KİTAP_1_s (1)

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Kaynaklar
Curthberth, A. (2006) The Form Of Cities: Political Economy and Urban Design, Blackwell pub., Carlton.
Curthberth, A. (2011) Understanding Cities: Method in Urban Desing, Routledge, London.
Holden, G. (2012) A model for producing reliable urban design guidelines, 46 th Annual Conference of Architectural
Science Association, ANZAScA, Griffith University, Australia.
Punter, J. (1999) Design Guidelines in American Cities: A Review Of Design Policies and Guidance in Five West-Coast
Cities, Liverpool University Press,Liverpool.
Punter, J. (2002) Urban design as public policy: evaluating the design dimension of Vancouver’s planning system, Inter-
national Planning Studies, 7(4), 265-282.
Punter, J. (2003) The Vancouver Experience: Planning and Urban Design, UBC press, Vancouver.
Punter, J. (2007) Developing urban design as public policy: Best practice principles for design review and development
management, Journal of Urban Design, 12 (2), 167-202.
Punter, J., Carmona, M. (2013) The Dimension Of Planning; Theory, Content And Best Practices for Deign Policies, Spoon
press, Londra.
Türk, Ş.Ş. (2015) Arsa Geliştirme Süreci Yüksek Lisans Ders Notu, Taşkışla, İstanbul.
Ünal, Y. (2015) Türk Şehir Planlama Hukukunun Dünü-Bugünü 1985-2015, Legal Kitabevi, İstanbul
Görsel Kaynaklar
Şekil 1, 2, 3, 4: Yazar tarafından üretilmiştir.

111

BÖLÜM 1
112

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

BÖLÜM 1. KENTSEL PLANLAMA
VE TASARIM

1.3
TOPLUMSAL YAŞAM
1. Kent Sosyal Dinamikleri ve
Prof. Dr. Yurdanur İstanbul
DÜLGEROĞLU YÜKSEL
1.1 Modernleşme ve Sosyal Değişme
1.2. İç-Dış Göçler
1.3. Büyüme Olgusu
1.4. Sosyal Değişme-Dönüşüm
1.5. Kentsel Sadakat ve Aidiyet
Duygusu
1.6. Katılım

1.7. Küreselleşme

2. Kamusal Alanların Gelişimi ve
Sosyal Yaşama Etkisi
3. Toplumsal Yaşam Kalitesini
Yükseltme
 

113

BÖLÜM 1

İstanbul’da yaşayan insanların hayatını kolaylaştırmayı amaçlayan İstanbul Kentsel Tasarım Reh-
berinin bu bölümünde toplumsal yaşam, İstanbul’un çok katmanlı bir kent olması, bu katmanlı
yapının çok disiplinli olmayı beraberinde getirmesi ve mekansal kalitenin kentte yaşam kalitesini
iyileştireceği kabullerinden hareketle aşağıdaki kavramlar ele alınmıştır:

• Kent: Katmanlı ve çok boyutlu,
• Kentli: Kentte yaşayan ve kente uyum sağlayan birey ve gruplar,
• Kentleşme: Kent nüfusunun artışı süreci,
• Kentlileşme: Kente uyum sağlama, kentle bütünleşme,
• Ayrışma: Toplumsal parçalanma,
• Yoksulluk: En düşük gelir seviyesinde yaşama,
• Yoksunluk: Algısal ve göreli yoksulluk,
• Varoşlaşma: Hızlı-düzensiz kentleşme
• Heterojen kent: Farklı geçmişi, tercihi, eğitimi, geliri, mesleği ve yaşam biçimi olan gruplardan
oluşan kent

1. Kent Sosyal Dinamikleri ve İstanbul

İstanbul’un özgün kültürel geçmişini sürdürebilmek ve yaşayan farklı sosyal grupların, özellikle ka-
musal alanlarda, gerilimden uzak bir şekilde sosyal etkileşim içinde olabilmelerini sağlamak ve
öneri geliştirmek amacıyla, bölümün bu alt bölümünde, günümüz İstanbul’daki dinamikleri ele
alınmıştır. Bu bağlamda, birbiriyle ilişkili olan Modernleşme ve Sosyal Değişme, İç-Dış Göçler, Bü-
yüme, Sosyal Değişme-Dönüşüm, Kentsel Sadakat ve Aidiyet Duygusu, Katılım, Kentlilik Bilinci, Kü-
reselleşme olgularının İstanbul üzerindeki etkileri incelenerek öneri oluşturmaya çalışılmıştır.

1.1. Modernleşme ve Sosyal Değişme

Modernleşme; göç ve kentleşme ile birlikte anılan kavramlardır. Kentleşme, her zaman kentlileş-
meyi beraberinde getirmemektedir. Kentsel mekanın içinde barındırdığı toplumla uyum halinde
olması halini Bilgili (2015) kentlileşme olarak nitelendirmektedir ve kentli olup olmama sorunu-
nun, kent sosyolojisinin sorunsalı olduğunu vurgulamaktadır.

114

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

• Modernleşme ve kentleşme konusunda özellikle İstanbul’un gelişen bölgelerinde
toplumsal yaşamı ve etkileşimi destekleyecek etkinlikler çok yararlıdır.
• İstanbul Kentsel Tasarım rehberi aracılığıyla bu etkinlikleri teşvik etmek üzere;

