KİTAP_1_s (1)

SÜRDÜRÜLEBİLİR KReEntHselBTaEsaRrımİ

2016 KİTAP 1



SÜRDÜRÜLEBİLİR KReEntHselBTaEsaRrımİ

2017

ETÜD VE PROJELER DAİRE BAŞKANLIĞI
KENTSEL TASARIM MÜDÜRLÜĞÜ

İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ
ETÜD VE PROJELER DAİRE BAŞKANLIĞI
Etüd ve Projeler Daire Başkanı: Ali ERGÜN, Mimar
KENTSEL TASARIM MÜDÜRLÜĞÜ
Kentsel Tasarım Müdürü: Ömer TURAN, Mimar
Kentsel Tasarım Müdür Yardımcısı: Zuhal AYANOĞLU, Yük.Mimar-Restoratör
Ebru YILMAZLAR, Mimar
Gülşen YILDIZ, Mimar
Fatih İslam AYAZ, Peyzaj Mimarı
BİMTAŞ BOĞAZİÇİ PEYZAJ İNŞAAT MÜŞAVİRLİK
TEKNİK HİZMETLER SAN. TİC. AŞ

PROJE KOORDİNATÖRLERİ
Genel Koordinatör: Prof. Dr. Çiğdem POLATOĞLU, YTÜ
Genel Koordinatör Yardımcısı: Yrd. Doç. Dr. Dilek YILDIZ, İTÜ
Genel Koordinatör Yardımcısı: Öğr. Gör. Dr. Melike ORHAN, ATILIM Ü.

METROPOL KENTSEL TASARIM VE ŞEHİR PLANLAMA MİMARLIK
MÜHENDİSLİK İNŞ. VE TİC. LTD. ŞTİ
İNFOLOJI KURUMSAL DANIŞMANLIK HIZMETLERI LTD. ŞTI.

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

BÖLÜM YAZARLARI

Prof. Dr. Ayfer AYTUĞ, YTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Çiğdem POLATOĞLU, YTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Gül KOÇLAR ORAL, İTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Gülşen ÖZAYDIN, MSGSÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Prof. Dr. Hayriye EŞBAH TUNÇAY, İTÜ Peyzaj Mimarlığı Bölümü
Prof. Dr. İclal DİNÇER, YTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Prof. Dr. Mehmet OCAKÇI, İTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Prof. Dr. Neşe YÜĞRÜK AKDAĞ, YTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Nur URFALIOĞLU, YTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Rengin ÜNVER, YTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Yurdanur DÜLGEROĞLU, İTÜ Mimarlık Bölümü
Prof. Dr. Zerhan YÜKSEL CAN, YTÜ Mimarlık Bölümü
Doç. Dr. Aslı SUNGUR ERGENOĞLU, YTÜ Mimarlık Bölümü
Doç. Dr. Aynur ÇİFTÇİ, YTÜ Mimarlık Bölümü
Doç. Dr. Gülten MANİOĞLU, İTÜ Mimarlık Bölümü
Doç. Dr. Nilgün Çolpan ERKAN, YTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Doç. Dr. Oya AKIN, YTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Doç. Dr. Şevkiye Şence TÜRK, İTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Yrd. Doç. Dr. Ayşegül KURUÇ, MSGSÜ Mimarlık Bölümü
Yrd. Doç. Dr. Cem DOĞAN, MSGSÜ İç Mimarlık Bölümü
Yrd. Doç. Dr. Dilek YILDIZ, İTÜ Mimarlık Bölümü
Öğr. Gör. Dr. İnci ŞAHİN OLGUN, MSGSÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Öğr. Gör. Dr. Melike ORHAN, ATILIM Ü. Mimarlık Bölümü
Arş. Gör. Dr. Esra KÜÇÜKKILIÇ ÖZCAN, YTÜ Mimarlık Bölümü
İstanbul Büyükşehiṙ Belediẏ esi ̇ Ulaşim Daiṙ e Başkanlığı
Ali Zekai AKAY, Şehir Plancısı, Metropol Kentsel Tasarım
Aslıhan ERMİŞ, Kentsel Tasarım Uzmanı - Peyzaj Mimarı, Metropol Kentsel Tasarım
Enise ERDEMİR NALCI, Şehir Plancısı, Metropol Kentsel Tasarım
İbrahim EREN, Şehir Plancısı, Metropol Kentsel Tasarım
Neslihan BARIŞ KARATEKİN, Y. Şehir Plancısı, Metropol Kentsel Tasarım
Öznur Gizem UZUNER, Şehir Plancısı, Metropol Kentsel Tasarım

Editör: Prof. Dr. Çiğdem POLATOĞLU



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

KİTAP 1



ÖNSÖZ

İstanbul, yüzyıllardır pek çok dünya kentine örnek olmuştur. Kentimiz, eşsiz doğal zenginliği ve
kıtalararası köprü olması özelliği ile dünyada başka hiç bir kentin sahip olamayacağı ayrıcalıklı bir
konumdadır. Eski dünya, Asya, Afrika ve Avrupa’nın merkezindedir. Napolyon’un dediği gibi, “Eğer
dünyanın bir başkenti olsaydı, bu İstanbul olurdu.” İstanbul, ulusal sınırlarımız içindeki kentlerimize
de örnek olmakta ve yenilikçi, çağdaş, teknolojik gelişmelerde öncül bir rol üstlenmektedir.

Ancak kent gelişim sürecinde uygun olmayan planlama kararları ve özellikle yoğun iç göçün ve
son zamanlarda dış göçün etkisinde kentsel bozulmalara maruz kalmıştır. Kentte yaşayanların
temel gereksinmeleri barınmadır. Bunun için kent, kullanıcılarına yaşam kalitesi yüksek mekanlar
sunulmalıdır. İstanbul’un kentsel yaşam kalitesi yüksek bir kent olması; ekonomik, sosyal, çevresel,
bireysel ve toplumsal sağlık açılarından yaşanabilir kamusal açık alanlarda sürece kentlilerin de
katılımı ile mümkün ve anlamlı olacaktır. Bu durum kapsamlı olarak iyi çalışılmış ve uygulanmış
plan ve projeler ve önemli stratejik kararlar ile aşılmaya ve kent tekrar bir bütün haline getirilmeye
çalışılmaktadır.

Tüm bu nedenlerle; İstanbul çalışmaların başladığı, devam ettiği ve geliştiği bir yer olarak sadece
İstanbullular için değil aynı zamanda hem Türkiye hem de dünyanın diğer kentleri için bir örnek teşkil
edecektir.

2015- 2019 Stratejik Planı; planlama ve imardan ulaşıma, çevreden kültüre, afet ve risk yönetiminden
kent ve toplum düzenine, sosyal belediyecilikten sağlığa kadar geniş bir yelpazede pek çok yatırım,
hizmet ve faaliyet için beş yıllık amaç ve hedefleri içermektedir. Bu plan kapsamındaki çalışmalar
İstanbul’a kazandırılan cazibe, imaj ve prestiji artıracak ve sürdürülebilir bir şekilde devam ettirecek
sonuçlar getirecektir.

“Sürdürülebilir İstanbul” hedefi ile kentin fiziksel gelişimini kontrol altına almak, mevcut durumları
değerlendirmek, iyileştirmek ve geleceği sağlıklı bir şekilde kurmak amacıyla Kentsel Tasarım Rehberi
hazırlanmıştır. Rehber, İstanbul’un kentsel açık alanlarına herkesin erişimini, sürdürülebilir ulaşımı,
enerji korunumunu, ön plana alan tasarımların kentin 20 yıl sonrasına ilişkin planlama ve tasarım
ilkelerini yasal yönetsel yapı içinde ortaya koymaktadır.

Bu vesile ile dünya kenti İstanbul’umuzun geleceğini şekillendiren planların yer aldığı Sürdürülebilir
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin hazırlanmasında emeği geçenlere teşekkür ediyorum.

Dr. Kadir Topbaş



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

KİTAP 1
ÖNSÖZ

GIRIŞ

Amaç ve Hedefler
Kavramsal Çerçeve ve Temel İlkeler

Rehberin Sürdürülebilirliği

BÖLÜM 1: KENTSEL PLANLAMA VE TASARIM

1.1 İstanbul İçin İlkesel Yaklaşım
1.2 Yasal Çerçeve, Yönetim ve Denetim

1.3 Toplumsal Yaşam
1.4 Ulaşım Planlaması
1.5 Sürdürülebilir ve Enerji Etkin Tasarım
1.6 Herkes İçin Tasarım

KİTAP 2

BÖLÜM 2: KENTSEL MEKANLAR

2.1 Kamusal Açık ve Yeşil Alanlar
2.2 Kıyı Alanları
2.3 Meydanlar

2.4 Cadde ve Sokaklar
2.5 Sokak Görünümü: Arayüz Tasarımı
2.6 Tarihi Çevrede Koruma ve Kentsel Tasarım

BÖLÜM 3: KENTSEL MEKAN BILEŞENLERI

3.1 Kent Mobilyaları
3.2 Aydınlatma
3.3 Renk

3.4 İşitsel Konfor ve Planlama İlkeleri
3.5 Peyzaj Tasarımı
3.5.1 Bitkisel Ögeler

