dak ko‘rinishida tasvirlaydi. Qutbiddin O‘zloqshoh valiahdlik tojini kiyganda o‘smir yoshida bo‘lganligi va unga bir necha viloyatni boshqarish topshirilganligi tarixan ma’lum. Tomoshabin va kitobxon ko‘z o‘ngida qo‘rqmas va qaysar, mohir sarkarda va qahramon Jaloliddin Manguberdi valiahdlik tojidan ayriladi, toj-taxt taqdiri esa murg‘ak go‘dak Qutbiddin O‘zloqshohga bog‘lab qo‘yiladi. Shu tariqa tarixiy xronotop koordinata tekisligining vertikal chizig‘ida ulkanlik va bahodirlikka nisbatan murg‘aklik va zaiflik qarshilantiriladi. Inversiyaga uchragan tarixiy haqiqat kitobxon va tomoshabinga ataylabdan shunday qarama-qarshilikda ko‘rsatiladi. Ikkinchi jahon urushi davrida dramaning spektakl variantini ko‘rgan tomoshabin tragik kolliziyalarni qabul qilishi qiyin edi. Shuning uchun ham dramaturg tomoshabin adolat va adolatsizlikni tez fahmlaydigan, oson ajratadigan variantni tanlaydi. Dramada syujet tugunini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadigan yana bir epizod mavjud. Avj pallaga chiqqan to‘y mo‘gul elchilarining kelishi bilan azaga aylanadi. Mo‘g‘ul elchilari bilan muloqot asnosida Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddin o‘rtasida kelishmovchilik kelib chiqadi. Tarixiy manbalardan yaxshi ma’lumki, Muhammad Xorazmshoh va Chingizxon o‘rtasidagi elchilik munosabatlarida Mahmud Yalovoch alohida o‘rin tutadi. Aynan Mahmud Yalovochning ta’riftavsifidan so‘ng Muhammad Xorazmshoh yuragida qo‘rquv uyg‘onadi va u Chingizxon elchisini o‘zi tomon og‘dirishga urinadi. Mahmud Yalovoch esa unga yolg‘on va’dalar berib, Chingizxon huzuriga qaytadi va Muhammad Xorazmshohdagi ikkilanishlar haqida so‘zlab beradi [Masharipov, 2021:78-79]. Maqsud Shayxzoda mavjud tarixiy haqiqatni ixchamlashtiradi, ya’ni Mixail Baxtin ta’biri bilan aytganda kompressiyalaydi. Mo‘g‘ul elchilari qabuli bilan bog‘liq epizoddagi ziddiyat Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddin o‘rtasidagi konfliktga zamin hozirlaydi.Voqealarni rivojlantirar ekan, dramaturg Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddinni endi Urganchdagi bozor sahnasida bir-biri bilan uchrashtiradi. Valiahdlikdan mahrum etilgan Jaloliddin qalbidagi barcha alam-iztiroblarni ichiga yutib, tilga chiqarmay Vatan xavf ostida ekanligini, saltanat inqirozga botayotganini nazarda tutib, ziddiyatlardan ustun chiqib, yana bir bor otasiga – Sulton Muhammad Xorazmshohga yuzlanadi. Muhammad Xorazmshoh esa uning taklifini rad etadi va poytaxtdan jo‘nab ketadi. Natijada xalq va vatan taqdiri muallaq qoladi. Hech qanday axloq kategoriyasiga mos tushmaydigan bunday adolatsiz va noto‘g‘ri qarordan so‘ng Jaloliddin og‘ir o‘yxayollar, iztiroblarni boshdan kechiradi. Ta’kidlash joizki, Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddinning bozor sahnasidagi muloqoti drama syujetidagi kulminatsion nuqtadir. Voqealar rivojining kulminatsiyasida ota va o‘g‘ilning yo‘li ayro tushadi. Mixail Baxtin zamon va tarixiy xronotop masalasini tadqiq qilar ekan, ulkan (monumental) odam taqdirida kechadigan qiyinchiliklar, uning

643ong-u shuurida yuz beradigan ikkilanish jarayoniga ham e’tibor qaratadi. O‘zbek xalq dostonlarining ko‘rki bo‘lmish “Alpomish” dostonida ham ayni mana shu holatga mos tushadigan epizod mavjud. Alpomish Barchinni qutqarish niyatidan voz kechib, ikkilanish va iztiroblardan qiynalayotgan bir pallada singlisi Qaldirg‘och undagi alplik tuyg‘usini qayta uyg‘otadi. [Alpomish, 1998: 75-76]. Maqsud Shayxzoda “Alpomish” dostonidagi qayta tiriltirish va ko‘maklashish arxitepi ruhidagi epizodni “Jaloliddin Manguberdi” syujetiga olib kiradi. Dramada Xorazmshohlar davlatidagi muhim figura sanalmish Turkon xotun obrazi emas, balki o‘sha davr ijtimoiy-siyosiy voqeligida u qadar e’tibor qozonmagan Sultonbegim obrazidan foydalanishining sababi ham shunda. Ikkinchi jahon urushi davrida qahramon jangchilarga ularning singillari va sevgan qizlari tomonidan yozilgan maktublar xalq ruhiyatini ko‘taruvchi vosita sifatida qaralgan. Umuman olganda, o‘zbek xalqi etnogenezisida bu kabi arxetip qadim-qadimdan mavjud bo‘lgan va “Alpomish” dostonidagi akasingilning bir-biriga ko‘maklashuvi epizodi buning yorqin isboti.Maqsud Shayxzoda dramaga Sultonbegim obrazini olib kirar ekan, uni faqat akasiga suyanchiq sifatida tasvirlamaydi, balki uni eri amir Badriddinga qarama-qarshi qo‘yadi. Dramadagi er-xotin, ya’ni amir Badriddin va Sultonbegim o‘rtasidagi konflikt ota va o‘g‘il, ya’ni Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddin Manguberdi orasidagi asosiy konfliktni qo‘llab-quvvatlovchi, ayni chog‘da ota va o‘g‘il o‘rtasidagi konfliktni tomoshabin ong-u shuurida muhrlanib qolishidan asrovchi himoya vositasidir. Amir Badriddin va Sultonbegim o‘rtasidagi konfliktsiz drama anchayin g‘ariblashardi va tomoshabinda noto‘g‘ri tasavvur uyg‘otardi. Shuning uchun ham Maqsud Shayxzoda Sultonbegim obrazini yaratish jarayonida yana tarixiy haqiqatni inversiyalaydi. Chunki Xonsulton (Sultonbegim) Sind daryosidagi jang chog‘i Jaloliddinning yonida bo‘lmaydi. Tarixiy haqiqatga ko‘ra, u Turkon xotun bilan birga asirga tushadi. Juvayniy shunday yozadi: “Bu orada shu hodisani ham hikoya qilaylik: Sultonning harami totor (mo‘g‘ul) qo‘shini qo‘liga tushgach, sulton Usmondan nafratlanib, uni o‘ldirtirgan Sultonning qizi Xonsulton Emilda yashovchi bo‘yoqchining qo‘liga tushdi. Unga oshiq bo‘ldi va to o‘lguncha undan ajralmadi” [Juvayniy Atomalik, 2015: 364]. Bu xususda Nasaviy boshqacharoq ma’lumot beradi: “Bo‘lib o‘tgan voqealardan yana biri bunday edi. Alouddin Muhammadning katta qizlaridan biri Xon Sulton totorlar tomonidan Turkon xotun bilan birga asir olingandi. Uni Dushixon (Jo‘jixon – M.M) o‘ziga xotinlikka olgan, o‘rtada farzandlar ham dunyoga kelgandi” [Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy, 2018: 220].Ko‘rinib turibdiki, Maqsud Shayxzoda tarixiy haqiqatdan chekinadi. Biz yuqorida keltirgan tarixiy ma’lumotlardan voz kechadi yoki ularga e’tibor qaratmaydi. Uning ijodiy konsepsiyasiga ko‘ra, Qaldirg‘och Alpomishni qay tariqa safarga ilhomlantirgan bo‘lsa, Sultonbegim ham Jaloliddinni Chingizxonga qarshi ayovsiz va omonsiz jangga undagan. Yuzaki qaraganda, muallifning Sultonbegim obraziga bu kabi yondashuvi adabiy qahramon va uning xarakteri bilan bog‘liq badiiylik mezonlariga mos tushmaydi. Biroq Samarqand hokimi Usmon isyonini bostirgach, Muhammad Xorazmshoh kuyovini afv etmoqchi bo‘lganda Xonsulton otasidan o‘z erini o‘ldirishni so‘raganini yana bir bor eslasak, Maqsud Shayxzoda Sultonbegim xarakteri chizgilarida to‘g‘ri yo‘l tutgani ma’lum bo‘ladi. Negaki, tarixan Xonsulton (Sultonbegim) xoinlik kechirilmasligini e’tirof etadi va o‘z eri Usmon o‘ldirilishini otasi Muhammad Xorazmshohdan so‘rashga o‘zida kuch topadi. Bu – xarakter yadrosini belgilovchi qat’iyat va irodadan, jasoratdan dalolat! Maqsud Shayxzoda Xonsulton xarakteriga xos mana shu jihatni Sultonbegim obraziga ko‘chiradi va uni asirlikdagi mahkuma emas, balki aka yonidagi jasoratli singil sifatida ifodalaydi.Dramatik vaziyat talabi va voqealar rivojini keskinlashtirish maqsadida Maqsud Shayxzoda Temur Malik qahramonligiga aloqador Xo‘jand sahnasini yaratdi. Shu sahna voqealarida Yaroqbekning otasi xoinligi uchun Temur Malik tomonidan o‘ldiriladi. Yaroqbek esa otasining xunini olishga va Temur Malikni o‘ldirishga qasam ichadi. Yaroqbekning qasami tomoshabin va kitobxonni voqealarning keyingi rivojiga qiziqtiradi. Temur Malik bir ko‘zini yaralagan Qodog‘on no‘yon Yaroqbekning Temur