• Kent parkları
• Mahalle parkları
• Çocuk oyun yerleri
• Açık-kapalı spor alanları
• Sağlık birimleri
• Meydanlar gibi mekanlar ve ortamlar tasarlanmalıdır.
• Toplumu hareketlendirecek etkinlikler de tasarlanmalıdır:
• Spor faaliyetleri ve yarışmaları ile ilgi çekilmelidir.
• Mahallelinin veya yerel halkın ekonomisini canlandıracak ve aynı zamanda toplu
üretimi teşvik edecek çeşitli kurslar açılmalıdır. Böylelikle, toplum içerisindeki bi-
reylerin hem kapasiteleri boş zamanlarını değerlendirerek gerçekleşecek hem de
ekonomik getiri sağlayacaktır.
• Gelişen bölgelerde geçici etkinlikler düzenlemek (dans, folklor, sağlık ile ilgili ko-
nuşmacılarla seminer, söyleşi ve paneller, vb.) ve bu etkinliklerin gerçekleşmesini
sağlayacak mekansal ortamlar toplumsal değişimi olumlu yönde etkileyecektir.
İstanbul’da farklı nüfus profillerini bir araya getirmek için etkinliklere özellikle ge-
reksinim vardır.
• Mevcut yerleşim bölgelerinde, genelde kentsel konut stoku ev sahipliliği yönün-
de ağırlık taşıdığı için toplumun. İstanbul'a özgün kültürel geçmişi, yaşayan çe-
şitlenmiş etnik kültür mozaiğinin daha bütünleşik olduğu varsayılabilir. Açık alan
takviyesi toplumsal yaşamı zenginleştirici bir destek olabilir
• Kamusal açık alan düzenlemeleri; parklar, oyun alanları, meydanlar toplumsal
yaşamı zenginleştirici ve ilişki geliştiricidirler. Ölçeğe ve işleve göre bu tür düzenle-
melerin yapılması kentin sosyal yapısına önemli katkılar sağlayacaktır.

Kentleşme büyük ölçüde bir sosyal değişim içerir, çünkü kentleşmenin arkasındaki itici güç, iç göç-
lerdir. Kırdan kopan ve kente gelerek kentin nüfusunu arttıran kişiler yeni ortamlarında oldukça
farklı bir yaşam biçimi ile karşı karşıya kalırlar; daha içine kapalı, daha dindar, yüz yüze ilişkilerin
daha yoğun olduğu bir ortamdan; daha bireysel, daha kurumsal, insan ilişkilerinin daha resmi ol-
duğu ve komşu / mahalleli dayanışmasının daha az olduğu bir ortama gelmişlerdir. Uyum sağlama-
sı zor olan bu ortam farklılığı, eğer aile desteği, kır / köy ve hemşeri desteği olmaz ise yeni geleni

115

BÖLÜM 1

oldukça zorlayacak hatta yalnızlığa itebilecektir. Ancak bu durum, Türkiye’de tampon kurum olan
aile sayesinde köy hayatından kent hayatına yumuşak bir geçiş sağlamıştır (Kıray, 1982).

1.2. İç-Dış Göçler

Kentleşmenin tüm gelişmekte olan ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de 1950’li yıllardan itiba-
ren Marshall yardımıyla başladığı bilinmektedir. Kırdan kopuş tarıma mekanizasyonun traktörle
girmesiyle tetiklenmiş ve işsiz kalan genç köylüler kentlere doğru iş bulmak amacıyla göçe zor-
lanmıştır. İşçi konumundaki yeni gelen grup, fabrikalarda ya da inşaatlarda işçi olarak çalışmaya
başlamıştır. Ancak bu tür işlerde sosyal güvence bulunmadığından, işler de gelip geçici nitelik
taşıdığından, barınma ihtiyaçlarını yasal konut piyasasından sağlayamayarak kendi konutlarını
kendileri yapmak zorunda kalmışlardır. Bu yapılaşma süreci gecekondulaşma olarak nitelendiri-
lebilir. İstanbul’un nüfusunun artış hızını en çok etkileyen kırdan kente göçler olmuştur. İstanbul
Türkiye’nin diğer büyük kentlerinden de daha fazla göç almaktadır. Yerleşmeler, kentin özel ola-
rak da İstanbul kentinin en büyük alanlarını kapladıkları için onların kalitesi ortak kentsel mekan-
ların sayı ve kalitesini de etkileyecektir.

• Kentsel mekanda esnek, düşük maliyetli konut üretmek,
• Küçük konut üretimini teşvik etmek,
• Kamu sektöründe olduğu kadar özel sektörde çalışanlar için lojman ve kentsel sos-
yal alt yapıyı güçlendirmek,
• Gecekondu tasfiyesine öncelik vermektense, riskli gecekonduların yapı kalitesini
yükseltmek üzere küçük krediler verilerek iyileştirilmesi sağlanmalıdır,
• Gecekondu tasfiyesi kategorik olarak değil de sadece riskli alanlar üzerindekilere
uygulanmalı, diğerleri ise güçlendirilerek mevcut kentsel konut stokuna kazandırıl-
malıdır,
• Sosyal konut üretimini arttırmak ancak dağıtım ilkelerini saptamak ve denetlemek,
• Tarihi-arkeolojik ve doğal sit alanları yerine sosyal konut ve düşük maliyetli konutlar
İstanbul’un yeni gelişen alanlarında konumlandırılmalıdır. Tekil bina olanlar ise mev-
cut yerleşmeler içinde uygun alanlara yerleştirilebilir,
• Mevcut gecekondu alanlarında iyileştirme yaparken 775 No’lu Gecekondu Kanunu

116

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

ve 6306 no’lu Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun çerçe-
vesinde açık yeşil alanlara ve farklı ölçeklerde kamusal alan ayrılmasına önem ve ön-
celik verilmelidir,
• Göçü kentte eritebilmek ve kentsel koşullarda eşitlik sağlayabilmek için sosyo-eko-
nomik, kültürel ve mekansal donanımın sağlanması gerekmektedir.

İstanbul’daki nüfusun yarısı yasal konutlarda yaşarken diğer yarısı da yasal olmayan gecekondu
türü konutlarda yaşamaktadır. İstanbul’a gelenler genelde varlıklı kesimi Etiler, Şişli, Nişanta-
şı, Beyoğlu, Boğaziçi mevkilerine, orta halli kesim ise Beylikdüzü, Esenyurt bölgelerine; alt-orta
gelir grubu ise Anadolu yakasında Ümraniye, Pendik, Sarıgazi semtlerine; İstanbul’un Avrupa
yakasında ise, Küçükçekmece, Bahçeşehir, Sultangazi gibi mevcut semtlere yerleşmektedirler.
Varlıklı olanlar konut stokunu satın ama yoluna giderken, orta ve altı grup daha çok kiracı konu-
mundadır.

• Tarihi ve mimari mirasın korunduğu bölgelerde kiracı olan göçmenler için küçük
ve geçici kiralık odaların bulunduğu ve altyapı hizmetlerinin ortak kullanılabileceği
biçime dönüştürülmek suretiyle, mevcut yapılar kullanımları açısından değerlendiri-
lebilir.
• Bu bölgelerde, toplumsal kaynaşmayı sağlamak üzere göçenin ve yerel halkın ortak
kullanabileceği mekanlar düzenlenebilir. Toplum Merkezleri bu tür mekanlara örnek
oluşturabilir.