3.5.2 Yüzey Malzemeleri
EK: KENTSEL MEKANDA YAŞAM KALITESI -TASARIM ÖLÇÜTLERI



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

GİRİŞ

• Amaç ve Hedefler
• Kavramsal Çerçeve ve Temel İlkeler
• Rehberin Sürdürülebilirliği



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

GİRİŞ

Prof. Dr. Çiğdem Polatoğlu Amaç ve Hedefler
Kapsam
KTR’nin Bağlamı
KTR’nin Hazırlık Süreci ve Paydaş
Katılımı

GİRİŞ

Amaç ve Hedefler

18. Yüzyılın sonunda başlayan Sanayi Devriminin önemli sonuçlarından biri olan “Kentleşme” hızla
devam etmektedir. Genel tahminler ile 2050 yıllında on kişiden yedisinin kentlerde yaşayacağı
öngörülmektedir (UN – Habitat 2015). Değişen olgulara bağlı olarak gelişim hızı farklılık gösterse de,
süreç içinde kentlere yönelik uygun olmayan politikalar getirdikleri plan ve tasarımlar ve olumsuz
mekansal dağılımlar sonucunda insanların ve eylemlerinin yapısını etkileyerek, toplumsal ayrışma,
çöküntü alanları, temel hizmetlere yeterince erişememe gibi sorunlar yaratmıştır. Günümüzde
gelinen noktada özellikle büyük kentler, artan nüfus baskısı altında kalabalıkları ve kaynakları
yönetmek, yaşam alanlarında herkese eşit olanaklar sunmak konusunda ciddi mücadeleler ortaya
koymak durumundadır.

Kamusal alanların ekonomik, toplumsal, çevresel ve insan sağlığı açılarından büyük yararlar
sağladığı bilinmektedir. Bu açıdan bakıldığında kamusal yaşamın kentsel tasarımın “lokomotifi”
(Gehl, 2016) olduğu da vurgulanmaktadır.

Kamusal alanlar;
• Sosyal uyum, etkileşimi teşvik etmeye ve sosyal sermaye inşa etmeye uygun bir
zemin,
• Ekonomik rekabet ve yatırım kararlarının belirlenmesinde bir unsur ve ekonomik
değişimleri yansıtan bir mekan,
• Enerji kullanımına yönelik doğrudan bir etki ve çevresel bir kaynak,
• Kentsel alanların yaşanabilirliğine ve yerel halkların sağlık ve refahına önemli bir
katkı niteliğini taşımaktadır (Carmona, 2008).

Küresel ortamdaki gelişmeler ışığında ele alındığında dünya metropollerinden biri olan
İstanbul’un kentsel gelişimini yerel deneyimleri ile zenginleştirerek uluslararası düzeyde
sürdürmesi için bazı temel araçlara gereksinimi vardır. Kentsel tasarım uygulama ve kontrol
aracı olarak kentsel tasarım rehberleri, mekansal gelişmenin yönlendirilmesi sürecinde,
planlama-tasarım ilişkisine bütüncül bir yaklaşım getirilmesi ve yaşam alanlarının niteliğinin
yükseltilmesi konusunda ön plana çıkmaktadır. Diğer planlama kontrol araçları yanında kentsel
tasarım rehberleri, mevcut planlama sistemini destekleyerek, yeni projelerin hazırlanma-
yürütülme-uygulanma-değerlendirme aşamalarında önemli yararlar sağlamaktadır.

14

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi (İstanbul KTR)

Vizyon:
Kamu yararı gözetilerek, sürdürülebilirlik ana ekseninde gelişen, yaşanabilir bir
İSTANBUL.
Amaç:
Yaşam kalitesi yüksek, güvenli, kapsayıcı, sağlıklı ve sürdürülebilir bir İSTANBUL için
kentsel tasarım ilkelerini ortaya koymak.

Şekil 1.
İstanbul
Kentsel Alanı,

2014

1. Yenilikçi 2. Ekonomik 3. Koruyucu 4. Yeşil
5. Kapsayıcı 6. Çekici 7. Kaliteli 8. Estetik
9. Özgün 10. Dinamik 11. Güvenli 12. Eşitlikçi
13. Katılımcı 14. Sürekli 15. Şeffaf 16. Kimlikli
17. Erişilebilir 18. Çeşitli 19. Esnek 20. İmgelenebilir
21. Okunabilir 22. Canlı 23. Bütüncül 24. Temiz

15

GİRİŞ

Vizyon ve amaç bağlamında İstanbul KTR’nin hedefleri

• Ulusal ve yerel deneyimleri uluslararası ilkeler ile desteklemek,
• Uluslararası düzeyde kabul görecek bir çerçeve oluşturmak,
• İstanbul için uygun kentsel tasarım rehberi modeli belirlemek ve
• Merkezi, bölgesel ve yerel yönetimlerde farkındalığı arttırmaktır.

Şekil 2. İstanbul
Eminönü
Meydanı, 2015

• Kapsam

İstanbul KTR planlama ve kentsel tasarım için bir üst çerçeve sunmaktadır; uygulama rehber olarak
değil kentsel tasarım yoluyla yaşam kalitesini iyileştirmek, yükseltmek hedefiyle esnek, yol göste-
rici ama gerektiğinde yönlendiren ölçütleri kapsamaktadır. Kentsel tasarım rehberleri genel/ortak
yapıları yanında kentin öncelikli niteliklerini kapsayacak şekilde oluşturulmaktadır. İstanbul KTR bir
kentin sağlaması gereken tüm konular yanında kentin özellikli konularına ayrı bir rehber hazırlama
gereği duymadan ayrıntılı olarak değinmektedir; örneğin kıyı alanları, sokak görünümü ve arayüz
tasarımı gibi.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde hazırlanan bu rehberin konuları İstanbul’un nitelikle-
rine göre ortaya çıkmıştır. İlçe Belediyeleri tarafından kendi çevrelerinin nitelikleri doğrultusunda
geliştirilmeye açıktır ve bu konuda yol gösterici olmak gibi bir misyonu vardır. Rehberin ele aldığı
her konu Sosyal – Çevresel – Yönetimsel ve Ekonomik Sürdürülebilirlik çerçevesinden birbirine veri
sağlamakta ve birbirinden beslenmektedir.
16

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

İstanbul KTR iki kitaptan oluşmaktadır. Her kitap içinde iki bölüm, makro ölçekten mikro ölçeğe
değişen bir aralıkta kentsel tasarım konularını ele almaktadır. Bölümlerde yer alan konular ala-
nında uzman akademisyenler tarafından İstanbul KTR için hazırlanmıştır. Bu açıdan İstanbul’a
özgüdür ancak aynı zamanda kentsel tasarım alanında uluslararası standartları ve yaklaşımları
da sunmaktadır. İstanbul KTR’nin bir diğer özelliği ise zaman içerisinde değişen toplumsal, siyasi
eğilimlere göre yenilenebilir bir esnekliğe sahip olmasıdır. Rehber gelecek 20 yılı planlamak üze-
re tasarlanmıştır ancak kullanıma başlandıktan sonra belirli süreler içinde geri dönüşler alınması
önerilmektedir.

• Birinci kitapta “Kentsel Planlama ve • İkinci kitap iki ana bölümden oluşmakta-
Tasarım” başlığı altında rehberin tanımı dır. İlk bölümde “Kentsel Mekanlar” başlığı
yapılmakta, hangi ilkeler ışığında, na- altında; kamusal açık ve yeşil alanlar, kıyı
sıl bir sistem benimseyerek hazırlandığı alanları, meydanlar, cadde ve sokaklar, so-
anlatılmaktadır. Ayrıca makro ölçekte İs- kak görünümü ve tarihi çevrede koruma ve
tanbul’un kentsel planlama ve tasarım kentsel tasarım konularında temel ilkeleri ve
konuları, rehberin uygulama aşamasının ölçütleri ortaya konmaktadır. İkinci bölümde
hangi yasal düzlemde gerçekleşebileceği ise “Kentsel Mekan Bileşenleri” olan kent
ve toplumsal yaşam ile ilişkisi açıklanmak- mobilyaları, aydınlatma, renk, işitsel konfor
tadır. Bu bölümlerde ortaya konan temel ve peyzaj tasarımı konuları açıklanmıştır.
ilkeler her bölümü yönlendirmektedir. Bi- İkinci kitap, “EK: Kentsel Mekanda Yaşam
rinci kitap, sürdürülebilirlik ilkeleri üzeri- Kalitesi -Tasarım Ölçütleri” ile bitmektedir.
ne kurulu olan İstanbul KTR’nin iki önemli Bir kontrol listesi kapsamında hazırlanan
konusu olan; sürdürülebilirlik ve enerji bu ek, İstanbul KTR’nin ortaya koyduğu il-
etkin tasarım, herkes için tasarım konula- keleri ve tasarım ölçütlerini kapsamakta ve
rında genel çerçeveyi de vermektedir. kullanıcıya planlama, tasarım, uygulama
süreçlerinde projelerini irdelemek üzere bir
öz değerlendirme aracı sunmaktadır. Sayısı
artırılabilecek kontrol listeleri ile denetim
sürecinde öneri projelerin İstanbul KTR'ye
uygunluğu da sınanabilecektir.