644Malikni o‘ldirish payida ekanligini bilib, maxsus reja tuzadi va uni Jaloliddinni o‘ldirishga yuboradi. Jaloliddinga suiqasd qilish uchun borayotgan Yaroqbekning ko‘nglini xotirjam qilish uchun Temur Malikni mahv qilish bilan bog‘liq alohida reja borligini aytadi. Voqealar rivojida xoin amir Badriddin Temur Malikni asir olib, Chingizxon huzuriga olib kelishi oydinlashadi. Yaroqbek esa makkorona iltifot bilan Jaloliddin huzuriga boradi va to‘n kiydirish bahonasida unga xanjar o‘qtaladi. O‘sha vaziyatda hamma sirdan xabardor bo‘lgan chol uni o‘ldiradi. Tomoshabin va kitobxon zerikib qolmasligi uchun tarixiy haqiqat manzarasi dramaturg tomonidan shunday jonli va badiiy mahorat bilan chiziladi. Bu jarayonda u ma’lum tarixiy faktlarga suyanadi. Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy yozadi: “Sulton qo‘-shinlaridan qumlar bag‘rida yashirinib qolganlar ham, turli sabablarga ko‘ra Xorazmga kelganlar ham to‘planishib, yetti ming otliqni tashkil etishdi. Ularning ko‘pchilik qismi bayot urug‘idan bo‘lib, yo‘lboshchilik jihatdan O‘zloqshohga moyil odamlar ekanligi uchun uni qo‘llab-quvvatlardi. Shu sababli ular sultonning taxt vorisini almashtirish haqidagi buyrug‘ini tan olmadilar va bu gapga ishonmaydilar. Ular Jaloliddinni ushlab daryoga cho‘ktirish yoki o‘ldirish rejasini tuzdilar. Jaloliddinga qarshi pinhona suiqasd tayyorlanayotganidan Inonchxon xabar topadi va unga bu xabarni yetkazib, ketishni maslahat beradi” [Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy, 2018: 80].Nasaviy ta’riflagan suiqasd voqeasi Muhammad Xorazmshoh sultonlik kamarini Jaloliddinga topshirgandan so‘ng Qutbiddin O‘zloqshoh tarafdorlari tomonidan tayyorlanadi. Maqsud Shayxzoda esa tarixiy manbalarda Jaloliddinga nisbatan suiqasd uyushtirilgani bilan bog‘liq faktidan ustalik bilan foydalanadi va suiqasd sababini boshqacharoq izohlaydi, ya’ni bu jarayonni Yaroqbek va Qodog‘on no‘yonga bog‘laydi. Dramada suiqasd voqeasidan so‘ng amir Badriddinning xoinligi, Sultonbegim Jaloliddinga tuhfa qilgan uzuk vositasida fosh bo‘lib qoladi. Jaloliddin harchand tez xabar yetkazishga urinmasin, Temur Malik amir Badriddin xiylasi tufayli asirga tushadi. O‘zining eng mashhur, ishonchli sardori asirga tushganini bilgan Jaloliddin mo‘g‘ullarga qarshi qaqshatqich hujum uyushtiradi. Bu jangda Sultonbegim ham jonbozlik ko‘rsatadi va amir Badriddinni qo‘lga tushiradi. Amir Badriddin o‘zini har qancha oqlashga urinmasin, Sultonbegim talabi bilan o‘limga buyuriladi. Muhammad Xorazmshohning uni afv etish haqidagi farmonini esa Jaloliddin yirtib tashlaydi. Ayni shu voqea Muhammad Xorazmshoh va Jaloliddin o‘rtasidagi konfliktning o‘ziga xos yakuni, voqealarning kulminatsion nuqtasidan keyingi yechimidir. Sultonbegimning eri, Samarqand hokimi Usmon va O‘tror vazirining noibi Badriddin xoinliklari sabab Muhammad Xorazmshoh buyrug‘iga muvofiq, o‘ldirilgan edi. Usmon(Badriddin)ning o‘ldirilishi Sultonbegim (Xonsulton) talabi bilan amalga oshirilgani ham tarixiy haqiqatdir. Maqsud Shayxzoda mazkur tarixiy ma’lumotlarni sintezlaydi va Muhammad Xorazmshoh hamda Jaloliddin o‘rtasidagi konflikt yechimiga yo‘naltiradi.Ko‘rinib turibdiki, Maqsud Shayxzoda drama syujeti ekspozitsiyasi, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya va yechim bilan bog‘liq har bir tarixiy haqiqatga ijodiy yondoshadi. Aslida 1210-yil bo‘lib o‘tgan to‘y voqeasini 1220-yilga, ya’ni mo‘g‘ullar bosqini davriga ko‘chiradi. Mazkur tarixiy inversiya nafaqat dramatizmni kuchaytirishda, balki drama kompozitsion qurilishida ham muhim o‘rin tutadi. Foydalanilgan adabiyotlar1. Baxtin M. Romanda zamon va xronotop muammosi. – Toshkent: Akademnashr, 2015. – 288 b.2. Gurbuz M. Xorazmshohlarda davlat tashkiloti, iqtisodiy va madaniy hayot. – Urganch: Ogahiy, 2022. – 304 b.3. Juvayniy Atomalik. Tarixi jahongusho. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2015. – 504 b.4. Masharipov Q. Jaloliddin Manguberdining jahon siyosiy va harbiy tarixidagi o‘rni. – Toshkent: Yoshlar media print, 2021. – 256 b. 5. O‘zbek xalq qahramonlik dostoni. Alpomish. – Toshkent: Sharq, 1998. – 400 b.6. Rahimov J. Jaloliddin Manguberdi – mardlik va jasorat timsoli. – Toshkent: Ziyo nashr, 2022. – 584 b.7. Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy. Sulton Jaloliddin Manguberdi. – Toshkent: Fan, 2018. – 432 b.

645ISTIQLOL DAVRI OʻZBEK SHEʼRIYATI MANZARASIRaimova Sayyora Zaitovna,PhD, dotsent,Termiz davlat universiteti,e-mail: [email protected] maqolada istiqlol davri sheʼriyati tabiatiga eʼtibor qaratilgan. Diniy-maʼrifiy sheʼrlardagi intertekstuallik hodisasining namoyon boʻlishi masalasi tadqiq qilingan. Shuningdek Mahmud Hasaniyning arbaʼini haqida soʻz yuritilgan.Kalit so‘zlar: istiqlol davri sheʼriyati, diniy-maʼrifiy sheʼrlar, intertekstuallik, iqtibos, talmeh.AbstractThis article focuses on the nature of the poetry of the independence period. It focuses on the manifestations of the phenomenonof intertextuality in religious-enlightenment poems. It discusses the erbain of Mahmud Hasani.Keywords: Poetry of the Independence period, religious-educational poetry, intertextuality, quotation, talmeh (allusion).Istiqlol davri oʻzbek adabiyoti jahoniy taʼsirlar ostidagi Yangi davr oʻzbek adabiyoti (Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon taʼbiri)ning ajralmas uzviy davomi va shu katta bir davr adabiyotining bir parchasi, desak haqiqatga yaqin boʻladi. Salkam yarim asrli davr adabiyoti, xususan, sheʼriyati oʻzoʻzidan dunyoga kelgan emas yoxud adabiyotshunos, shoir, yozuvchi va tarjimon Ulugʻbek Hamdam taʼbiri bilan aytganda: “Istiqlol davri oʻzbek sheʼriyati bu foydali yomgʻirdan soʻng potrab oʻsib chiqqan qoʻziqorin emas, aksincha, asrlar davomida tinimsiz oʻzgarib-yangilanib kelayotgan oʻlmas jarayonning qonuniy bir uzvi...”[Hamdamov, 2007:90]. Bu davr sheʼriyati ming yillik muhtasham mumtoz sheʼriyatimizdan suv ichgan, oʻzida juda katta Sharqu Gʻarb adabiyoti anʼanalari va tajribalarini mujassam etgan, jahon soʻz sanʼatining ilgʻor namunalarini ijodiy puxta oʻzlashtirgan, modern va postmodern xususiyat va tamoyillarni oʻzida jamlagan sheʼriyatdir, deyishga toʻla haqlimiz. Qolaversa, XX asr milliy adabiyotimizning haqiqiy manzarasini koʻrsatib turgan 70-80-yillar oʻzbek adabiyoti bu davr uchun mustahkam poydevor vazifasini oʻtadi. Ushbu davrning ham “istiqlol jadidlari” paydo boʻldi. Sheʼriyatda Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Yoʻldosh Eshbek, Usmon Azim kabi haqiqat va adolatni talab etgan millatning chin shoirlari ozodlikning yalovbardorlari sifatida maydonga chiqdi.Bu davrda sheʼriyatda Sharq mumtoz anʼanalariga murojaat kuchaydi. Davrning mahsuli boʻlgan adabiyot, xususan, sheʼriyat gʻoyaviy-estetik jihatdan hayotiylik kasb eta boshladi. Ijtimoiy hayot voqeligining bir parchasi, yaʼni milliy urf-odatlarimiz, milliy oʻzligimiz va diniy eʼtiqodimizga qaytish jarayonlarining inʼikosi birinchi boʻlib sheʼriyatda boʻy koʻrsatdi. “Mustaqillik davriga kelib oʻzbek sheʼriyati yangilanish, poetik mazmun-mohiyatiga koʻra oʻzgarishga yuz tutdi. Shoirlar qalbida saqlanib kelgan uzoq davrlar mobaynida ayta olmagan eʼtiqodiy tuygʻularini sheʼriy yoʻsinda bayon qilishdi. Istiqloldek ajoyib bir neʼmat shoirlarga ruhiy erkinlik va ulkan adabiy imkoniyatlar berdi” [Ernazarova, 2020:208]. Istiqlol davri oʻzbek sheʼriyatiga eʼtibor qaratadigan boʻlsak, adabiy jarayon manzarasida davrning ijtimoiy-siyosiy voqeligi va maʼnaviy hayot bilan bogʻliq gʻoyalar aks etganligini kuzatish mumkin. Jumladan, Vatan va millat taqdiri, ishq va vafoning goʻzal suratlari, insoniylikning oliy fazilatlari, adolat va haqiqatning asl mohiyati aks etgan betakror gʻoyalar tarannumi bilan bir qatorda inson maʼrifati, imon va eʼtiqod tushunchalarining badiiy talqinlari adabiy-estetik tamoyil sifatida badiiy tafakkur rivojini taʼminladi. Adabiyotshunoslarning taʼkidlashicha, “Maʼnaviy madaniyatimiz, shu jumladan, sheʼriyatimiz ham oʻzining azaliy va abadiy oʻzanlariga qaytdi. Diniy merosga, diniy-axloqiy gʻoyalarga tayanish –maʼ-

646naviyat kamolotiga xizmat qilishi shubhasiz. U olamni, uning gultoji sanalmish Odamni toʻkis bilishga va shu asosda, barchasining ijodkori Qodir Egamni tanishga imkon yaratadi”[Rahimjonov, 2007:84]. Istiqlol davri oʻzbek adabiyotini kuzatgan va xolis baholagan adabiyotshunos olim, filologiya fanlari doktori, professor Bahodir Karimov davr sheʼriyatining asosiy xususiyatlari va tamoyillari haqida oʻz qarashlarini quyidagicha ilgari suradi:”...mustaqillik davri oʻzbek adabiyotida quyidagi qirralar alohida koʻzga tashlanadi. Yangi davr oʻzbek adabiyotida mavzular koʻlami kengaydi. Avvalgi adabiy-siyosiy muhitda qalamga olishning imkoni boʻlmagan 1) Oʻzbek millatining shaʼnini ulugʻlash; 2) mustaqil Vatan qadrini tavsiflash; 3) milliy qadriyatlarni eʼzozlash, 4) shonli milliy tarix bilan faxrlanish; 5) ajdod allomalarning dunyo tamaddunida tutgan oʻrniga diqqat qaratish; 6) diniy-maʼrifiy tushunchalarni badiiy talqin qilish kabi bir qancha adabiy mavzular asosiy oʻringa chiqdi” [Karimov, 2021:8]. Muxtasar qilib aytganda, davr sheʼriyatiga mumtoz anʼanalarni oʻzida mujassam etgan diniy-maʼrifiy ruhdagi sheʼrlar alohida yoʻnalish sifatida kirib keldi. Oʻzbek mumtoz adabiyotidagi arbaʼin janri anʼanalari yangi davr shoirlari ijodida janriy jihatdan yangilangan shaklda davom ettirildi. Davr sheʼriyatining manzarasiga nazar tashlasak, diniy-maʼrifiy mavzuning badiiy talqinlari, shoirlarning lirik kechinmaning turfa xilligi hamda badiiy ifodadagi irfoniy gʻoyalar – bularning barchasi insof va diyonat, ishonch va eʼtiqod, ezgulik va sadoqat singari umuminsoniy fazilatlarni ulugʻlashga qaratilgani kuzatiladi. Diniy-maʼrifiy talqindan koʻzlangan asosiy badiiy maqsad bayoni, maʼnaviy-axloqiy umumlashmalar ifodasi ijodkor dunyoqarashidagi oʻziga xos ijodiy individualligini belgilovchi va inson maʼnaviyatiga taʼsir etuvchi badiiy vosita ekanini namoyon qiladi.Diniy-maʼrifiy mavzu mohiyatiga Qurʼoni karim oyatlari va hadisi sharif mazmuni singdirilgani shu davr ijodkorlarining sheʼrlarida mumtoz badiiyat anʼanalari oʻz ifodasini topganini koʻrsatadi. Sheʼrlar mazmuniga singdirilgan diniy tushunchalar talqinida shakl va mazmunning oʻzaro teran uygʻunligi kuzatiladi. Mumtoz anʼanalarga asoslangan sheʼrlar, yaʼni arbaʼinlarga xos usulda yozilgan Jamol Kamolning “Qirq hadis ilhomi” (2018) turkumi, Abdulla Oripovning “Haj daftari” (1992) turkumi, Mahmudxon Maxdumning “Najot boʻstoni yoxud hadislar gulistoni”(2006), Shukur Qurbonning “Hikmatlar anjumani” (2016), Anvar Hojiahmadning “Jannat kaliti” (1994), Sirojiddin Sayyidning “Yaxshilik eskirmagay. Qirq hadis” (2008) turkumi, Aʼzam Oʻktamning “Ikki dunyo saodati”(1998), Nodira Afoqovaning “Muhammad (s.a.v.)dedilar... Arbaʼin turkumi” (2019), Orif Hojining “Qirq hadis va bir rivoyat” (2008), Gʻayrat Majidning “Hadis ziyosi”, Mansur Jumayevning “Mujdalar” kabi toʻplamlarini sanab oʻtishimiz mumkin. Zamonaviy adabiyot vakillari ijodini tadqiq qilish jarayonida Sharq mumtoz adabiyotining nodir durdonalariga murojaat qilmasdan ish koʻrishning imkoni yoʻq, albatta. Shu boisdan, istiqlol yillari oʻzbek sheʼriyatida diniy-maʼrifiy mazmunda yozilgan asarlar zamonaviy sheʼriyatni boyitgan boʻlsa, Qurʼoni karim va hadisi shariflarning badiiy talqinlarida aks etgan islomiy gʻoya va qarashlar orqali inson koʻnglini maʼrifat ziyosi bilan yoritish, ongini ezgulik bilan toʻyintirish orqali zamondosh inson ruhiyati va psixologiyasini oʻzgartirish va poklash mumkinligi davr ijodkorlari maqsadining asosiy gʻoyasi va ustuvor yoʻnalishini tashkil etdi, deyishimiz mumkin. Istiqlol davri adabiyotining muhim qirralaridan biri boʻlgan diniy-maʼrifiy mavzu muammosi har jihatdan eʼtiborlidir. Shu oʻrinda istiqlol davri oʻzbek sheʼriyatida alohida yoʻnalish sifatida yuzaga kelgan diniy-maʼrifiy sheʼrlardagi intertekstuallik hodisasiga toʻxtalishni joiz topdik. Eng avvalo, intertekstuallikning diniy-maʼrifiy sheʼrlar takomilidagi oʻrniga ahamiyat berish lozim. “Matn – bizning ongimiz va ruhimizda iz qoldirgan voqelikning belgilaridir. Intermatn esa modern va postmodern adabiyotida badiiy matnning yagona tuzilish shakli boʻlib, asosli ravishda matn boshqa matnlardan olingan koʻchirma va reminissensiyalardan tuzilishi, degan gʻoyadan kelib chiqadi…” [Hasanov, Sharq yulduzi, 2025, 3-son]. Shu jihatdan intermatnlarni iqtibos, talmeh, irsoli masal kabi bir qancha shakllarda uchratishimiz

