ANALISIS FONOLOGI KATA SERAPAN BAHASA MELAYU BAKU DALAM BAHASA MELANAU REJANG

2.1.1.2 Intuisi Pengkaji
Selain mendapat sumber data daripada informan, data kajian ini juga diperoleh
berdasarkan intuisi pengkaji sendiri sebagai penutur jati BMR. Data yang diperoleh
melalui intuisi pengkaji ini dijadikan sebagai data sekunder. Nor Hashimah
(2006:52), menyatakan kaedah ini sering kali digunakan dalam kajian fonologi dan
kajian yang berdasarkan intuisi ini boleh dijadikan bahan sekunder, sebagai
penyemak kepada data yang dikutip di lapangan. Bagi pengkaji, pengumpulan data
berdasarkan intuisi ini sangat penting pada peringkat awal proses pengumpulan data
kerana menjimatkan masa dan lebih mudah dikenal pasti data yang tepat. Namun,
data yang diperoleh itu akan diuji kepada informan bagi memastikan keesahan data
tersebut.

2.1.1.3 Kajian Pustaka
Kajian pustaka dijalankan bagi mendapat maklumat secara terperinci tentang sorotan
kajian lalu mengenai bidang fonologi dan bahasa yang dikaji. Langkah awal adalah
dengan mengumpul maklumat melalui kajian kepustakaan, iaitu proses membaca
bahan bacaan berkaitan yang terdapat di perpustakaan. Hal ini penting untuk
mendapatkan idea asas tentang kajian yang akan dijalankan, terutamanya untuk
memahami prinsip dasar teori yang digunakan iaitu pendekatan atur rumus secara
lebih mendalam dengan membaca buku-buku, jurnal-jurnal dan apa-apa juga tulisan
yang bersangkutan dengan pendekatan ini.

31

Tinjauan pembacaan terhadap tulisan dan kajian oleh tokoh tempatan dan luar negara
juga dilakukan bagi mendapat maklumat yang lebih mendalam tentang aspek yang
dikaji. Melalui kajian pustaka ini juga, pengkaji dapat menentukan skop kajian yang
ingin dilakukan supaya tidak menyamai kajian-kajian yang terdahulu.

2.1.1.4 Informan
Dalam kajian ini, informan yang dipilih adalah berumur 50 tahun ke atas dan kurang
berpendidikan. Hal ini adalah untuk mendapatkan data yang lebih asli kerana
golongan ini dianggap dapat mengekalkan bentuk pertuturan asli berbanding dengan
golongan muda. Informan juga dipilih dalam kalangan penduduk yang tidak pernah
menetap di luar kampung Rejang untuk mengelakkan pengaruh bahasa lain. Selain
itu, informan juga hendaklah memiliki organ pertuturan atau organ artikulasi yang
sempurna dan dalam keadaan sihat. Jika salah satunya mempunyai cacat cela atau
tidak sihat, maka bunyi bahasa yang dikeluarkan akan kedengaran tidak betul atau
tempang (Asmah, 2008:48). Mereka adalah terdiri daripada sepuluh orang iaitu lima
lelaki dan lima wanita.

Aspek-aspek lain juga akan diambil kira oleh pengkaji seperti penggunaan alat
perakam, sama ada perakam audio ataupun visual. Penggunaan perakam ini amat
penting untuk membantu penyelidik memastikan ketepatan sebutan oleh informan.
Rakaman dibuat secara terancang dan tidak terancang. Bagi rakaman terancang,
pengkaji menentukan topik dan disediakan awal sebelum wawancara, manakala
rakaman tidak terancang, melibatkan rakaman tanpa disedari oleh informan.

32

2.1.2 Pemprosesan Data
Data yang diperoleh dan dikumpul akan diproses iaitu ditranskripsikan dengan
lambang-lambang fonetik atau disebut sebagai transkripsi halus dan lambang-
lambang fonemik atau transkripsi kasar3. Transkripsi ini dikatakan transkripsi halus
kerana memberi perhatian kepada ciri-ciri yang sekecil-kecilnya dalam penyebutan
informan (Asmah, 2008:98). Lambang fonetik pada asasnya terdapat dalam jadual
International Phonetics Alphabet (IPA) atau Abjad Fonetik Antarabangsa yang akan
dipadankan dengan sistem bunyi bahasa Melanau. Lambang ini dapat dilihat dalam
Jadual Lampiran A.

Asmah (2008:97-98) menyatakan terdapat dua jenis transkripsi, iaitu transkripsi
fonetik (transkripsi halus) dan transkripsi fonemik (transkripsi kasar). Transkripsi
fonemik hanya akan mengambil kira fonem-fonem dalam bahasa atau dialek yang
dikaji, baik fonem segmental mahupun fonem suprasegmental. Manakala dalam
transkripsi fonetik, tiap-tiap bunyi dipasangkan dengan lambangnya tanpa
mengambil kira fungsi bunyi, dan tanpa mengambil kira sama ada sesuatu bunyi itu
merupakan variasi sahaja daripada bunyi yang satu lagi, atau merupakan bunyi yang
berbeza. Tanda miring / / digunakan dalam transkripsi fonemik dan tanda kurungan
siku [ ] digunakan dalam transkripsi fonetik. Jadual 2.0 di bawah menunjukkan
contoh transkripsi data dilakukan.

3 Asmah (2008) dalam bukunya Kaedah penyelidikan Bahasa di Lapangan Edisi Kedua menggunakan
istilah transkipsi halus bagi transkripsi sempit dan transkripsi kasar bagi transkripsi luas.

33

Jadual 2.0

Transkripsi Dalaman dan Transkripsi Permukaan

Morfem Transkripsi Dalaman Transkripsi Permukaan
tempat
/təmpat/ [təmpat˭]

Dalam transkripsi fonemik tidak akan mengambil perbezaan antara /t/ pertama
dengan /t/ kedua dalam perkataan /təmpat/ di atas. Manakala dalam traskripsi fonetik
[t] pertama berbeza dengan [t] kedua, iaitu bunyi /t/ pertama diletupkan, sedangkan
/t/ yang kedua tertahan, yakni tidak diletupkan. Dalam transkripsi halus, kedua-
duanya harus dibezakan dengan diberi lambang yang berlainan, seperti [t] untuk /t/
pertaman dan [t˭] untuk /t/ kedua. Oleh itu, penggunaan transkripsi kasar dan
transkripsi halus penting untuk mengubah bentuk dalaman kepada bentuk permukaan.

Untuk mendapat struktur permukaan, struktur dalaman hendaklah dikenal pasti
terlebih dahulu. Tujuannya adalah untuk mengenal pasti proses-proses fonologi
sebelum wujudnya struktur sebenar bunyi tersebut (struktur permukaan). Dari itu
barulah kita akan diberikan rumus-rumus tertentu berdasarkan proses-proses fonologi
yang berlaku.

2.1.3 Penganalisisan Data

Kaedah penganalisisan data yang digunakan dalam kajian ini ialah kaedah kualitatif.
Creswell (1998) menjelaskan tentang proses penyelidikan kualitatif.

34

qualitative research is an inquiry process of understanding based on distinct
methodological traditions of inquiry that explore a social or human problem. The
researcher builds a complex, holistic picture, analyzes words, reports detailed views
of informants, and conducts the study in a natural setting.

