ANALISIS FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU BAKU DALAM BAHASA MELANAU REJANG

ANALISIS FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU
BAKU DALAM BAHASA MELANAU REJANG

ISHAK BIN AMIN

UNIVERSITI SAINS MALAYSIA
2013

ANALISIS FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU BAKU
DALAM BAHASA MELANAU REJANG
Oleh

ISHAK BIN AMIN

Tesis diserahkan untuk memenuhi keperluan bagi
Ijazah Sarjana Sastera Mod Campuran
JULAI 2013

i

PENGHARGAAN

Alhamdulillah, syukur kehadrat Ilahi kerana memberi kekuatan dan kesempatan
untuk menyiapkan penyelidikan ini bagi memenuhi syarat untuk memperoleh Ijazah
Sarjana Sastera (Bahasa Melayu). Terlebih dahulu, saya merakamkan penghargaan
dan ucapan terima kasih yang tidak terhingga kepada penyelia, Dr. Tajul Aripin
Kassin yang sentiasa meluangkan waktu untuk membimbing dan memberi semangat
kepada saya untuk meneruskan penulisan ini. Semoga Allah swt dapat membalas
segala budi baik dan jasa bakti yang dicurahkan tanpa jemu kepada anak didiknya.
Jutaan terima kasih juga ditujukan kepada staf Bahagian Pengajian Bahasa Melayu,
Terjemahan dan Interpretasi (BMBATI), khasnya kepada pensyarah yang mengajar
dengan penuh dedikasi sepanjang tempoh pengajian di USM, terutamanya kepada
Prof. Masyudi, Prof. Noriah, Dr. Rozaida, Dr. Syed, Pn. Solakhiah dan Pn. Jamilah.
Tidak lupa juga ucapan terima kasih kepada pemeriksa Pn. Norhaniza dan pihak
Perpustakaan Hamzah Sendut Satu serta Pusat Sumber PPIK, Universiti Sains
Malaysia.

Tesis ini didedikasikan khas untuk arwah ayah dan bonda tersayang, semoga roh
mereka dirahmatiNya. Pada kesempatan ini juga, saya merakamkan jutaan terima
kasih kepada ibu dan bapa mertua saya yang sentiasa memberi dorongan dan
mendoakan kejayaan saya. Kepada keluarga yang disayangi, terutamanya isteri
tercinta Puan Sabrina binti Md. Ismail yang menjadi teman berbincang masalah dan
pelajaran, terima kasih kerana sanggup susah dan senang bersama. Tidak dilupakan
kepada dua orang cahaya mata tersayang, Iman Nur Anaqi dan Iman Nur Awwadi,

ii

terima kasih kerana memahami kesibukan papak dan mama. Kepada keluarga di
Sarawak, terima kasih kerana memberi banyak bantuan dan sokongan sepanjang
tempoh penyelidikan, terutama kepada Kak Teh, Kak Ado dan Abang Yacob.
Kepada semua informan di kampung Rejang, Sarawak, terima kasih atas maklumat
dan data yang diberikan. Juga kepada rakan-rakan facebook “Mari Belajar Bahasa
Melanau Rejang Klassik”, terima kasih atas sumbangan idea dan maklumat daripada
anda.

Ucapaan penghargaan dan terima kasih tidak terhingga juga kepada pihak pentadbir
SMK Sungai Kob, Karangan, Kedah, khususnya kepada bekas pengetua Encik
Ahmad Sulong bin Ismail yang sangat memahami tuntutan kerja saya sebagai
pendidik dan pelajar. Tanpa sokongan anda, tidak mungkin saya berada di peringkat
ini.

Akhir sekali, ucapan terima kasih ditujukan kepada rakan-rakan yang pernah
mengharungi perjuangan ini, Sofiah, Azimah, Haida, Wan, Kak Yam, Kak Ros, Julie,
Ella dan Mr. Ong. Sokongan dan semangat yang diberikan tetap dingati. Juga rakan
sekerja, Halim, Zaini, Radzi, Mat Baharudin dan Azmi, terima kasih kerana sentiasa
memberi semangat.
Sekian, wassalam.

Ishak bin Amin
JULAI 2013

iii

SUSUNAN KANDUNGAN

Halaman Tajuk Halaman
i
Penghargaan ii
iv
Susunan Kandungan xii
xiii
Senarai Lambang xv
xvi
Senarai Singkatan xvii
xix
Senarai Jadual
1
Senarai Rajah 2
2
Abstrak 6
8
Abstract 13
14
BAB 1: PENDAHULUAN

1.0 Pengenalan

1.1 Latar Belakang Kajian

1.1.1 Latar Belakang Masyarakat Melanau

1.1.2 Latar Belakang Bahasa Melanau

1.1.3 Latar Belakang Bahasa Melanau Rejang

1.2 Permasalahan Kajian

1.3 Objektif Kajian

iv

1.4 Persoalan Kajian 15
1.5 Skop dan Batasan Kajian 15
1.6 Kepentingan Kajian 16
1.7 Sorotan Literatur 16
17
1.7.1 Kajian Berkaitan Masyarakat Melanau dan Bahasa Melanau 22
1.7.2 Kajian Melibatkan Penggunaan Pendekatan Atur Rumus 26
1.7.3 Rumusan Terhadap Hasil Sorotan Literatur 27
1.8 Definisi Istilah dan Konsep 27
1.8.1 Kata Serapan 28
1.8.2 Fonologi 29
1.9 Organisasi Kajian 30
1.10 Rumusan
BAB 2: METODOLOGI KAJIAN DAN KERANGKA TEORETIS 31
2.0 Pendahuluan 31
2.1 Metodologi Kajian 31
2.1.1 Kaedah Pengumpulan data 32
33
2.1.1.1 Kajian Lapangan 34
2.1.1.2 Intuisi Pengkaji
2.1.1.3 Kajian Pustaka

v

2.1.1.4 Informan 34

2.1.2 Pemprosesan Data 35

2.1.3 Penganalisisan Data 37

2.2 Kerangka Teoretis Kajian 38

2.2.1 Pendekatan Atur Rumus 39

2.2.1.1 Bentuk Dalaman dan Bentuk Permukaan 41

2.2.1.2 Fitur Distingtif 42

2.2.1.3 Prinsip Analisis Fonologi 46

2.2.2 Contoh Penerapan Atur Rumus dalam Dialek Melayu 50

2.3 Kerangka Konseptual Kajian 56
2.4 Rumusan 58

BAB 3: SISTEM VOKAL DAN KONSONAN BAHASA MELANAU REJANG

3.0 Pendahuluan 59

3.1 Vokal dan Konsonan Bahasa Melayu Baku 59

3.1.1 Vokal Bahasa Melayu Baku 60

3.1.2 Konsonan Bahasa Melayu Baku 64

3.2 Vokal dan Konsonan Bahasa Melanau Rejang 65

3.2.1 Vokal Bahasa Melanau Rejang 66

3.2.2 Konsonan Bahasa Melanau Rejang 67

vi

3.2.3 Kehadiran Vokal BMR 68
3.2.3.1 Vokal Tinggi / i / dan /u/ 69
3.2.3.2 Vokal Tengah [ə] 70
3.2.3.3 Vokal Rendah [a] 71
3.2.3.4 Urutan Vokal BMR 72
3.2.3.4.1 (a) Diftong dalam BMR 74
75
3.2.4 Kehadiran Konsonan Bahasa Melanau Rejang
3.2.4.1 Letupan Bibir Tidak Bersuara /p/ dan Letupan Bibir 76
Bersuara /b/
3.2.4.2 Letupan Gusi Tidak Bersuara /t/ dan Letupan Gusi 77
Bersuara /d/
3.2.4.3 Letupan Velar Tidak Bersuara /k/ dan Letupan Velar 79
Bersuara /g/ 81
3.2.4.4 Hentian Glotis /Ɂ/
3.2.4.5 Geseran Gusi-Lelangit Keras Tidak Bersuara /s/, 82
Geseran Velar Bersuara /ɣ/ dan Geseran Glotis 85
Tidak Bersuara /h/ 86
3.2.4.6 Letusan Lelangit Keras Bersuara /ǰ/
3.2.4.7 Sisian /l/