647mumkin. “Bizning zamonimizda esa Mahmudxon Maxdum (tarix fanlari doktori Mahmud Hasaniy) “Najot boʻstoni yoki farzandga nasihat”, filologiya fanlari doktori adabiyotshunos Anvar Hojiahmedov “Jannat kaliti” nomlari bilan arbaʼinlar yaratgan. Shoir Shukur Qurbon esa oʻzini eʼtirofiga koʻra 40 ta arbaʼin yaratgan boʻlib, uning baʼzilari alohida nashr qilingan. Ahamiyatga sazovor joyi shuki, bu arbaʼinlar uchun tanlangan hadislar aksariyati Jomiy tanlagan hadislardan farq qiladi” [Pulatova, 2020:24]. Malohat Poʻlatovaning istiqlol davri arbaʼinnavislari haqidagi fikriga qoʻshimcha tarzda shuni aytish lozimki, bugun bizning izlanishlarimizning samarasi oʻlaroq ularning oʻndan ortigʻining arbaʼinlari jamlanib, kitob holiga keltirildi va nashr etilish arafasida turibdi. Mahmudxon Maxdumning “Najot boʻstoni yoxud hadislar gulistoni” asari ham mumtoz arbaʼinlardan koʻzlangan maqsadga xos “Kimki ummatlarimga mening sunnatimga oid qirq hadisni yodlab yetkizsa, qiyomat kunida men uni shafoatimga loyiq kishilar safiga kirgizaman” hadisi bilan boshlanadi. “...shoir unda odob-axloqqa doir fikrlarini hadislar asosida nazmda bayon qilgan va koʻp asrlardan buyon davom etib kelayotgan “Arbaʼin” yoki “Chil hadis” (“Qirq hadis”) deb ataluvchi sheʼriy anʼanani davom ettirgan [Mahmudxon Maxdum, 2006:2]. Muallif, eng avvalo, “sababi taʼlifimanzuma” oʻrnida keltirgan 10 bayt yaʼni, 20 misrani Alloh azza va jallaga hamd, paygʻambarimiz Muhammad (s.a.v)ga salavot va toʻrt chahoryorlarga duolar soʻngra sahobayi kiromlarga salomlar bilan boshlaydi: Hamdu sano boʻlsin qodir Allohga, Salomu salavot Rasulullohga.Duomiz hamisha chahoryor uchun, Valekin avvali Yori gʻor uchun.Hazrati Umaru Hazrati Usmon,Ham Hazrat Aliga duomiz ravon.Salomlar yoʻllaymiz sahobalarga Nur boʻlsin biz kabi xarobalarga.Eng eʼtiborlisi, muallif shu birgina 10 baytdan iborat boshlanmada Alloh, Rasululloh, chahoryor, Yori gʻor, Hazrati Umar, Hazrati Usmon, Hazrat Ali, sahobalar kabi bir qancha talmeh intertekstlardan foydalanadi, mumtoz arbaʼinlarga xos qoidalarni ado etadi. “Savob topay deya” “Salaflar misoli “Chil hadis” tuzdim” deya oʻz holatini bayon etadi. Mahmudxon Maxdumning tanlagan hadislarining mavzu koʻlami keng va turfa xil. Mazkur toʻplam ota-onani eʼzozlash, Vatanni sevish, ilm va kasb-hunar mavzular bilan ibtido topgan boʻlsa, tozalik, saxovat, hasadning yomonligi, yaxshi soʻz va rost soʻzlash masalalarini qamrab olgan hadislarning badiiy talqinlaridan iborat. Eng ahamiyatlisi, tibbiyot ilmining asoschisi Abu Ali ibn Sinoning “Tib Qonunlari” va boshqa tibbiyot olimlarining kitoblarida shifobaxshlik xususiyatlari eʼtirof etilgan va hatto ayrimlari “Qurʼoni karim” da zikr qilingan asal, sedana, qoʻziqorin, sano, behi, anor, tuz, sirka, mayiz, non, surma kabi mahsulotlar haqidagi hadislar jamlangan.Ushbu hadislarni mavzu jihatdan tasniflab, quyidagi jadvalda aks ettirdik:

648Fazilatlar Illatlar Shifobaxsh neʼmatlarTurli mavzular1. Ota-onani eʼzozlash2. Vatanni sevmoq3. Kasb-hunar4. Ilm5. Tozalik6. Saxovat7. Yaxshi soʻz8. Rost soʻzlash9. Mehmon kutmoq10. Kasal koʻrgani bormoq1. Ichkilik2. Hasad3. Baxillik4. Shoshqaloqlik5. Masjidga boruvchi ayollar6. Zinoning yomonligi haqida7. Folbinlikning yomonligi haqida8. Poraning yomonligi haqida1. Asal, 2. Sedana3. Qoʻziqorin4. Sano 5. Behi 6. Anor7. Tuz8. Sirka9. Mayiz10. Non 11. Surma1. Yeyish va ichish2. Nomahram ayolga yomon koʻz bilan boqmaslik3. Tabib va tabibchilik5. Koʻzi ojizlar haqida 6. Ayollarni urmaslik haqida7. Xolani hurmatlash haqida8. Qabrlar ziyorati haqida9. Erni hurmat qilmoq10. Qiz farzandlar haqida11. Salomning fazilati haqidaMuallif mazkur tushunchalarni ifodalovchi hadislarning asliyatini matn boshlanmasida berishi bir jihatdan mumtoz arbaʼinlarga xos boʻlsa, yana bir jihatdan intermatnlikni vujudga keltirganligi bilan qimmatlidir. Sheʼr strukturasiga eʼtibor qaratadigan boʻlsak, eng avval har bir hadisga mos sarlavha, hadisning asil arabiy matni, oʻzbek yozuviga moslangan transliteratsiyasi, soʻngra oʻzbek tilidagi tarjimasi berilgan. Ana shu jarayonning oʻzida qoʻsh intermatnlik vujudga kelmoqda, yaʼni hadis matni – iqtibos, oʻzbekchaga oʻgirilgan holati – tarjima. Sarlavha ham intermatn hisoblanadi. Shoir “Al-kalimat ut-toyyibatu sadaqatun (Yaxshi soʻz sadaqadir)” hadisi asosidagi “Yaxshi soʻz haqida” sheʼrida bir qancha intertekstlardan unumli foydalanganini koʻrishimiz mumkin. Quyida shu sheʼrdan intertekstga boy ayrim misralarni koʻrib oʻtamiz:Yaxshi soʻz demishlar jonning ozigʻi, Yomon soʻz ruhingga azob qozigʻi.Bugʻdoy noning agar boʻlmasa xonda,Bugʻdoy soʻzing boʻlsin seni jahonda.Yoki:Dil ba dast ovarki Hajji akbar ast,V-az hazoron Kaʼba yak dil bahtar ast.(Bir dilni ovlaki, Hajji akbardir,Mingtalab Kaʼbadan bir dil behtardir).va yoki:Shuning uchun hamki Rasullar shohi,Allohning sevgani, Habibullohi,Dedilar: “Yaxshi soʻz boʻlur sadaqa”,Xayolga bermagin aslo tafriqa.Sadaqa baloni qaytarar zinhor,Sadaqa berdingmi, nima gʻaming bor?! Guvohi boʻlganimizdek, shoir sheʼr boshlanmasining birinchi toʻrt satrida bir yoʻla ikkita “Yaxshi soʻz jon ozigʻi, Yomon soʻz dil qozigʻi”, “Bugʻdoy noning boʻlmasin, Bugʻdoy soʻzing boʻlsin” maqollarini qoʻllaydi. Adabiyotshunos Yoqubjon Isʼhoqovning “Soʻz sanʼati soʻzligi” asarida “agar baytda ikkita maqol, matal yoki hikmatli soʻz ishlatilgan boʻlsa, u holda irsol-ul-masalayn deyiladi”, deb yozadi [Isʼhoqov, 2006:21]. Demak, ushbu sheʼrdagi keltirilgan badiiy sanʼatni irsol-ul-masalayn

649deyishimiz mumkin. Ana shu badiiy sanʼat orqali poetik gʻoya ifodasidagi intertekstuallikning hissasini koʻrsatib beradi. Keyingi oʻrinlarda Bedil qalamiga mansub sheʼrdan “Dil ba dast ovarki Hajji akbar ast, V-az hazoron Kaʼba yak dil bahtar ast” iqtibosini va shu misralarning tarjimasini keltirish orqali intermatn hodisasining yana bir qoʻsh koʻrinishini hosil qiladi. Bundan keyin tanlagan misolimizda ham “Rasullar shohi”, “Alloh”, “Habibulloh”, “Yaxshi soʻz boʻlur sadaqa”, “Sadaqa baloni qaytarar” kabi talmeh va irsoli masallardan foydalanadiki, sheʼr mazmunidagi farzandga nasihat sifatidagi chaqiriqlar har bir kitobxon qalbini rom etadi, shubhasiz. Biroq shunday boʻlishiga qaramasdan sheʼrlarning barchasini ham badiiy jihatdan mukammal deb boʻlmaydi. Chunki soʻz qoʻllashdagi muxtasarlik fazilatlaridan chekinilgan oʻrinlar ham talaygina. Mahmudxon Maxdum 36 misrali xotimada asarni qachon yozib tugallaganini abjad hisobi orqali “Najot boʻstoni”ga “bogʻ”ni hamdam qil, Soʻngra “sakkiz” qoʻshgil barini jam qil” misralarida ifodalaydi va sahifa soʻngida quyidagi izohlarni keltiradi:” Mazkur bayt asarning yozilgan yilini bildiradi. Abjad hisobi boʻyicha,“najot boʻstoni”dan 983, “bogʻ”dan 1003 soni chiqadi, unga yana 8 qoʻshilsa hammasi boʻlib, 1994 boʻladi”. Bunday izohlar ham intertekst vazifasini oʻtaydi. Xulosa oʻrnida aytish lozimki, diniy-maʼrifiy sheʼrlar mohiyatiga Qurʼoni karim oyatlari va hadisi sharif mazmunini singdirishda intertekstlarning turli poetik vositalar orqali qoʻllanishi bir tomondan shoirlarning mahoratini koʻrsatgan boʻlsa, ikkinchi tomondan bu sheʼrlar davr sheʼriyatiga qoʻshilgan munosib hissa ekanligi kuzatiladi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Баҳодир Карим. Истиқлол адабиёти: назм ва наср. – Тошкент: Фирдавс-шоҳ, 2021.2. Исҳоқов Ё. Сўз санъати сўзлиги. – Тошкент: Зарқалам, 2006.3. Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври ўзбек шеърияти. – Тошкент: Фан, 2007. 4. Маҳмудхон Махдум. Нажот бўстони ёхуд ҳадислар гулистони. – Тошкент, Мовароуннаҳр, 2006. 5. Пулатова М. Шарқ Мумтоз адабиётида “Арбаъин” ёзиш анъаналари. Филол. фан. б. фалс. док. дисс... автореф. – Тошкент, 2020. 6. Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври ўзбек шеърияти. – Тошкент: Фан, 2007. 7. Суҳроб Ҳасанов. Интерматн ҳодисаси сари // Шарқ юлдузи, 2025. 3-сон8. Ҳамдамов У. Янгиланиш эҳтиёжи. – Тошкент: Фан, 2007.