(Creswell, 1998:15)

Seterusnya Berg (2004) menghuraikan tujuan penyelidikan kualitatif seperti berikut:

“Qualitative research properly seeks answer to questions by examining various
social settings and the individuals who inhabits these settings. Qualitative
researches, than are most interested in how human arrange themselves and their
setting and how inhabitants of these setting make sense of their surroundings
through symbols, rituals, social structures, social roles and so fourt.”

(Berg , 2004:7)

Asmah (2008:34) pula menjelaskan kesesuaian kaedah ini dalam kajian fonologi,
iaitu kajian kualitatif melibatkan ciri-ciri yang ada pada vokal, konsonan, diftong,
intonasi dan sebagainya. Jadi, dalam pendekatan kualitatif ini setiap ciri yang ditemui
itu akan dipastikan wujudnya serta dihuraikan, tidak kira sama ada ciri itu sering atau
jarang berlaku. Akhirnya, data-data disusun mengikut rumus fonologi yang sama dan
dihuraikan berdasarkan pendekatan atur rumus.

2.2 Kerangka Teoretis Kajian

Menurut Kamus Dewan Edisi Keempat (2007:1659), teori bermaksud pendapat yang
dikemukakan untuk menerangkan sesuatu perkara dan lain-lain. Sabitha (2005:49)
menjelaskan makna teori sebagai satu set pernyataan yang abstrak dan umum yang
disokong oleh hipotesis yang dibuktikan. Sesuatu teori yang baik dapat menjelaskan
kepada kita tentang sesuatu fenomena secara kritikal. Teori juga menjadi asas untuk

35

membuat pertimbangan tentang sesuatu cara yang belum diketahui itu disusun atur.
Kerangka teoretis pula ialah model yang dibina berdasarkan satu atau beberapa teori
sama ada gagasan atau idea. Kerangka teoretis kajian ini berdasarkan pendekatan
atur rumus Chomsky dan Halle (1968).

2.2.1 Pendekatan Atur Rumus

Dalam kajian ini, pengkaji menggunakan kerangka teoretis daripada pendekatan atur
rumus. Kajian ini akan menerapkan rumus-rumus tertentu yang akan digunakan
untuk menghuraikan proses-proses perubahan yang berlaku dalam kata serapan BMB
ke dalam BMR. Aspek penting dalam pendekatan ini ialah formulasi atur rumus
berikut:

(7) A → B / C ___D
(Dipetik dan diubahsuakan daripada Chomsky dan Halle, 1968:332)

Rumus (7) di atas ialah rumus bersifat notasi yang menjelaskan sesuatu proses
fonologi yang berlaku dalam sesuatu bahasa. Simbol A ialah input iaitu struktur
fonemik atau struktur dalaman dan simbol B pula ialah output iaitu struktur fonetik
atau struktur permukaan. Manakala simbol anak panah (→) bermaksud berubah
menjadi. Oleh itu, rumus ini bermaksud A berubah menjadi B. Apa-apa yang ada di
sebelah kanan garis miring (/) adalah ‘the environment’ yakni dalam persekitaran

36

rumus yang diterapkan. Tanda ‘underscore’ (____) menuunjukkan tempat dalam
persekitaran yang diduduki oleh segmen yang mengalami perubahan iaitu tempat
simbol A dan simbol B. Manakala simbol C pula sebagai pengikut dan simbol D
sebagai mendahului. Susunan CAD ialah struktur fonemik iaitu bentuk dalaman
sesuatu bahasa dan CBD ialah struktur fonetik atau bentuk permukaan iaitu bunyi
sebenar yang dihasilkan dalam sesuatu bahasa. Antara simbol-simbol dalam
melahirkan rumus-rumus adalah seperti berikut;

(8) Simbol dalam atur rumus

K konsonan
V vokal
Ø pengguguran
→ berubah menjadi
/ pada sempadan
[ ] dalam lingkungan
{} sama ada
( ) pilihan
$ sempadan suku kata
# sempadan kata

37

Simbol dalam (2) di atas akan digunakan secara meluas dalam representasi rumus-
rumus fonologi nanti. Selain daripada formulasi atur rumus (1) di atas, aspek penting
lain yang perlu dihuraikan dalam pendekatan ini ialah bentuk dalaman dan bentuk
permukaan serta konsep fitur distingtif.

2.2.1.1 Bentuk Dalaman dan Bentuk Permukaan

Aspek lain yang penting dalam pendekatan ini ialah bentuk dalaman dan bentuk
permukaan. Secara umumnya bentuk dalaman timbul daripada “kecekapan” penutur,
manakala bentuk permukaan timbul daripada “perlakuan” (Abdullah, 1983:212).
Menurut Hockett (1985:249), beliau berpendapat bahawa di bawah bentuk
permukaan terdapat lapisan bentuk dalaman yang menentukan bagaimana kita
bercakap dan memahami sesuatu ujaran, manakala bentuk permukaan memberi
bentuk kepada ujaran sebenar seperti yang digunakan dalam komunikasi.

Bentuk dalaman mempunyai ciri-ciri ujaran yang bersifat idiosingkratik (Kenstowicz
dan Kisseberth, 1979:32). Bentuk dalaman ini menjadi sumber kepada pembentukan
bentuk permukaan yang bersifat sistematik. Hubungan antara kedua-dua bentuk
dalaman dan bentuk permukaan ini dikaitkan dengan proses atau rumus fonologi.
Pelaksanaan rumus itu akan mengubah bentuk dalaman kepada bentuk permukaan
atau dengan kata lainnya representasi fonemik kepada representasi fonetik.
Representasi fonemik akan ditandai dengan simbol miring / / dan representasi
fonetik pula ditandai dengan simbol kurungan siku [ ].

38

2.2.1.2 Fitur Distingtif

Terdapat berbagai-bagai fitur distingtif yang dikemukakan oleh ahli-ahli bahasa
seperti Trubetzkoy (1939), Jakobson, Fant dan Halle (1951), Jakobson dan Halle
(1956), dan Chomsky dan Halle (1968). Mereka mempunyai pendekatan dan cara
yang berbeza dalam menentukan perbezaan sesuatu fonem. Untuk kajian ini pengkaji
memilih fitur distingtif Chomsky dan Halle (1968) sebagai panduan menganalisis
fonem BMB dan BMR. Menurut Simanjuntak (1980:38), fitur distingtif Chomsky
dan Halle (1968) paling sesuai untuk menghuraikan fonologi BMB. Fitur distingtif
Chomsky dan Halle (1968) dirumuskan seperti dalam jadual 2.1 berikut:

Jadual 2.1
Fitur Distingtif Chomsky dan Halle (1968)

Jenis Fitur Makna Jenis Bunyi
Sonoran
Silabik Sifat bunyi yang lantang dan tidak Bunyi vokal, geluncuran,
Konsonantal melibatkan penyempitan saluran likuida dan nasal.
udara seperti obstruen.
Malaran
Sifat bunyi yang bertaraf nukleus Bunyi vokal yang tidak

atau teras yang berkuasa berfungsi sebagai marginal

membentuk suku kata. dalam suku kata.

Sifat bunyi yang dihasilkan dengan Bunyi likuida, nasal dan
penyempitan saluran udara atau obstruen.
pengeseran udara pada beberapa
tahap dalam rongga mulut dengan
mekanisme arus udara sama ada
pita suara digetarkan atau tidak.