1.3. Büyüme Olgusu

Hizmet sektöründe büyüme: İstanbul’da ekonomik büyüme 1950’li yıllarda başlamış ve Türki-
ye’nin 1960’lı yıllarda 5 er yıllık Kalkınma Planlı Döneme geçişiyle hızlanmıştır. Bugün devlet
bütçesinin % 35’ini tek başına İstanbul sağlar hale gelmiştir. Bu hızlı büyüme sonucunda, kent
çeperleri çeşitli sanayi kolları ile dolmaya başlamış ve çeperlerdeki yeşil ve tampon alanlara
sızmaya başlamıştır. Bu süreç bugün doğal kaynakları da tehdit eder duruma gelmiştir. Sana-
yileşmenin, 5 yıllık ekonomik kalkınma planlarının 1960 lı yıllarda ulusal ölçekte uygulanmaya
başlaması, başta İstanbul olmak üzere en çok büyük kentleri etkilemiştir.

117

BÖLÜM 1

Çeşitli sanayinin, (gıda, deri, ilaç, vb.) kente yerleşmesiyle birlikte, İstanbul’da üçüncü sektör
de denilen hizmet sektörü hızla büyümüştür ve bu sektör kırdan kopup iç göçle kente gelenleri
istihdam etmiştir. Dolayısıyla, İstanbul’da sanayileşme döneminde en fazla emek-işgücü katkısını
sağlayanlar; kenti köyden göç ederek kalabalıklaştırdığı ve gecekondularıyla kenti çirkinleştirdik-
leri düşünülen gecekondulular olmuşlardır. Diğer bir sonuç da yasal konut piyasasından ev temin
edemeyenlerin fabrika çevrelerine kendilerinin yaptıkları evlerdir. Bu konut tipleri çoğaldıkça
kamusal alanların azalmasına da yol açmıştır.

Plansız kentsel büyüme-kalabalıklaşma: İç göçle gelenlerin kentleşmeyi İstanbul’da arttırması
ve bunun son 50 – 60 yıllık süre içerisinde hız kesmeden devam etmesi ile kentin nüfusu, den-
gesiz bir biçimde büyümüştür. Kentin gerek yönetimi ve gerekse alt-yapısı bu kalabalıklaşmayı
kaldıramaz ve karşılayamaz olmuştur. İstanbul, Türkiye’de bu kalabalıklaşmaya sahne olan kent-
lerin en başında gelmiştir. Bu kalabalıklığın en önemli göstergesi, kişi başına düşen sosyal-kamu-
sal alan, özellikle de kamusal açık alanların hızla azalarak dünya kent standartlarının çok altına
düşmesidir. Olumsuz bir sosyal etki de sosyal sorunlar ve kentte suç oranının artması yönünde
olmuştur. Bu konu kentsel sadakat ve aidiyet duygusu kavramlarında ele alınmıştır.

1.4. Sosyal Değişme-Dönüşüm

Sosyal değişme ile birlikte İstanbul kentinde daha çok erişilebilir konuta gereksinim vardır. Sosyal
Konutların, toplumsal yaşamı kolaylaştırması ve kaliteli mekanlar üretiminde katkısı olması he-
deflenen Kentsel tasarım rehberi için önemli olduğu düşünülmektedir. İstanbul’da en çok sosyal
konut üretimi olan yerler sırasıyla Pendik, Eyüp, Güngören, Kağıthane, Kartal, Esenler, Şişli’dir.
Özellikle gecekonduları başka bir ilçede veya uzak alanlarda tasfiyeye uğramış ve farklı bir ilçeye
ya da İstanbul içerisinde olsa dahi farklı bir kültürel yapıya ayak uydurmak zorunda olan insanla-
ra yönelik üretilen sosyal konutların Eyüp, Şişli ve Kartal’da yer almaktadır.
Kamusal alanların oluşturulması/iyileştirilmesi konusunda 6306 sayılı Kentsel Dönüşüm Kanunu
birtakım olanaklar sağlayabilir.

118

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi
Hakkında Kanun çerçevesinde;
• Yapı stoku kısmen yıkılıp kısmen korunarak yeniden inşa edilecek olan alanlarda,
olabildiğince yeşil alan oluşturulmalı ve hiyerarşisi sağlanmalıdır.
• Konutların iç ve yakın çevresindeki bahçeler, mahallenin daha büyük olarak tasarla-
nacak olan mahalle parklarına bağlanmalıdır.
• Yapı adası bazında dönüşüme önem verilmeli ve küçük yatırımcıların dönüşüm uy-
gulamasını tekil değil de ada bazında yapmasının teşvik edilmelidir
• Belediyeler kamu mülkiyet ve haklarının temsilcisi olarak, yollar, parklar vb. kamu-
sal alanlar nedeniyle dönüşüm projelerinde müdahil olmalıdır.
• Kentin dokusunu ve yoğunluk ilkelerini değiştirmeden, dönüşümü yapım kalitesin-
deki iyileştirmeleri de uygulama yönünde ilke ve yönetmelikler hazırlanmalıdır.
• Yeni imar düzenlemelerinde bulunmalı; kalabalıklaşarak kalitesi düşen kentsel alt-
ve üst-yapı donatılarını iyileştirmek üzere bunu bir fırsat olarak değerlendirmeli örne-
ğin kentlinin çok şikayet ettiği yeşil alan azlığı giderilmelidir.

Kentsel Dönüşüm: Türkiye’de ve İstanbul için geçerli olmak üzere; Kentsel Dönüşümün olgu
olarak amacı, eskiyen kent dokusunun yenilenmesi, restorasyonu; bina ve yerleşmelerde doğal
afet riskinin azaltılması olup gerektikçe düzensiz yapılaşmanın olduğu yerlerde bölgeleme çalış-
maları yapmak ve bu bağlamda tarihi ve kültürel değerleri korumaktır. Belediyenin sorumluluğu
altına alınan kentsel dönüşümde, yerleşim yerleri ve deprem (özellikle İstanbul’da) riski taşıyan
binalar depreme dayanıklı hale getirilmektedir (Öngören, 2015).