650ABDULLA ORIPOVNING HIKMAT VA IBRATDORILFUNUNIDA SABOQ OLGAN OLIMKomiljon Payziyev, Namangan davlat universiteti O‘zbek adabiyotshunosligi kafedrasi o‘qituvchisie-mail: [email protected] maqolada Nurboy Jabborning adabiyotshunos olim, zukko munaqqid bo‘lib kamol topishida O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri Abdulla Oripov bilan ustoz-shogirdlik munosabatlarining alohida o‘rni va roli bo‘lgani hayotiy misollar, uchrashuv va ijodiy muloqotlardan olingan taassurotlar asosida tadqiq etilgan.Kalit so‘zlar: she’riyat, tuyg‘u, adabiyot, darg‘a, an’ana, zakovat, tahrir, bilimdon, so‘z zargari. AbstractThis article examines the special role of the mentor-disciple relationship with the Hero of Uzbekistan, People’s Poet Abdulla Aripov in Nurboy Jabbor’s development as a literary scholar and intelligent critic, based on real-life examples, impressions from meetings and creative dialogues.Keywords: sharia, feeling, literature, school, tradition, intelligence, editing, scholar, wordsmith.Xalqimizda “Hikmat izlaganga hikmatdir dunyo” degan ibratli maqol bor. Adabiyotshunos olim, filologiya fanlari doktori, professor Nurboy Jabborov ham ana shu hikmatga amal qilgan va undan bahramand bo‘lgan ziyolilardan biridir. Albatta, u o‘z hayoti, ilmiy va ijodiy faoliyati davomida olim-u shoirlar, yozuvchilar davrasida bo‘lgan, ulardan nimalarnidir o‘rgangan, o‘rgatgan, ta’sirlangan. Lekin ana shunday ustozlar orasida O‘zbekiston Qahramoni, xalq shoiri Abdulla Oripovga nisbatan hurmat-ehtiromi, sadoqati anchayin kuchli ekanini ta’kidlash joiz. Buni olimning o‘zi ham shunday e’tirof etadi: “Zamonaviy o‘zbek adabiyotining tan olingan darg‘asi, ustoz Abdulla Oripov bilan akaukaday yaqin bo‘lish hamda uning hikmat va ibrat dorilfununida saboq olish imkonini ato etgani uchun Yaratganga qanchalik shukur aytsam, shunchalik oz” [Begimqulov, 2021: 434]. Darhaqiqat, Nurboy Jabborovning adabiyotga, she’riyatga oshno bo‘lishida, atoqli shoirning eng yaqin qadrdoniga, do‘stiga aylanishida, avvalo, undagi tug‘ma qobiliyat, oiladagi muhit, ota-onasi, maktabdagi ustozlarining tarbiyasi katta rol o‘ynagan. Bu haqda uning o‘zi shunday deydi: “Ko‘nglimdagi adabiyotga bo‘lgan muhabbat uchqunlarini olovlantirgan ona tili va adabiyot o‘qituvchisi Sharif aka Oqnazarov, musiqa muallimimiz Turdiqul aka Obidovlardan bir umr minnatdorman. Maktabda o‘tkaziladigan bayram tadbirlari, asosan, Turdiqul aka rahbarligida tayyorlanar edi. U kishi she’rning urg‘ulari-yu ohangini o‘rniga qo‘yib, maromiga yetkazib o‘qir, bizdan ham shuni talab qilardi. Yigirma-o‘ttiz chog‘li o‘quvchi tadbir dasturi bo‘yicha tayyorgarlik ko‘rar ekanmiz, men deyarli barcha ishtirokchilar aytadigan she’riy parchalarni yodlab olar edim. Kunlardan birida qaysidir o‘quvchi adashib qolganida, uning xatosini tuzatib yuborganimni ko‘rgan Turdiqul aka shundan keyin kimdir uzrli sabab bilan kelolmasa, unga taqsimlangan she’rni ham men aytishimni so‘raydigan bo‘ldi. Men esa she’r o‘qishdan, she’r yod olishdan har doim zavqlanar edim” [Jabborov, ziyouz.com]. Akasi Abdulla Oripovning “Ruhim” nomli kitobini uyga olib kelganida, undagi she’rlarni yod olib, sinfdoshlariga aytib bergani ham bunga yorqin misol bo‘la oladi.Abdulla Oripovning A.S. Pushkinga muhabbati, sadoqati o‘ta yuqori bo‘lgan. Bolalik yillarida ham bu ulug‘ shoirning she’rlaridan yuzlab misralarni yod bilgan. Unga bag‘ishlab she’riy satrlar bitgan. Shuningdek, bir nechta publitsistik maqolalar ham yozgan. Jumladan, “Oydin tuyg‘ular

651kuychisi” (1977) sarlavhali maqolasida: “Pushkin ijodi buyukligi bilan kitobxonni sarosimaga solmaydi, aksincha, uning qulfi-dilini ochib yuboradi, bolalarday beg‘ubor, oliyjanob, har qanday qitmirlikdan xoli, birmuncha g‘amgin va shikasta, ayni mahalda hayotsevar, erka tuyg‘ular sohibi, Pushkin har qanday dohiy san’atkor singari jumla odamzodga va uning oliyjanob qismiga mansubdir”, – deb yozadi [Oripov, 2001: 24] Ana shunday soddalik va samimiylik, albatta, Abdulla Oripov she’rlariga ham xos xususiyat edi va bu tuyg‘ular minglab she’riyat muxlislari qatori Nurboyning ham qalbini sehrlab, o‘ziga maftun etgani, shubhasiz. Maktabni tamomlagach, u Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zMU)ning o‘zbek filologiyasi fakultetida o‘qishni davom ettirdi. Bu qutlug‘ dargohda ulug‘ ustozlardan adabiyot ilmidan olgan saboqlari, xususan, Abdulla Oripovning “Men nechun sevaman O‘zbekistonni”, “O‘zbekiston”, “Tilla baliqcha”, “Munojotni tinglab”, “Yurtim shamoli”, “Ona tilimga” kabi she’rlari haqidagi tahliliy ma’ruzalarini tinglab, shoirning hayot, jamiyat va inson haqidagi falsafiy, adabiy-estetik qarashlaridan boxabar bo‘lgan. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida, “To‘qimachilar madaniyat saroyi”da o‘tkazilgan adabiy tadbirlarda shoirning o‘zidan eshitgan she’rlar esa uning Abdulla Oripov haqidagi bilim va taassurotlarini yanada boyitdi.Nurboy Jabbor dorilfununni muvaffaqiyatli tamomlab, H.Sulaymonov nomidagi Qoʻlyozmalar oliygohida, O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan yillarida yoki Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetida ishlagan kezlarida ham Abdulla Oripov ijodini muntazam kuzatib bordi, har bir yangi chiqqan kitobini, she’rlarini katta qiziqish bilan mutolaa qildi. Ulardan olgan taassurotlarini hamkasblari, talabalar bilan o‘rtoqlashdi. Abdulla Oripov ijodi haqida suhbatlar, gurunglar, shoirning o‘zi bilan ijodiy uchrashuvlar tashkil etilishida bosh-qosh bo‘ldi. U “Fidokor” gazetasi tahririyatida ishlab yurgan kezlari Abdulla Oripov bilan qilgan musohabasini shunday eslaydi: “Juda samimiy kechdi suhbatimiz. Muloqotni ovozyozgichdan qog‘ozga o‘tkazgach, kelishuv bo‘yicha matnni telefonda ustozga o‘qib berdim. Telefondagi mutolaa jarayonida ustoz matnga bir nechta benihoya o‘rinli tahrir kiritganidan hayratga tushdim. Abdulla Oripovning haqiqiy so‘z zargari ekanini amalda ko‘rdim axir! Matnni og‘zaki tinglaganda ham tahrir eta bilish – buning uchun qanchalik yuksak zako, chuqur bilim va ulkan tajriba kerak axir!” [Begimqulov, 2021: 429]. Darhaqiqat, Abdulla Oripov nafaqat iste’dodli shoir, balki uncha-muncha adabiyotshunos olimlarda ham uchramaydigan katta munaqqid edi. Buni uning adabiyot, yoshlar she’riyati, tarjima masalalariga bag‘ishlangan “Ustozlar sabog‘i”, “Taassurotlar”, “Ehtiyoj farzandi”, “Orzuga ayb yo‘q”, “Yuzinchi ma’no”, “Mezon – hayot” kabi qator adabiy-tanqidiy maqolalarida bildirgan fikr-mulohazalari, taklif va tavsiyalari ham tasdiqlaydi. Shu o‘rinda yana bir qiziq fakt: Abdulla Oripov o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Muso Toshmuhammad Oybekni nihoyatda chuqur hurmat qilgan. Ulug‘ adib bilan uning xonadonida ikki marta uchrashgan. Shu taassurotlar asosida “Bir umrga tatigulik”, “Aningdek inson bo‘l”, “O‘z qahramoni yanglig‘” sarlavhali portret maqolalar ham yozgan. Ularda Oybekning buyuk iste’dod egasi ekanini e’tirof etish bilan birga, uning yosh ijodkorlarga bo‘lgan cheksiz mehrmuhabbati, bag‘rikengligi, xasta bo‘lishiga qaramay, ularning ijodini muntazam kuzatib borgani, qo‘llab-quvvatlaganini bayon qiladi. Ayniqsa, Abdulla Oripovga Yozuvchilar uyushmasiga kirishi uchun tavsiyanoma yozib berganini cheksiz quvonch bilan tilga oladi. Buni esga olishimiz bejiz emas. Chunki Nurboy Jabborning hayotida ham xuddi shu singari voqea bo‘lib o‘tgan. O‘sha paytda u “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi bosh muharriri o‘rinbosari lavozimida ishlardi. Buni adibning o‘zi shunday xotirlaydi: “Bir kuni ustoz: “Uyushmaning adabiy tanqid kengashida ish sustroq ketyapti. Shu kengashni sizga topshirsak, jonlantirib bersangiz, deb qoldi. Ming istihola bilan: “Buning uchun uyushma a’zosi bo‘lish kerakmi, ustoz?” – dedim. Abdulla akam: “Adabiyot gazetasining bosh muharrir o‘rinbosari bo‘lib, hali uyushmaga a’zo emasmisiz?” – deb tezda hujjat