vii

3.2.4.8 Geluncuran Bibir Bersuara /w/ dan Geluncuran Lelangit

Keras /y/ 87

3.2.4.9 Nasal /m/, /n/, /ŋ/, /ɲ/ 89

3.3 Pola Suku Kata BMR 93

3.4 Fitur-fitur Distingtif BMR 94

3.4.1 Analisis Fitur-fitur Distingtif BMR 95

3.4.1.1 Ciri-ciri Kelas Utama 95

3.4.1.1 (a) Silabik 95

3.4.1.1 (b) Konsonantal 96

3.4.1.1 (c) Sonoran 96

3.4.1.2 Ciri-ciri Rongga 97

3.4.1.2.(a) Koronal 97

3.4.1.2 (b) Anterior 97

3.4.1.2 (c) Tinggi 98

3.4.1.2 (d) Rendah 98

3.4.1.2 (e) Depan 99

3.4.1.2 (f) Belakang 99

3.4.1.2 (g) Bundar 99

3.4.1.2 (h) Nasal 100
viii

3.4.1.3 Ciri-ciri Artikulasi 100

3.4.1.3 (a) Lepas Lewat 100

3.4.1.3 (b) Kontinuan 101

3.4.1.4 Ciri-ciri Sumber 101

3.4.1.4 (a) Suara 101

3.4.1.4 (b) Striden 102

3.5 Rumusan 102

BAB 4: PROSES FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU BAKU

DALAM BAHASA MELANAU REJANG

4.0 Pendahuluan 104

4.1 Proses-proses Fonologi 105

4.1.1 Penggantian Vokal dan Konsonan 106

4.1.1.1 Penggantian Vokal Separuh Tinggi /o/ dan /e/ 106

4.1.1.2 Penggantian Konsonan Letusan Lelangit Keras /č/ 109

4.1.1.3 Penggantian Konsonan Getaran Lelangit Keras /r/ 111

4.1.2 Nasalisasi Vokal 114

4.1.3 Perubahan Konsonan frikatif /h/ 117

4.1.4 Pengenyahan Asimilasi Konsonan Nasal Homorganik 120

4.1.4.1 Pengguguran Konsonan Bersuara 122
ix

4.1.4.2 Pengguguran Konsonan Nasal 125
127
4.1.5 Perubahanan Konsonan Nasal /ŋ/ di Akhir Kata 130
134
4.1.6 Pendiftongan 140

4.1.7 Penyisipan Geluncuran /w/ dan /y/ 141
141
4.2 Rumusan 148
149
BAB 5: KESIMPULAN DAN CADANGAN 150
154
5.0 Pendahuluan 155
172
5.1 Dapatan Kajian 173
174
5.2 Sumbangan kajian 178
179
5.3 Cadangan Kajian 180

Bibliografi

Lampiran A

Lampiran B

Lampiran C

Lampiran D

Lampiran E

Lampiran F

Lampiran G

Lampiran H

x

Lampiran I 181
Lampiran J 183

xi

SENARAI LAMBANG

1.1 K konsonan
1.2 V vokal
1.3 v nasalisasi vokal
1.4 ̃ penasalan
1.5 ͡ diftong
1.6 $ sempadan suku kata
1.7 # sempadan kata
1.8 → berubah menjadi
1.9 / / struktur fonemik (struktur dalaman)
1.10 [ ] struktur fonetik (struktur permukaan)
1.11 * tidak gramatis
1.12 + memiliki fitur
1.13 - tidak memiliki fitur

xii

SENARAI SINGKATAN

1.1 BMB Bahasa Melayu Baku
1.2 BMR
1.3 sil. Bahasa melanau Rejang
1.4 kons.
1.5 sons. Silabik
1.6 nas.
1.7 bel. Konsonantal
1.8 dep.
1.9 ting. Sonoran
1.10 bund.
1.11 ren. Nasal
1.12 kont.
1.13 ant. Belakang
1.14 kor.
1.15 strid. Depan
1.16 sua.
1.14 l.lew Tinggi

Bundar

Rendah

Kontinuan

Anterior

Koronal

Striden

Suara

Lepas lewat

xiii

SENARAI JADUAL

Halaman

Jadual 1.0: Kata-kata yang diterapkan daripada BMB ke dalam BMR 9

Jadual 2.0: Transkripsi Dalaman dan Transkripsi Permukaan 36

Jadual 3.0 : Vokal Bahasa Melayu Baku 60

Jadual 3.1 : Sistem Konsonan Bahasa Melayu Baku 65

Jadual 3.2 : Sistem Vokal Bahasa Melanau Rejang 66

Jadual 3.3 : Sistem Konsonan Bahasa Melanau Rejang 68

Jadual 3.5: Fitur Distingtif Vokal dan Konsonan Bahasa Melanau Rejang 94

xiv

SENARAI RAJAH Halaman
7
Rajah 1.0: Rumpun Bahasa Austronesia 57
Rajah 2.0: Kerangka Konseptual Kajian

xv

ANALISIS FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU BAKU
DALAM BAHASA MELANAU REJANG

ABSTRAK

Tesis ini mengkaji dan menganalisis kata serapan bahasa Melayu Baku (BMB) dalam
bahasa Melanau Rejang (BMR). Aspek fonologi yang akan dianalisis dalam kajian
ini ialah nasalisasi vokal, penggantian vokal, penggantian konsonan, perubahan
konsonan, pengenyahan asimilasi nasal, penyisipan geluncuran dan pendiftongan.
Kerangka teoretis kajian berdasarkan teori linear (pendekatan atur rumus) oleh
Chomsky dan Halle (1968). Dapatan kajian menunjukkan bahawa kata-kata serapan
BMB perlu mematuhi peraturan nahu BMR untuk menghasilkan struktur permukaan.
Proses nasalisasi vokal dalam BMR berlaku secara progresif. Semua vokal dalam
BMR dan kata serapan BMB adalah berpotensi dinasalkan apabila didahului
konsonan nasal. Proses penggantian vokal dan konsonan dalam kata serapan BMB
berlaku apabila vokal dan konsonan /e, o, r, č/ tidak ada dalam BMR, maka vokal
dan konsonan tersebut akan ditukarkan dengan vokal dan konsonan yang terhampir
dalam sistem vokal dan konsonan BMR. Dalam kata serapan BMB, konsonan /h/
mengalami perubahan menjadi hentian glotis [Ɂ] pada semua posisi kata, seperti
/hati/ → [Ɂata͡i], /dahan/→[daɁan] dan /darah/ → [daɣaɁ]. Gugusan konsonan nasal-
konsonan dalam kata serapan BMB akan mengalami proses pengenyahan asimilasi
konsonan nasal homorganik, iaitu pengguguran konsonan bersuara dan pengguguran
konsonan nasal. Konsonan bersuara /b/, /d/, /g/ dan /ǰ/ akan gugur apabila diikuti
oleh konsonan nasal /m/, /n/ dan /ŋ/. Manakala konsonan nasal /m/, /n/, /ŋ/ akan

xvi

digugurkanapabila didahului konsonan tidak bersuara /p/, /t/, /k/ dan /s/. Penyisipan
geluncuran turut berlaku dalam kata dasar BMR dan kata serapan BMB. Apabila
urutan vokal yakni vokal pertamanya adalah vokal [+tinggi], penyisipan geluncuran
/w] dan [y] berlaku, seperti dalam perkatan BMR iaitu /lian/ → [liyan] dan dalam
kata serapan BMB seperti /dua/→[duwah]. Akhir sekali proses pendiftongan dalam
kata serapan BMB menghasilkan diftong [au] dan [ai] seperti dalam perkatan
/baju/→ [baǰau] dan /bəsi/ →[bəsai].