Sifat bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi geseran, geluncuran,
dengan cara tanpa halangan kepada likuida dan bunyi vokal.
arus udara dalam rongga mulut.

39

Lepas lewat Sifat bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi letusan [ǰ] dan [č]
dengan cara udara tertahan untuk dalam bahasa Melayu.
Nasal beberapa ketika kemudian barulah
Striden dilepaskan dengan perlahan-lahan
Lateral atau meletus dengan tidak serta
Bersuara merta.
Anterior
Sifat bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi konsonan sengauan.
Koronal kerana lelangit lembut diturunkan
Tinggi dan udara dari kotak suara bergerak
ke ruang rongga hidung.

Sifat bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi konsonan [s] dan [z]
tanpa sekatan udara dalam rongga dalam bahasa Comi.
mulut dan mempunyai intensiti
kebisingan yang tinggi.

Sifat bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi konsonan sisian [l].
dengan mengeluarkan udara dari
kiri dan kanan lidah dalam rongga
mulut.

Bunyi yang dihasilkan dengan Bunyi vokal, konsonan

getaran pita suara. sengau, likuida, letupan

bersuara dan separuh vokal.

Sifat bunyi yang terdapat halangan Bunyi konsonan bibir, gigi,
rongga mulut yang bermula dari gusi dan semua vokal.
daerah lelangit keras-gusi terjadi
terkedapan semasa menghasilkan
bunyi-bunyi berkenaan.

Bunyi yang dihasilkan dengan lidah Bunyi konsonan yang

menyentuh daerah sebutan lelangit dihasilkan dengan hujung

keras-gusi. lidah seperti bunyi [r].

Sifat bunyi yang dihasilkan kerana Bunyi vokal kardinal utama

kedudukan bahagian depan lidah, [i] dan [u]. Termasuk bunyi

daun lidah dan belakang lidah separuh vokal [w] dan [y].

dinaikkan ke titik yang lebih tinggi Bunyi-bunyi konsonan yang

daripada kedudukan biasa. dihasilkan dengan cara

hujung lidah dinaikkan ke

lelangit keras seperti bunyi

[č] dan [ǰ], bunyi sengauan

atau bunyi konsonan yang

dihasilkan dengan cara

belakang lidah dinaikkan ke

lelangit lembut seperti bunyi

[k] dan [g].

40

Rendah Bunyi bahasa yang dihasilkan Bunyi vokal kardinal utama
kerana kedudukan bahagian hujung [a] dan [ɑ], termasuk bunyi
Belakang lidah dan belakang lidah terletak konsonan geseran pita suara
Bundar lebih rendah daripada kedudukan [h].
Tekanan biasa.

Sifat bunyi yang dihasilkan kerana Vokal kardinal utama [u],

lidah ditarik ke belakang. [o], [ɔ] dan [ɑ].

Sifat kedudukan bentuk bibir Vokal kardinal utama [u],
bundar semasa bunyi vokal [o] dan [ɔ].
dihasilkan.

Sifat nukleus yang diujar dengan Bahasa-bahasa yang unsur
cara yang lebih menonjol daripada tekanan dianggap sebagai
bahagian yang lain dalam sesuatu unsur fonemis seperti dalam
kata. bahasa Inggeris.

(Sumber : dipetik dan diubahsuaikan daripada Paitoon, 2007:165-168)

Fitur distingtif Chomsky dan Halle ialah satu bentuk modifikasi daripada teori-teori
fitur distingtif yang pernah dikemukakan oleh Jakobson, Fant dan Halle (1951) dan
Jakobson dan Halle (1956). Modifikasi-modifikasi yang dibuat ini semata-mata bagi
mendapatkan kontras yang khusus bagi menentukan konsep sesuatu fitur (Hyman,
1975:42).

Menurut Simanjuntak (1980:28), ciri atau fitur distingtif dalam fonologi ini ialah
realiti fizik dan realiti psikologi fonem. Realiti fizik bermakna realiti yang
berhubungan dengan artikulasi dan akustik fonem itu. Realiti psikologi pula
bermakna sebagai realiti yang berhubungan dengan persepsi fonem itu. Oleh itu,
setiap fonem dapat dihuraikan atau dibeza-bezakan dengan berdasarkan:

41

(i) Fitur-fitur artikulasi
(ii) Fitur-fitur akustik
(iii) Fitur-fitur persepsi

Salah satu ciri fitur distingtif itu ialah ‘binari’, yakni fitur-fitur distingtif hanya boleh
memiliki satu daripada dua nilai, iaitu plus (+) atau minus (-). Justeru, sekiranya
sesuatu segmen itu nasal, maka segmen-segmen akan memiliki nilai plus (+) untuk
fitur nasal, yang ditulis sebagai [+nasal]. Sebaliknya, jika sesuatu segmen itu bukan
nasal, maka segmen itu masih memiliki fitur [nasal] sebagai sebahagian daripada
deskripsinya, tetapi fitur ini ditandai sebagai [-nasal]. Seperti simbol fonetik, fitur
distingtif dan nilainya ditulis dalam kurungan empat segi [ ] (Sloat et al., 1978:83).

Mataim (2006:54), menyatakan bunyi-bunyi ucapan bukannya unit yang tidak boleh
dianalisis. Setiap satu daripadanya ditentukan oleh sistem fitur distingtif yang
universal. Contohnya bunyi [z] ialah [+kons, +suara,-son...], yakni bunyi konsonan,
bersuara, bukan sonoran dan sebagainya. Manakala bunyi [a] pula ialah [-kons,
+suara, +son...], yakni bukan konsonan, bersuara, sonoran dan sebagainya. Fitur
distingtif yang diadakan boleh digunakan untuk menghuraikan sebarang bahasa dan
sistemnya menentukan kemungkinan set artikulasi dan auditori yang manusia boleh
gunakan. contoh representasi linear bagi kata /pagi/ dalam bahasa Melayu yang
menggunakan fitur distingtif adalah seperti berikut:

42

p a g i
+kons +sil +kons +sil
+labial +dor +dor +kor
-suara +suara +suara +suara

2.2.1.3 Prinsip Analisis Fonologi

Dalam pendekatan atur rumus, terdapat tiga prinsip penting dalam membuat analisis
fonologi iaitu;

(i) Prinsip keteramalan fonologi
(ii) Prinsip kenaturalan atau alamiah dan kemungkinan rumus
(iii) Prinsip kongruiti dan simetri penyebaran bunyi

(i) Prinsip Keteramalan Fonologi

Menurut Zaharani dan Teoh (2006: 9), Prinsip keteramalan fonologi iaitu prinsip
ramalan lazim ke atas susuatu proses fonologi itu bersifat boleh diramal. Jika wujud
percanggahan segelintir data terhadap rumus itu, rumus tersebut tetap betul dan wajar.
Contoh dalam BM, semua vokal /a/ di akhir kata mengalami alternasi (perubahan)
kepada vokal tengah [ə] seperti kata:

43

(12) Perubahan vokal /a/

/saya/ [sayə] ‘saya’
‘bila’
/bila/ [bilə] ‘suka’
‘kata’
/suka/ [sukə]

/kata/ [katə]

Perubahan /a/ kepada [ə] adalah bersifat boleh diramal. Rumus bagi perubahan /a/
kepada [ə] diperturunkan seperti dalam rumus (13).