652tayyorlashni buyurdi. Shunday qilib, ustozning tavsiyasi bilan Yozuvchilar uyushmasi a’zosi bo‘ldim”. Bundan ko‘rinib turibdiki, Abdulla Oripov ham ustozi Oybek domla singari yosh iste’dodlarga juda e’tiborli bo‘lgan, ularni hamisha qo‘llab-quvvatlagan. Ikkinchidan, Nurboy Jabbor ham haqiqatan Yozuvchilar uyushmasiga a’zo bo‘lishga munosib edi. Agar unda ana shunday iste’dod, iqtidor bo‘lmaganida, u “O‘zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi hamda “Tafakkur” jurnallari tahririyatida bosh muharrir o‘rinbosari lavozimlarida ishlamagan bo‘lardi. Undagi bilim va salohiyat, ijodkorlik qobiliyati nufuzli dargohlarda ishlash, ijod qilish baxtini unga nasib etdi.N.Jabbor 2017-yildan beri Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti O‘zbek adabiyoti tarixi va matnshunoslik kafedrasi professori, kafedra mudiri lavozimida samarali faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. U nafaqat Abdulla Oripov ijodining muxlisi, balki zukko tadqiqotchisi ham sanaladi. Uning “Абдулла Орипов феномени” [4], “Abdulla Oripov she’riyatida falsafiy tafakkur va badiiy tasvir uyg‘unligi” [5], “Alisher Navoiy an’analarining Abdulla Oripov she’riyatidagi poetik sintezi” [6], “Сўз гуҳарининг шарафи” [7], “Aбдулла Орипов феномени: уни англаш осонми? [8], “Руҳим, сен вужуднинг ғамини ема...” [9] kabi qator maqolalarida ulug‘ shoir she’rlarining g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari chuqur tahlil va tadqiq etilgan.Bunday misollarni yana ko‘plab keltirish mumkin. Xulosani esa Abdulla Oripovning Nurboy Jabborga bergan “Adabiyotimiz uchun vaqtida yog‘ilgan yomg‘ir” ta’rifi bilan yakunlamoqchimiz. Darhaqiqat, qariyb 40 yillik ilmiy va ijodiy faoliyatining sarhisobi, o‘zbek adabiyoti rivojiga qo‘shgan salmoqli hissasi bu ta’rifning naqadar to‘g‘ri va yuksak e’tirof ekanini yana bir bor tasdiqlaydi. So‘zimizni muxtasar qilib, adabiyotshunos olim, iste’dodli munaqqid, Abdulla Oripovning chin ma’nodagi ashaddiy muxlisi va muhibi, asarlarining zukko tahlilchisi va tadqiqchisi, “Shuhrat” medali, “Do‘stlik” ordeni nishondori Nurboy Jabborovni qutlug‘ 60 yoshi bilan qizg‘in tabriklaymiz. Unga sihat-salomatlik, g‘ayrat-shijoat tilaymiz. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Jabborov N. Adabiyot hayratlar dunyosi // https://n.ziyouz.com2. Орипов А. Танланган асарлар. 8 жилдлик. 4-жилд. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 2001. 3. Begimqulov D. Abdulla Oripov zamondoshlari xotirasida. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2021. 4. Жабборов Н. Абдулла Орипов феномени //Адабиёт – халқнинг юраги. – Тошкент: Адабиёт, 2021. 5. Jabborov N. Abdulla Oripov she’riyatida falsafiy tafakkur va badiiy tasvir uyg‘unligi //Abdulla Oripov fenomeni va o‘zbek she’riyati taraqqiyoti. Respublika ilmiy konferensiyasi materiallari. – Qarshi, 2021. 6. Jabborov N. Alisher Navoiy an’analarining Abdulla Oripov she’riyatidagi poetik sintezi //Alisher Navoiy va XXI asr (Xalqaro ilmiy-nazariy anjuman materiallari). 2022-yil 5-fevral. – Toshkent, 2022.7. Жабборов Н. “Сўз гуҳарининг шарафи” (Абдулла Орипов ижоди ҳақида) // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2005 йил 6 май.8. Жабборов Н. Абдулла Орипов феномени: уни англаш осонми? //Янги Ўзбекистон, 2020 йил 15 август.9. Жабборов Н. “Руҳим, сен вужуднинг ғамини ема...”. (Ўзбекистон халқ шоири А.Орипов билан суҳбат). //Фидокор, 1999 йил 27 май.

653ERKIN VOHIDOV SHEʼRIYATIDA RUS SHOIRI SERGEY YESENIN POEZIYASINING O‘RNISattarova Sevara Olimovna,Oriental universitetiTillar kafedrasi katta oʻqituvchisie-mail: [email protected],AnnotatsiyaErkin Vohidov – oʻzbek adabiyotining mashhur shoiri, u oʻz ijodida rus shoiri Sergey Yeseninning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilishda katta hissa qoʻshgan. Vohidovning Yesenin sheʼriyatiga boʻlgan munosabati, uning ijodiy faoliyatida muhim oʻrin tutadi [1, 1].Kalit soʻzlar: poeziya, tarjima, hissiyot, lirika, romantika, Fors taronalari, ruhiyat, his-tuygʻu, sharq, gʻarb. AbstractErkin Vakhidov is a famous poet of Uzbek literature, he paid great attention in his work to the translation of the works of theRussian poet Sergei Yesenin. Vakhidovʼs attitude to Yeseninʼs poetry occupies an important place in his creative activity.Keywords: poetry, translation, emotion, lyrics, romance, Persian motif, psyche, emotions, East, West.KirishErkin Vohidov oʻzbek shoiri, oʻz asarlarida milliy va universal mavzularni birlashtirgan, oʻzbek poeziyasining eng namunali va taʼsirli vakillaridan biri. Uning sheʼrida milliy ruh, tabiat, inson va hayotning turli jihatlari bilan bogʻliq mavzular koʻp uchraydi [2, 6].Rus shoiri Sergey Yesenin esa oʻzining lirik va romantik stili bilan tanilgan, uning asarlarida tabiat, inson hissiyoti, sevgi va hayotning murakkabligi kabi mavzular markaziy oʻrin tutadi. Yeseninning sheʼrlari odatda jonli, emotsional va estetik jihatdan boy boʻlib, u oʻz davrining ruhini va xalqining hissiyotini ifodalay oladi [3, 26].Erkin Vohidovning sheʼriyatida Yesenin poeziyasining taʼsiri seziladi. Uning asarlarida rus shoirataning tabiatga boʻlgan muhabbati, inson hissiyotini realistik va romantik tarzda ifodalashi, shuningdek, milliy va universal mavzularni birlashtirishga intilishi koʻrinishi mumkin. Vohidov ham Yesenin kabi tabiatni oʻz asarlarida muhim element sifatida koʻrib, uni inson hayoti bilan bogʻlaydi.Vohidovning sheʼriyatida Yeseninning lirikligi, soddaligi va shodlikka intilishi ham oʻrin oladi. Uning asarlari koʻpincha ichki tuygʻularni, sevgi va xasratni ifodalaydi, bu esa Yeseninning sheʼriyati bilan oʻxshashliklarni yaratadi.Shu bilan birga, Vohidov oʻzbek xalqining madaniyati, anʼanalari va dilini ham oʻz asarlarida chuqur ifoda eta oladi. Uning sheʼriyatidagi milliy elementlar uning ijodini yanada boyitadi va uning asarlarini unikal qiladi. Erkin Vohidov, oʻzbek adabiyotidagi yangilanishlarning bir qismi sifatida, Yesenin sheʼriyatini oʻz ona tilida jonlantirishga harakat qilgan. U Yeseninning lirik asarlarini tarjima qilishda shunchaki matnni oʻzgartirish bilan cheklanmay, balki uning emotsional va estetik mazmunini ham saqlashga intiladi. Vohidovning tarjimalari, Yeseninning asl sheʼrlarining hissiy va estetik xususiyatlarini oʻzbek oʻquvchilariga yetkazishga yordam berdi [4, 6].Sergey Yesenin (1895-1925) — rus poeziyasining yorqin va taʼsirchan vakili. Uning sheʼrlari tabiat, inson hissiyotlari va milliy ruh bilan bogʻliq mavzularni qamrab oladi. Yeseninning birinchi sheʼriy toʻplami “Radunitsa” (1916) deb ataladi va u shundan keyingi davrlarda ham koʻplab asarlar yaratdi. Uning ijodi, xususan, tabiat manzaralari va qishloq hayotini ifodalaydi, bu esa Vohidovning tarjimalarida aniq namoyon boʻladi [5, 42].

654Vohidov 60-yillarda jamiyatdagi yangilanishlarga javoban oʻz ijodini shakllantira boshladi. Ustoz shoir sifatida u doimo xalq manfaatlarini koʻzlab ishlagan. Vohidovning Yesenin sheʼriyatiga boʻlgan qiziqishi uning ijodiy yoʻlida muhim bosqich boʻlib xizmat qildi. Ushbu tarjimalar orqali Vohidov oʻzbek adabiyotiga rus poeziyasining boyligini kiritdi.Erkin Vohidovning Sergey Yesenin poezyasiga boʻlgan munosabati va uning ijodidagi oʻrni, oʻzbek adabiyotida rus poeziyasining taʼsirini namoyon etadi. Vohidovning tarjimalari, Yeseninning asarlarini oʻzbek kitobxonlari uchun yaqinlashtirib, ularni rus poeziyasining goʻzalligi bilan tanishtirdi [6, 21].Sergey Yeseninning satrlari qisqa-qisqa, tili ravon va sodda, lirik qahramonning hayot, tabiat, odamlarga munosabatida qishloqcha samimiylik va toʻgʻrilik ufurib turadi. Eng muhimi, asarlarida sharqona ruh bor. Bu oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan emas. Shoir forsiy tildagi mumtoz sheʼriyat namunalari bilan yaqindan tanishganidan keyin Eronga borishga qattiq intiladi. Biroq oʻsha paytdagi Rossiya va Eron munosabatlari rus shoirini u yoqqa yuborish maqsadga muvofiq emasligini taqozo etadi. Shunga qaramasdan, Sergey Yesenin qattiq turib Eronga borishni talab qilgani uchun uni Ozarbayjonning Bokuga yaqin qishloqlaridan biriga yuborishadi. Bir necha muddat bu yerda yashab, sharqona ruhni his etadi, Sharq odamlarining hayot tarzidan zavqlanadi va tez fursatda uning “Fors taronalari” sheʼrlar turkumi yoziladi. Sharq sheʼriyatida Allohga ishqni majozan yorga ishq tarzida kuylash kuchli edi. Shunga taqlidan rus shoiri ham Sharq goʻzaliga bagʻishlangan ishqiy sheʼrlar bitadi. Lekin shu mavzu bahonasida Gʻarb kishisining Sharqqa mehri joʻsh urib turganini sezish qiyin emas [7, 12].Rus hayotini tasvirlaydimi, sharqona mavzularda qalam tebratadimi, bundan qatʼi nazar, Sergey Yesenin sheʼrlarining tub mohiyatida umuminsoniylik yotadi. Millati, dini, irqidan qatʼi nazar, ularni oʻqigan kishining koʻnglida bir yorugʻlik, zavq, mehr, yezgulikka oshnolik tuygʻusi paydo boʻladi. Sheʼr qalbni poklaydi, deganlari shu. Sergey Yeseninning aksar sheʼrlarini Erkin Vohidov maromiga yetkazib tarjima qilgan. Bu sheʼriyatning oʻzbek shoirlari ijodiga juda katta taʼsiri boʻldi. Erkin Vohidov, Tilak Joʻra, Maʼruf Jalil, Xurshid Davron, Muxammad Yusuf va boshqalar ijodida buni yaqqol sezamiz [8, 10].Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini oʻzbek tiliga tarjima qilishda uning ijodining bir necha muhim aspektlarini oʻz ichiga oladi. Vohidovning tarjimalarida Yeseninning lirik obrazlari, tabiat, inson hayoti va ruhiy holatlari aniq va taʼsirli ifodalangan. Quyida Vohidovning Yesenin sheʼriyatiga keltirgan misollari:Vohidov Yeseninning “Fors taronalari” toʻplamini tarjima qilgan. Undagi sheʼrlar, jumladan:“Biz barchamiz goʻdakmiz bir oz,Goh koʻzda yosh, goh labda kulgu...”Bu satrlarda Yeseninning inson hayoti va uning his-tuygʻulari haqidagi falsafasi aniq namoyon boʻladi.Vohidovning tarjimalarida tabiat bilan bogʻliq lirik obrazlar ham muhim oʻrin tutadi:“Tongda meni uygʻot ertaroq,Mehribonim, mushfiq onajon!”Bu satrlar Yeseninning tabiatni his etish qobiliyatini oʻzbek kontekstida qayta ifoda etadi.Vohidov Yeseninning inson ruhi va uning ichki dunyosini ochib berishda badiiy psixologizmni ishlatadi:“Men Moskovlik bir dalli yigit...”Ushbu satrlar shoirning shaxsiy tajribasini va ruhiy holatini ifodalaydi [9, 12].Vohidov Yeseninning Sharq madaniyatiga boʻlgan qiziqishini ham oʻzbek kontekstida namoyon etadi:«Sharq madaniyatiga katta qiziqish bilan qaragan...”