xvii

A PHONOLOGICAL ANALYSIS OF ABSORBED STANDARD MALAY
WORDS IN MELANAU REJANG LANGUAGE

ABSTRACT

This thesis examines and analyzes of absorbed Standard Malay (BMB) words in
Melanau Rejang language (BMR). Phonological aspects that will be analyzed in this
study are vowel nasalization, vowel replacement, consonants replacement,
consonants changes, nasal assimilation deletion, glide insertion and diphthongisation.
The theoretical framework based on a linear theory (rule ordering approach) by
Chomsky and Halle (1968). The results showed that the absorption of BMB words
must comply with the rules of BMR grammar to produce surface structures. BMR
vowel nasalization process occurs progressively. All vowels in BMR and BMB
absorption words are potentially nasal when nasal consonant preceded. Vowels and
consonants replacement process in BMB absorption words occur when the vowel and
consonant /e, o, r, č/ are not in the BMR, the vowels and consonants will be
transferred to the nearest BMR vowel and consonant system. In the BMB words of
absorption, consonant /h/ changed into stop glottal [Ɂ] in all positions words, like
/hati/ → [Ɂatai], /dahan/ → [daɁan] and /darah/ → [daɣaɁ]. The clusters of BMB
absorption words nasal consonant will undergo process of nasal assimilation deletion,
namely Voiced Consonants and Nasal Consonants Deletion. Voiced consonants /b/,
/d/, /g/ and /ǰ/ would be deleted when followed by a nasal consonant /m/, /n/ and /ŋ/.
Meanwhile the nasal consonants /m/, /n /, /ŋ/ would be deleted when the voiceless
consonant /p/, /t/, /k/ and /s/ preceded. Glide insertion also occurs in BMR root words
and BMB absorption words. When the vowel sequence that is the first vowel is a

xviii

vowel [+high], glide insertion [w] and [y] occurs, as in the words of BMR /lian/ →
[liyan] and in BMB absorption words /dua/ → [duwah]. Finally diphthongisation
process in BMB absorption words produces diphthongs [au] and [ai] as in words
/baǰu/ → [baǰau] and / bəsi / → [bəsai].

xix

BAB 1
PENDAHULUAN

1.0 Pengenalan

Etnik Melanau merupakan kelompok ke empat terbesar dalam kalangan penduduk
bumiputera di negeri Sarawak selepas Iban, Melayu dan Bidayuh. Namun jumlahnya
masih kecil jika dibandingkan dengan tiga kelompok utama penduduk negeri
Sarawak iaitu Iban, Cina dan Melayu. Kaum Melanau hanya mewakili lebih kurang
5.0% daripada keseluruhun penduduk negeri Sarawak yang berjumlah 2,399,839
orang pada tahun 20101.

Berdasarkan statistik penduduk negeri Sarawak tahun 2010, sebahagian besar kaum
ini mendiami Daerah Daro (20,750 orang), Mukah (17,543 orang), Bintulu (17,029
orang), Dalat (14,297 orang), Sibu (14,250 orang) dan Matu (12,148 orang).
Selebihnya di daerah-daerah lain seperti di Kuching, Sarikei, Maradong, Tatau dan
hampir keseluruhan daerah di negeri Sarawak (Jabatan Perangkaan Malaysia, 2012).

1 Sumber : Jabatan Perangkaan Malaysia, 2012. Bancian statistik penduduk Malaysia kali terakhir
dibuat pada tahun 2010 dan bancian dibuat setiap 10 tahun. Jumlah kaum Melanau pada tahun 2000
ialah 112,984 orang.

1

Dalam tempoh 50 tahun komuniti Melanau meningkat sebanyak 75,236 orang
berbanding perangkaan tahun 1960 sebanyak 44,661 orang (Stephen Morris, 1991:5)
dan menjadikan jumlahnya sebanyak 119,897 orang pada tahun 2010 (Jabatan
Perangkaan Malaysia, 2012). Pertambahan jumlah yang agak besar ini merupakan
satu perkembangan positif untuk mengekalkan penggunaan bahasa Melanau dalam
kalangan masyarakatnya.

1.1 Latar Belakang Kajian

Bahasa Melanau sudah tentulah berperanan sebagai faktor penentu bagi identiti
masyarakat Melanau. Zaini (1997:318), menyatakan belum ada kajian yang
dilakukan secara komprehensif tentang bahasa Melanau. Setakat ini pengelompokan
bahasa Melanau masih merupakan “hypothetical construct”. Begitu juga kajian
berkaitan fonologi bahasa Melanau Rejang dan setakat ini penulis menjumpai tulisan
berbentuk deskiptif semata-mata tanpa ada melihat dari aspek proses fonologi bahasa
tersebut. Oleh itu, pengkaji merasakan perlunya langkah awal untuk membuka ruang
kepada kajian secara mendalam terhadap bahasa ini.

1.1.1 Latar Belakang Masyarakat Melanau

Terdapat beberapa andaian tentang asal nama Melanau. Antara yang paling menarik
ialah kaitannya dengan nama Maranau (Maranao) atau Mindanau (Mindanao).
Maranau atau Marinaw ialah nama suku kaum di Mindanau Tengah, tempat asal

2

orang Ilanun atau Iranun yang sering menyerang kawasan persisiran Sarawak yang
didiami orang Melanau sekarang (Asmah, 1983:272). Pendapat lain mengatakan
asal-usul masyarakat Melanau dikatakan berasal dari Kalimantan, Indonesia. Mereka
berhijrah ke Sarawak bersama dengan kaum-kaum bumiputera yang lain. Kawasan
penempatan mereka ialah di kawasan Rejang, Mukah-Dalat, Bintulu dan Balingian-
Tatau (Jasman dan Rosnah, 1997:2).

Clayre (1970:333), membahagikan orang-orang Melanau kepada tiga kumpulan
utama berdasarkan dialek-dialek bahasa yang digunakan, iaitu Melanau Kumpulan
Selatan (Southern Group) yang terdiri daripada orang-orang Melanau dari Rejang ke
Matu di kawasan delta memanjang ke hulu Sungai Rejang hingga ke Kanowit.
Kumpulan kedua ialah Melanau Kumpulan Tengah (Central Group) yang terdiri
daripada orang-orang Melanau di sekitar kawasan Igan, Oya dan Mukah. Manakala
kumpulan ketiga ialah Melanau Kumpulan Utara (Northern Group) iaitu orang-orang
Melanau di Balingian hingga ke Bintulu dan lebih jauh lagi dari kawasan itu
termasuklah juga kumpulan Sekapan di Belaga.

Asmah (1983) menyatakan dalam buku The Malay Peoples of Malaysia and Their
Languages, kelas sosial masyarakat Melanau dibahagikan kepada 3 iaitu;

(i) Kelas atasan digelar bangsa pangeran dan bangsa mantri
(ii) Kelas pertengahan digelar bangsa bumi
(iii) Kelas bawahan digelar bangsa bumi giga dan bangsa dipan

3

Hal ini dijelaskan seterusnya oleh Yasir (1987:12), dalam masyarakat Melanau
tradisional wujud sistem sosial berpangkat yang menggolongkan masyarakatnya ke
dalam kategori tertentu, iaitu pihak atasan, pertengahan, bawahan dan paling rendah,
hamba abdi. Namun, sistem ini telah hampir pupus dan tinggal hanya ‘rangka’ sahaja
yang dicerminkan dalam adat-adat tertentu. Sistem pewarisan pangkat ini dikenali
sebagai ‘adat bangsa’ dan susun lapis sosial yang pernah wujud dalam sistem ini
mengandungi lima golongan, iaitu:

(i) Bangsa Pengeran
Pangkat tertinggi daripada golongan bangsawan Brunei yang pernah
menguasai kawasan penempatan Melanau. Pangkat ini diwujudkan untuk
memasukkan golongan ini ke dalam lingkungan sistem pangkat Melanau.

(ii) Bangsa Sembilan Pikul (A-metahei)
Merupakan golongan bangsawan Melanau tempatan yang tertinggi. Mereka
mempunyai tanda pangkat tertentu seperti bendera dan meriam. Golongan
bawahan perlu menghormati dan mengikut perintah mereka ini.

(iii) Bangsa Tuju’ Pikul
Golongan bangsa Tuju’ Pikul bolehlah dianggap sebagai golongan
pertengahan dalam susun lapis masyarakat Melanau tradisional. Mereka
mempunyai kebebasan dalam soal kehidupan dan rumahtangga tanpa
sebarang gangguan daripada golongan atasan.

4

(iv) Bangsa Tuju’ Bertitih
Berasal daripada orang tahanan atau hamba yang telah memperoleh
kebebasan dengan mematuhi syarat-syarat tebusan yang ditetapkan. Mereka
dianggap sebagai pahlawan dalam masyarakat Melanau tradisional.

(v) Dipen
Golongan ini menjadi hamba abdi kepada golongan atasan akibat ditawan
dalam peperangan dan mengikut keturunan. Terdapat juga orang yang
menyerah diri bersama keluarga menjadi hamba kepada golongan atasan
disebabkan tidak mampu lagi membiayai keluarga mereka. Namun kerajaan
Brooke telah mengharamkan sistem perhambaan ini dengan mengeluarkan
undang-undang pada tahun 1928.