(13) /a/ → [ə] / ____#

Namun, terdapat beberapa contoh perkataan yang vokal /a/ di akhir kata tidak
mengalami perubahan dan menolak rumus (13). Contoh kata seperti ditunjukkan di
bawah:

(14) /bola/ [bola] *[bolə]

Rumus (13) tetap diterima sebagai rumus yang wajar dan contoh [bola] *[bolə]
dalam contoh (12) mungkin dianggap sebagai kekecualian atau terikat kepada
justifikasi lain.

44

(ii) Prinsip Kenaturalan atau Alamiah dan Kemungkinan Rumus

Prinsip kenaturalan atau alamiah dan kemungkinan rumus memainkan pernanan yang
penting dalam pemilihan bentuk atau representasi dasar. Penilitian alternasi secara
kenaturalan fonetik sebagai akibat perubahan bunyi dapat membantu pemilihan
sesuatu bentuk representasi dasar (Zaharani dan Teoh, 2006: 13). Contohnya, proses
asimilasi dapat dijelaskan sebagai kecenderungan alamiah bagi elemen bersebelahan
menjadi lebih serupa. Proses ini terdapat dalam bahasa Lamba di Afrika Barat:

(15) Asimilasi bahasa Lamba

lasa las-wa las-ika las-ila

kaka kak-wa kač-ika kač-ila

sika sik-wa fič-ika fič-ila

fisa fis-wa fis-ika fis-ila

(Sumber: dipetik daripada Zaharani dan Teoh, 2006: 13-14)

Data (15) menunjukkan alternasi antara /s/ dengan /s/, contohnya [las-wa] = [las-ika]
dan juga antara [č] dengan [k], [kaka-wa] = [kač-ika]. Alternasi yang terdapat dalam
data (15) dapat diformulasikan seperti berikut:

45

(16) s → s / __ K
čka

(Sumber: dipetik daripada Zaharani dan Teoh, 2006: 14)

(iii) Prinsip Pola Kongruiti dan Simetri

Pola kongruiti dan bunyi simetri merupakan prinsip yang mendasari suatu analisis
fonologi. Distribusi bunyi adalah sama pada dasarnya. Akan tetapi, adakalanya
penyebarannya tidak sama rata. Penggunaan rumus dapat membantu mengimbangi
semua sistem tatabunyi dasar bahasa itu dengan cara menyisip atau menggugurkan
sesuatu elemen. Contoh pemilihan representasi dasar yang baik untuk mengimbangi
suatu tatabunyi bahasa itu ialah melalui proses aspirasi bunyi hentian tidak bersuara
(proses penyisipan) seperti dalam perkataan bahasa Inggeris di bawah:

(17) Aspirasi bunyi hentian tidak bersuara dalam bahasa Inggeris

[p in] <pin>

[t æp] <tap>

[stƐp] <step>

[k æt]] <cat>

[gɔt] <got>

46

[sʌpp ər] <supper>

[k ik] <kick>

(Sumber: dipetik daripada Zaharani dan Teoh, 2006: 18)

Dalam bahasa Inggeris, hentian yang beraspirasi merupakan sesuatu yang alofonik
sifatnya dan diderivasikan daripada hentian dasar yang tidak beraspirasi. Oleh itu,
hentian yang beraspirasi dapat diramalkan dengan rumus berikut:

(18) K

+hentian → [+aspirasi] / # _____V
-suara

(Sumber: dipetik daripada Zaharani dan Teoh, 2006: 18)

Rumus (18) membenarkan wujudnya satu sistem obstruen yang seimbang dalam
bahasa Inggeris yang beralternasikan antara obstruen yang bersuara dengan obstruen
yang tidak bersuara dalam representasi dalaman (Zaharani dan Teoh, 2006: 19).

2.2.2 Contoh Penerapan Atur Rumus dalam Dialek Melayu

Seterusnya pengkaji akan menunjukkan contoh-contoh penerapan atur rumus dalam
dialek Melayu yang telah dikaji oleh pengkaji sebelum ini iaitu Zaharani (1993:5-10).
Bahagian ini akan menunjukkan bagaimana sesuatu rumus fonologi itu dihasilkan.

47

Antara rumus tersebut ialah rumus penyisipan dan rumus pengguguran, iaitu simbol
A dan simbol B dalam rumus (1) boleh juga bermaksud kosong (Ø). Jika kosong
menduduki A bermaksud input (Ø →B) dan jika kosong menduduki B bermaksud
output (A→ Ø). Contoh seperti berikut:

(19) Rumus Penyisipan Ø → B / C ___ D
(20) Rumus Pengguguran A → Ø / C ___ D

Contoh rumus bagi (19) ialah Rumus Penyisipan geluncuran (RSG). Dalam bahasa
Melayu rumus ini terhasil apabila vokal rangkap didahului oleh vokal tinggi, maka
penyisipan bunyi geluncuran berlaku pada vokal rangkap tinggi tersebut. Proses
penyisipan ini boleh dirumuskan secara notasi segmen seperti berikut:

(21) Rumus penyisipan geluncuran

Ø→ y / i ___ V

wu

atau secara notasi fitur,

48

Ø→ - konsonan / + silabik ___ [+silabik]
- silabik + tinggi
+ tinggi α belakang
α belakang

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani, 1993:18)

Rumus di atas bermaksud [y] akan disisipkan pada rangkap vokal yang bermula
dengan vokal depan tinggi /i/ dan [w] pada rangkap vokal yang bermula dengan
vokal belakang tinggi /u/. Contoh dalam perkataan bahasa Melayu:

(22) Penyisipan /w/ dan /y/

/tiap/ → [tiyap] ‘tiap’

/lari-an/ → [lariyan] ‘larian’

/buah/ → [buwah] ‘buah’

/gaŋgu-an/ → [gaŋguwan] ‘gangguan’

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani, 1993:18)

Contoh Rumus bagi (20) ialah Rumus Pengguguran Getaran (RPG). Rumus ini
terhasil apabila bunyi getaran /r/ di posisi akhir kata. Kebanyakan dialek Melayu
akan menggugurkan /r/ di akhir kata. Proses pengguguran ini boleh dirumuskan
secara notasi segmen seperti berikut:

49

(23) r → Ø / __ #

Rumus (23) di atas bermaksud /r/ di posisi akhir kata akan digugurkan. Contoh
perubahan bentuk permukaan bagi kata /bəsar/ dalam dialek-dialek Melayu adalah
seperti berikut:

(24) Bentuk permukaan bagi kata /bəsar/ dalam dialek-dialek Melayu

Dialek Johor (Johor Bahru), Selangor [bəsa]
(Kuala Lumpur), Sabah (Kedayan),
Kelantan (Kota Bharu) [bəsɔ]
[bɔsa]
Terengganu(Ulu Terengganu), Perak
(Parit), Johor (Muar), Pahang (Pekan)

Dialek Negeri Sembilan (Kuala Pilah)

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani, 1993:9)

Seterusnya, dikemukakan contoh iaitu cara bentuk permukaan dihasilkan daripada
bentuk dalaman melalui rumus-rumus fonologi dalam dialek Melayu. Dalam dialek
Melayu terdapat rumus-rumus seperti berikut:

50

(25) Perendahan Vokal i → e / __K#

(26) Pengguguran Nasal ŋ → Ø / __#

(27) Pengguguran Hentian Bersuara K → Ø / [+nasal] ____

-sonoran αDA

- kontinuan

+suara

αDA

Nota : DA bermaksud daerah artikulasi

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani,1993:7)

Dengan mengaitkan rumus di atas, bentuk dalaman kata /kambiŋ/ melalui tiga rumus
fonologi untuk menghasilkan bentuk permukaan kata [kame] dalam dialek Kelantan
(Pasir Mas). Tiga rumus fonologi tersebut digambarkan seperti berikut:

(28) Bentuk dalaman /kambiŋ/
Perendahan Vokal kambeŋ
Pengguguran Nasal kambe
Pengguguran Hentian Bersuara kame
Bentuk permukaan [kame]

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani,1993:8)

Jadi, dalam sesuatu proses derivasi seperti (28) di atas, rumus-rumus terlibat
hendaklah disusun atur mengikut ketertiban, yakni rumus perendahan vokal mestilah

51

mendahului rumus pengguguran nasal. Jika berlaku sebaliknya, maka akan
menghasilkan bentuk permukaan yang berbeza dan tidak tepat. Contohnya seperti
berikut:

(29) Bentuk dalaman /kambiŋ/
Pengguguran Nasal kambi
Perendahan Vokal -
Pengguguran Hentian Bersuara kami
Bentuk permukaan *[kami]

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Zaharani,1993:8)

Contoh (29) di atas menunjukkan bahawa jika rumus-rumus tersebut tidak disusun
atur mengikut ketertiban, menyebabkan rumus perendahan vokal tidak dapat
dilaksanakan. Akibatnya bentuk permukaan yang salah dihasilkan iaitu *[kami].

Kesimpulannya, penghasilan output daripada bentuk dalaman mungkin memerlukan
lebih daripada satu rumus untuk menghasilkan output yang tepat. Oleh itu, pemilihan
urutan rumus yang betul sangat penting supaya tidak menghasilkan output yang salah.

52

2.5 Kerangka Konseptual Kajian
Maklumat atau rangkuman keseluruhan kajian ini dipaparkan dalam bentuk
kerangka konseptual. Dalam kerangka ini mengandungi aliran kajian seperti tajuk
kajian, objektif kajian, persoalan kajian, kaedah kajian, teori, analisis data
sehinggalah hasil kajian seperti Rajah 2.0 berikut:

53

Rajah 2.0: Kerangka

TAJUK: KAEDAH KU
Analisis Fonologi Kata Serapan Bahasa
Melayu Baku Dalam Bahasa Melanau TEKNIK K
Temu bual d
Rejang
PERALATA
OBJEKTIF KAJIAN: Telefon bimbit,
1. Menyatakan dan menghuraikan bunyi- Panasonic dan

bunyi vokal dan konsonan bahasa Nikk
Melanau Rejang.
PENGUMPU
2. Mengenal pasti, mengelaskan dan (Temu bual d
menganalisis proses-proses fonologi
terhadap kata-kata serapan bahasa MENTRANSKR
Melayu Baku yang terdapat dalam Data ditranskrip
bahasa Melanau Rejang. lambang-lamban

PERSOALAN KAJIAN: fonemik ber
1. Apakah vokal dan konsonan bahasa International

Melanau Rejang? Alphabet

2. Apakah jenis dan proses fonologi yang Mengenal pasti
berlaku terhadap kata serapan bahasa fonolo
Melayu Baku yang terdapat dalam
bahasa Melanau Rejang? 5

a Konseptual Kajian ANALISIS ATUR RUMUS:
Pendekatan atur rumus
UALITATIF
KAJIAN: ChPoemnsdkeykadtan Hataulrleru(m19u6s8).
dan rakaman Chomsky dan Halle (1968).
AN KAJIAN:
perakam video Analisis, Huraian dan
kamera digital Perbincangan berdasarkan
kon
ULAN DATA: Kerangka Teoretis
dan rakaman)
Kesimpulan dan
RIPSI DATA: Saranan Kajian
psikan dengan
ng fonetik dan
rdasarkan
l Phonetics

(IPA).

proses-proses
ogi

4

2.4 Rumusan
Daripada huraian dalam bab ini, dapatlah disimpulkan bahawa pemilihan pendekatan
atur rumus sesuai digunakan untuk menghuraikan fenomena perubahan fonologi kata-
kata serapan BMB yang terdapat dalam BMR dengan lebih terperinci. Keunggulan
pendekatan atur rumus ini adalah berdasarkan beberapa konsep seperti fitur distingtif,
struktur dalaman dan struktur permukaan, serta rumus fonologi yang diterapkan oleh
pendekatan ini untuk mengkaji bunyi-bunyi bahasa. Bab tiga akan mengihuraikan bunyi-
bunyi vokal dan konsonan BMR serta BMB untuk memudahkan analisis proses-proses
fonologi dalam bab berikutnya nanti.

55

BAB 3
SISTEM VOKAL DAN KONSONAN BAHASA MELANAU REJANG

3.0 Pendahuluan

Dalam bab ini pengkaji akan menyatakan dan menjelaskan bunyi-bunyi vokal, diftong
dan konsonan BMR. Penjelasan adalah berdasarkan sistem artikulasi (secara fonetik)
dan mengikut kedudukan artikulator iaitu merangkumi kehadiran bunyi-bunyi tersebut
di awal kata, di tengah kata dan di akhir kata. Pengkaji juga akan menyatakan tentang
fitur-fitur distingtif vokal dan konsonan BMR. Sebelum membuat penjelasan lebih lanjut
tentang sistem vokal dan konsonan BMR, pengkaji terlebih dahulu akan menyatakan
secara ringkas sistem vokal dan konsonan BMB untuk memudahkan analisis selanjutnya.

3.1 Vokal dan Konsonan Bahasa Melayu Baku

Ada 33 fonem dalam BMB, yakni 24 fonem asli dan 9 fonem pinjaman. Daripada 24
fonem asli BMB, terdapat 6 fonem vokal dan 18 fonem konsonan (Abdullah, 2007: 78).
Dalam kajian ini, pengkaji hanya menyatakan tentang fonem asli BMB sahaja.

56

3.1.1 Vokal Bahasa Melayu Baku

Bunyi vokal dihasilkan dengan mengeluarkan udara dari paru-paru melalui rongga mulut
dengan tidak terganggu. Udara keluar melalui rongga mulut dengan tidak tersekat.
Kualiti bunyi itu ditentukan oleh kedudukan lidah dan bentuk bibir (Abdullah, 2007:42).
Bunyi vokal ini juga dikenali sebagai bunyi oral. Menurut Farid (1980:19), terdapat
enam vokal dalam BMB yang berbeza kedudukan artikulasi iaitu di depan, tengah dan
belakang. Vokal ini juga berbeza pada tiga posisi mengikut ketinggian lidah iaitu tinggi,
tengah dan rendah. Kedudukan vokal BMB ditunjukkan dalam Rajah 3.0 :

Jadual 3.0 : Vokal Bahasa Melayu Baku

Tinggi Depan Tengah Belakang
Tengah I u
Rendah e ə o
a

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Farid, 1980:19)

Menurut Farid (1980:20), dalam BMB vokal tinggi biasanya tegang dalam kedudukan
perkataan awal dan akhir, manakala vokal pertengahan dan rendah tidak berlaku tegang