Özellikle yeni bölgeler geliştirilmeli ve yıkılması zorunlu olan alanlarda, sosyal donatı alanla-
rı oluşturulmalıdır. Bunu yaparken de toplumsal ihtiyaç ve beklentiler tespit edilmeli ve kamu
hizmeti buna göre götürülmelidir. Fiziksel altyapı olarak su, elektrik, kanalizasyon, telefon götü-
rülmesinin yanı sıra; üst yapı olarak da sağlık hizmetleri, kamu hizmetleri, sinema, tiyatro, yeşil
alan, park, spor ve oyun alanları ile dinlenme yerleri de sağlanmalıdır. Eğer mevcut bir bölge re-
vizyondan geçiyorsa, kötü durumdaki yapılar yıkılarak yerlerine adı geçen kamusal hizmet alan-
ları sağlanarak halkın sosyo-kültürel ihtiyaçlarını karşılayacak donatılar sağlanmalıdır (Belediye
Kanunu (2005) 73. Madde gereği).

119

BÖLÜM 1

Yapılması gereken:

• 4593 Arsa Üretimi ve Değerlendirilmesi Hakkında Kanun gibi bir kurumun işlevinin
canlandırılması ile belediyenin elinde sağlam bir araç/kaynak bulunması sağlanacak
ve böylece İstanbul’un uzun vadeli uygulamalar ile kentsel tasarımı ve planlanması-
nın verimli, dengeli ve sürdürülebilir bir biçimde yapılması mümkün olacaktır.
• Kentsel Dönüşüme sadece afet ve ekonomi açısından değil; sosyal katmanlar, bun-
ların ihtiyaç ve taleplerini de dikkate alan bir yaklaşımla bakmak gerekmektedir.

Kentsel Dönüşüm Kanunu: “Afet riski altındaki alanlar ile bu alanlar dışındaki riskli yapıların bulun-
duğu arsa ve arazilerde, sağlıklı ve güvenli yaşam çevrelerini teşkil etmek üzere iyileştirme, tasfiye ve
yenilemelere dair temel usul ve esasları belirleyen” 6306 sayılı Kanun çerçevesinde yürütülen Kentsel
Dönüşüm uygulamaları girişimci olarak kamunun aktörlüğünü öne çıkararak, İstanbul Büyükşehir Bele-
diyesine de mülkiyet açısından geniş yetkiler vermiştir (Dülgeroğlu Yüksel, Özsoy, Pulat Gökmen, 2014).
Bunun öncesinde de 2005 yılında yürürlüğe giren 5393 sayılı Belediyeler yasasının 73. maddesinde
nüfusu 50.000’den büyük belediyelere 50 dönümden büyük alanlarda dönüşüm alanı ilan etme yetkisi
verilmiştir. 2010 yılında da bu yetki Büyükşehir Belediyelerine de verilmiştir (Tekeli, 2016).

Böylelikle kendilerine verilen haklarla Belediyeler ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi en önemli karar
verici yerel kamu kurumu olmuştur. Bu özelliğini kullanarak yapılması gerekenler:

• Afet riski taşıyan bölgelere öncelik verilerek rezerv alanların ve toplanma alanlarının arttırılması,
• Kentsel dönüşümün, kentsel yenilemeyi de kapsayacak şekilde uygulanması,
• Toplu konut alanlarında yapılacak olan ve farklı tercihlerle konutlarına yerleşmiş olan konut sakin-
leri için sosyal donatılar, sayı ve kompozisyonları yeterli olacak biçimde ve nitelikte planlanmasıdır.
Mesken Müdürlüğü’nce İstanbul sınırları içerisinde sosyal konut üretimi gerçekleştirilmiştir. Şekil 2’de
1988-2013 yılları arasında gecekondu dönüşüm çalışmalarında ilçelere göre üretilen sosyal konut alan-
ları görülmektedir.

1.5. Kentsel Sadakat ve Aidiyet Duygusu

Kentin nüfusu arttıkça ve kent kalabalıklaştıkça, bu nüfus içerisinde çeşitlenme yani farklı tercih, alt-
yapı, eğitim ve ihtiyaçlara sahip toplum bireyleri ve grupları arasında ortaya çıkmıştır. Cumhuriyetin
ilk yıllarından bu yana görülen homojen yapı değişime uğramıştır.

120

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Hirshi’nin “sosyal bağlar” kuramı, kişinin birey olarak içinde bulunduğu toplumun değerlerine, top-
lumdaki diğer bireylerle kurduğu ilişkilere ve toplumu ilgilendiren karar konularına katılımını ele al-
maktadır (Hirschi, 1969). İstanbul için irdelendiğinde bu sosyal bağların ve ağların kentliyi birbirine
ve kentin mekanına ilişkin aidiyet duygusu gelişimine, kültürel kent kimliğini sahiplenişine olumlu
etki yapacaktır. Kentte sağlanan Marmaray gibi toplumun tüm kesimlerine hitabeden altyapısal tek-
nolojik kolaylıkların da insan-yer bağlamında aidiyet duygusu uyandırmasında önemli bir rolü bulun-
maktadır.

Bu bağların güçlendirilmesi sonucu suç potansiyeli azalacak, toplumda uyum ve huzur ortamı sağla-
nabilecektir.

Kimlikli Kentler: İstanbul katmanlı bir kenttir. Bunun nedeni, tarihinin geçirdiği uygarlıklar olup anla-
mı da zengin ve fakat çeşitli kültürel ve mekansal miraslara sahip olmasıdır. Kimliği buradan kaynak-
lanmaktadır. İstanbul kentinin kimliğini oluşturan birçok öge vardır:

1. Doğal kimliği: Boğaziçi, Tarihi Yarımada
2. Stratejik kimliği: Coğrafi ve siyasi konumu
3. Kültürel kimliği: Mimar Sinan’ın eserleri, dönemsel mimari miras (sıra evler, yalılar, gele-
neksel sokaklar ve evler)

Şekil 1. Taksim
Meydanı

121

BÖLÜM 1

İstanbul KTR’de Kentsel Sadakat ve Katılım konuları birlikte ele alınmıştır. Kentsel sadakat konu-
sunda, kentli olma, kentli gibi davranma önem kazanmaktadır.