655Undan kelib chiqqan asarlarda sharqona elementlarning taʼsiri seziladi.Erkin Vohidovning Sergey Yesenin sheʼriyatini tarjima qilish orqali uning ijodini oʻzbek adabiyotiga olib kirishdagi hissasi beqiyos. Uning asarlari oʻzbek kitobxonlari orasida keng tarqalgan va ular uchun Yeseninning sheʼriyatini yaqinlashtirgan.Natijalar.Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini oʻzbek tiliga tarjima qilishda uning ijodining bir necha muhim qismlarini qaytargan. Vohidov Yeseninning «Fors taronalari« toʻplamini oʻzbek tiliga tarjima qilgan, bu esa Yeseninning lirik obrazlari, tabiat va inson munosabatlari haqidagi hissiylikni oʻzbek adabiyotiga olib keldi.Vohidov Yeseninning lirik obrazlarini oʻzbekcha ifodalagan, bu esa uning asarlaridagi samimiylik va soddalikni koʻrsatadi. Uning sheʼrlaridagi tabiat va inson munosabatlari oʻzbek adabiyotida ham seziladi.Vohidov Yeseninning tabiatni his etish qobiliyatini oʻzbek kontekstida qayta ifoda etgan. Uning sheʼrlaridagi tabiatni qabul qilish, uning ruhiyati bilan bogʻliq boʻlgan his-tuygʻular, Oʻzbekistondagi tabiat manzaralari bilan uygʻunlashgan.Vohidov Yeseninning sharq madaniyatiga boʻlgan qiziqishini va uning ijodiga taʼsirini taʼkidlagan. Uning poeziyasida sharqona ruh va obrazlar koʻp uchraydi, bu esa Vohidovning tarjimalarida yaqqol namoyon boʻladi.Vohidov Yeseninning ijodidagi inson hayoti, taqdir va fojiali voqealarni oʻzbek adabiyotiga olib kirgan. Uning sheʼrlari inson ruhiyatini chuqur ifodalaydi, bu esa Oʻzbekiston xalqining maʼnaviy dunyosiga taʼsir koʻrsatadi.Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini tarjima qilish orqali uning ijodini oʻzbek adabiyotida keng tarqatishga xizmat qilgan, shu bilan birga, ikki madaniyat oʻrtasidagi aloqalarni mustahkamlagan.Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini asosan uning ijodining falsafiy, lirik va sotsiokultur aspektlariga boʻlgan. Vohidov Yeseninning asarlarini tarjima qilishda va tahlil qilishda uning ijodining bir necha muhim qismlarini qaytargan:Vohidov Yeseninning sheʼrlaridagi falsafiy mazmunni, inson hayoti, taqdir va maʼnaviy qadriyatlarni oʻzbek kontekstida qayta ifoda etgan. Uning asarlaridagi inson ruhiyati, uning ichki dunyosi va hayot haqidagi teren fikrlari Vohidovning tarjimalarida yaqqol namoyon boʻladi.Vohidov Yeseninning lirik obrazlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan, bu esa uning asarlaridagi samimiylik va tabiat bilan bogʻliq ruhiy kechinmalarni oʻzbek adabiyotiga olib keladi. Uning sheʼrlaridagi tabiat va inson munosabatlari Oʻzbekiston manzaralari bilan uygʻunlashgan.Vohidov Yeseninning ijodi Sharq madaniyati bilan bogʻliq boʻlgani uchun, u uning asarlaridagi sharqona elementlarni, xususan «Fors taronalari« toʻplamidagi mavzularni ham oʻzbek kontekstida qayta ifodalagan.Vohidov Yeseninning tabiatni his etish qobiliyatini oʻzbek kontekstida qayta ifoda etgan. Uning ijodida tabiat va jamiyat oʻrtasidagi munosabatlar, qishloq hayoti, xalq tili va anʼanalar ham muhim ahamiyatga ega.Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini tarjima qilish orqali uning ijodini oʻzbek adabiyotida keng tarqatishga xizmat qilgan, shu bilan birga, ikki madaniyat oʻrtasidagi aloqalarni mustahkamlagan [10, 36].Xulosa. Erkin Vohidovning sheʼriyatida Sergey Yesenin poeziyasining oʻrni muhim boʻlib, u oʻzbek poeziyasini yangicha shaklda rivojlantirishda katta rol oʻynagan. Erkin Vohidovning Sergey Yesenin sheʼriyatini oʻzbek adabiyotiga olib kirishdagi oʻrni va taʼsiri haqidagi tahlillardan kelib chiqadi. Vohidov Yeseninning ijodini tarjima qilish va tahlil qilish orqali uning falsafiy, lirik va sotsiokultur aspektlarini oʻzbek kontekstida qayta ifoda etgan.Erkin Vohidov Sergey Yesenin sheʼriyatini oʻzbek adabiyotiga olib kirish orqali ikki madaniyat oʻrtasidagi aloqalarni mustahkamlagan va uning ijodining milliy sheʼriyat rivojiga taʼsirini koʻrsatgan.

656Erkin Vohidovning sheʼriyatida Sergey Yesenin poeziyasining oʻrni, oʻzbek adabiyotidagi rus taʼsirining muhim bir namunasi sifatida qaralishi mumkin. Vohidovning asarlarida Yeseninning lirikligi, tabiatga boʻlgan muhabbati va inson his-tuygʻularini ifodalash usullari seziladi[11, 7]. Ushbu maqolada Vohidovning ijodi va Yeseninning poetik usullari orasidagi parallellar, shuningdek, ularning umumiy mavzulari, lirika va romantizm elementlari oʻrganiladi. Vohidov oʻz asarlarida Yeseninning taʼsirini oʻzlashtirgan holda, oʻzbek xalqining milliy ruhini va madaniyatini saqlab qolishga intiladi.Shuningdek, Vohidovning ijodidagi universal mavzular, inson va tabiat oʻrtasidagi munosabatlar, hayot va oʻlim masalalari kabi temalar ham Yeseninning poeziyasi bilan bir xilda koʻriladi. Ushbu tadqiqot, Vohidovning ijodiga yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi va rus adabiyotining Oʻzbek poeziyasidagi taʼsirini aniqlaydi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Vohidov, E. “Sheʼriyat va inson” (Vohidovning ijodi va uning falsafasi haqidagi asar).2. Sultonov, A. “Oʻzbek poeziyasida rus taʼsiri” (Oʻzbek poeziyasida rus shoirataning taʼsiri haqida tadqiqot).3. Tursunov, N. “Erkin Vohidov: ijodi va taʼsirlar” (Vohidovning ijodi va uning taʼsirlari haqidagi maqolalar toʻplami).4. Sergey Yesenin. “Sheʼrlar toʻplami” (Yeseninning asarlari va ularning lirik xususiyatlari).5. Ruzmetova, G. “Oʻzbek sheʼrida lirika va romantizm” (Oʻzbek sheʼridagi lirik elementlar va ularning manbalari).6. Bobojonov, U. “Poeziya va madaniyat: Oʻzbek va rus adabiyoti” (Oʻzbek va rus adabiyoti oʻrtasidagi aloqa va taʼsirlar).7. Jalilov, Sh. “Erkin Vohidov: milliy va universal mavzular” (Vohidovning asarlaridagi milliy va universal elementlar).8. Xorijiy filologiya jurnali, 2007. Sergey Yesenin sheʼriyati.9. Xurshid Davron kutubxonasi, 2024. Sergey Yesenin: Sheʼrlar.10. Kh-davron.uz, 2024. Sergey Yesenin. Sheʼrlar & Fors taronalari.11. Samxorfil.uz, 2021. Sergey Yesenin ijodi oʻzbek davriy matbuoti va adabiyotshunosligi.

657IBRAYIM YUSUPOV LIRIKASIDA SHOIR “MENI” VA DAVR MUAMMOLARI UYG‘UNLIGIUlug‘bek Berdibayev,Qoraqalpoq davlat universitetio‘zbek tili va adabiyoti kafedrasie-mail: ulug‘[email protected] XX asr qoraqalpoq poeziyasining yirik namoyandasi Ibrayim Yusupov she’riyatida lirik qahramon obrazining poetik tabiatiga e’tibor qaratiladi. Shoir lirikasida lirik qahramonning ijtimoiy-hayotiy faolligi, davr muammolariga munosabati hamda shoirning individual “meni” bilan uyg‘unlashuvi tahlil qilinadi. “Tug‘ishganlik” she’ri misolida lirik qahramon orqali birlik, birodarlik va ma’naviy mushtaraklik g‘oyalari yoritiladi. Tadqiqot natijalari I. Yusupov poeziyasida lirik qahramon kuchli ijtimoiy-ma’naviy mazmun yuklangan poetik obraz sifatida shakllanganini ko‘rsatadi.Kalit so‘zlar: Ibrayim Yusupov, qoraqalpoq poeziyasi, lirik qahramon, lirizm, poetik obraz, davr nafasi, tug‘ishganlik.AbstractThis article examines the poetic nature of the lyrical hero in the works of Ibrayim Yusupov, a prominent representative of twentieth-century Karakalpak poetry. The study focuses on the social and existential activity of the lyrical hero, his engagement with the spirit of the era, and the synthesis of social consciousness with the poet’s individual self. Through the analysis of the poem “Tug‘ishganlik”, the ideas of unity, brotherhood, and spiritual solidarity are revealed. The research demonstrates that in Yusupov’s poetry the lyrical hero emerges as a powerful poetic image imbued with deep social and moral meaning.Key words: Ibrayim Yusupov, Karakalpak poetry, lyrical hero, lyricism, poetic image, spirit of the era, brotherhood.XX asr qoraqalpoq poeziyasi taraqqiyotida o‘ziga xos badiiy tafakkuri, individual uslubi va so‘z qo‘llash mahorati bilan ajralib turadigan shoirlar orasida Ibrayim Yusupov alohida o‘rin egallaydi. Shoir ijodi haqida qator umumiy mazmundagi maqolalar, adabiy-tanqidiy mulohazalar bildirilgan bo‘lsa-da, uning asarlari, xususan, lirik qahramon masalasi maxsus va tizimli tadqiqot obyekti sifatida yetarlicha o‘rganilmagan. Mazkur holat I. Yusupov poeziyasini ilmiy-nazariy jihatdan chuqur tahlil qilish zaruratini taqozo etadi.Shu nuqtayi nazardan, maqolada shoir asarlaridagi lirik qahramonning ijtimoiy-hayotiy faolligi, uning hayotga, jamiyatga, inson taqdiriga munosabati qanday badiiy shakllarda ifodalangani oydinlashtirish asosiy maqsad qilib belgilandi. I. Yusupov lirikasida lirik qahramon faqat shaxsiy tuyg‘ularni ifodalovchi subyektiv obraz emas, balki davr muammolariga daxldor, jamiyat hayotida faol pozitsiya egallovchi, ma’naviy mas’uliyatni his etuvchi ijtimoiy qiyofaga ega obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Bu holat shoir lirizmning ichki dardini keng hayotiy mazmun bilan uyg‘unlashtira olganini ko‘rsatadi.Lirik qahramon adabiy jarayonda shoir ruhiy olamining, estetik ideallarining va badiiy tafakkurining mujassam ifodasi sifatida namoyon bo‘ladigan murakkab poetik hodisadir. U bevosita shoir shaxsi orqali yaratilgan obraz bo‘lib, shoirning hayotiy kechinmalari, ijtimoiy-siyosiy voqelik bilan bog‘liq tajribalari, fikr va xayollari, hissiy holatlari hamda dunyoqarashi lirik qahramon obrazida sintezlashadi. Shu bois lirik qahramon shoirning ruhiy kechinmalarini ifodalovchi subyektiv obraz bo‘lishi bilan birga, muayyan davrning ijtimoiy-ma’naviy kayfiyatini aks ettiruvchi umumlashgan badiiy timsol sifatida ham qaraladi.Nazariy jihatdan lirik qahramon ikki qirrali tabiatga ega: u bir tomondan individual, ya’ni muayyan