57

di kedudukan yang sama. Semua vokal ini adalah longgar dalam suku kata tertutup.
Bagi vokal tinggi / i / dan / u /, biasanya kekal di bentuk permukaan [i] dan [u] pada
posisi suku kata awal, tetapi vokal-vokal ini menjadi [e] dan [o] apabila berada di suku
kata akhir tertutup. Contohnya seperti berikut;

(30) perubahan vokal /i/ dan /u/ pada suku kata akhir tertutup

/milik/ [mileɁ]

/pilih/ [pileh]

/tutup/ [tutop]

(dipetik dan diubahsuaikan daripada Farid, 1980:20)

Data di atas menunjukkan berlakunya proses perendahan vokal, iaitu vokal tinggi /i/ dan
/u/ berubah menjadi vokal rendah [e] dan [o] pada suku kata akhir tertutup. Rumus
perendahan vokal ini boleh diformulasikan seperti berikut;

(31) V → V / ______ K #

[+tinggi] [-tinggi] K

(dipetik dan diubahsuaikan daripada Farid, 1980:20)

58

Rumus di atas, menyatakan bahawa vokal tinggi akan berubah menjadi vokal rendah
apabila berada di posisi suku kata akhir tertutup. Manakala bagi vokal tengah /e/ dan /o/
pula, biasanya tidak berubah dan kekal pada bentuk permukaan sebagai [e] dan [o].
Contohnya dalam perkataan berikut;

(32) /belek/ [beleɁ]

/mogok/ [mogoɁ]

(dipetik dan diubahsuaikan daripada Farid, 1980:21)

Dalam contoh di atas, diperlihatkan tiada perubahan vokal tengah /e/ dan /o/ dalam
BMB pada suku kata awal dan suku kata akhir tertutup. Bagi vokal tengah atau schwa
/ə/ pula, akan kekal sebagai [ə] apabila berada di posisi awal dan tengah suku kata.
Namun pada posisi akhir kata, kebiasaannya schwa ini direalisasikan daripada vokal
rendah /a/. Contohnya dalam perkataan-perkataan berikut;

(33) Schwa pada posisi awal kata BMB

/əram/ [əram]

/əmas/ [əmas]

59

(34) Schwa pada posisi tengah suku kata BMB

/bətik/ [bətiɁ]

/dədap/ [dədap]

(35) Schwa pada posisi akhir kata BMB

/gula/ [gulə]

/mara/ [marə]

(dipetik dan diubahsuaikan daripada Farid, 1980:21-22)

Dalam contoh (33) dan (34) di atas, diperlihatkan tiada perubahan bentuk luaran
daripada bentuk dalaman schwa dalam BMB. Manakala dalam contoh (35) didapati
bentuk luaran schwa berasal daripada bentuk dalaman vokal rendah /a/. Perubahan
daripada bentuk dalaman kepada bentuk luaran ini dapat dinyatakan dalam bentuk rumus
berikut:

(36) Rumus Pelemahan Vokal

/a/ → [ə] / ___ #

(dipetik dan diubahsuaikan daripada Farid, 1980:21)
60

Rumus (36) menyatakan bahawa vokal rendah /a/ akan berubah menjadi vokal tengah
atau schwa /ə/ apabila hadir di akhir kata seperti dalam contoh (33).

3.1.2 Konsonan Bahasa Melayu Baku

Bunyi konsonan dihasilkan dengan menekan udara keluar dari paru-paru dan kemudian
terganggu oleh organ-organ sebutan semasa melalui rongga mulut atau rongga hidung
(Abdullah, 2007:42). Konsonan terdiri daripada konsonan bersuara dan konsonan tidak
bersuara. Konsonan bersuara bermaksud konsonan yang terhasil apabila tekanan udara
yang keluar dari peparu menggetarkan pita suara manakala konsonan tidak bersuara
adalah konsonan yang terhasil apabila udara dari peparu tidak menggetarkan pita suara.

Menurut Abdullah (2007:82) lagi, fonem konsonan BMB ada lapan belas iaitu /p, b, t, d,
k, g, c, ǰ, m, n, ɲ, ŋ, s, h, r, l, w, y/. Konsonan ini terdiri daripada bunyi letupan, sengau,
letusan, getaran, sisian dan separuh vokal. Semuanya dipaparkan dalam Jadual 3.1
berikut;

61

Jadual 3.1 : Konsonan Bahasa Melayu Baku

Daerah Dua Gusi Gusi- Lelangit Lelangit Glotis
sebutan Bibir lelangit
Cara keras keras Lembut
sebutan

Letupan p b td kg
cǰ
Letusan
ɲŋ
Sengauan mn
Geseran
Getaran s h
r

Sisian l
Separuh vokal
w y

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Abdullah,2007:82)

3.2 Vokal dan Konsonan Bahasa Melanau Rejang

Kesemua fonem vokal dan konsonan BMR ada 21 buah, iaitu empat fomen vokal dan 17
fonem konsonan. Dalam kajian ini, pengkaji akan menghuraikan kedudukan fonem
vokal dan konsonan BMR di awal, di tengah dan di akhir kata. Pengkaji turut
menjelaskan kedudukan urutan vokal dan diftong BMR dalam bahagian ini.

62

3.2.1 Vokal Bahasa Melanau Rejang

Menurut Chong dan Remmy (2011:6), vokal BMR terdiri daripada vokal hadapan tinggi
[i], vokal hadapan rendah [a], vokal belakang tinggi [u], dan vokal tengah [ə].
Kedudukan vokal BMR dapat ditunjukkan dalam Jadual 3.2 di bawah;

Jadual 3.2 : Sistem Vokal Bahasa Melanau Rejang

Tinggi Hadapan Tengah Belakang
Separuh Tinggi i u
Pertengahan ə
Rendah a

(Sumber: dipetik dan diubahsuai daripada Chong dan Remmy, 2011:6)

63

3.2.2 Konsonan Bahasa Melanau Rejang

Menurut Asmah (1983:613) dalam bahasa Melanau Bintulu terdapat 20 konsonan iaitu
/p, b, t, d, k, g, q, m, n, ɲ, ŋ, v, s, z, h, ɣ, ǰ, l, w, y/. Manakala dalam bahasa Melanau
Matu Daro pula, menurut Maznah (2003:56) terdapat 18 konsonan iaitu /p, b, t, d, k, g,
m, n, ɲ, ŋ, s, z, h, ɣ, ǰ, l, w, y/.