• Mahalle yaşamını canlandırarak komşular arasında evlerinin ve ortak açık ve
kapalı (kamusal) alanlarının (örneğin asansör, avlu, bina giriş holleri vb.) suça
karşı korunması,
• Mahallelinin boş zamanlarını değerlendirebileceği sosyal aktivite alanları ve ortak
alanlar üretilmesi,
• Geniş kitlelere erişim sağlayabilecek, internet ortamında sosyal mikro projeler üre-
tilmesi, (Kent güvenliği, engelli- yaşlı- çocuklar için erişim kolaylıkları, bebeği koruya-
lım, hamileye destek gibi.)
• Bölge halkının karar alma süreçlerine katılımının teşvik edilmesi,
• Tescilli yapı ve sokakların envanterlerinin yenilenmesi ve bu konuda koruma kurul-
ları ile koordinasyon sağlanması,
• Koruma altına alınan eserlerin bulunduğu alanlarda yapılacak herhangi bir inşaat
müdahalesinin Belediye tarafından denetlenmesi,
• Korunan yapıların yeniden işlevlendirilerek ulusal / uluslararası kültür tüketimine
açılması (müze, turizm ve satış ofisi, vb.).

Özellikle plansız olarak gelişmiş alanlarda görülen ve soylulaştırma hareketinin arkasındaki gücü
oluşturan bu durum, daha ziyade 1950’li yıllardan bu yana kent merkezi dışında konumlandı-
rılmış ama daha sonra çeşitli imar planları geçirilmesi sonuca giderek büyüyen ve genişleyen
kent sınırları içerisine alınan gecekondu bölgeleri için sorun zamanla üzerinde bulundukları
merkez-kent toprağının binalardan çok daha fazla değer kazandığından ortaya çıkmıştır. Artan
toprak rantının kamuya geri dönüşünü sağlamak üzere, mevcut binaların yıkılıp yerlerine daha
sağlam ve değerli yapılar yapılmaktadır. Yerinden çıkarılmak durumunda olanlar veya gecekon-
duları yıkılan ailelere enkaz bedeli ödenmekte veya sosyal konuta yönlendirilmektedir.

• Sosyal konutların işyerlerine yakın tutulmasına çalışılmalıdır.
• Karma yerleşimler, hem kent içinde hem de kent dışında olmalıdır ve uygun sosyal
donatılarla bu yerleşmelerin kalitesi yükseltilmelidir.
• Değişim-dönüşüm yavaş ve kademeli olmalıdır. Ancak o zaman kentli arasında ve
kentli ile büyük kent mekanı arasında sürdürülebilir bir ilişkiden bahsedilebilir.

122

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Sınıfların Kentte Yer Değiştirmesi: T. İslam’ın (2015) soylulaştırma olarak adlandırdığı mutena-
laşma olgusu, dalga dalga İstanbul’da 1990 lı yıllardan bu yana devam edegelen bir harekettir.
Sadece planlı gelişen alanlarda değil plansız olarak gelişen alanlarda da yapılmaktadır (Örneğin
Galata’da, Cihangir’de, Kuzguncuk’ta).

Kentsel dönüşüme, süreç olarak yenileme / yenileştirme, canlandırma olarak yaklaşmak gerek-
mektedir. Bu nedenle de, malzeme, yapı biçimi ve kitle ölçeğine karar verirken, yenileme plan-
lamasının mevcut kent dokusuna, bulunduğu yerel bağlama uygun ve onunla bütünleşebilecek
ama aynı zamanda da ekonomik açıdan karlı olacak şekilde yapılması ve uygulamaların da bu
doğrultuda olması gerekecektir. Soylulaştırmanın kaçınılmaz olduğu durumlarda ise, yeri değişti-
rilen toplum kesimleri desteklenmeli ve kentsel dönüşüm uygulamalarında “yerinde dönüşüm”e
ağırlık verilmeye çalışılmalıdır. Yıllar boyunca bir arada yaşayarak toplumsal ağlarını örmüş ve
dayanışma içinde yaşamış mahalleli arasındaki örülmüş sosyal ağlar olabildiğince korunmalıdır.

Şekil 2. Eyüp
İlçesine Taşınma

Hareketi

Şekil 3. Kartal
İlçesine Taşınma

Ayrışma-Bütünleşme ve Kamusal Mekanlar: Kültür, bütünlüğü, bütünleşmeyi ifade ederken,
uygarlık farklılaşmayı ifade etmektedir. “Kültür, toplumun bütünleşme gücünü simgeliyordu…”
(Sennett, 2013:101). Yoksulluk objektif olarak ölçülebilir bir kavram olup yaygın şekliyle hane
halkı geliri olarak ifade edilebilirken; yoksunluk kavramı psikolojik ve algısal olarak birey ya da
yoksul kesimin kendi yoksulluğunu nasıl yorumladığıdır. Örneğin kırdan kente göç eden kentte
ilk çalışmaya başladığı dönemde kendisini köydeki geliri ile karşılaştırarak göreli olarak kentteki
gelir durumunu daha iyi olarak nitelendirirken; kente alışıp yerleştikten sonra da kendi gelirini
yerli kentlininkiyle karşılaştırarak göreli olarak daha yoksul olarak görmektedir. Bu farklı algıyı
önlemek ve toplum içinde din, dil, ırk, etnik köken, sosyo-ekonomik tabaka vb. ayrışmalara
karşı ortak kullanım sağlayacak kamusal kent mekanları tasarlanmalıdır.