17

GİRİŞ

• İstanbul KTR'nin Bağlamı

Rehber, merkezi yönetim, yerel otoriteler, sivil toplum kuruluşları ve planlama uzmanlarını küresel
bir çerçeve içinde bir araya getirerek, bütünleşik planlama ve tasarımı teşvik etmekte, sürdürüle-
bilir kentsel gelişme için kaynakların doğru kullanımını yönlendirmektedir. Rehber yürürlükte olan
kanun ve yönetmelikler üzerine bir temel oluşturmaktadır. İstanbul KTR, kullanılmaya başlandığı
zaman diliminde yürürlükte olan kanun ve yönetmelikleri temel alır ancak uygulama, denetim ve
kontrolünün nasıl yapılacağı merkezi yönetim tarafından tanımlanacaktır. Bununla birlikte İstanbul
KTR, denetim ve yönetime yönelik öneriler içermektedir.

İmar Kanunu Mekansal
Planlar
Boğaziçi Kanunu Yapım
Yönetmeliği
Kıyı Kanunu
Planlı Alanlar
İSKİ Genel Müdürlüğü Kuruluş ve Tip İmar
Görevleri Hakkında Kanun Yönetmeliği

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Şehir İçi Şekil 3. İstanbul
Koruma Kanunu Yollarda Bisiklet KTR’nin yasal
Yolları, Bisiklet dayanağı
Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların İstasyonları
Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak ve Bisiklet
Kullanılması hakkında Kanun Park Yerleri
Tasarımına ve
Afet Riski Altındaki Alanların Yapımına Dair
Dönüştürülmesi Hakkında Kanun Yönetmelik

Engelliler Hakkında Kanun

18

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Rehber bu yasal dayanağı geliştirmek üzere önemli bir araçtır ve pek çok fırsat sağlamaktadır.
Yerel yönetime planlama ve sürdürülebilir bir kent inşa etmek açısından bütünleşik bir yaklaşım
sunarak;

• Toplumsal farkındalığı arttıracak,
• Karar verme süreçlerinde katılımcılığı geliştirecek ve
• Yerel yönetimlerin deneyimlerini uluslararası düzeye taşımalarını sağlayacaktır.

İstanbul KTR’yi kimler kullanacak?

Metropoliten ve/ya da yerel ölçekte İstanbul için kentsel planlama ve tasarım konularında hizmet
sunan ve projeler üreten planlama, mimarlık, peyzaj ve altyapı proje büroları, plan müellifleri,
çalışmalarının niteliğini ölçmek, kaliteli, güvenli, çekici öneriler oluşturmak üzere birincil kullanıcı
grubudur. Rehberin uygulayıcıları olarak ilgili yerel yönetim birimleri (Kentsel Tasarım, İmar, Fen
İşleri, Park Bahçeler, Planlama, Projeler, Zabıta...) ile yapımcı ve yükleniciler ve süreci denetlemek
üzere oluşturulan çeşitli düzeylerdeki değerlendirme komisyonları ise diğer kullanıcılardır.

Rehberin her üç safhadaki; planlama/tasarım – uygulama – denetim, sonuçlarının geri dönüşümü,
yeni bilgi üretimi ve geliştirme çalışmaları ise rehber için oluşturulacak yönetim sistemi içinde
değerlendirilecektir.

KTR’nin Hazırlık Süreci ve Paydaş Katılımı

Ulusal yönetimler, yerel otoriteler, sivil toplum kurum ve kuruluşları, planlama – tasarım

profesyonelleri ve kurumlarının farklı düzeylerde katılımları ile üç yıla yayılan bir zaman içinde

İstanbul KTR’ni hazırlamıştır.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Başkanlık düzeyinde İstanbul’un Kentsel Tasarım Rehberi için
çalışmalarını 1990’lı yıllarda başlatmıştır. Proje için geniş kapsamlı bir çalışma ekibi oluşturulmuş
ve 1992 yılında iki ciltten oluşan bir rehber kitap hazırlanmıştır. Bu rehberin yaygınlaşmamasına
rağmen bazı kentsel tasarım projelerinde ve çeşitli düzenlemelerde etkili olduğu görülmüştür.
Kentsel tasarım rehberi/lerine yasal bir destek sağlayan “Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği”
Haziran 2014’te yayınlanarak yürürlüğe girmiş ve çalışmalar önemli bir ivme kazanmıştır. KTR
hazırlığı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Etüd ve Projeler Daire Başkanlığı, Kentsel Tasarım

19

GİRİŞ

Müdürlüğü bünyesinde oluşturulan çalışma ekibi ile başlamış, zaman içinde geniş katılımlı –
kapsamlı ve çok disiplinli bir proje haline gelmiştir.
Rehberin hazırlanması sürecinde bilimsel/akademik desteğin yanında kullanıcı katılımı değişen
safhalarda projeye katkı sağlamıştır. Paydaş katılımlı iki çalışma ile gerçekleştirilmiştir: Arama
Konferansı (28-29 Mart 2015, Sapanca) ve Ortak Akıl Toplantısı (18 Mayıs 2016, İstanbul). Arama
Konferansı ile İstanbul için bir kentsel tasarım rehberi neden gerekli, neleri kapsamalı, bilgiyi nasıl
iletmeli, nasıl denetlenmeli, sürekliliği nasıl sağlanmalı gibi konularda görüşler oluşturulmuştur.
Ortak Akıl Toplantısı ise daha odaklanmış, çerçevesi çizilmiş bir kentsel tasarım rehberinin
geliştirilmesi üzerine kurgulanmıştır. Bu toplantı ile yedi farklı paydaş grubu çeşitli teknikler ile KTR
nin temel ilkelerini, vizyon ve misyonunu ve sürdürülebilirlik penceresinden gelişimini tartışmış ve
fikir üretmiştir.

Sonuç olarak,

İstanbul KTR, temel aldığı ilkeler ve üst çerçevesini belirlediği tasarım ölçütleri ile metropol-
lerin hızlı oluşum, değişim ve gelişim sürecinde;

• Çevreyi biçimlendiren bileşenlerin dinamizmine,
• Kentsel mekanları kullanan halkının ekonomik, kültürel ve sosyolojik açılardan gerek-
sindiği değişikliklere yanıt vererek yaşam kalitesi yüksek bir kent oluşumu için katkı sağ-
layacaktır.

20

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Kaynaklar
Arama Konferansı Raporu, 2015, İBB- Etüd ve Projeler Daire Başkanlığı, Kentsel Tasarım Müdürlüğü.
Carmona M., Magalhaes C., Hammond L., 2008, “Public Space the Management Dimension”, Routledge, New York.
Budds D., “5 Rules For Designing Great Cities, From Denmark’s Star Urbanist”, www.fastcodesign.com, erişim tarihi:
25.10.2016
Ortak Akıl Toplantısı Raporu, 2016, İBB- Etüd ve Projeler Daire Başkanlığı, Kentsel Tasarım Müdürlüğü.
UN Habitat, 2015, “International Guidelines on Urban and Territoral Planning”, HS Number: HS/059/15E, Nairobi.
Görsel Kaynaklar
Şekil 1-2: Çiğdem Polatoğlu
Şekil 3: Metropol Kentsel Tasarım

21



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

GİRİŞ

KAVRAMSAL ÇERÇEVE ve TEMEL İLKELER

METROPOL KENTSEL TASARIM 1. İstanbul Kentsel Tasarım
Rehberi Modelinin Hazırlanması
Ali Zekai AKAY
Neslihan BARIŞ KARATEKİN 1.1. Kentsel Tasarım Rehberleri Hakkında
1.2. Dünya ve Türkiye’deki Kentsel Tasarım
Enise ERDEMİR NALCI Rehberi Örneklerinin İncelenmesi
İbrahim EREN
1.2.1. Dünyadan Kentsel Tasarım Rehberi Örneklerinin
Öznur Gizem UZUNER İncelenmesi
1.2.2. Türkiye’deki Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelenmesi

1.3. Yasal Mevzuat
1.4. İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Tanımlama ve Analiz Çalışmaları

2. İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Modeli: Sürdürülebilir İstanbul

2.1. Temel İlkeler
2.2. İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi Modeli

GİRİŞ

Küresel dünyanın önemli problemlerinden biri metropollerin oluşum sürecindeki değişimi ve geli-
şimi yönlendirmek ve denetlemek konusundaki yetersizlikler olarak ortaya çıkmaktadır. Kavramsal
bir altyapı oluşturulmadan, çevreyi biçimlendiren bileşenlerin durağan olduğu, kentlerde yaşa-
yan toplumun ekonomik, sosyolojik ve kültürel açılardan değişmeyeceği, toplumsal sistemin her
zaman aynı kalacağı düşüncesi ile yapılan tasarımlar kentsel mekanlar için yetersiz kalmakta ve
gelişmeyi, toplumun mekansal refahını engelleyen eylemler haline gelmektedir.

1. İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi Modelinin Hazırlanması

Nasıl Bir Rehber?

İstanbul’un planlama ve kentsel tasarım uygulamalarıyla sürdürülebilirlik olgusu içerisinde canlı,
güvenli, yenilikçi, kapsayıcı, esnek ve yaşam kalitesi yüksek bir kent haline getirilmesi amaçlanmak-
tadır. Bu kapsamda kentsel tasarım uygulama ve kontrol aracı olarak kentsel tasarım rehberlerinin
hazırlanması gerekmektedir. İçeriği ve yöntemi belirlenen, yasal mevzuat ile uygulanabilirliğin sağ-
landığı bir yapı oluşturulmalıdır.