Amalan mengikut kasta seperti di atas semakin hilang sesuai dengan peredaran
zaman. Masyarakat Melanau telah sedar dan dapat menilai baik buruknya
mengamalkan sistem tersebut.

Orang Melanau kadang-kadang sukar untuk dibezakan dengan orang Melayu.
Namun terdapat beberapa ciri yang membezakan mereka dengan orang Melayu.
Antara ciri-ciri orang Melanau seperti yang digambarkan oleh Hashim (1983:295)
iaitu:
(i) Orang Melanau dapat dibahagikan kepada tiga kumpulan berdasarkan agama,

iaitu Melanau Islam, Melanau Kristian dan Liko (pagan);

5

(ii) Mereka dapat dikelaskan sebagai petani kerana kegiatan ekonomi mereka
berkait rapat dengan pertanian;

(iii) Mereka amat kuat mempercayai kepada kuasa luar biasa sehingga setiap
perlakuan hidup itu bergantung rapat dengan kuasa luar biasa.

Dalam kehidupan zaman moden ini sebahagian besar gaya hidup orang Melanau
banyak dipengaruhi oleh orang Malayu, terutamanaya bagi mereka yang beragama
Islam. Perkahwinan campur juga mengakibatkan banyaknya adat dan kepercayaan
lama ditinggalkan oleh generasi muda Melanau. Hal ini diakui oleh Zaini (1989:232),
yang menyatakan antara kaum-kaum di Sarawak, kaum Melanaulah yang paling
banyak mengalami pertembungan dan asimilasi sosiobudaya.

1.1.2 Latar Belakang Bahasa Melanau

Menurut Zaini (1989:231), bahasa Melanau tergolong di bawah induk bahasa
Malayo-Polinesia atau Austronesia, iaitu bahasa yang tersebar daripada keluarga
bahasa Austris dalam kebudayaan Dong San di selatan negeri China dalam tahun
2500 S.M. Asmah (2008:47) mengelompokkan bahasa Melanau di bawah bahasa
Kelompok Sarawak iaitu pecahan daripada Bahasa Bumiputera Malaysia dari
Keluarga Indonesia Pusat. Hal ini dapat diperlihatkan melalui pengelompokan
berdasarkan kawasan geografi bahasa berkenaan seperti dalam Rajah 1.0 :

6

Rajah 1.0
Rumpun Bahasa Austronesia

Rumpun Austronesia

Keluarga Keluarga Keluarga Keluarga
Indonesia Melanesia Mikronesia Polinesia

Bahasa Bumiputera Malaysia

Kelompok Sarawak Kelompok Sabah

Bahasa Bumiputera Bahasa Bisayah Bahasa Bumiputera
Sarawak (kecuali Lun Dayeh Sarawak Sabah (kecuali Melayu
Melayu, Bisayah) dan Lun Dayeh)

(Sumber: diubahsuaikan daripada Asmah, 2008)

Menurut Zaini (1989:234), bahasa Melanau mempunyai enam dialek yang berbeza
berdasarkan kawasan penuturnya iaitu dialek Melanau Kuala Rejang, dialek Seduan
atau Sibu, dialek Matu-Daro, dialek Mukah, dialek Balingian dan dialek Bintulu.
Klasifikasi bahasa Melanau menurut beliau adalah seperti berikut:

(i) Dialek Kuala Rejang: termasuk Rejang, Jerijih, Belawai dan kawasan
Segalang dan Paloh.

(ii) Dialek Seduan atau Sibu: termasuk Sibu, Kanowit, Tanjong, Igan dan
Banyuk
7

(iii) Dialek Matu-Daro: termasuk Matu, Daro, Pulau Beruit dan kawasan
Batang Lasa.

(iv) Dialek Mukah-Dalat: termasuk Mukah, Dalat, Oya dan Sungai Kut
(v) Dialek Balingian
(vi) Dialek Bintulu: termasuk Bintulu, Tatau, Niah, Sungai Kemena dan

Sebiew.

1.1.3 Latar Belakang Bahasa Melanau Rejang

Dalam kajian ini, pengkaji mengkaji tentang kata serapan bahasa Melayu baku
(BMB) dalam bahasa Melanau Rejang (BMR). Berdasarkan kajian Zaini (1989: 234),
beliau menyatakan BMR dituturkan oleh penduduk kampung Rejang, Jerijih,
Belawai dan Paloh. Namun dalam tinjauan pengkaji mendapati BMR juga dituturkan
oleh penduduk kampung Bukit Kinyau, Tanjung Manis, Selalang dan sebahagian
kecil penduduk Bandar Sarikei. Untuk kajian ini, pengkaji memilih kampung Rejang
sebagai lokasi pengumpulan data. Pemilihan kampung tersebut adalah berdasarkan
majoriti penduduknya bertutur dalam BMR dan kedudukan geografinya pula berada
di tengah-tengah antara kampung-kampung yang dinyatakan.

Berdasarkan Maklumat yang diperoleh daripada laman sesawang Pejabat Residen
Mukah (November 2012), kampung Rejang diletakkan di bawah pentadbiran Daerah
Kecil Belawai, dalam Bahagian Mukah2. Jumlah penduduk kampung tersebut ialah

2 Sebelum 1 Mac 2002, daerah kecil Belawai terletak di bawah pentadbiran Bahagian Sarikei.
Bahagian Mukah diisytiharkan sebagai Bahagian Kesepuluh pada 1 Mac 2002 oleh Pehin Sri Dr. Haji
Abdul Taib Mahmud, Ketua Menteri Sarawak.

8

seramai 1244 orang. Kampung Rejang dipecahkan kepada tiga iaitu kampung Hilir,
kampung Hulu dan kampung Baru Rejang.

Tinjauan pengkaji mendapati BMR menerima banyak penerapan daripada bahasa-
bahasa lain terutamanya daripada bahasa Melayu Baku (BMB). Hal ini menambah
bilangan perbendaharaan kata dalam BMR. Berikut diperturunkan dalam Jadual 1.0
beberapa kata yang diterapkan daripada BMB ke dalam BMR:

Jadual 1.0
Kata-kata yang diterapkan daripada BMB ke dalam BMR

Struktur Dalaman Struktur Permukaan Makna dalam BM
/topi/ [tupi] ‘topi’
/roti/ [ɣuti] ‘roti’
/lori/ [luɣi] ‘lori’
/dodol/ [dudɔl] ‘dodol’
/meǰa/ [miǰa] ‘meja’
/dewan/ [diwan] ‘dewan’
/kacaŋ/ [kasaŋ] ‘kacang’
/kaca/ [kasa] ‘kaca’
/bəlacan/ [bəlasan] ‘belacan’

Menurut Zaini (1989:238), terdapat beberapa perubahan fonem (bunyi) dalam BMR.
Penutur dalam kalangan generasi baru, malahan termasuk sebilangan orang tua
dalam komuniti tersebut tidak lagi membunyikan bunyi-bunyi plosif bersuara /b/, /g/
dan /d/ pada akhir kata. Contohnya dalam perkataan berikut:

9

(1) Perubahan fonem dalam BMR

/kədab/ ‘diam’ disebut [kədap]
[pədak]
/pədag/ ‘terhempap’ disebut [mubat]

/mubad/ ‘mengikat’ disebut

Selalunya kata yang berakhir dengan bunyi plosif bersuara ini berbentuk kata
Melanau asli. Dalam dialek-dialek Melanau lain seperti Matu, Mukah, Balingian dan
Bintulu, bunyi plosif bersuara ini masih kedengaran dalam pertuturan sama ada
dalam kalangan orang tua mahupun orang muda. Contohnya;

(2) Bahasa Melanau Matu

[pədag] ‘terhempap’

[dawag] ‘tepi’

[təbuwab] ‘menguap’

(3) Bahasa Melanau Mukah

[bad] ‘ikat’

[dag] ‘sentuh’

[ǰad] ‘kuat’

10

(4) Bahasa Melanau Balingian

[togud] ‘cakap’

[sisab] ‘cincang’

[sənekab] ‘cengkam’

(5) Bahasa Melanau Bintulu

[ǰob] ‘tuang’

[pukad] ‘singgah’

[mət̃ əd] ‘bukit’

(sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaini,1989: 238-239)

Menurut Zaini (1989:239) lagi, frekuensi penyebutan bunyi plosif bersuara di akhir
kata dalam semua dialek Melanau akan berkurangan. Penggantian bunyi bersuara
dengan bunyi tidak bersuara tidak mengubah makna. Misalnya dalam BMR,
perubahan bunyi /b/, /g/ dan /d/ kepada bunyi /p/, /k/ dan /t/ tidak mengubahkan
makna.