123

BÖLÜM 1

Kapalı Siteler, geç 90’lı yıllarda Amerika’nın birçok kentindeki (New York, Boston gibi) yerle-
şimlerin duvarlarla çevresinden ayrılarak dışarıdakilerin görsel müdahalesinden ve gözlerinden
uzaklaştırılması tavrının gerekip gerekmediği tartışılmıştır. Kentin güvensiz mekanları olarak dü-
şünülen alanlara karşı yapılan güvenli duvarlı/kapalı yerleşimler İstanbul’da da kent yaşamının
bir parçası haline gelmiştir. Bu durumun yaratabileceği kentsel mekanda parçalanmışlığı gider-
mek ve önlemek üzere, bu tür yerleşmelerin yakın çevresinde mevcut olan sosyal donatı, çeşit-
li grupların ilgisini çekebilecek etkinliklerle ortak kullanım teşvik edilebilir. Oluşturulacak ortak
alanlar ve düzenlenecek ortak etkinlikler sayesinde, her iki farklı sosyo-ekonomik grup bir arada
hoşgörü içerisinde yaşayabilir.
İstanbul kentinin temel özelliğini oluşturan komşuluk birimlerinin, mahallelerin mekansal olarak
ayrışması, kent toplumunu da parçalamaktadır (Kurtuluş, H., 2005). Önlem olarak, sosyo-eko-
nomik ve mekansal duvarların kaldırılması gerekmektedir. Yine bazı araştırmacılara göre, kapalı
siteler kentte sosyal eşitsizliğe yol açmaktadır. Bunun tipik örneği olarak, İstanbul’un özellik-
le merkezinde ve gelişim eksenlerinde bulunan yerleşmeler verilebilir (Gür, Dülgeroğlu-Yüksel,
Cantürk, 2016).

Şekil 4. Tünel’de
Bisiklet Parkları
Üzerinde Oturan
İnsanlar

124

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

Yapılması gerekenler:

• Kentsel dönüşüm, tek başına mekanın dönüştürülmesinden ibaret değildir ve sos-
yo-kültürel ve ekonomik kentsel değişim ve dönüşümü de içermelidir.
• Duvarlı sitelerin bulunduğu yerlerin yakın çevrelerinde bulunan alanlarda, farklı
gelir gruplarının yaşadıkları yerleşme ve konutlar arasında gruplar arasındaki sosyal
etkileşimi arttıracak alanlar yaratılmalıdır.
• Kentin estetik bütünlüğü (bu bağlamda kentte yeşilin sürekliliği, ulaşım sisteminin
yaya-trafik ayırımı ile yaya yollarının sahillerde ve caddelerde sürekliliği, özel ve ka-
musal, açık ve kapalı alanların hiyerarşisinin kurulması) gereklidir.
• Kentin sosyal ve mekansal kalitesini koruyacak ve “kent-içinde-kent” oluşumunu
engelleyecek bütüncül kent mekan tasarımı yapılmalıdır.

Varoşlar: K.Tuna’ya göre (2015), varoş, kent ya da kasabada merkezin dışında, uzağında kalan
mahalle ya da dış mahalle olarak tanımlanmaktadır.

Gecekondular, içindeki gecekonduluların ekonomik durumlarındaki gelişme ve yasal esneklikler
sayesinde mekanlarını bir yandan iyileştirirken, bir yandan da kentteki sosyal statülerini ve yer-
lerini sağlamlaştırmaktadırlar. Bu durumda eski gecekonduluların yoksul kesimden orta, alt-orta
seviyeye çıkmaları söz konusu olurken, yeniden göç kiracılık yoluyla yoksulluk mahallelerinde
yaşayan, kente tutunmaya çalışan bir kitle varoşları oluşturmaya devam etmektedir. Bu mahal-
leler, kent merkezindeki soylulaştırma olgusu nedeniyle kent çeperlerindeki getto ve varoşlarda
yaşamaya devam etmektedir. Kentsel büyüme ve sosyal değişme olgularının bir sonucu olan bu
tür “geçici” barınma alanlarının çatışma ve kentin gerilim mekanına dönüşmesine karşı yapılma-
sı gerekenler:

• Gecekondu dönüşümlerinde, bu olumsuz durumlara ve sosyal çatışmalara meydan
vermemek için, gecekondu bölgelerinde tasfiyeden daha çok ıslah ve rehabilitasyon
tercih edilmelidir.
• Kentlinin doğrudan ya da temsilcilerinin katılımı sağlanarak yaşam çevresinin deği-
şimi konusundaki düşünce ve görüşlerini almak gereklidir.

125

BÖLÜM 1

1.6. Katılım

Yerel halkın dönüşüme katılımının sağlanması önemlidir. Bunun için de İstanbul’un ve genelde
Türkiye’nin kültürel özelliği olan mahallelerden yararlanılmalıdır. Katılım çok çeşitli biçimlerde
ve aktörlerle sağlanabilir. Katılımda amaç, kamu paydaşları, farklı araçlar ve yöntem geliştire-
rek kentliyi ilgilendiren konularda ve alınacak planlama kararlarına farklı aktörlerin katılımlarını
sağlayabilmektir. Katılımda önemli bir diğer destek de, yasal kaynakların yanı sıra yerel halktan
gelecek potansiyel enformel kaynakların da harekete geçirilmesidir (örneğin maddi olan ya da
olmadığı durumda insan kaynakları, vb.)
Bu konuda kentlinin İstanbul yerel yönetimine katkıları şöyle sağlanabilir:

• Özelikle kentsel dönüşüm kararı alınan İstanbul’un tarihi ve kentsel, arkeolojik koruma
bölgelerinde farklı aktörlerin, özellikle koruma kurullarında çalışan uzmanların, teknik ele-
manların, kanun yapıcıların ve uygulayıcıların birlikte çalışmaları tavsiye edilir.
• Kentlinin katılımı ile kentin mevcut ve yerleşik bölgelerinde uygulanacak tekil yapı dönü-
şümleri yönlendirilebilir. Mevcut yapı stoğunda yapısal / fiziksel güçlendirme yapılarak bu
binalarda toplumsal etkinlikler tasarlanabilir.
• Gelişme bölgelerinde, tekil ya da parsel bazında dönüşüm yerine kentsel yapı adası ba-
zında dönüşümü teşvik etmek için tespit edilmiş olan kentsel dönüşüm alanlarında yapıla-
cak yenileme ve yeniden yapımlar için kentlinin katılımı desteklenmelidir.
• Gelişme alanlarında, sosyal donatıya karar verirken kentlinin/yerel mahallelinin tercih
ettiği aktivitelerin ve ihtiyaç uyduğu kamusal mekanların (spor salonu, konser alanı, halk
eğitim merkezi, vb.) öncelik sıralaması için, kentlinin doğrudan veya dolaylı olarak (muhtar,
kanaat önderleri, sivil toplum liderleri vb. aracılığıyla) kararlara katılmaları sağlanabilir.
• Gecekondu bölgelerinde değişim ve dönüşüm amaç ve uygulamaları konularında bilgi-
lendirme, yıkım bedeli ödeme ve sosyal konuta geçme tercihlerini belirlemenin yanı sıra
yerinde kalma yenilenmeden sonra aynı bölgede aynı sokakta yaşama konularında tercih-
lerini anlamak üzere yerel halkın katılımı sağlanmalıdır.
• Doğal koruma alanlarında kentin rüzgar koridorlarında, orman ve yeşil alanlarında, su
havzalarında yapacakları etütlerle, akademisyenlerin yerel yönetime yeni yerleşim kararla-
rı alırken katılımları çok önemli ve yararlıdır.