658shoirning ichki “meni”, shaxsiy hissiyoti va estetik pozitsiyasini ifodalaydi; ikkinchi tomondan esa umumlashgan xarakter kasb etib, jamiyat a’zolarining umumiy fikr-mulohazalari, dard va orzuintilishlarini o‘zida mujassamlashtiradi. Ana shu individual va umumiylikning dialektik birligi lirik qahramonni sof shaxsiy kechinma doirasidan chiqarib, ijtimoiy mazmun yuklangan adabiy obraz darajasiga ko‘taradi. Binobarin, lirik qahramon obyektiv voqelikning shoir tafakkuri orqali subyektiv idrok etilishi va badiiy qayta ishlanishi natijasida vujudga kelgan obraz sifatida namoyon bo‘ladi.Mazkur nazariy mulohazalar Ibrayim Yusupov she’riyatidagi lirik qahramon tabiatini anglashda ham muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi. Shoir lirikasida lirik qahramon o‘ziga xos uslubiy belgilarga ega bo‘lib, unda bir vaqtning o‘zida ham davr nafasi, ham shoirning individual “meni” uyg‘unlashgan holda namoyon bo‘ladi. I. Yusupov lirik qahramoni davrning ijtimoiy-siyosiy muammolariga befarq bo‘lmagan, insoniy va ma’naviy mas’uliyatni chuqur his etuvchi poetik obraz sifatida shakllanadi. Shu bilan birga, u shoirning ichki kechinmalari, ruhiy iztiroblari va estetik qarashlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, shaxsiylik va umumiylikning yuksak badiiy sintezini ta’minlaydi.Natijada, Ibrayim Yusupov she’riyatida lirik qahramon nafaqat shoir ruhining ifodachisi, balki muayyan tarixiy davrning badiiy-falsafiy tafakkurini o‘zida mujassamlashtirgan kuchli poetik obraz sifatida maydonga keladi. Bu holat shoir lirikasining g‘oyaviy-badiiy salmog‘ini belgilovchi muhim xususiyatlardan biri hisoblanadi.Ibrayim Yusupov qoraqalpoq lirikasida insonni, uning ma’naviy olamini, ruhiy kechinmalarini va axloqiy mezonlarini yuksak badiiy mahorat bilan tasvirlagan nozik tabiatli va iste’dodli shoir sifatida e’tirof etiladi. Uning ijodida insoniy fazilatlar: sadoqat, vijdon, mehr-oqibat, adolat va ma’naviy poklik ustuvor g‘oya sifatida talqin qilinadi. Shu bilan birga, shoir inson tabiatiga xos salbiy illatlar – ikkiyuzlamachilik, beparvolik, ma’naviy qashshoqlikni ayovsiz fosh etib, lirik qahramon orqali axloqiy mezonlarini ilgari suradi.Shoirning “Tug‘ishganlik” she’ri xalq tafakkuri va tarixiy xotira bilan sug‘orilgan, birodarlik va ma’naviy yaqinlik g‘oyasini ulug‘lovchi asardir. Unda tug‘ishganlik oddiy qarindoshlik doirasidan chiqib, butun bir el-yurtni, qardosh xalqlarni birlashtiruvchi muqaddas tushuncha sifatida talqin etiladi. Shoir bu so‘zni ma’naviy qadriyat darajasiga ko‘taradi:Tarixlarga guvohli so‘z,Har bir dardga davoli so‘z,Muqaddas so‘z, duoli so‘z:Tug‘ishganlik, tug‘ishganlik.Or-nomus, vijdoni sherik,Moli bilan joni sherik,Tomirdagi qoni sherik,Qon-qardosh so‘z tug‘ishganlik.Bir o‘choqqa o‘t yoqtirgan,Bir yaylovda mol boqtirgan,To‘y-hashamda ot choptirgan,Rizqi yo‘ldosh tug‘ishganlik.She’r davomida insonlarni va xalqlarni yaqinlashtirgan umumiy hayot tarzi, birga kechgan taqdir, bir o‘choq atrofida jam bo‘lish, bir rizqdan bahramand bo‘lish kabi manzaralar orqali tug‘ishganlikning hayotiy ildizlari ochiladi. Ushbu obrazlar xalqona va sodda bo‘lishi bilan birga, chuqur ramziy ma’noga ega bo‘lib, birlik va ahillik g‘oyasini kuchaytiradi. Tug‘ishganlik bu yerda tomirdagi qon, umumiy vijdon va or-nomus bilan bog‘langan ma’naviy rishta sifatida namoyon bo‘ladi.O‘zbekni o‘z og‘am etgan,Ulkan baxtni in’om etgan,

659Bir qozonda osh damlatgan,Mehri issiq tug‘ishganlik.Suvimni daryodosh etgan,Elimni do‘st-qardosh etgan,Turkmanga nag‘madosh etgan,Xosiyatli tug‘ishganlik.Asarda o‘zbek, turkman, qozoq va qirg‘iz xalqlarining eslanishi turkiy dunyoning mushtarak ildizlari, tarixiy yaqinligi va madaniy uyg‘unligini ifodalaydi. Shoir bu xalqlarni bir oilaga qiyoslab, ularning urf-odatlari, to‘y-hashamlari, qo‘ni-qo‘shnichilik va mehmondo‘stlik an’analari orqali qardoshlik g‘oyasini yanada mustahkamlaydi. Bunda tug‘ishganlik millatlararo do‘stlik va hamjihatlikning tabiiy, azaliy holati sifatida tasvirlanadi.Qozoqlarga toy so‘ydirgan,Qirg‘izlarga qo‘y so‘ydirgan,O‘tov tiklab, bosh qo‘ydirgan,Himmatli so‘z – tug‘ishganlik.Daryoni daryoga qo‘shgan,Fazolarning sirin ochgan,Bir oiladek uyushgan,Mangu yasha, tug‘ishganlik.“Tug‘ishganlik” she’ri birlik, mehr-oqibat va insoniy hamjihatlikni ulug‘lovchi, bugungi davr uchun ham dolzarbligini yo‘qotmagan she’rlar sirasiga kiradi. She’r o‘quvchini qardoshlik rishtalarini qadrlashga, tarixiy va ma’naviy mushtaraklikni asrab-avaylashga da’vat etadi.Umuman olganda, I. Yusupov poeziyasida lirik qahramon inson ruhiyatining ifodachisi sifatidagina emas, balki jamiyat hayoti bilan uzviy bog‘liq, ijtimoiy-ma’naviy mazmun yuklangan badiiy obraz sifatida shakllanadi. Mazkur jihatlar shoir ijodini qoraqalpoq poeziyasidagi muhim estetik hodisa sifatida baholash imkonini beradi va uning asarlarini ilmiy-nazariy jihatdan chuqur o‘rganish dolzarb vazifa ekanini tasdiqlaydi.Foydalanilgan adabiyotlar1.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr. 2018.2. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Ikki jildlik. Birinchi jild. – T., 1981. 3. Usarova L. Abdulla Oripov she’riyatida milliy ruh ifodasi. Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)...diss. –T., 2020.4. Yusupov I. O‘mır sag‘an ashiqpan. No‘kis: Qaraqalpaqstan, 1999.

660OBRAZ YARATISHDA RAMZIYLIK VA MAJOZIYLIKDilfuza Tajibayeva,filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent,Namangan davlat universitetie-mail: [email protected] XX asr o‘zbek she’riyatining iqtidorli vakillaridan Xurshid Davron, Shavkat Rahmon, Usmon Azimlar she’riyatida qo‘llangan ramziy-majoziy timsollar va ularning mazmun-mohiyati tahlilga tortilgan.Kalit so‘zlar: obraz, o‘zbek she’riyati, ramziy-majoziy, she’riy nutq, so‘z birikmasi, poetik obraz, obrazlar sistemasi, ko‘chma ma’no, matn, jonlantirish.AbstractThe article analyzes the symbolic and figurative images used in the poetry of talented representatives of 20th-century Uzbek poetry: Khurshid Davron, Shavkat Rahmon, and Usmon Azim, and their content and essence.Keywords: image, Uzbek poetry, symbolic-figurative, poetic speech, word combination, poetic image, system of images, portable meaning, text, animation.She’riy nutqda hayotiy voqea, tushuncha va narsalarni ifodalash uchun shartli ravishda ko‘chma ma’noda ishlatiladigan so‘z yoki so‘z birikmasi qo‘llanadi va ramziy-majoziy timsollar yaratilishiga asos bo‘ladi. Adabiyotshunoslik lug‘atida shunday keltirilgan: “Ramz – simvol ko‘chim turlaridan biri, faqat shartli ravishda va shu matn doirasidagi ko‘chma ma’no kasb etuvchi so‘z yoki so‘z birikmasi, obrazlilik turi” [Quronov, 2010: 244].Xurshid Davronning “Osmonda bir pichoq uchib yuribdi” deb nomlangan she’rida ramziymajoziy ma’no uyg‘unligini kuzatish mumkin: Osmonda bir pichoq uchib yuribdi – Bulutlarni kesar – bulutlar o‘lmas.Nurlarni kesadi – nurlar kesilmas,Osmonda bir pichoq uchib yuribdi [X.Davron, 1997: 61].Ma’lumki, osmonda pichoq hech qachon uchmaydi. Shoir bu o‘rinda qushlarga xos bo‘lgan xususiyatni jonsiz predmet pichoqqa nisbatan qo‘llaydi va jonlantirishdan foydalanadi. Pichoqbulutlarni kesadi, nurlarni kesadi, biroq ularni yo‘qotishga kuchi yetmaydi. She’rda ifodalangan pichoq timsoli yovuzlik belgisi sifatida gavdalansa, bulutlar – musaffolik, nurlar – yorug‘lik, abadiylik ma’nosini anglatadi. Shoir Yog‘dular, bulutlar ko‘kda – osmonda xuddi suvdek oqishi, osmonda uchib yurgan pichoqni ko‘rib, insonlardek yoqa ushlab qarashlarini ishonarli, jonli tasvirlarda chizadi. She’r so‘nggida ana shu pichoqning qilmishlari ochiladi:Bu pichoq shoirning qanotin qirqqan – Shundan uchib yurar osmonda o‘zi.Osmonda bir pichoq uchib yuribdi – Kimnidir alanglab izlaydi ko‘zi... [X.Davron, 1997: 61].Iqtidorli ijodkorlarning dushmanlari hamma zamonlarda ham mavjud bo‘lgan. Dushmanlik va yovuzlik uchun davr va tuzumning hech qanday ahamiyati yo‘q. Shoirning topilmasi pichoq– hasadgo‘y, ichi qora, yorug‘lik va ezgulikni ko‘ra olmaydigan insonlarning bir turi sifatida gavdalanadi. Ya’ni bundaylar Cho‘lpon, Qodiriy, Usmon Nosirlardek buyuk ijodkorlarning uchqur qanotini qirqqan, Oybekdek tabiat shaydosi tilini bog‘lashga, ruhini cho‘ktirishga uringan

661kimsalardir. Bundaylarning hamon mavjudligi, yana bir iqtidor egasini, yana bir millat fidoyisini alanglab izlayotgani shoirni tashvishga soladi. She’r orqali boshqalarni ham ogohlikka, hushyorlikka chaqiradi. Adabiyotshunos O.Sharafiddinov XX asrning 70-yillarida she’riyatga kirib kelgan ijodkorlar avlodi haqida: “Ular mana shu baquvvat zaminga tayanib, bugun shoirona so‘zning yangi imkoniyatlarini izlamoqdalar, she’riy shakllarning rang-barangligiga, tasvir vositalarining o‘ziga xosligiga, poetik obrazlar sistemasining originalligiga intilmoqdalar”, deb yozganida, ular ijodidagi poetik o‘zgachaliklarni nazarda tutgan edi [Sharafiddinov, 1985: 6]. Bu avlod vakillari orasida Xurshid Davronning ham o‘z o‘rni bor, albatta.Shoir Shavkat Rahmon zamon bilan hamnafas ijodkor. Jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy tomonlariga chuqur nigoh bilan nazar tashlaydigan, hayot zaminida paydo bo‘ladigan illatlar, muammolarni to‘g‘ri anglab yetadigan, loqaydlikdan nafratlanadigan, tuyg‘ulari samimiy va yashovchan shoir. Uning “Bo‘rilar” nomli she’rida jamiyat a’zolaridan bir guruhi o‘z insoniyligini yo‘qotib, vahshiylashib ketganligi va insoniyatni qirib borayotganini ifodalaydi:Qirg‘in keldivabo kelganday.Murdalar ham turdi go‘rida – ko‘piklangan qora sellardayurchib ketdi qonxo‘r bo‘rilar[Sh.Rahmon, 1997: 172].She’rdagi “bo‘rilar” timsoli majoziy ma’noda kelgan bo‘lib, u insonlarni ma’naviy jihatdan g‘ajiydi, qalbiga ozor beradi. Insoniyatga kelgan bu “vabo”ni ko‘rib, hatto murdalar ham go‘rida tik turadi. Bu vahshiylarning soni esa kundan kunga ko‘payib boraveradi. Ularning dastidan esa o‘lkada vatanning asl farzandlari “g‘ajib” tashlandi, yurtda ziyoli, iqtidorli kimsalar qolmadi. Ma’naviyati, o‘zligi, erki poymol qilindi:El qirildi turkiy o‘lkada,er qolmadi – keldi ajali,kim qoniga botdi yo‘lkada,kim g‘ajildi namoz mahali [Sh.Rahmon, 1997: 172].Shoirning nazarida ma’lum yillar o‘tishi bilan bu voqealar unutilgandek tuyuldi. Ammo har qanday zamonda ham u insoniyatga ogoh bo‘lib yashashni uqtirmoqda, “ahli muslim”ni hushyorlikka da’vat etmoqda. Ajdodlarimiz yotgan yerlar biz uchun naqadar muqaddas ekanligi, dushmanlar unga tumshug‘ini suqishga yo‘l qo‘ymasligini ta’kidlaydi. Bugungi avlod ota-bobolari yashab o‘tgan yerlarni asrab-avaylashi, e’zozlashi, hatto ular yotgan qabrini ham qarovsiz qoldirmasligi, himoya qilmog‘i shart ekanligini uqtiradi:Tokimhar bir muslim qabrigahech yashirmay ko‘zda yoshiniavlodlar ham la’nat lavhimas,qo‘ysa deyman qabr toshini[Sh.Rahmon, 1997: 173].Usmon Azim ijodida majoziy va ramziy timsollarning o‘ziga xos qirralarini kuzatish mumkin. Uning “Ehtiyotkor odam” deb nomlangan she’rida o‘ziga pishiq, o‘z halovatini o‘ylaydigan, o‘z qobig‘idan chiqmaydigan kimsaning poetik timsoli ifodalanadi. Shoir bu kimsaga qarata qalbidagi og‘riqli tug‘yonlari ila murojaat qiladi:Ehtiyotkor odam! Hey, ehtiyotkor odam!Yolg‘on kerak joyda bir bor jasur bo‘l,Ta’zim lozim joyda bir bor mag‘rur bo‘l.Sukut lozim joyda til bo‘lsang netar?