Walau apapun pengaruh yang ada, menurut Zaini (1989:240) terdapat suatu ciri yang
menarik tentang bahasa Melanau yang sukar hilang, iaitu ciri sebutan dalam suku
kata akhir tertutup yang mengandungi bunyi gugusan vokal /iᵊ/, /uᵊ/, /ɔᵊ/ atau/oᵊ/.

11

Tanpa dinyatakan bunyi ini, deskripsi fonologi bahasa Melanau boleh dianggap tidak
tepat. Contohnya seperti berikut:

(6) Ciri sebutan BMR

[manuᵊk] ‘burung’

[buᵊk] ‘rambut’

[tuǰuᵊɁ] ‘tujuh’

[tiliᵊŋ] ‘terbang’

(sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaini 1989:240)

Contoh (6) memperlihatkan aspek bahasa Melanau yang kemungkinan dianggap
tidak mengalami perubahan. Bagi penutur Melanau yang tidak menuturkan atau
menyebut bunyi ini, mereka dianggap bukan penutur asli bahasa Melanau (Zaini,
1989:240).

1.2 Permasalahan Kajian

Walaupun terdapat pengkaji dalam kajian terdahulu yang mengkaji fonologi BMR
menggunakan pendekatan atur rumus seperti kajian oleh Chong dan Remmy (2011),
namun kajian mereka terhad kepada aspek vokal sahaja. Hasil kajian mereka
mendapati dalam BMR, vokal tinggi /i/ dan /u/ memiliki alofon tersendiri,
bergantung kepada variasi dan konsonan yang mengikutinya pada posisi akhir kata.
Rumusnya adalah seperti berikut:

12

(7) Rumus alofon vokal /u/ dan /i/ BMR

i. /i/ → iᵊ / __Ɂ#
e

ii. /i/ → [iᵊ] / __ {t, k, n, ŋ, h, s} #

iii. /u/ → ɔ / __ {Ɂ, ŋ, t, k} #
uᵊ

(Dipetik dan diubahsuaikan daripada Chong dan Remmy, 2011:6-8)

Berdasarkan rumus (7i) hingga (7iii), pengkaji mendapati rumus-rumus tersebut
memperlihatkan percanggahan dengan aturan rumus fonologi, iaitu sekiranya urutan
vokal di dalam kata didahului oleh vokal [+tinggi], maka geluncuran /w/ dan /y/ akan
menyisip di antara vokal tinggi /i/ dan /u/ dengan vokal-vokal lain. Oleh itu, pengkaji
akan meneliti semula proses fonologi yang sesuai dengan situsi tersebut dalam
perbincangan selanjutnya.

Kajian tentang kewujudan kata serapan daripada BMB ke dalam BMR merupakan
suatu yang menarik kerana melibatkan proses-proses fonologi tertentu yang
mengubah bentuk dalaman kepada bentuk permukaan. Kajian ini akan menggunakan
pendekatan atur rumus yang diasaskan oleh Chomsky dan Halle (1968). Justifiksi
pemilihan pendekatan atur rumus dalam kajian ini adalah untuk menghuraikan

13

dengan lebih jelas dan lebih berpada proses-proses perubahan daripada bentuk
dalaman kepada bentuk permukaan kata-kata serapan tersebut.
1.3 Objektif Kajian
Kajian ini dijalankan bertujuan:

(i) Menyatakan dan menghuraikan bunyi-bunyi vokal dan konsonan bahasa
Melanau Rejang.

(ii) Mengenal pasti, mengelaskan dan menganalisis proses-proses fonologi
terhadap kata-kata serapan bahasa Melayu Baku yang terdapat dalam bahasa
Melanau Rejang.

1.4 Persoalan Kajian
Persoalan-persoalan dalam kajian ini:

(i) Apakah vokal dan konsonan bahasa Melanau Rejang?
(ii) Apakah jenis dan proses fonologi yang berlaku terhadap kata serapan bahasa

Melayu Baku yang terdapat dalam bahasa Melanau Rejang?

1.5 Skop dan Batasan Kajian
Kajian ini hanya tertumpu kepada proses-proses fonologi yang berlaku terhadap
vokal dan konsonan dalam kata dasar (leksikal) BMR. Kemudiannya analisis akan
dibuat untuk memperlihatkan proses-proses fonologi kata yang diterapkan ke dalam
BMR iaitu kata-kata daripada BMB. Kawasan kajian ialah di Kampung Rejang

14

dalam Bahagian Mukah, Sarawak. Justifikasi pemilihan kampung Rejang sebagai
kawasan kajian adalah disebabkan sebahagian besar penduduknya berbangsa
Melanau dan masih mengekalkan penggunaan BMR sebagai bahasa komunikasi
harian mereka. Bahasa Melanau yang dituturkan oleh penduduk kampung tersebut
merupakan asas bagi BMR.

1.6 Kepentingan Kajian
Kajian ini penting terutama kepada masa depan BMR itu sendiri. Kemerosotan
penggunaan BMR dalam komunikasi harian penuturnya terutama dalam kalangan
generasi muda boleh menyebabkan bahasa ini mengalami kepupusan seperti bahasa
Dalmatia yang dituturkan di sebuah wilayah di negara Croatia. Gejala ini akibat
daripada peningkatan taraf pendidikan dan perkahwinan campur kaum melanau
dengan bangsa-bangsa lain. Oleh itu, pengkaji memilih untuk melakukan kajian ini
supaya kosa kata bahasa ini dapat didokumentasikan untuk rujukan orang ramai yang
ingin mempelajari BMR. Selain itu juga, kajian ini diharapkan dapat membuka ruang
kepada pengkaji-pengkaji lain untuk menjalankan penyelidikan lebih mendalam
tentang BMR, sama ada dalam bidang fonologi, morfologi mahu pun sintaksis
bahasa ini.

1.7 Sorotan Literatur
Kajian berkaitan bangsa Melanau dan bahasa Melanau telah dibuat oleh pengkaji-
pengkaji barat seperti Aikman (1947), Archer, J.B (1949), Morris, H.S (1953,1978)
dan Clayne, I.F.C.S (1970, 1975). Manakala pengkaji-pengkaji tempatan pula ialah

15

Asmah Hj. Omar (1981, 1983, 1985), Bedui (1989), Zaini (1989 dan 1997), Yasir
Abdul Rahman (1987), Jeniri (1988) Noriah Mohamed (2009, 2011), Chong dan
Remmy (2011) dan lain-lain.

Kajian fonologi yang melibatkan penggunaan pendekatan atur rumus telah dijalankan
oleh beberapa pengkaji bahasa. Antaranya ialah Farid M.Onn yang mengkaji bahasa
Melayu, Zaharani Ahmad yang mengkaji dialek Melayu Perak, Mataim Bakar yang
mengkaji tentang dialek Melayu Brunei dan lain-lain.

1.7.1 Kajian Berkaitan Masyarakat Melanau dan Bahasa Melanau

Berdasarkan tinjauan terhadap kajian berkaitan masyarakat Melanau dan bahasa
Melanau, pengkaji mendapati skop kajiannya tidak meluas. Kebanyakan pengkaji
dari Barat lebih berminat terhadap orang Dayak berbanding orang Melanau dan
orang Melayu. Hal ini diakui sendiri oleh penulis Barat seperti Lockard, C.A. dan
Saunders,G.E. (1992), mereka memperihalkan seperti berikut:

“Kehidupan di kampung-kampung orang Melayu dan Melanau lebih permai.
Malangnya hanya sedikit gambar yang diperolehi yang dapat menunjukkan
kehidupan purba orang Melayu. Antara sebabnya ialah pelawat asing lebih
berminat terhadap orang Dayak. Orang Melayu dan Melanau pada mulanya
adalah penghuni-penghuni bahagian pantai negeri ini. Sebahagian besar
daripada mereka adalah nelayan, dan orang Melanau pula antaranya
adalah penanam rumbia. Banyak orang Melanau Islam yang masih
mengamalkan perkara yang mereka lakukan sebelum mereka menganut
agama Islam.”