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi ile mekansal gelişmenin yönlendirilmesi sürecinde planlama
ve tasarım ilişkisine bütüncül bir yaklaşım getirilmesi ve yaşam kalitesinin yükseltilmesi hedef-
lenmektedir.

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi modeli ve içeriğinin oluşturulmasında çalışma sü-
recini yönlendiren bazı sorular ortaya çıkmıştır:

• İstanbul’u dünya kenti sınıflamalarında üst sıralara taşımak için kentsel tasa-
rımda İstanbul Kentsel Tasarım Rehber'ini nasıl kullanabiliriz?
• İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin kapsamı ve modeli nasıl olmalıdır?
• İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin yasal altyapısı (dayanağı) (yerel- ulusal
ölçek) ve planlama sistemindeki yeri ne olmalıdır?
• İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin sürdürülebilirliği (uygulama – denetim –
yönetim) nasıl olmalıdır?
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin bu bölümünde yukarıdaki soruların yanıtlarını
aramaya yönelik araştırmaların sonuçları ve rehberin içeriğini belirleyen, yönlendi-
ren bulgular ortaya konmaktadır.

24

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Modelin hazırlanması sürecinde kentsel tasarım rehberlerine ilişkin literatür araştırması ya-
pılmıştır. Bu araştırma ile kentsel tasarım rehberi kavramının literatürde nasıl tanımlandığı
incelenmiş, dünyadan ve Türkiye’den rehberlerin değerlendirilmesi ile rehberlerin özellikleri
ortaya konmuştur. Bunun yanında yasal çerçeve ve uygulanabilirlik araştırmaları ile kentsel
tasarım rehberinin planlama zeminindeki yeri tarif edilmiştir. Ayrıca İstanbul’a ait vizyon ve
strateji belgeleri incelenerek Kentsel Tasarım Rehberi’nin vizyon, amaç ve ilkeleri için referans
niteliğinde bilgiler değerlendirilmiştir.

Araştırma ve değerlendirme süreci devam ederken; paydaş katılımının sağlandığı ortak akıl
toplantıları yapılmıştır. Bu bilgi paylaşım ortamları fikirlerin tartışılarak olgunlaşmasını sağla-
mıştır (Şekil 1).

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi Hazırlanma Süreci

Kentsel Tasarım Rehberi Kavramının Literatür İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Araştırımlası Vizyonu
Yasal
Kentsel Tasarım Rehberi Dünya Mevzuat İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelemesi Katılım Amacı

Kentsel Tasarım Rehberi Türkiye Alan İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelemesi Çalışması Temel İlkeleri ve Stratejileri

Ülkelerin Planlama Yaklaşımları İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
ile Tasarım İlişkisinin İncelemesi Kapsamı (Kent Geneli İlkelerden

(Düzenleyici-Esnek) Uygulamaya Dönük Tasarım
Ölçütleri)
Ülkemizdeki Yasal Çerçevenin İncelemesi
Denetim ve Yönetim Mekanizması
İstanbul Vizyon ve Strateji Belgelerinin
İncelemesi

Paydaş Katılımı (Ortak Akıl Çalıştayı,
Arama Konferansı)

Alan Çalışması- Sokaklarda Kentsel
Tasarım Ölçütlerinin Değerlendirme
Girdiler
Çıktılar

Şekil 1. İstanbul İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Kentsel Tasarım

Rehberi
Hazırlama

Süreci

25



İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

oluştururlar. Kontrol mekanizması amacı ile kullanılmakta olan kentsel tasarım rehberleri kentsel
bütünlüğün ve kent kimliğinin oluşturulması ve korunmasında önemli bir rol oynamaktadırlar (Or-
han, 2015).
Kentsel tasarım rehberleri farklı amaç ve kapsamlara göre hazırlanabilmektedir.

Amaçlarına göre kentsel tasarım rehberleri;
a. Belirli Bir Alanda Seçilen Tasarım İlkesine (Temaya) Yönelik: Örneğin; en-
gelli erişimi, yayaya yönelik tasarım, aktif yaşamı destekleyen kentsel tasarım
rehberleri,
b. Kentin Belirli Bir Alanına Yönelik (Bölgeleme Yöntemi): Örneğin; bir kent mer-
kezi, tarihi dokuda bir alan, bir göl kıyısını temel alan kentsel tasarım rehberleri,
c. Bir Kentin Yalnızca Belli Bir Özelliğine Yönelik: Örneğin; sokaklar, parklar, aydın-
latma elemanlarını temel alan kentsel tasarım rehberleri olarak üç grupta top-
lanmaktadır.

Kapsamlarına göre kentsel tasarım rehberleri; Şekil 3.’de görüldüğü gibi makro ölçekte, yerel bölge
ölçeğinde ve mikro ölçekte kararlar ve yönlendirmeler içerebilmektedir.

Makro Ölçek Kentsel Tasarım Rehberinin Kapsamı Mikro Ölçek
Yerel Bölge Ölçeği

Kentin Ana Tepeler ve Yapıların Yapı/Cephe Yönlendirme Yaya ve
Girişleri Manzara Çevresi ile Sokak Uyumu Elemanları Bisiklet Yolları
Noktaları
Uyumu Kentsel
Koruma Kenti Koruma Mimari Bina Yapı Araç Yolları ve
Alanları Çevreleyen Alanlarında Elemanları Otoparklar
Kıyı Şeridi Yeşil Kuşak Yeniden
Kent Silüeti Kullanım

Şekil 3. Kentsel Manzara Rekreasyon Kent Bitkilendirme
Tasarım Noktaları Alanları Mobilyaları

Rehberlerinin
Kapsamı

27

GİRİŞ

1.2. Dünya ve Türkiye’deki Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelenmesi

Planlama ve kentsel tasarım disiplinleri ve sistemlerinin birbirleri ile çok güçlü ilişkisi bulunmakta-
dır. 20. Yüzyıl dünyada olduğu gibi ülkemizde de düzenleyici planlama sisteminin hakim olduğu ve
kentsel tasarımı yönettiği bir çağ olmuştur. 21. yüzyılda ise kentsel tasarım planlama, mimarlık ve
peyzaj mimarlığı disiplinlerinin ortak konusu haline gelmiştir. Proje bazlı, takdire dayalı tasarım ve
bunun yarattığı hukuk önem kazanmaya, yaygınlaşmaya başlamıştır. Bu iki yaklaşım ülkeden ülkeye
farklılıklar göstermektedir.

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’ne ilişkin geçerli olabilecek bir model oluşturulması için dünya-
dan ve öncelikle İstanbul olmak üzere Türkiye’den kentsel tasarım rehberleri incelenerek İstanbul
Kentsel Tasarım Rehberi modeline katkı sağlanması amaçlanmıştır.

1.2.1. Dünyadan Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelenmesi

İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin evrensel deneyimler ve yaklaşımlardan da faydalanılarak ha-
zırlanabilmesi için kentsel tasarım rehberleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu çerçevede kentsel
tasarım yaklaşımları ile bunlara çerçeve oluşturan planlama yaklaşımları ve planlama hukukları da
değerlendirilmiştir.

Dünya genelinde kentsel tasarım yaklaşımlarında; kentsel tasarım rehberleri bir kontrol aracı ol-
makta ve planlama sistemlerini desteklemektedir. Dünyadan kentsel tasarım rehberi örnekleri,
planlama sistemleri, vizyon ve ilkeleri, içerikleri, yöntemleri, ölçekleri ve uygulama - denetleme
mekanizmaları açısından incelenerek karşılaştırılmıştır.

Planlama sisteminde plan bazlı (esnek olmayan) ve proje bazlı (takdir yetkisine dayalı / esnek) iki
zıt kutupta esneklikten söz edilebilir. Dünya örneklerinin planlama yaklaşımlarının esneklik ve dü-
zenleyicilik ekseninde karşılaştırılması Şekil 4’te gösterilmektedir.

28

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Şekil 4. Dünyadan ESNEK Melez Yaklaşım DÜZENLEYİCİ
İncelenen Proje Bazlı Yaklaşım New York, Toronto, Plan Bazlı Yaklaşım
Örneklerin Londra, Edinburgh, Abu Dabi, Los Angeles,
Planlama Amsterdam, Berlin Tokyo
Sistemleri Hong Kong

Esneklik kavramı ile birlikte rehberlerin ağırlıkları, öncelikleri değişiklik göstermektedir. Planlama
anlayışının bir yansıması olarak rehberlerdeki esneklik, mekanı şekillendirirken uygulanacak yön-
temin yönlendirici ya da bağlayıcı bir nitelikte olması ile ilgilidir.

Farklı kapsam ve ölçekte olan rehberlerde o kente özgü tasarım ilkeleri ön plana çıkmaktadır. Ken-
tin doğal yapısı ve tarihi, ihtiyaçları ve kültürü ile geliştirilebilmesi için bütüncül bir yapı oluşturan
temel ve yardımcı ilkeler hem fiziksel mekanı düzenler, hem de planlama sistemini destekler nite-
liktedir.

Bazı rehberler kentin ihtiyaçları için tanımlanan ana ilkeler doğrultusunda uygulayıcıya fikir ve-
ren, yol gösterici ve yönlendirici özellikte esnekliği yüksek rehberler olmaktadır. Bazı rehberler ise
tanımlanan tasarım ilkeleri ile mekansal uygulama standartları ve ayrıntılarını içeren bağlayıcılığı
yüksek ve uygulamayı yönlendiren rehberlerdir.