662Birovning g‘amida sil bo‘lsang netar?[U.Azim, 1995: 134].Hayotda inson uchun, aslida, ehtiyotkorlik juda muhim. Chunki hayot so‘qmoqlarida ehtiyotkorlik bilan qadam tashlamasang, “oyoq toyib” ketib, tanangga zarar yetishi hech gap emas. Biroq shoir bu she’rida ehtiyotkorlikning ham chegarasi bor, hadeb o‘zini o‘ylayvermasdan, jamiyat, millat, Ona Vatan, ezgulik uchun bu “odat”idan voz kechish zarurligini so‘zlaydi. Yolg‘onlarga ham indamay ko‘navermasdan, “bir bor jasur bo‘l”, hadeb ta’zim qilib qulluq qilavermasdan, “bir bor mag‘rur bo‘l”, indamay turish kerak deb uqtirganlarida, rost so‘zla, ya’ni “til bo‘lsang netar?” Birovning g‘amida sil bo‘lsang netar, ya’ni elning – vatandoshlaringning dardi bilan ham yasha, degan fikrlarni ilgari suradi. She’rning keyingi misralarida shoir yana ehtiyotkor odamga murojaat qiladi. Bu odamning ehtiyoti tufayli qalbi uyquda. Uyg‘ona olmaydi, yuragi his-tuyg‘usiz bo‘lganligi uchun to‘lg‘ana olmaydi. Shoir unga qarata bu yurt “dardkashlar yurti” ekanligini, dardkashlarning esa sog‘i yo‘qligini ta’kidlar ekan, unga qarata: Ehtiyotkor odam! Hey, ehtiyotkor odam!Uyquni asraysan – uyg‘onolmaysan,Yurakni asraysan – to‘lg‘onolmaysan, Dardkashlar yurti bu, qara sog‘i yo‘q,Sening yuragingning nega dog‘i yo‘q?[U.Azim, 1995: 134].Darhaqiqat, yuqorida ta’kidlaganimizdek, yurt, millat dardi bilan yashamagan kishining qalbida hech narsa yo‘q. Inson uchun Ona Vatan tushunchasini anglab yetish, uning uchun uyquga ketib, uning uchun uyg‘onish, uning dardiga, g‘amiga sherik bo‘lish har bir insonning fuqarolik burchi, vatanparvarlikning go‘zal ko‘rinishidir. Ana shundagina yurak bezovta, bedor yashaydi. Vatanning har bir qarich yerini asrashga, millat taqdirini o‘ylashga intiladi. Aks holda, uning manqurtdan farqi qolmaydi. Professor Qozoqboy Yo‘ldoshev shoir uslubi haqida fikr bildirib: “Usmon – ijtimoiy muammolar shoiri. U o‘zini hech qachon jamiyat tashvishlaridan panaga tortmagan. Hatto uning she’riyatini to‘lig‘icha chigal ijtimoiy masalalarga qaratilgan deyish mumkin. Uning ichkin intim she’rlarida ham hamisha ijtimoiy tutantiriq achitqi bo‘ladiki, u xuddi lakmus kabi odamning shaxsiyati qandayligini belgilab beradi” [Yo‘ldoshev, 2010: 57], – deb yozadi.She’r so‘nggida shoir ehtiyotkor odamga yana murojaatini ifodalaydi:Ehtiyotkor odam! Hey, ehtiyotkor odam!Yaxshilarni yomon domiga tortdi.Yomonlarni zamon komiga tortdi,Tinch boqib dunyoga ayyor turibsan,Bir yamlab yutishga tayyor turibsan...[U.Azim, 1995: 134].Dunyo yaralibdiki, hamma zamonlarda ham yaxshi va yomonlar bor bo‘lgan. Yaxshi insonlar yomonlarni noto‘g‘ri yo‘ldan qaytarishi har doim ham oson bo‘lmagan. Ammo yomonlar yaxshilarni “o‘z domiga tortishi” ham qiyin bo‘lmagan. Shoir ifodalaganidek, aslida, inson yomon bo‘lib tug‘ilmaydi. Bunday holatga zamon va undagi yozilmagan qonunlar sababchidir. Ehtiyotkor odam esa hamma zamonlarda ham mavjud. U dunyoga tinchgina boqib kuzatib turaveradi. U o‘zini himoya qilish uchun hamma narsaga tayyor.Usmon Azim tasvirlagan “ehtiyotkor odam” timsoli majoziy ma’noda ifodalangan bo‘lib, u oddiy ko‘ringani bilan, aslida, juda qo‘rqinchli kimsa. Bu ko‘chma ma’nodagi “ehtiyotkor odam” xarakterida hushyorlik, o‘z manfaati yo‘lidagi xudbinlik va “men”lik ustunlik qiladi. Tashqaridan qaraganda, oddiy, xokisor ko‘ringan bunday “ehtiyotkor”lar jamiyat taraqqiyotiga indamay turib zarar yetkazadilar. Har qanday ish va har qanday harakatlarga betaraf bo‘lib olib, o‘zini oq ko‘rsatishga urinadilar. Bundaylar har daqiqada eng qulay fursat kelishini kutib yashaydilar.Xulosa qilib aytganda, Xurshid Davron, Shavkat Rahmon va Usmon Azim ijodida qo‘llangan ramziy-majoziy timsollar obraz yaratishning muhim vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu

663obrazlar orqali jamiyatning ijtimoiy, siyosiy va ma’naviy jihatlariga chuqur nigoh tashlanadi hamda insonni hayot jarayonida yuzaga keladigan illat va muammolarni to‘g‘ri anglab yetishga, loqaydlikka nisbatan murosasiz munosabatda bo‘lishga undaydi.Foydalanilgan adabiyotlar1. Quronov D. va boshqalar. Adabiyotshunoslik lug‘ati. – Toshkent: Akademnashr, 2010. 2. Xurshid Davron. Bahordan bir kun oldin. – Toshkent: Sharq, 1997. 3. Sharafiddinov O. Go‘zallik izlab. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1985. 4. Shavkat Rahmon. Saylanma. – Toshkent: Sharq, 1997. 5. Usmon Azim. Saylanma. – Toshkent: Sharq, 1995. 6. Yo‘ldoshev Q. Yirik tuyg‘ular kuychisi // Til va adabiyot ta’limi. –Toshkent, 2010. – №5.

664ABDULLA ORIPOV LIRIKASIDA INSON OBRAZIGulrux Xudoyorova,filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti dotsenti v.b.e-mail: [email protected] maqolada Oripov lirikasining o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon etuvchi muhim jihatlardan biri sifatida rang va ohangning nazariy hamda badiiy-estetik o‘rni ilmiy asosda tadqiq etilgan. Shoir she’rlari misolida inson xarakteri va ruhiy holatini ochib berishda ranglar simvolikasining badiiy funksiyasi tahlil qilingan. Ijodkor ranglar antitezisi orqali xarakterlar zidligini badiiy uyg‘unlikda ifodalab, ushbu hodisa maqolada ilmiy-nazariy aspektda atroflicha yoritilgan.Kalit so‘zlar: badiiy sintez, xarakter, tazod, lirik kechinma, badiiy tasvir, tazod-obraz, ijtimoiy kechinma. AbstractThis article examines, on a scholarly basis, the theoretical as well as artistic and aesthetic role of color and tone as one ofthe key elements revealing the distinctive features of Oripov’s lyric poetry. Through examples from the poet’s works, the artistic function of color symbolism in portraying human character and psychological states is analyzed. By employing the antithesis of colors, the poet artistically harmonizes contrasting character traits, and this phenomenon is comprehensively explored in the article from a scientific and theoretical perspective.Key words: artistic synthesis, character, contrast, lyrical experience, artistic image, contrast-image, social experience.Kirish“Adabiyot – soʻz san’ati demakdir. Uning har qanday ifodaviy imkoniyati soʻz bilan chegaralanadi. Ayni damda soʻzning ifodaviy imkoniyati cheksiz ekanligini ta’kidlamoq zarur. Ijodkor soʻz vositasida ham oʻquvchiga musavvirlarday tasvir asosida ta’sir koʻrsatishi mumkin. Shoir badiiy ifodada boshqa san’at turlari imkoniyatiga murojaat etarkan, muayyan soʻz, jumlaning badiiy-tasviriy imkoniyatiga jiddiy ahamiyat qaratadi” [Quronov, 2015: 36]. Ayni shu fikrlardan kelib chiqib aytish mumkinki, mohiyatan olib qaraganda, san’atlarda uygʻunlik mavjud. Bir san’at turi ikkinchi bir san’at turini toʻldiradi. Bir san’at zamirida boshqa bir san’at elementlari yotadi. Ohang, rang, she’r – bu uch san’at oʻrtasidagi bogʻliqlik ilmiy tilda “san’atlararo sintez hodisasi” deya nomlanadi. Asosiy qismShe’riyat va ranglararo sintez masalasi adabiyotning nihoyatda qadim ildizlariga borib taqaladi. Bu haqda Sa’dulla Quronov quyidagicha yozadi: “San’atlararo sintez hodisasi uzoq tarixga ega. Uning ilk, yaqqol misoli Qadimgi Misr me’morchiligining tasviriy san’at va badiiy adabiyot bilan qilgan hamkorligida koʻrinadi. Misr me’morlarining devor va ustunlarga ishlangan bezaklarida tasviriy san’at namunalari hamda qadimiy bitiklar yaxlit kompozitsiyaga birlashtirilgan. Umuman, sintezning bunday qadimiy koʻrinishini barcha madaniyatlar tarixida (ibodatxonalar arxitekturasi misolida) uchratish mumkin” [Quronov, 2018: 132]. Sharqda ham san’atlararo sintez masalasi chuqur tarixiy mazmunga ega. Jumladan, turkiy xalqlar oʻtmishi, madaniyati haqida xabar beruvchi toshbitiklardayoq adabiyot va rang oʻrtasidagi sintezni kuzatish mumkin. “Avesto”da yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurashning badiiy tasvirini berishda oq va qora rang antitezisidan foydalanish, Mahmud Koshgʻariyning “Devon-u lugʻotit turk” asarida tasvirlarning ifodalanishida qizil, oq, qora kabi ranglarning ishlatilishi, mumtoz adabiyotda ranglar vositasida lirik qahramonning ruhiy holati, ijodkor badiiy maqsadi ochib berilishi adabiyot va ranglar sintezi masalasi nihoyatda chuqur