(Lockard, C.A. dan Saunders,G.E., 1992:32)

16

Gambaran ringkas berserta gambar dalam kajian di atas tidak memadai untuk
menunjukkan keadaan sebenar kehidupan masyarakat Melanau di Sarawak. Namun,
kajian ini dapat membantu pengkaji untuk melihat serba sedikit keadaan hidup
masyarakat Melanau zaman silam.

Yasir (1987), pula mengkaji budaya masyarakat Melanau, khususnya Melanau
Mukah. Beliau meghuraikan secara terperinci aspek kebudayaan dan kepercayaan
masyarakat Melanau Mukah. Hasil kajian ini dapat memberi panduan kepada
pengkaji untuk menerokai corak kehidupan mereka dan seterusnya mengetahui
perbezaan bahasa Melanau Mukah berbanding dengan bahasa Melanau Rejang. Di
akhir penulisannya, beliau menyentuh sedikit perbandingan secara kasar dialek
Melanau Mukah dengan dialek Malanau Matu-Daro, Dalat, Balingian dan Bintulu.
Menurut beliau, terdapat perbezaan yang agak ketara antara bahasa Melanau Mukah
dengan bahasa Melanau Matu-Daro.

Seterusnya, Asmah dalam bukunya The Malay Peoples of Malaysia and Their
Languages (1983) pernah menulis secara ringkas tentang bahasa Melanau. Kajian
beliau adalah tentang bahasa dan masyarakat Melanau Bintulu yang dikenali dikenali
sebagai “vaie segan”. Asmah mendapati bahasa Melanau Bintulu mempunyai enam
vokal dan 20 konsonan. Menurut Asmah (1983) vokal-vokal dalam bahasa Melanau
Bintulu ialah /i/, /e/, /ə/, /a/, /u/, dan /o/, manakala fonem konsonan pula ialah /p/, /b/,
/t/, /d/, /k/, /g/, /q/, /m/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /v/, /s/, /z/, /h/, /ɣ/, /ǰ/, /l/, /w/ dan /y/. Selain itu,
terdapat tiga diftong dalam bahasa Melanau Bintulu, iaitu:

17

(8) Diftong bahasa Melanau Bintulu

(i) ay [ŋibay] = ‘memanggil’

(ii) aw [kazaw] = ‘kayu’

(iii) oy [pəɣiŋoy] = ‘berenang’

(sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Asmah,1983:613)

Zaini (1989), mengkategorikan bahasa Melanau kepada enam dialek yang utama
iaitu dialek Kuala Rejang, dialek Seduan, dialek Matu-Daro, dialek Mukah-Dalat,
dialek Balingian, dan dialek Bintulu. Beliau menyatakan situasi bahasa Melanau di
Sarawak sebagai kes L-Simpleks dan L-Kompleks, iaitu dialek-dialek berdekatan
mungkin masih ada kesalingfahaman, misalnya antara dialek Kuala Rejang, Matu-
Daro dan Seduan. Semakin jauh terpisah kedudukan geografinya, semakin luas
jurang kesalingfahaman, namun hubungan tetap ada. Dari segi kedudukan geografi
ini, dialek Mukah-Dalat semakin menipis kesalingfahamannya dengan dialek Kuala
Rejang, Matu-Daro dan Seduan, manakala dialek Bintulu menjadi kes L-Kompleks
yang terkeluar dari L-Simpleks tetapi menghampiri dialek Balingian.

Noriah dan Rohani (2011), dalam kajian mereka “Pengelompokan Leksikostatistik
Bahasa-bahasa Bumiputera di Sarawak” menyenaraikan 100 kosa kata bahasa
Melanau Matu-Daro (berdasarkan 100 patah perkataan yang dicadangkan oleh
Morris Swadesh) dan membandingkan dengan bahasa Baketan, bahasa Bidayuh
Biatah, bahasa Bidayuh Serian, bahasa Bintulu, bahasa Bisaya Sarawak, bahasa
Bukit, bahasa Iban, bahasa Kedayan, bahasa Kayan, bahasa Kejaman, bahasa Kelabit,
bahasa Kenyah Badeng, bahasa Kenyah, bahasa Kiput, bahasa Lahanan, bahasa Lun

18

Bawang, bahasa Melayu, bahasa Miriek, bahasa Penan Talun, bahasa Punan Bah-
Biau, bahasa Sekapan, bahasa Selakau, bahasa Sihan, dan bahasa Tanjong. Antara
hasil analisis, beliau mendapati hubungan bahasa Melanau Matu-Daro dengan bahasa
Tanjong mencatat peratus kognat yang tertinggi iaitu 62.1%, manakala peratus
kognat bahasa Melanau Matu-Daro dengan bahasa Melayu ialah 46.9% sahaja.
Dalam satu lagi kajiannya, Noriah (2009) mengkaji perubahan fonologi dalam
bahasa Austronesia Sarawak. Kajian tersebut berkaitan aspek fonologi segmental,
iaitu perubahan bunyi vokal, diftong dan konsonan dalam bahasa Austronesia
Sarawak termasuklah bahasa Melanau.

Maznah (2003) dalam penulisan latihan ilmiah Akademi Pengajian Melayu,
Universiti Malaya bertajuk “Sistem Bunyi dalam Bahasa Melanau: Kajian di
Kampung Bruit, Daro”, membuat kajian terhadap fonologi bahasa Melanau Matu-
Daro (BMMD). Hasil kajian beliau mendapati dalam BMMD terdapat sembilan
vokal iaitu /a/, /e/, /u/, /o/, /ɔ/, /Ɛ/, /i/, /ə/ dan /ɑ/. Manakala konsonan BMMD pula
ada 18 iaitu /p/, /b/, /t/, /d/, /k/, /g/, /m/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /s/, /z/, /h/, /ɣ/, /ǰ/, /l/, /w/ dan /y/.
Menurut beliau, kebanyakan fonem konsonan /k/ dalam BMMD yang berada di akhir
kata diganti fonem [Ɂ]. Oleh itu, fonem konsonan /k/ hanya hadir di awal dan tengah
kata sahaja dalam BMMD. Konsonan pinjaman pula tidak hadir dalam BMMD, dan
konsonan /z/ dalam BMB akan diganti dengan konsonan /ǰ/ dalam BMMD. Sebagai
contoh kata /zaman/ menjadi [ǰaman] dalam BMMD.

Kajian berbentuk geolinguistik terhadap pengguna bahasa Melanau telah dilakukan
oleh Salasiah (2005). Kajian ini melibatkan penggunaan bahasa Melanau semasa di

19

sekolah, rumah dan tempat awam. Kaedah kajian yang digunakan adalah berbentuk
kuantitatif iaitu menggunakan 100-200 perkataan Moriss Swadesh dan penggunaan
GIS. Kajian ini dibuat di beberapa kawasan iaitu Mukah, Oya, Dalat, Igan, Daro,
Matu, Rejang, Belawai dan Jerijeh. Hasil kajian mendapati faktor migran, pendidikan,
akses telekomunikasi dan perhubungan mempengaruhi leksikal seseorang.

Selain itu, terdapat juga beberapa kajian lain berkaitan dengan bahasa Melanau dari
aspek sosiolinguistik. Antaranya kajian oleh Salbia dan Dayang Sariah (2007) “Kata
sapaan dan Panggilan dalam Bahasa Melanau:Satu Kajian Preliminari”, Norsiah,
Salbia dan Dayang (2007) “Pertembungan Penguasaan Bahasa Melanau:Kajian di
Kuala Rejang” dan Salbia dan Mary Fatimah (2009) “Perbandingan Hubungan
Kekerabatan Dialek Melanau Mukah dan Dialek Melanau Matu-Daro”.