• Kentsel Tasarım Rehberlerinin Çeşitleri
Dünyadan kentsel tasarım rehberleri incelendiğinde kentin tümüne, kentin bir bölgesine veya bir
temaya yönelik olmaktadır. Kent geneli için hazırlanmış olan dünya kentsel tasarım rehberi örnek-
leri (Sokak Tasarım Rehberi, Aktif Yaşam Rehberi, Yüksek Binalar İçin Rehber, Bina Tipolojisi İçin
Rehber, Peyzaj Tasarım Rehberi) incelendiğinde rehberlerin belirli bir konuda veya kentli için alın-
ması gereken önlem ve ihtiyaçlar doğrultusunda hazırlandığı gözlemlenmiştir.

İncelenen kentsel tasarım rehberlerinin ölçeği, içeriği, konuları rehber sayısı ve ekleri bakımından
farklılıklar göstermektedir. Kentsel tasarım rehberleri; kentin tümü için yapılan, belirli bir alana ya
da bölgeye özgü hazırlanan ve tematik rehber olarak çeşitlenmektedir.

29

GİRİŞ

a. Kentin tümü için yapılan kentsel tasarım rehberleri; özellikle yollar, kamusal
açık alanlar ve bileşenleri konusunda hazırlanmıştır. Bu rehberlerin anlatımlarında
etkili, açıklayıcı ve herkes tarafından anlaşılabilen ifadelere yer verilmiştir. Kentsel
tasarım rehberi düzenlemeleri ile kamusal alanların kullanımının arttırılarak kamusal
memnuniyetin iyileştirilmesi hedeflenmiştir.
b. Belirli bir alana ya da bölgeye özgü hazırlanan kentsel tasarım rehberleri;
kentin belirgin öneme sahip alanları için hazırlanmaktadır. Örneğin; kent
merkezleri, koruma alanları veya belirli caddeler için kentsel tasarım rehberleri
hazırlanmaktadır. Hazırlanan rehberler bu alanlar için hazırlanacak kentsel tasarım
projelerinin bağlamsal düzlemini tanımlamakta, metin, çizim, fotoğraf, hatta örnek
uygulamaları içermekte ve yere özgü tasarım ölçütlerini belirleyerek uygulama
süreci içerisindeki aktörleri yönlendirmektedir. Bu tür rehberler, kent geneli için
oluşturulan rehberlere göre daha sınırlayıcı fakat tasarım konseptleri açısından
daha yönlendirici olmaktadır.
c. Tematik kentsel tasarım rehberleri; kentin ve kentlinin gereksinim duyduğu
temel konular üzerine odaklanmaktadır. Örneğin; Aktif yaşamı desteklemek
için kentsel mekanın yeniden tanımlanmasına yönelik rehberler hazırlanmıştır.
Ayrıntıda, yol tüm boyutlarıyla, sınırlayıcılarıyla ele alınarak insan ölçeği ve insan
algısının ön planda tutulduğu tasarımların nasıl olacağı tarif edilmiştir (NYC Active
Design Guidelines, NYC Sidewalk Experience).

• Kentsel Tasarım Rehberlerinin Planlama Sistemi İçindeki Yeri
İncelenen ülkelerde, eyaletlerde ve kentlerde (İngiltere, Edinburg, Hong Kong, New York, Toronto,
Abu Dabi, Hollanda, Almanya, Tokyo) kentsel tasarım rehberleri ya da yaklaşımlarının planlama
sisteminin her kademesinde yer aldığı görülmektedir. Üst ölçekte (ulusal) tasarım ilkelerine yer
verilmekte, yerel ölçekte (kent, mahalle) ise bu ilkeler doğrultusunda tasarım rehberleri hazırlan-
maktadır.

Ülkelerin planlama sistemlerindeki esneklik farklılık gösterdiğinden izleme, denetim ve yönetim
mekanizması içinde rehberlerin bağlayıcılık derecesi de değişmektedir. Ancak genel eğilim olarak
kesinlik taşıyan, değiştirilmesi ve hızla değişen güncel koşullara uygun hale getirilmesi mümkün ol-
mayan katı planlama sistemleri artık terk edilmektedir. Yere, güncel gereksinimlere, özgünlüğe ve
kimlik oluşturmaya ya da vurgulamaya öncelik veren düzenlemelere olanak sağlayan esnek kentsel

30

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

tasarım hatta planlama süreçlerine doğru geçiş olduğu görülmektedir.
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin hazırlanması sürecinde kentsel tasarım yaklaşımlarına ilişkin
incelenen bütün kentsel tasarım rehberleri örnekleri ve planlama sistemlerinde;

• Ulusal ve/veya bölgesel ilke çerçevesinde kentsel tasarım rehberleri ile ilişki
kurulmakta ve kentsel tasarım ana ilkelerine yer verilmekte,
• Bir vizyon ve ilkeler dizisi temel alınmakta,
• Uygulamaya yol gösteren bir denetim mekanizması bulunmakta,
• Rehberlerin uygulama alanları kamusal alanlar ile sınırlı olmamakla birlikte özel
mülkiyet alanlarını kapsayan çalışmalar içermektedir.

1.2.2. Türkiye’deki Kentsel Tasarım Rehberi
Örneklerinin İncelenmesi

Evrensel gelişmeler doğrultusunda ülkelerin ve şehirlerin hukuk sistemlerinin, planlama ve tasa-
rım eğilimlerinin iyi analiz edilip kent yaşamına aktarımı gerekmektedir. Bu düşünce doğrultusun-
da dünyanın birçok ülkesinde kentsel tasarım için kontrol araçları kullanılagelmiştir. Türkiye’de de
kentsel tasarım projeleri için rehberler bir gereklilik olmuş, Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği
(2014) de bunu tespit etmiş ve kentsel tasarım rehberlerinin yapılması gerekliliğini açıklamıştır.
Türkiye’de uygulamaya yönelik olarak hazırlanan kentsel tasarım rehberlerinin amacı mekansal
kalitenin iyileştirilmesi, standartlara uyumlu hale getirilmesi; tarihsel ve kültürel değerlerin koru-
narak geliştirilmesi ve sürdürülebilirliğin sağlanmasıdır. Bu amaç doğrultusunda hazırlanan ve ge-
liştirilen rehberlerin geneli belirli bir alana özgü, uygulamaya yönelik rehberlerdir. Rehberler yasal
bir zemine oturtulmadığı için geçerlilikleri ve kullanılabilirlikleri zorlaşmıştır.

Türkiye genelinde kentsel tasarım rehberleri incelenirken İstanbul’a öncelik verilmiştir. Kentin tümü
için hazırlanan İstanbul Kentsel Tasarım Kılavuzu kapsamı ve yöntemi açısından önem taşımaktadır.
1992 yılında hazırlanan bu rehber geniş kapsamlı bir rehber olup tasarımcıları uygulamada yönlen-
dirmektedir. Rehberde makro yaklaşım ile kentsel tasarım ve planlama bütünlüğüne ve ilkelere yer
verilmiştir. İstanbul Kentsel Tasarım Kılavuzu, açık hava reklamları ve tanıtıcı levhalar, kentsel mekan-
lar, kent mobilyası, aydınlatma, renk, kent akustiği, kentsel yeşil alanlar, bitkisel ögeler ve engelliler
için kentsel tasarım gibi konulara değinilen geniş kapsamlı bir çalışma olmuştur. Birçok konuya hitap
eden rehber, ilkesel boyutta kalmış ve sınırlı bir uygulama alanı bulmuştur.

31

GİRİŞ

Türkiye’de hazırlanan diğer kentsel tasarım rehberleri belirli bir bölge veya alana hitap eden
uygulama rehberleridir. Bu rehberler tematik ya da belirli bir konuya yönelik olarak ikiye
ayrılmaktadır.

Tematik rehberler çalışılan alanla ilgili belirlenen ana ölçüte ulaşmak için hazırlanan rehberlerdir.
Bir tematik rehber olan Gaziosmanpaşa Kentsel Tasarım Rehberi ile “İlçe genelinde LEED sertifikası
ölçütlerini sağlayarak, sertifikayı alan ilk belediye olmak ile birlikte sürdürülebilir bir çevre”
oluşturulması hedeflenmiştir. İlçe bazında enerji yönetimi için böyle özgün bir çalışmanın yapılması
değerlidir. Ancak bunun uygulamayı yönlendiren araçları ve kontrol sistemi bulunmamaktadır.
Ağırlıklı olarak LEED sertifikası almayı teşvik eden bir çalışmadır.

Belirli bir konuya yönelik hazırlanan rehberler ise seçilen alanın özelliği (yol, peyzaj, kamusal
alan, sokak silueti vb.) ile ilgilidir. Örneğin; Fatih Kentsel Tasarım Rehberi ile Fatih’in tarihsel
değerini koruyarak geliştirmek, mekansal standartlarını yükseltmek amaçlanmıştır. Bu rehber yol
düzenleme aşamalarını sistematik hale getirmeyi amaçlamakta; tip kesitler yoluyla hızlı ve düşük
maliyetli uygulamaları gerçekleştirmeyi hedeflemekte ve tasarlamaktadır.