Katılım konusunu İstanbul’un Kentsel yenilenme alanları üzerinden irdelemekte yarar vardır.
Kentsel yenileme, zaman ilerledikçe toplumun ve içindeki bireylerin sağlıklı yaşamaları ve ça-

126

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

lışmalarının sağlanabilmesi (ekonomik ve siyasi parametrelerle) ve birey ve toplumun değişen
günlük yaşam ihtiyaçlarına kentin mekansal, işlevsel olarak, kimliğini de kaybetmeden yanıt ve-
rebilmesinin sağlanmasıdır. Dolayısıyla kentlinin beklentisi yaşam kalitesinde yükselme sağ-
lanacağı yönündedir. Katılım konusunun ilk ve önemli aşaması bilgilendirme ve iletişimdir.
İstanbul’da yakın bir geçmişte yapılan bir araştırma bu konuda İstanbul için veri oluşturabilir ve
kentlinin yenileme gerektiren gecekondu alanlarındaki katılım durumunu göstermektedir. Ka-
ğıthane’de dönüşüm ile ilgili olarak şu bulgular ortaya çıkmıştır: Konutları dönüşüm alanı olarak
ilan edilen bölge halkının (Kağıthane’de) %40’ı, gecekondudan dönüştürdükleri binaların riskli
olmadığını düşünmektedir. Sadece üçte birinden azı, binalarının deprem riski altında olduğu-
nu belirtmiştir. Aynı mahallelinin yaklaşık üçte biri binalarının deprem riski taşıyıp taşımadığı
konusunda bilgi sahibi olmadığı anlaşılmıştır. Buradan çıkan bir sonuç da Kentsel Dönüşüm Ka-
nunu’nun amaç ve uygulamalarının, afet riski kentli tarafından iyi anlaşılmadığı yönündedir. (Yıl-
dız vd. 2016), Genel olarak Kentlinin bilinç düzeyinin az olduğu ortaya çıkmaktadır. Görüşme
yapılan nüfusun %44’ünün 6306 numaralı kentsel dönüşüm yasası hakkında bilgisi bulunduğu
anlaşılırken, %34’ü bu konuda hiç bilgi sahibi olmadığını, %22’si ise kısmen bilgi sahibi olduğu
görülmüştür. Edinilen bilginin daha çok kulaktan dolma olduğu ve bunun da toplum liderlerince
sağlandığı ortaya çıkmıştır (Yıldız vd.).

Benzer şekilde, 1999 Marmara Depremi sonrasına Deprem Acil Eylem Planı hazırlandığında pilot
bölge olarak seçilen Zeytinburnu halkının bilgisi olmayışı da, kenti ya da herhangi bir mahalle-
sini semtini ilgilendiren yenileme-dönüşüm konularında ilgili yerel halkın açıklamalara ve kendi
sorunlarını çözme konusunda fikir üretip kamuyla paylaşma ihtiyacı olduğunu ortaya çıkarmıştır
(Dülgeroğlu, Özsoy, Pulat-Gökmen, 2014).

Bu bağlamda yapılması gerekenler:

• Kentsel Dönüşüm Kanunu gereği Büyükşehir Belediyesi’nin yapacağı uygulamalar-
da kentli teknik açıdan bilgilendirilmelidir.
• Dönüşüm alanındaki kentli kesimi oluşturan mahallelinin yanlış bilgi edinmesini
önlemek ya da önyargısını ortadan kaldırmak için kanunun özü, amacı ve kapsamı
hakkında bilgilendirme toplantıları yapılmalıdır.
• Kentli grupların sorun ve çözüme yönelik görüş ve düşüncelerini alarak gelecekte-
ki kentsel dönüşüm müdahalelerine yer ve yön verilmelidir. Dönüşüm konusunda,
daha iyi bilgilendirilmiş bir kentli nüfusu ve bunu gözeten politikalar üretilmelidir.

127

BÖLÜM 1

• Belli aralıklarla ve belirli araçlar ile mahalleliyi kendilerini çok ilgilendiren teknik
konularda bilgilendirilmelidir.
• Eğitim seviyesi yükseltmeli ve yaygınlaştırılmalıdır.

Katılım konusu kentlilik bilincinin gelişimiyle yakından ilişkilidir. Özellikle endüstrileşmenin baş-
ladığı ve kentleşme, daha sonra da küreselleşme ile devam eden süreçlerde kentte farklı alt-kül-
türlerin bir arada yaşama durumu, İstanbul’un gerçekliğini yansıtmaktadır. Aslında bu çok kül-
türlülük ortamı İstanbul’un geçmişinde de var olduğundan, kültür bütünlüğünün sağlanabilmesi
günümüzde de mümkündür. Kentin kültürel-mekansal sorunlarını anlama, düşünce üretme ve
bunları kamusal kurumlarla paylaşma yoluyla kentlilik bilinci de güçlenecektir. İdeal olarak kent-
sel büyüme tamamlandığında kentsel bütünleşme de gerçekleşebilecektir.
Kentlilik bilincini oluşması için kenti “yabancılar kalabalığı” (A. Quatremere; Sennett (2013: 256)
içinde olmaktan çıkarmak gerekmektedir. Bu algısal bir durum olmakla birlikte, sosyal mekan ve
etkinlikler yoluyla, fiziksel kalabalıklık / nüfus yoğunluğu, algısal tanışıklığa dönüşebilir. Getiri sa-
dece kentlilik bilinci olmayıp kentin kamuya ait ortak mekanlarının güvenli bir biçimde ve sıklıkla
kullanılması da sağlayacaktır.