Dalam kajian ini, hasil penelitian pengkaji mendapati terdapat 17 konsonon BMR.
Konsonan-konsonan tersebut ialah /p, b, t, d, k, g, m, n, ɲ, ŋ, s, h, ɣ, ǰ, l, w, y/. Bagi
memudahkan pengkaji menjelaskan bunyi-bunyi konsonan BMR ini, maka semuanya
dimasukkan ke dalam Jadual 3.3. Ruangan kiri ke kanan menunjukkan daerah sebutan
bunyi, dan ruangan ke atas ke bawah menunjukkan cara sebutan. Apabila ada dua
konsonan yang dihasilkan di daerah dan cara yang sama, maka bunyi yang pertama itu
tidak bersuara, dan bunyi kedua bersuara. Kedudukan konsonan-konsonan tersebut dapat
ditunjukkan berdasarkan kedudukan artikulasi dalam sistem konsonan BMR seperti
dalam Jadual 3.3:

64

Jadual 3.3 : Sistem Konsonan Bahasa Melanau Rejang

Cara sebutan Daerah sebutan

Bibir Gusi Gusi/lelangit Lelangit Lelangit Pita Suara/
Glotis
keras keras Lembut
h
(velar)

Letupan t b p t k

b bd g

Letusan t b

bǰ

Nasal mn ɲŋ

Geseran t b s
(frikatif) b ɣ

Sisian l

Separuh w y

vokal

Catatan : t b= tak bersuara dan b=bersuara

(Dipetik dan diubahsuaikan daripada Maznah, 2003: 56)

3.2.3 Kehadiran Vokal BMR

Terdapat empat vokal dalam BMR iaitu Vokal hadapan tinggi [i], vokal hadapan rendah
[a], vokal belakang tinggi [u], dan vokal tengah [ə]. Berikut diterangkan kedudukan
vokal dan urutan vokal termasuk diftong dalam kata-kata BMR:

65

3.2.3.1 Vokal Tinggi / i / dan /u/.

Terdapat dua vokal tinggi di dalam BMR iaitu vokal tinggi /i/ dan vokal tinggi /u/.
Vokal tinggi /i/ memiliki fitur-fitur [+sil, +son, +ting, +dep] dan vokal tinggi /u/ pula
memiliki fitur-fitur [+sil, +son, +ting, -dep]. Dalam BMR, vokal tinggi /i/ hadir di awal,
di tengah dan di akhir perkataan. Manakala vokal tinggi /u/ hadir di awal dan tengah
kata sahaja. Misalnya dalam kata-kata berikut;

(37) Kehadiran vokal tinggi /i/

Awal [ibaɁ] ’bawah’
[ibət] ’buang’
[idak] ’banyak’

Tengah [labiʸək] ’datang’
[ǰaliʸək] ’tikar’
[ǰakiʸən] ’baru’

Akhir [gudi] ’layang-layang’
[səluni] ’tilam’
[sadi] ’memang’

66

(38) Kehadiran vokal tinggi /u/

Awal [ulau] ’kepala’
[umah] ’sawah padi’
[usuʷəɁ] ’basuh’

Tengah [sut] ’ikut’
[yuk] ’ya’
[buʷəɁ] ’rambut’

Akhir [ŋanu] ’bangun lewat’
[ma͡itu] ’tidak tentu’

3.2.3.2 Vokal Tengah [ə]

Dalam BMR, vokal tengah [ə] atau vokal schwa memiliki fitur-fitur [+sil, +son, -ting, -
ren]. Vokal ini hadir di tengah suku kata terbuka dan tertutup sahaja. Misalnya dalam
kata-kata berikut;

67

(39) Kehadiran vokal tengah /ə/

Tengah [kəman] ’makan’
[kəbəs] ’mati’
[ǰəlaɁ] ’lidah’
[apən] ’ambil’
[ibət] ’ikat’

3.2.3.3 Vokal Rendah [a]

Dalam BMR, vokal rendah /a/ memiliki fitur-fitur [+sil, +son, +ren]. Vokal ini hadir di
posisi awal, di tengah dan di akhir kata. Misalnya dalam kata-kata berikut;

(40) Kehadiran vokal rendah /a/

Awal [agəm] ’tangan’
Tengah [amah] ’ayah’
[aǰuɁ] ’hulu’

[ataŋ] ’betul’
[baŋap] ’nganga’
[mupaɁ] ’buta’

68

Akhir [baɣa] ’batu’
[ɣaka] ’tudung saji’
[bana] ’tanda lahir'

3.2.3.4 Urutan Vokal BMR

Urutan vokal ialah dua atau lebih vokal menduduki suku kata secara berurutan. Dalam
BMB, urutan vokal berbeza dengan diftong. Jarak perbezaan antara diftong dengan
urutan vokal agak kabur sekiranya urutan vokal dan diftong turut muncul bersama-sama
seperti perkataan /diketuai/, /ditemui/, /kepulauan/ dan /kekacauan/ (Teoh, 1994:23).
Menurut Teoh lagi, dalam BMB terdapat enam urutan vokal yang dibenarkan hadir
bersama-sama dengan kata dasar iaitu /iu/, /ia/, /ua/, /ai/, /ui/ dan /au/.

Arbak (1983: 60) pula menyatakan, terdapat perbezaan yang nyata di antara diftong
dengan urutan vokal. Urutan vokal merupakan rentetan dua vokal yang mengandungi
nada, tekanan dan kepanjangan yang sama. Setiap vokal yang mendirikan urutan itu
(diftong) menunjukkan bahawa satu vokal adalah lebih panjang dan lebih lantang
daripada vokal yang lagi satu. Perbezaan ini adalah disebabkan oleh berlakunya
geluncuran dalam proses penyebutan urutan kedua-dua vokal yang mendirikan diftong
itu. Sedangkan urutan vokal tidak sekali-kali dicirikan oleh geluncuran sebaliknya
dicirikan oleh hiatus iaitu hentian sebentar pada suara yang memisahkan kedua-dua

69

vokal binaannya itu supaya setiap vokal itu mendirikan suku kata yang berasingan, sama
ada bersama-sama atau tanpa bunyi konsonan yang lain.

Dalam BMR, urutan vokal hadir di dalam leksikal. Kewujudan urutan vokal ini boleh
dilihat dalam dua bentuk iaitu urutan vokal yang terpisah suku kata dan urutan vokal di
dalam suku kata yang sama. Seandainya urutan vokal tersebut hadir di dalam suku kata
yang sama, urutan vokal itu akan dikenali sebagai diftong. Manakala urutan vokal yang
terpisah suku kata boleh dilihat dalam dua bentuk iaitu pertama urutan vokal yang
terpisah suku kata tanpa dihadiri sebarang fonem di antara kedua-dua vokal itu dan
kedua, urutan vokal yang terpisah suku kata dengan menerima geluncuran atau hentian
glotis. Contoh perkataan yang dihadiri urutan vokal adalah seperti berikut:

(41) Urutan vokal dalam BMR

a) [-au] [gaʷuk] ’garang’
b) [-ai] [maɁit] ‘ipar’
c) [-ua] [tuɁau] ‘orang’
[tuɁai] ‘sudu’

70

Urutan vokal yang terpisah suku kata [-au] menerima geluncuran [ʷ] dan urutan vokal
yang terpisah suku kata iaitu [-ai] dan [-ua] menerima hentian glotis.

3.2.3.4.(a) Diftong dalam BMR

Diftong menurut Alias (1992:110) ialah bunyi yang dihasilkan akibat geluncuran dari
satu daerah artikulasi ke daerah artikulasi yang lain. Manaka menurut Yunus (1980:40),
diftong merujuk kepada percantuman dua vokal yang dikeluarkan dengan satu hembusan
nafas sahaja. Diftong dianggap kombinasi antara dua bunyi bersama satu puncak
kelantangan. Menurut beliau lagi, dalam BMB terdapat tiga jenis diftong iaitu /ai/, /au/
dan /oi/.