Hasil kajian oleh Norsiah, Salbia dan Dayang Sariah (2007) mendapati bahawa kosa
kata bahasa Melanau, khasnya di kawasan kajian mereka iaitu sekitar Kuala Rejang
mempunyai perbendaharaan kata yang tersendiri dan berbeza dengan bahasa Melayu
Baku atau dialek-dialek yang lain. Keadaan ini membuktikan bahawa bahasa
Melanau merupakan bahasa tersendiri dan bukannya berasal daripada dialek-dialek
Melayu yang lain seperti dialek Melayu Sarawak, Kelantan, Kedah dan Sabah.
Dapatan kajian mereka juga mendapati terdapat perbezaan dari segi unsur linguistik
seperti aspek fonologi dan morfologi. Contohnya, penggantian konsonan [c] kepada
[s] dalam bahasa Melanau. Seperti perkataan /caŋkul/ → [sakul] dan /cadar/ →
[sadaɣ]. Mereka juga mendapati bahasa Melanau mempunyai empat diftong iaitu

20

[au], [ai], [oi] dan [ui]. Contohnya bagi kosa kata [kəlabau], [məlai], [tudoi] dan
[salui].

Salbia dan Mary Fatimah (2009), mendapati bahawa taraf dialek Melanau Mukah
dan dialek Melanau Matu-Daro merupakan bahasa yang tersendiri, iaitu terangkum
dalam keluarga bahasa Melanau. Hal ini demikian kerana peratus kata berkognat
kedua-dua bahasa yang dibandingkan adalah dalam lingkungan 73.19%. Berdasarkan
hasil kajian yang dilakukan, mereka berpendapat bahawa keluarga bahasa Melanau
terdiri daripada bahasa Melanau Mukah dan bahasa Melanau Matu-Daro. Mereka
mencadangkan perlunya kajian lain untuk mengenal pasti status dialek-dialek
Melanau yang lain.

1.7.2 Kajian Melibatkan Penggunaan Pendekatan Atur Rumus

Kajian fonologi yang melibatkan penggunaan pendekatan atur rumus dalam fonologi
bahasa Melayu telah ditangani oleh beberapa pengkaji terdahulu. Antaranya ialah
Farid M.Onn dalam disertasi Ph.D beliau yang telah diterbitkan oleh Penerbitan
Universiti Malaya (1980) bertajuk “Aspects of Malaya Phonology and Morphology :
A Generative Approach”. Beliau telah mengkaji secara komprehensif tentang
fonologi bahasa Melayu, khususnya dialek Melayu Johor yang digunakan oleh beliau
dalam kajian tersebut. Antara fokus kajian beliau ialah aspek vokal dan konsonan
dialek Melayu Johor. Dengan menggunakan pendekatan linear ini, beliau
menghuraikan tentang proses-proses fonologi yang berlaku, antaranya ialah rumus
pengguguran schwa, rumus nasalisasi vokal, rumus pelemahan vokal, rumus
pemanjangan vokal, rumus penyisipan glotis dan rumus penyisipan geluncuran.

21

Seorang lagi pengkaji iaitu Zaharani (1993) dalam bukunya “Fonologi Generatif:
Teori dan Penerapan”, telah menulis dan menghuraikan tentang gagasan-gagasan
dan konsep-konsep dasar teori standard fonologi generatif. Kemudian dengan
menerapkan teori tersebut, beberapa aspek fonologi bahasa Melayu, dialek-dialek
Melayu dan juga bahasa sukuan dapat dihuraikan. Kajian beliau berkaitan
dialektologi generatif iaitu kajian tentang kepelbagaian dialek, menggunakan teori
tranformasi generatif dalam analisisnya, khususnya pendekatan atur rumus.
Sehubungan itu, gagasan-gagasan utama teori fonologi generatif seperti bentuk
dalaman, bentuk permukaan dan rumus-rumus fonologi diterapkan dalam kajian
dialektologi tersebut. Dalam kajiannya tentang dialektologi generatif bahasa Melayu
itu, beliau telah memilih bahasa Melayu baku sebagai bentuk dalaman yang
mewakili bahasa sumber, dan menurut beliau kewujudan pelbagai dialek dalam
bahasa Melayu disebabkan oleh empat faktor utama iaitu penambahan rumus,
penghilangan rumus, atur rumus dan simplifikasi rumus.

Mataim Bakar menggunakan pendekatan atur rumus untuk mengkaji dialek Melayu
Brunei dalam tesis sarjana beliau di Universiti Kebangsaan Malaysia, yang
kemudiannya diterbitkan pada tahun 2006 oleh Dewan Bahasa dan Pustaka Brunei.
Hasil kajian beliau mendapati wujud beberapa fenomena perubahan fonologi dalam
dialek Melayu Brunei yang dimanifestasikan oleh rumus-rumus fonologi seperti
rumus asimilasi nasal, rumus pengguguran obstruen tidak besuara, rumus
pengguguran nasal, rumus penyisipan nasal, rumus pengguguran /r/, rumus
penyisipan /h/, rumus penyisipin geluncuran, rumus pemanjangan vokal, rumus
nasalisasi vokal dan rumus pengguguran /h/. Bagi beliau, penerapan konsep ini
dalam menganalisis data telah banyak membantu, terutamanya dalam menyelesaikan

22

masalah-masalah fonologi yang tidak seragam atau tidak konsisten dalam dialek
Melayu Brunei.

Chong dan Remmy (2011), mengkaji aspek vokal tiga varian Melanau di sungai
Rejang, iaitu varian dari kampung Rejang, kampung Tengah Igan dan kampung
Banyuk. Hasil analisis data oleh mereka, mereka mendapati ketiga-tiga varian ini
mengandungi empat vokal, iaitu /i, u, ə, a/. Mereka menyatakan vokal tinggi /i/ dan
/u/ memiliki alofon tersendiri, bergantung kepada variasi dan konsonan yang
mengikutnya pada posisi akhir kata. Secara ringkas, mereka merumuskan seperti
berikut; (1) Di kampung Tengah Igan, vokal tinggi /i/ wujud sebagai alofon [e] /
__#k, vokal tinggi /u/ sebagai [o] /___(Ø, k, ŋ, R) dan vokal tinggi /u/ juga sebagai
[uᵊ] /__t, n# ; (2) Di kampung Rejang, vokal tinggi /i/ sebagai [iᵊ] atau [e] /__Ɂ#,
pada masa yang sama vokal tinggi /i/ juga sebagai [iᵊ] /__(t, k, n, ŋ, h, s)# dan vokal
tinggi /u/ sebagai [o] atau [uᵊ] /__(Ɂ, ŋ, t,k)# ; dan (3) Di kampung Banyuk, vokal
tinggi /i/ sebagai [iᵊ] /__(Ɂ p, t, s)# dan vokal tinggi /u/ sebagai [uᵊ] /__(Ɂ, n, ŋ, t)#.
Contoh perkataan dalam BMR adalah seperti berikut:

(9) Perubahan vokal /i/ kepada [iᵊ] dan [e]

/kəlik/ [kəliᵊɁ] ‘ikan keli’

/labik/ [labiᵊɁ] ‘sampai’

/tigik/ [tigeɁ] ‘kotor’

(Dipetik dan diubahsuaikan daripada Chong dan Remmy, 2011:6-8)

23

(10) Perubahan vokal /i/ kepada [iᵊ]

/səkəlit/ [səkəliᵊt] ‘kilat’

/palik/ [paliᵊk] ‘luka’

/ulin/ [uliᵊn] ‘pandu’

/dudiŋ/ [dudiᵊŋ] ‘melihat’

/ih/ [iᵊh] ‘ini’

/maǰis/ [maǰiᵊs] ‘habis’

(Dipetik dan diubahsuaikan daripada Chong dan Remmy, 2011:6-8)

(11) Perubahan vokal /u/ kepada [ɔ] dan [uᵊ]

/butuk/ [butɔɁ] ‘kemaluan lelaki’

/gaduŋ/ [gadɔŋ] ‘hijau’

/kukut/ [kukuᵊt] ‘gali’

/kuduk/ [kuduᵊk] ‘duduk’

(Dipetik dan diubahsuaikan daripada Chong dan Remmy, 2011:6-8)

Antara sarjana Barat yang membuat kajian berdasarkan pendekatan atur rumus ialah
Schane (1973). Walaupun beliau tidak menghuraikan secara terperinci struktur

24

fonologi sesuatu bahasa tertentu, namun beliau menghuraikan sistem fonologi secara
umum iaitu perkara yang sama dalam fonologi semua bahasa di dunia. Data dan
analisis bahasa yang digunakan oleh beliau dalam kajian ini diambil daripada
pelbagai sumber antaranya Chomsky dan Halle (bahasa Inggeris), Gleason (bahasa
Chatino, Hanunoo, Turki, Yoruba), Harris (bahasa Sepanyol), Hyman (bahasa Nupe),
Koutsoudas (bahasa Rusia), Kuroda (bahasa Yawelmani) dan lain-lain. Dalam kajian
ini, beliau menumpukan perhatian kepada empat jenis rumus, iaitu: rumus perubahan
fitur, rumus pengguguran dan penyisipan, rumus permutasi dan peleburan, dan rumus
dengan variabel.