İstanbul ilçeleri ve diğer kentler için hazırlanan kentsel tasarım rehberleri kendi içinde amaç
ve stratejiler, uygulama önerileri içerse de aktif olarak kullanılamamıştır. Bunun sebebi kentsel
tasarım rehberlerinin planlama hiyerarşisi içindeki yerinin net bir biçimde tanımlanmamış
olmasındandır. Çevre düzeni planı ve diğer strateji planlarında kentin ana unsurları ve ihtiyaçlarına
yönelik ilkelere yer verilmiş ancak bunun kentsel tasarımın kontrol araçlarından biri olan rehberler
ile ilişkisi kurgulanmamıştır. Ayrıca rehberlerin uygulama esnasında izleme ve kontrolünün
sağlanabileceği bir kurum ya da platform bulunmamaktadır. Dolayısıyla üst ölçekteki plan ve
ilkeler ile ilişkisi kurulmayan kentsel tasarım rehberlerin alt ölçekte bağlayıcılığı yetersiz kalmıştır.
Sorunlara çözüm oluşturmak için; hem diğer kentsel tasarım rehberlerine şemsiye görevi
üstlenecek hem de planlama hiyerarşisi içindeki yerinin doğru tarif edildiği; izleme, yönetim ve
denetim mekanizmasını kapsayan bir doküman olmak üzere “İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi”
hazırlanmıştır.

32

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

1.3. Yasal Mevzuat

• Yasal Çerçeve
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi kapsamında Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, ilgili kanun,
yönetmelik, yönerge ve standartlar incelenmiştir. Planlama sistemi ile kentsel tasarım sisteminin
karşılıklı ilişkilerini anlamaya yönelik yapılan araştırmalarla öncelikle bu ilişkinin hakim yöneticisinin
belirlenmesine çalışılmıştır.

• Ülkemizde planlama sistemi ile kentsel tasarım sistemi arasındaki denge nerede
çözümlenmektedir?
• Planlama sistemi tarafından yönetilen ve yönlendirilen bir kentsel tasarım sistemi
mi vardır? Yoksa takdire dayalı bir kentsel tasarım sistemi mi vardır? Farklı bölge ve
projelerde bunların her ikisi de uygulanmakta mıdır?
• Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği bizlere ve İstanbul’a nasıl bir kentsel tasarım
rehberi çerçevesi sunmaktadır?
• Bu kapsamda “kentsel tasarım ilkeleri ve projeleri ile planlama arakesiti’’ anlaşıl-
maya çalışılmıştır.

Planlama sisteminde planlar iki farklı eksende değerlendirilebilir (Şekil 5):
• İlkesel – Stratejik Planlar,
• Mekansal Planlar.

33

GİRİŞ

Yasa ve Yönetmelikler

İlkesel- Stratejik Planlar Mekansal Planlar

Kalkınma Planı (2014-2018) İstanbul Çevre Düzeni Planı
Kalkınma Bakanlığı İstanbul Büyükşehir Belediyesi

Mekansal Strateji Planı Nazım İmar Planı (1/1000) (1/5000)
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı İstanbul Büyükşehir Belediyesi

İstanbul Bölge Planı Uygulama İmar Planı (1/1000)
İstanbul Kalkınma Ajansı, Kalkınma Bakanlığı İlçe Belediyeleri, İstanbul Büyükşehir Belediyesi

Bütünleşik Kıyı Alanları Planı
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Tarihi Yarımada Yönetim Planı
İstanbul Sit Alanları Yönetim Başkanlığı

Kentsel Tasarım Düzeyi Şekil 5. Kentsel
Tasarımın
Kentsel Tasarım İlkeleri Kentsel Tasarım Rehberi Planlama
Kentsel Tasarım Projeleri Hiyerarşisi İle
İlişkisi

Yasa ve yönetmeliklerden destekle gelişen ve kademelenen planlama sistemi Şekil 5.’te şematik olarak
ifade edilmiştir. Şekilde görüldüğü üzere İlkesel – Stratejik Planlar, Kalkınma Bakanlığı’nca yürütülen
Kalkınma Planı ile kademelenmeye başlamaktadır. İkinci kademede ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
tarafından düzenlenmekte olan Mekansal Strateji Planı yer almaktadır. Bu plan strateji ve ilkeleri ile
mekansal planları da yönlendirmektedir. İlkesel stratejik planların hiyerarşisinde İstanbul Bölge Planı,
İstanbul Kalkınma Ajansı tarafından hazırlanmaktadır. Bu plan ile aynı yaklaşımda olan Bütünleşik
Kıyı Alanları Planı da ilkesel – stratejik planlar arasındadır. Tarihi Yarımada Yönetim Planı ise ilkesel –
stratejik planlar arasında olup koruma amaçlı bir işletme planıdır. İlkesel - Stratejik Planlar arasında
oluşan hiyerarşi birbirine emredici bir güç ifade etmekle birlikte-hukuken- izleme ve denetim sistemi
bulunmadığı için sadece danışma mahiyetinde bir kademelenme söz konusudur.
İkinci eksende, Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği’nde ifade edildiği üzere mekansal planlar hiyerarşisi
yer almaktadır. Bu planlar fiziksel mekanı doğrudan etkiler nitelikte olup İstanbul için İstanbul Büyükşehir
Belediyesi tarafından onaylanan İstanbul Çevre Düzeni Planı ile hiyerarşik bir yapı oluşturmaktadır.

34

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Çevre Düzeni Planı’nı Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planı takip etmektedir. Alınan kararlar ve
oluşturulan ilkeler doğrultusunda mekansal planlar hiyerarşisi kentsel tasarım projelerini etkilemekte;
ilkesel – stratejik planlar ise üst ölçekte kentsel tasarım ilkelerini oluşturmaktadır.

Dünyadaki planlama sistemleri arasında ulusal planlama sistemimizin esaslarına temel olan Kıta
Avrupası ülkelerinin planlama sistemlerinde; plan bazlı veya proje bazlı farklı esnekliklerdeki sistemler
söz konusu olmakla birlikte genelinin daha çok düzenleyici bir yapıya sahip olduğu görülmüştür.
Bununla birlikte, özellikle Avrupa ülkelerinde hiyerarşi olarak planlama sisteminde yukarıdan aşağı
ve aşağıdan yukarı olmak üzere daha kuvvetli bir bağ olduğu görülmektedir. Gerek plan tadilatları
gerekse revizyonlarla sağlanmaya çalışılan düzenlemeler ile kentsel tasarım yaklaşımları projelerde
bütünleyici bir anlayışla yer bulabilmektedir.

Planlama sistemimizde esnek ve takdir yetkisine dayalı sistemlere benzer uygulama biçimleri giderek
artarken, bu esnek yapıyı yönlendirecek temel ilkeler çerçevesinin olmayışı İstanbul’un kent kimliği,
İstanbul Boğazı Silueti, Tarihi Yarımada Silueti, sulak alanların sürdürülebilirliği gibi dikkat edilmesi gere-
ken konularla ilişki kuramayan, birbirinden bağımsız uygulamaları ortaya çıkarmaktadır.

Projelerin üst ölçekteki planlara ve Fiziksel çevrenin oluşumunda kontrol
stratejilere uygunluğu kısmen sağ- aracı olarak kullanılacak İstanbul KTR,
lansa bile kentsel tasarım projelerini dünya kenti İstanbul’un gelecek viz-
yönlendirecek, planlama sistemine yonu doğrultusunda hem kentlilerine
eklemlenmiş bütüncül bir rehbere hem de ziyaretçilerine evrensel tasa-
gün geçtikçe daha fazla gereksinim rım ilkelerine uygun, sağlıklı, erişile-
duyulmaktadır. bilir, canlı, güvenli bir kentin gelecek
nesilleri de kapsayacak şekilde sunul-
masının anahtarıdır.

• Yasa ve Yönetmelikler
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi, temelini hukuk sistemimizdeki birçok yasadan, yönetmelikten
ve standarttan almaktadır. Tasarım rehberinin uygulanabilirliğini hukuk sistemimiz sağlamaktadır.
Kentsel tasarımın hukuk sistemindeki yerini İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi adına iki düzeyde
incelemek gerekmektedir. Bu iki düzeyden ilki kentsel tasarım hakkında doğrudan veya kentsel
tasarımı etkileyen kararlara sahip ulusal ölçekteki yasalar, yönetmelikler ve standartlardır. İkinci
düzey ise kentsel tasarım hakkında doğrudan veya kentsel tasarımı etkileyen ve sadece İstanbul’a
özgü olan yasalar, yönetmelikler ve standartlardır.