Dalam BMR, terdapat tiga jenis diftong iaitu /au/, /ai/ dan /ui/. Contohnya dalam kata-
kata berikut;

(42) Diftong /au/

[ama͡u] ’atas’
[məɣ̃ a͡u] ’perempuan’
[buɣa͡u] ’lari’
[duda͡u] ’rumput’
[buka͡u] ’keladi’

71

(43) Diftong /ai/

[sala͡i] ’sarang’
[siɣa͡i] ’salai’
[tuɁa͡i] ’sudu’
[bala͡i] ’mungkin’
[paŋa͡i] ’angin’

(44) Diftong /ui/

[salu͡i] ’perahu’
[asu͡i] ’pikul’
[alu͡i] ’jenguk’
[agu͡i] ’tumpang’

3.2.4 Kehadiran Konsonan Bahasa Melanau Rejang

Dalam BMR hanya terdapat konsonan asli sahaja. Konsonan asli BMR merupakan
konsonan yang sedia ada dan diguna oleh penutur BMR tanpa sebarang perlakuan
adaptasi oleh penutur. Dalam BMR terdapat 17 fonem konsonan yang terdiri daripada
bunyi letupan (plosif), geseran(frikatif), sengauan(nasal), letusan, sisian(lateral) dan
separuh vokal. Berikut dihuraikan kedudukan konsonan dalam kata-kata BMR.

72

3.2.4.1 Letupan Bibir Tidak Bersuara /p/ dan Letupan Bibir Bersuara /b/

Dalam BMR, letupan bibir tidak bersuara /p/ memiliki fitur-fitur [+kons, -son, +ant, -kor,
-sua] dan bunyi ini hadir di awal, tengah dan akhir kata. Manakala letupan bibir bersuara
/b/ yang memilki fitur-fitur distingtif [+kons, -son, +ant, -kor, +sua] hanya hadir di awal
dan tengah kata sahaja. Contohnya adalah seperti berikut:

(45) Kehadiran letupan bibir tidak bersuara /p/

Awal [pataŋ] ‘baring’
[payaŋ] ‘sayap’
[pəgah] ‘bangun’

Tengah [apuʷən] ‘jemput’
[apən] ‘ambil’
[dipah] ‘ular’

73

Akhir [kap] ‘tangkap’

[təbalap] ‘paha’

[paɣap] ‘hentam’

(46) Kehadiran letupan bibir bersuara /b/

Awal [ban] ’bahu’
[baŋap] ’nganga’
[baŋat] ‘ombak’

Tengah [aba͡i] ‘petang’
[baba͡u] ‘nyanyuk’
[kəbəs] ‘mati’

3.2.4.2 Letupan Gusi Tidak Bersuara /t/ dan Letupan Gusi Bersuara /d/

Letupan gusi tidak bersuara /t/ memiliki fitur-fitur [+kons, -son, -sua, +ant, +kor] dan
letupan gusi bersuara /d/ pula memiliki fitur-fitur [+kon, -son, +sua, +ant. +kor]. Dalam

74

BMR letupan gusi tidak bersuara /t/ hadir pada semua posisi kata iaitu di awal kata, di
tengah kata dan di akhir kata. Contohnya dalam perkataan-perkataan berikut:

(47) Kehadiran letupan gusi tidak bersuara /t/

Awal [tuma͡i] ‘mengidam’
[tus] ‘jarum’
[tul] ‘berudu’

Tengah [ataŋ] ‘betul’
[pitaŋ] ‘kirim’
[butah] ‘belakang’

Akhir [akut] ‘sebut’
[bət] ‘ikat’
[məǰət] ‘kuat’

75

Manakala letupan gusi bersuara /d/ dalam BMR hanya hadir di awal dan di tengah kata
sahaja. Ini dapat dilihat dalam contoh-contoh berikut:

(48) Kehadiran letupan gusi lelangit keras bersuara /d/

Awal [dagən] ‘tengah’
[dipah] ‘ular’
[didaɁ] ‘banyak’

Tengah [kudən] ‘periuk’
[kəda͡u] ‘tempat’
[ladin] ‘ladin’

3.2.4.3 Letupan Velar Tidak Bersuara /k/ dan Letupan Velar Bersuara /g/

Letupan velar tidak bersuara /k/ memiliki fitur-fitur [+kons, -son, -sua, -ant, -kor] dan
letupan velar bersuara /g/ memiliki fitur-fitur [+kons, -son, +sua, -ant, -kor]. Dalam
BMR, letupan velar tidak bersuara /k/ hadir pada semua posisi kata iaitu di awal kata, di
tengah kata dan di akhir kata. Contohnya dalam perkataan-perkataan berikut:

76

(49) Kehadiran letupan velar tidak bersuara /k/

Awal [kəman] ‘makan’
[kuɣuh] ‘roboh’
[kudən] ‘periuk’

Tengah [buka͡u] ‘keladi’
[ǰakiʸən] ‘baru’
[laka͡i] ‘tua’

Akhir [usuʷəɁ] ‘basuh’

[təmuʷəɁ] ‘mandi’

[labiʸəɁ] ‘sampai’

Letupan velar bersuara /g/ pula hanya hadir di awal dan tengah kata dalam BMR.
Sebagai contoh, dalam perkataan-perkataan berikut:

77

(50) Kehadiran letupan velar bersuara /g/

Awal [gələm] ‘ketawa’
[gudi] ‘layang-layang’
[guguh] ‘demam’

Tengah [agəm] ‘tangan’
[ɣəga͡u] ‘tinggi’
[igik] ‘bawa’

3.2.4.4 Hentian Glotis /Ɂ/

Dalam BMR, kehadiran hentian glotis /Ɂ/ adalah hasil daripada derivasi bunyi letupan
velar tidak bersuara /k/ yang menduduku posisi koda atau akhir kata dalam sesuatu kata.
Kehadiran hentian glotis juga boleh dilihat pada posisi tengah kata apabila berlakunya
urutan vokal rendah /a/ dalam sesuatu kata. Selain itu, hentian glotis hadir dalam kata
serapan BMB menggantikan konsonan frikatif /h/ pada posisi awal kata. Oleh itu, fonem
hentian glotis hanya hadir pada struktur permukaan sahaja dalam BMR. Contohnya
dalam perkataan-perkataan berikut:

78

(51) Kehadiran hentian glotis /Ɂ/

Tengah [baʔa͡i] ‘basi’
[taɁa͡i] ‘tahi’
[naɁa͡i] ‘perut’

Akhir [balaɁ] ‘pisang’
[buɁ] ‘rambut’
[ǰəmaɁ] ‘menegur’

3.2.4.5 Geseran Gusi-Lelangit Keras Tidak Bersuara /s/, Geseran Velar Bersuara
/ɣ/ dan Geseran Glotis Tidak Bersuara /h/

Dalam BMR terdapat tiga bunyi geseran (frikatif) iaitu geseran gusi-lelangit keras tidak
bersuara /s/, geseran velar bersuara dan geseran glotis tidak bersuara /h/. Geseran gusi-
lelangit keras tidak bersuara /s/ mempunyi fitur-fitur [+kons, -son, +ant, +kor, +kont, -
sua], geseran velar bersuara /ɣ/ mempunyai fitur-fitur [+kons, +son, -ant, -kor, +kont,
+sua]. Manakala geseran glotis tidak bersuara /h/ mempunyai fitur-fitur [+kons,-son, -
ant, -kor, +kont, -sua]. Geseran gusi tidak bersuara /s/ dan geseran velar bersuara /ɣ/

79