1.7.3 Rumusan Terhadap Hasil Sorotan Literatur

Berdasarkan penelitian pengkaji terhadap kajian-kajian yang pernah dilakukan
berkaitan fonologi bahasa Melanau, kebanyakan kajian adalah dalam bentuk
deskriptif, sebagaimana kajian yang dilakukan oleh Maznah (2003). Penghuraian
beliau adalah berdasarkan teori struktural iaitu menganalisis data bahasa yang
diperoleh daripada penutur asli dan kemudiannya dipecah-pecahkan menjadi unit
yang lebih kecil. Chomsky menamakan kajian bahasa seperti ini sebagai kajian
taksonomi serta menganggap kajian tersebut yang bersifat sains pengkelasan. Beliau
menegaskan bahawa kajian tersebut hanya mencapai tahap observational adequacy
(Farid, 1988:170).

Manakala kajian yang menggunakan pendekatan atur rumus di negara ini
kebanyakannya melibatkan fonologi bahasa Melayu dan dialek-dialek Melayu seperti
yang dilakukan oleh Farid (1980), Zaharani (1993) dan Mataim (2006). Kajian secara

25

teoritis terhadap BMR yang menggunakan pendekatan atur rumus dibuat secara
ringkas oleh Chong dan Remmy (2011), namun kajian mereka terhad kepada aspek
vokal sahaja. Oleh itu, timbul minat dan keinginan pengkaji untuk membuat kajian
yang dapat menerangkan proses-proses fonologi BMR dengan lebih terperinci.

1.8 Definisi Istilah dan Konsep
Kajian ini juga meliputi istilah-istilah khusus yang menjadi fokus utama. Untuk
memudahkan pemahaman, berikutnya akan didefinisikan istilah-istilah dan konsep
yang berkaitan.

1.8.1 Kata Serapan
Kata serapan juga dikenali sebagai kata pinjaman. Peminjaman kata merupakan
gejala biasa dalam bahasa yang terjadi kerana pertembungan masyarakat pengguna
bahasa yang berlainan, gejala ini selalunya berlaku akibat penghijrahan dan
perantauan penuturnya. Menurut Kamus Linguistik (1997:118), kata pinjaman
merupakan kata yang dipinjam terus daripada bahasa asing seperti perkataan ad hoc,
atau melalui penterjemahan atau peniruan konsep daripada bahasa lain seperti frasa
budaya kuning (yellow culture) dan bulan madu (honeymoon). Jadi bolehlah
dikatakan bahawa kata serapan ialah kata yang berasal daripada bahasa lain (bahasa
daerah atau bahasa luar negeri) yang kemudian ejaan, ucapan dan tulisannya
disesuaikan dengan pertuturan masyarakat tertentu untuk memperkaya
perbendaharaan kata. Dalam kajian ini, kata serapan yang dikaji ialah kata-kata
daripada BMB yang diterap ke dalam BMR.

26

1.8.2 Fonologi
Secara umumnya fonologi merupakan bidang mengkaji sistem bunyi bahasa
(Abdullah Hassan, 2007:62). Manakala menurut Asmah (1981:16), fonologi
dikaitkan dengan penerangan tentang bunyi-bunyi dan fungsinya dalam bahasa
tertentu. Arbak (1983:52) menjelaskan, fonologi merupakan subdisiplin linguistik
yang mempelajari tentang bunyi-bunyi yang diucapkan melalui mulut manusia
Proses fonologi bermaksud proses perubahan bunyi hasil daripada penggabungan
morfem dalam membentuk perkataan atau ayat. Contoh-contoh proses fonologi ialah
seperti asimilasi, penasalan vokal, penyisipan, pengguguran dan sebagainya.

1.9 Organisasi Kajian
Disertasi ini akan dibahagikan kepada lima bab iaitu:

Bab satu
Mengandungi pengenalan, latar belakang kajian, pernyataan masalah, objektif kajian,
persoalan kajian, skop dan batasan kajian, kepentingan kajian, tinjauan literatur,
organisasi kajian dan rumusan.
Bab dua
Mengandungi metodologi kajian dan kerangka teoretis yang akan digunakan dalam
analisis kajian.

27

Bab tiga
Membincangkan sistem vokal dan konsonan BMR.
Bab empat
Menganalisis proses-proses fonologi yang melibatkan perubahan vokal dan konsonan
bagi kata serapan BMB dalam BMR.
Bab lima
Kesimpulan kajian yang mengandungi dapatan kajian, sumbangan dan cadangan
penyelidikan untuk pengkaji seterusnya.

1.10 Rumusan

Dalam bab satu ini pengkaji telah menyatakan pengenalan dan latar belakang,
permasalahan kajian, objektif kajian, persoalan kajian, skop dan batasan kajian,
kepentingan kajian, sorotan literatur, organisasi kajian dan rumusan bagi bab satu.
Dalam bab seterusnya akan diterangkan metodologi kajian dan kerangka teoretis
untuk menganalisis bab 4 dalam kajian ini.

28

BAB 2
METODOLOGI KAJIAN DAN KERANGKA TEORETIS

2.0 Pendahuluan
Bab ini terbahagi kepada dua bahagian iaitu bahagian pertama akan menyentuh
tentang metodologi kajian yang meliputi kaedah yang digunakan bagi mencapai
objektif kajian ini. Bahagian kedua pula menghuraikan kerangka teoretis yang
digunakan sebagai landasan analisis dan perbincangan kajian ini.

2.1 Metodologi Kajian
Kajian ini dilakukan dengan menggunakan beberapa kaedah penyelidikan iaitu
dilaksanakan dalam tiga peringkat iaitu peringkat pengumpulan data, peringkat
pemprosesan data dan peringkat penganalisisan data.

2.1.1 Kaedah Pengumpulan Data
Pengumpulan data merujuk kepada aktiviti untuk mengumpulkan data atau maklumat
yang akan dijadikan asas, rujukan dan data bagi kajian ini. Dalam kajian ini terdapat
tiga kaedah pengumpulan data iaitu kajian lapangan, intuisi pengkaji dan kajian
pustaka.

29

2.1.1.1 Kajian Lapangan

Data untuk kajian ini dikumpul dan diperoleh daripada aktiviti kajian lapangan yang
dilaksanakan oleh pengkaji. Kajian lapangan merupakan strategi penyelidikan yang
paling sesuai untuk menerokai bidang kajian fonologi. Tujuannya adalah untuk
mengetahui secara tepat dan mendalam aspek sebutan sebenar suatu bahasa yang
dikaji. Aktiviti kajian lapangan dimulakan dengan pemilihan informan. Informan
sangat penting dalam kajian ini kerana kita memerlukan informan untuk
mendapatkan data (korpus) yang diperlukan untuk membuat rumusan am tentang
struktur sesuatu bahasa (Samarin, 1993:26). Sumber yang diperoleh daripada
informan adalah berbentuk lisan, iaitu pertuturan yang dirakam secara spontan dan
terancang. Pemilihan informan adalah daripada kalangan penduduk tempatan dan
penutur jati BMR. Selain itu, pertimbangan lain yang dilakukan terhadap pemilihan
seseorang informan adalah berdasarkan beberapa faktor seperti umur, jantina dan
latar belakang pendidikan.

Kajian lapangan ini juga menggunakan kaedah pencarian data dalam talian atau
online database dari internet. Tujuannya adalah untuk mendapatkan maklumat
daripada artikel, jurnal dan tulisan ilmiah yang relevan dengan kajian ini. Antara
laman sesawang yang diakses untuk memperoleh maklumat berkaitan ialah Yahoo,
Google dan Directsciense. Daripada laman sesawang ini pengkaji mendapat
maklumat umum tentang aspek kajian dan maklumat berkaitan buku-buku rujukan
yang sesuai. Selain itu, penulis juga menggunakan media sosial di internet seperti
facebook untuk berhubung dengan rakan-rakan berbangsa Melanau bagi
mendapatkan maklumat dan data yang diperlukan.

30