35

GİRİŞ

Ulusal ölçekte kentsel tasarımı etkileyen yasal belgeler olarak Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği
ve Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği dikkate alınmalıdır. Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği
kentsel tasarım projelerinin imar planlarında nasıl yer alacağına, kentsel tasarım projeleri için hangi
analitik çalışmaların yapılması gerektiğine, kentsel tasarım uygulamalarına ilişkin usul ve kararları
kimin belirleyeceğine dair yönlendirmelerde bulunmaktadır. Bunların yanında İstanbul Kentsel
Tasarım Rehberi’ni yakından ilgilendiren iki adet maddeye sahiptir. Bunlardan ilki “Kentsel tasarım
projesi doğrultusunda mekanın imge, anlam ve kimlik kazanmasını, estetik ve sanat değerinin
yükseltilmesini, yapıların bir uyum içerisinde ve bütünlük oluşturacak şekilde düzenlenmesini
amaçlayan ve mekansal planlama sistematiği içerisinde uygulamaya yönelik kılavuz ve tavsiye
niteliğinde kararları içerecek şekilde kentsel tasarım rehberi hazırlanır.” maddesidir. Bu
maddeyle kentsel tasarım rehberlerinin yapımına ilişkin yasal altyapı oluşturulmuştur. Bir diğer
madde ise “Kentsel tasarım projelerin incelenmesi ve değerlendirilmesi amaçlı gerektiğinde
kentsel tasarım değerlendirme komisyonu kurulabilir.” maddesidir. Bu madde kentsel tasarım
uygulamalarında denetimi sağlayarak kentsel tasarım rehberlerinin uygulanabilirliğini arttırıcı
bir niteliğe sahiptir.

Planlı Alanlar Tip İmar Yönetmeliği kentsel tasarım adına kent estetiği alanında bazı kararlara
yer vermektedir. Örneğin; “İlgili İdare, meclis kararı alarak, uygun gördüğü yerlerde yapıların
estetiği, rengi, çatı ve cephe kaplaması ile ilgili kurallar getirmeye, yapıların inşasında yöresel
malzeme kullanılmasına ve yöresel mimarinin dikkate alınmasına ilişkin zorunluluk getirmeye
yetkilidir. İlgili idareler bu amaçla ilgili kamu kuruluşlarının da katılımıyla, uzmanlardan oluşan
mimari estetik komisyonları kurabilirler.” maddesi ile yerleşmelerin dokusunu, kimliğini,
estetiğini koruma, yükseltme amacıyla ilgili makamlara yetki vermektedir. Yönetmelikte aynı
amacı gözeterek yapıların çatı ve cephelerini ele alan maddeler de bulunmaktadır.

Sadece İstanbul’a özgü olduğu gibi ulusal ölçekte de kentsel tasarım uygulamalarını yönlendirebilen
özel statülü alanlar için hazırlanan yasa ve yönetmelikler mevcuttur (Şekil 6.). İstanbul Kentsel Tasarım
Rehberi hazırlanış aşamasında bu yasa ve yönetmelikler de dikkate almıştır.

Kıyı alanları, Boğaziçi alanı ya da sanayi bölgeleri gibi alanlar İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi içinde
tanımlanarak tasarım ilkeleri ile değerlendirilirken, bu alanlara ilişkin yasa ve yönetmeliklerin ortaya
koyduğu kurallara uymak durumundadır.

• Standartlar
Kentlerin fiziksel mekanında standardizasyonun sağlanması, herkes için erişilebilir kentsel mekanlar
oluşturulabilmesi için birçok tasarım kuralı ayrıntılı olarak Türk Standartları Enstitüsü tarafından
yayınlanarak tanımlanmıştır. Dolayısıyla bu standartlar İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi içeriğinde
tekrarlanmamakta; ilgili bölüm içerisinde hangi standartların geçerli olduğu bilgisi verilmektedir.

36

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Türk Standartları Enstitüsü’nün standartlarına uyulması; gerek planlama gerekse kentsel tasarım ve
ruhsat projeleri aşamasında; İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi’nin zorunlu bir ayağı olmaktadır. TSE
Standartları arasında İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi ile ilgili olanlar aşağıdaki listede verilmiştir.

• TS 7635 Şehir İçi Yollar-Yaya Geçitleri Seçim Esasları
• TS 7636 Şehir İçi Yollar-“Zebra” Yaya Geçitleri
• TS 7768 Şehir İçi Yollar-Pelikan Yaya Geçitleri-Yapım ve İşleyiş Kuralları
• TS 7937 Şehir İçi Yollar-Yaya Kaldırımı Boyutlandırma ve Yapım Esasları
• TS 8022 Şehir içi yollar- Yaya alt geçitleri
• TS 8237 Asansörler-Yerleştirme ile İlgili Boyutlar-Sınıf I-II-III Asansörleri
• TS 8286 Ortopedik Implantlar-İşaretleme Kuralları
• TS 8357 Halka veya Müşterilere Açık Tuvaletler (WC’ler)-Sınıflandırma ve Genel
Kurallar
• TS 9111 Özürlü İnsanların İkamet Edeceği Binaların Düzenlenmesi Kuralları
• TS 9826 Şehir içi yollar- Bisiklet yolları
• TS 9881 Araç Park Yerleri-Sınıflandırma, Yapım ve İşletme Kuralları
• TS 10155 Şehir İçi Yollar- Refüjler ve U Dönüşü Tesisleri
• EN ISO 10535 Özürlülerin Taşınması İçin Asansörler Özellikler ve Deney Metodları
• TS 10551 Şehir içi yollar- Otolar için otopark tasarım kuralları
• TS 11783 Şehir içi yollar- Otobüs durakları yer seçimi kuralları
• TS 11937 Şehir içi yollar-Işık kontrollü (sinyalize) hemzemin kavşak tasarım esasları
• TS 12126 Şehir içi yollar-Tek yönlü yollar
• TS 12127 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm I:Yer Altı İstasyon Tesisleri
Tasarım Kuralları
• TS 12136 (Renkli) Şehir içi yollar- Yol işaretleri
• TS 12174 Şehir içi yollar- Yaya yolu ve yaya bölgeleri tasarım kuralları
• TS 12576 Şehir içi yollar- Kaldırım ve yaya geçitlerinde ulaşılabilirlik için yapısal
önlemler ve işaretlemelerin tasarım kuralları
• TS 12716 Şehir içi yollar- Yaya kaldırımlarındaki koruyucu engeller için tasarım
kuralları
• TS prEN 12182- 1998/04 Özürlüler İçin Teknik Yardım Malzemeleri-Özellikler ve
Deney Metodları

37

GİRİŞ

• TS 12576 Şehiriçi Yollar- Özürlü ve Yaşlılar İçin Sokak, Cadde, Meydan ve Yapısal
Önlemler ve İşaretlemelerin Tasarım Kuralları
• TS 12637 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 22: Bilet Şekilleri Tasarım
Kuralları
• TS 12186 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 2:Yer Üstü İstasyon Tesis-
leri Tasarım Kuralları
• TS 12460 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 5: Özürlü ve Yaşlılar İçin
Tesislerde Tasarım Kuralları
• TS 12527 Şehiriçi Yollar-Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 14: İstasyon Platformu
Oturma Elemanları
• TS 12574 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 10: İstasyon İçi İşaret ve
Grafik Tasarım Kuralları
• TS 12575 Şehiriçi Yollar- Raylı Taşıma Sistemleri-Bölüm 11: Sistem Bilgi ve Panoları

• İstanbul’a Özgü Yasa ve Yönetmelikler
İstanbul’un sahip olduğu tarihsel geçmiş, kültürel birikim ve çeşitliliğin yansıması olan fiziksel ve doğal
yapı unsurlarının günümüzde korunması, gelecekte sürdürülebilir bir anlayışla yaşayabilmesi için İstan-
bul’a özgü kanun ve yönetmeliklerle özel statülü alanlar tanımlanmıştır (Çizelge 1).

İstanbul’a Özgü Kanun ve Yönetmelikler

Boğaziçi Kanunu Çizelge 1.
İSKİ İçme Suyu Havzaları Koruma ve Kontrol Yönetmeliği İstanbul’a
Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin özgü kanun ve
Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik yönetmelikler
İstanbul Reklam, İlan ve Tanıtım Yönetmeliği

38

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Özel Statülü Alanlar Kanun / Yönetmelik İlgili Kurumlar

Boğaziçi Alanı 2960 Sayılı Boğaziçi Kanunu, 2863 Sayılı Kültür ve Boğaziçi İmar Yüksek Koordinasyon
Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu Kurulu, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Kıyı Alanları / Adalar 3621 Sayılı Kıyı Kanunu
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Riskli Alanlar 6306 Sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,
Dönüştürülmesi Hakkında Kanun Orman ve Su İşleri Bakanlığı
Doğal Sit Alanları
Korunan Alanlarıda Yapılacak Planlara Orman ve Su İşleri Bakanlığı
Tabiat Varlıkları DairYönetmelik
Kültür ve Turizm Bakanlığı
2B Alanları Korunan Alanlarıda Yapılacak Planlara
DairYönetmelik Bilim, Sanayi veTeknoloji Bakanlığı
Havza Koruma Alanları Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme
6831 Sayılı Orman Kanunu, 2B Uygulama
Sulak Alanlar Yönetmeliği Bakanlığı
TOKİ, Başbakanlık
Orman Alanları İski İçmesuyu Havzaları Koruma ve Kontrol
Yönetmeliği
Milli Parklar, Tabiat Parkları,
Tabiat Koruma Alanları, Tabiat Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği
Orman Amenajman Planları, 6831 Sayılı Orman
Alanları
Arkeolojik Sit Alanları Kanunu

Tarihi Sit Alanları 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunu

Kentsel Sit Alanları 3194, 2863, 658 No.’lu İlke Kararları

Yenileme Alanları 2863 Sayılı Kanun*

Organize Sanayi Bölgesi 3194, 2863, 658 No.’lu İlke Kararları
2863 Sayılı Kanun*
Şekil 6. Özel Teknoparklar 5366 Sayılı Kanun**
Statülü Alanlar Liman ve Marinalar
İçin Tanımlanmış Gecekondu Dönüşüm Projesi 454562 Sayılı Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu,
Alanları, TOKİ Mülkiyetindeki Uygulama Yönetmeliği
Yasa ve
Yönetmelikler Alanlar Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu, Uygulama
Yönetmeliği

Liman Yönetmeliği

Toplu Konut Kanunu (2985)

* Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu
** Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Alanların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak
Kullanılması Hakkında Kanun

39

GİRİŞ

• İSKİ İçmesuyu Havzaları Koruma ve Kontrol Yönetmeliği
Yönetmelik 20 Kasım 1981’de 2560 sayılı İSKİ Kanunu’nun 2/c, 6/1 ve 20. maddelerinin verdiği
yetki ile hazırlanmıştır.

Yönetmeliğinin amacı; Madde 1’de; “İstanbul Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde ihtiyaç
duyulan içme ve kullanma sularının temin edildiği ve edileceği İstanbul Büyükşehir Belediyesi
sınırları dâhilinde ve haricinde bulunan yüzey ve yeraltı su kaynaklarının çeşitli yollarla kirlenmesini
önlemek gayesiyle hazırlanmıştır.” ifadeleri ile belirtilmiştir.
Yönetmeliğin ikinci bölümümde; koruma alanları ve bu alanlarda alınacak tedbirler doğrultusunda;
koruma alanları, yapılaşma koşulları gibi uyulması gereken esaslar tanımlanmıştır.

• Boğaziçi Kanunu
Boğaziçi Kanunu 22 Kasım 1983’te resmi gazetede yayınlanan 2960 sayılı kanundur.
Kanunun amacı; Madde 1’de: “İstanbul Boğaziçi Alanının kültürel ve tarihi değerlerini ve doğal
güzelliklerini kamu yararı gözetilerek korumak ve geliştirmek ve bu alandaki nüfus yoğunluğunu
artıracak yapılanmayı sınırlamak için uygulanacak imar mevzuatını belirlemek ve düzenlemektir.”
şeklinde ifade edilmiştir.

• Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim
Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik
İstanbul’un tarihsel kimlik unsurlarının korunması ve geliştirilmesi için yapılmış Tarihi Yarımada
Alan Yönetim Planı da İstanbul için önem arz etmektedir.

Türkiye, 1982 yılında 2658 sayılı Kanun’la UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasını Koruma
Sözleşmesi’ne taraf devlet olmuş ve İstanbul’un Tarihi Alanları 1985 yılında Dünya Miras Listesi’ne
alınmıştır.

5226 sayılı kanunda değişiklik ve 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun Ek-
2a maddesi; “Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Yönetim Alanlarının
Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” uyarınca İstanbul Büyükşehir Belediye
Meclisi’nin 15 Eylül 2006 tarihli ve 1675 sayılı kararıyla “İstanbul Sit Alanları Alan Yönetimi
Başkanlığı” kurulmuştur.

Tarihi Yarımada Yönetim Planı alan sınırı, İstanbul Dünya Miras Alanını kapsayacak şekilde, çok
paydaşlı bir yapısı olan Alan Başkanlığı Danışma Kurulu tarafından belirlenmiştir.

40

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Yönetim Planı hazırlığına 2009 yılında başlanmış, plan 29 Eylül 2011 tarihinde onaylanmıştır.
Yönetim Planı’nın amacı; “daha önce hazırlanmış olan üst ölçekli planların alanın yönetiminde
nasıl kullanılacağına dair bir yol haritası oluşturmak ve alanda yetki/sorumluluk sahibi tüm kurum
ve kuruluşlar ile alanın kullanıcılarının bir arada aldıkları ortak kararları yansıtacak şekilde, alanın
kullanım ve korunmasına rehberlik etmektir.” şeklinde ifade edilmektedir.

Tarihi Yarımada Yönetim Planının hazırlanmasından sonra; İstanbul’un belirgin öneme sahip
alanları için de Yönetim Planı çalışmaları başlamıştır.

• İstanbul Reklam, İlan ve Tabela Yönetmeliği
Reklam, İlan ve Tanıtım Yönetmeliği İ.B.B. Meclisinin 16/12/2005 tarih ve 3359 sayılı kararı ile kabul
edilmiş ve 18/07/2014 tarihli ve 1156 sayılı Meclis kararı ile güncellenerek halen uygulanmaktadır.
Yönetmelikte;

• Reklam, ilan ve tanıtım uygulamalarında estetik değerlere uyulması,
• Binaların mimari özelliği, uygulama yapılacak alandaki reklam yoğunluğu, siluete
etkisi, araç ve yaya trafiğine etkisi,
• Reklam, ilan ve tanıtım uygulamalarının taşıyıcı sistemlerinin yağmur, rüzgar, dep-
rem gibi dış etkenlere dayanıklılığı,
• Kent estetiğini bozan parsellerde görüntü kirliliğini önlemek,
• Kentin siluetini bozacak, doğal veya tarihi çevrenin algılanmasını engelleyecek şekil-
de uygulamaların yapılamaması,
• Tarihi eser, sivil mimarlık örneği olarak nitelendirilmiş binalar ve tescilli yapılar ile
komşuluk ilişkisi olan yapıların cepheleri,
• Reklam, ilan ve tanıtım uygulamaları birbirinin görüntüsü için konumları,
• Ağaçların üzerine ve çevresine reklam, ilan ve tanıtım uygulamaları yapılamaması,
gibi konularda açıklamalara yer vermektedir.
• Yönetmeliğe ilişkin olarak uygulamalar hayata geçirilmeye başlanmış ve kent esteti-
ğini geliştirmek amaçlanmaktadır.

• İstanbul Vizyon ve Strateji Belgelerinin İncelenmesi
İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi hazırlanması sürecinde vizyon ve strateji belgeleri; İstanbul
Büyükşehir Belediyesi Stratejik Planı, İstanbul Çevre Düzeni Planı ve İstanbul Bölge Planı; ayrıntılı
olarak incelenmiştir. Bu belgelerde İstanbul için belirlenen gelecek vizyonu doğrultusunda kentsel

41

GİRİŞ

tasarım ile ilgili ilkeler ve stratejiler bulunmaktadır.
Vizyon ve strateji belgelerinde kentsel tasarıma ilişkin vurgulanan en temel konu sosyal teknik
altyapı alanları ile kentin tarihi, kültürel ve doğal alanlarında; yönetişim, katılım, sürdürülebilirlik
ve koruma-geliştirme anlayışı içinde kentin erişilebilir kılınması, kentlilik bilincinin artırılması ve
kentsel kalitenin iyileştirilmesidir.

1.4. İstanbul Kentsel Tasarım Rehberi
Tanımlama ve Analiz Çalışmaları

• Kentsel Tasarım Değerlendirme Ölçütlerinin Belirlenmesi
Kentsel tasarım projeleri hazırlanırken mevcut durumun değerlendirilmesi ile kentsel tasarım
ölçütlerinin belirlenmesi, herkes için erişilebilir, sağlıklı, yaşanabilir bir mekan oluşumu için temel
ilkeler ve standartların saptanması gerekmektedir. Kamusal alanlar ve kamusal alanlar ile özel
mülkiyet alanlarının arakesitindeki alanlarda problemleri tespit etmek amacıyla tasarım ölçütleri
belirlenmelidir. Ölçütler, rehberin ölçeğine, mekanın yerel niteliklerine, kullanıcı profiline göre
değişiklik gösterebilir. Kent mekanını tanımlayan, etkileyen ve sınırlayan bileşenler faktör analizi ile
değerlendirildiğinde bu ölçütler arasındaki gizli bağlantılar ortaya çıkacaktır.

Kentsel tasarım değerlendirme ölçütleri oluşturulurken en başta genel bir gruplama yapılarak bu
gruplamaya göre bir değerlendirme ve puanlama sistemi geliştirilir. Bu sistemde ilgili uzmanların
ve kullanıcıların görüşlerinden faydalanılır. Ölçütleri olumlu veya olumsuz olarak değerlendirme
amacıyla bir puanlama aralığı verilebilir (örneğin; 1-5 gibi) veya puanlamaya denk gelecek bir işaret
sistemi kullanılabilir. Puanlamada her ölçüt için alt ölçütler saptanarak değerlendirmenin objektif,
doğru ve sağlıklı olması sağlanabilir.
Kamusal alanın en çok kullanılan ve en çok tekrar eden parçası olarak yollar, kentlilerin yaşadıkları
çevreyi algılama biçimini önemli ölçüde etkilemektedir. Sokak ya da cadde bazında kentsel tasarım
ölçütlerini değerlendirmek amacıyla oluşturulan performans ölçütleri şunlardır:

İmar Mevzuatı ve Meri Plana Uygunluk: Kamusal alan ile özel mülkiyetin arakesitinde kalan alanda,
bina giriş katlarının kaldırım işgalleri, kat yükseklikleri, çekme katlar, tabela ve reklam panoları gibi imar
planları ve yönetmeliklerde nasıl olması gerektiği kesin olarak belirlenmiş konuların yasal mevzuata
uygun olup olmadığı konusunda değerlendirme yapılır. İmar planındaki yol genişlikleri, otoparklar,
parklar, çocuk bahçeleri gibi kamusal açık alanlar etüt edilerek sahada ne ölçüde gerçekleştikleri
tespit edilir.

42