Şekil 6.
Cumartesi,
İstiklal
Caddesinde
Müzik Grubu

128

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

1.7. Küreselleşme

Küreselleşme kavramını ve çeşitli kentler üzerinde inceleme yaparak küresel kent kuramını ortaya
çıkaran Sassen (2001), marka şehir, yeni komuta merkezleri, vizyon ve misyonu olan kent gibi kav-
ramlardan da bahsetmektedir.

Soylulaştırmanın küresel bir süreç olup olmadığı günümüzde tartışılan bir konudur. “Özellikli bir mega
kent olan İstanbul için genel-geçer modeller ne denli uygulanabilir?” sorusunun yanıtı burada orta-
ya çıkmaktadır. Bilgi toplumuna geçiş, küreselleşen dünyada, dijital teknolojilerin gelişmesiyle birlikte
başlamıştır ve zamanla sanayinin yerini almıştır. Bilgi sanayisinin hızlı bir şekilde giriş yaptığı ve kentin
ana ticari eksenleri ile birleştiği İstanbul kentinde bir yandan da tüketim kültürü artmıştır. Yabancı yatı-
rımlar, beraberinde yatırımcılar için konut alanları alışveriş yerleri ihtiyacını da getirmiştir.

Küreselleşmede başı çeken Tokyo, Londra, New York vb. kentlerin arasında İstanbul’un da kendine
özgü karakteristiğiyle ve diğer küresel kentlerle rekabet edebilmesi için bir farklılık göstermesi gerek-
mektedir, çünkü “…günümüzde şehirler, üstlendikleri misyon ve fonksiyonlarla ülkelerin önüne geç-
meye başlamışlardır. Ait oldukları isimlerinden daha fazla tanınır hale gelmişlerdir.” (Bilgili, 2015:381).
Bu bağlamda İstanbul için önerilen tasarım ilkeleri şunlardır:

• Hangi alanda öne çıkmanın stratejik açıdan uygun olduğunun kararı verilmeli, bu süreç
kentli katılımı ile sürdürülmelidir.
• İstanbul’un dünya kenti olma özelliklerinin özgün olduğu daima göz önünde bulundu-
rulmalı, farklı medeniyetlerin mekansal izleri korunmalı ve gerekirse yeni işlevler veril-
melidir.
• Kültür turizmi ön plana çıkarılmalıdır (uluslararası kongre merkezleri, tarihi yapıların
müze olarak değerlendirilmesi, kentin farklı mekanlarında yılın farklı mevsimlerinde çe-
şitli festivaller düzenlenmesi, vb.).
• Küreselleşirken bir yandan da yerel değerler korunmalıdır.
• Yeni ve eskiyi, küçük ölçekli (zanaat, alışveriş dükkanı, vb.) ile büyük ölçekli (ticaret, sa-
nat, alışveriş merkezi) bir arada ve bütünleşmiş bir plan anlayışıyla tasarlamak gereklidir.
• Küreselleşme yerli emek gücünü kullanmadığı için yerel ekonomiye zarar vermektedir.
Bu durumu önlemek için küreselleşirken yerel ekonominin potansiyelinden olabildiğin-
ce faydalanmanın yolları aranmalıdır.

129



















İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

BÖLÜM 1. KENTSEL PLANLAMA
VE TASARIM

1.4
ULAŞIM PLANLAMASI

1. Kurumsal Paydaş Görüşleri
2. Beklentiler ve Öneriler

İBB ULAŞIM DAIRE BAŞKANLIĞI

BÖLÜM 1

Bu bölümde İstanbul Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Daire Başkanlığı’nın İBB’nin Vizyon ve misyonu
doğrultusunda hazırladığı kentsel ulaşım planları ve paylaşılmıştır. Tüm öngörüler sürdürülebilir ve
yenilikçi çözümlerle hayatı kolaylaştıran çalışmalar vizyonu doğrultusunda hazırlanmaktadır.

1. Kurumsal Paydaş Görüşleri

• Kentsel ulaşım planlarının imar planları ile entegrasyonunun sağlanması,
• Akıllı ulaşım sistemlerinin yaygınlaştırılması,
• Ulaşımda geçirilen sürenin optimizasyonunun sağlanması,
• Toplu taşıma geçişleri ve bağlantılarının güçlendirilmesi,
• Ulaşım sorununun çözülebilmesi için toplu taşıma kullanımını arttıracak çalışmaların yapılması
ve bu kapsamda raylı sistem güzergâhlarının İstanbul genelinde arttırılması,
• Raylı sistem altyapısının geliştirilmesi,
• Deniz ulaşımının yaygınlaştırılması ve konforunun arttırılması,
• Özellikle eski yerleşim yerlerinde araç park sorununun çözülmesi olarak ifade edilmiştir.

Geliştirilmesi • Deniz toplu ulaşımına yönelik projelerin geliştirilmesi
Gereken • Ulaşım ana planında görülen raylı sistem hatlarının
Yönler projelendirilerek hayata geçirilmesi
• Otopark kapasitesinin ihtiyaçlar doğrultusunda daha da artırılması
• “Park et, devam et” uygulamasının yaygınlaştırılması, bu nokta-
larda güvenliğin 24 saat sağlanması ve bu noktalara ulaşılabilirliğin
artırılması
• Ulaşım projelerinde yaya öncelik ve konforuna yönelik uygulama-
ların daha da geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması
• Bisiklet yollarının yeterli düzeye çıkarılması
• Ulaşım hizmetlerine yönelik planlama, projelendirme, uygulama
ve izleme süreçlerinde kurumsal ve bireysel paydaşlar ile işbirliği ve
koordinasyonun daha da artırılması
• Emisyon miktarındaki azalmayı sağlayarak ulaşım projelerinin
geliştirilmesi

Fırsatlar • Merkezi yönetimin karayolu sistemlerine, raylı sistemlere yönelik
yatırımları,
• Denizin alternatif ulaşım sistemi olarak kullanılabilirliği,
• Özel sektörün ulaşıma yönelik girişimciliğinin artması,
• Ulaşım hizmetleri alanındaki teknolojik gelişmeler,
• Trafik bilincinin artması

140

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

2. Beklentiler ve Öneriler

• Kent için ulaşım sistemlerinde enerji verimliliği yüksek taşıt teknolojisinin kullanılması
sağlanmalı,
• Kent merkezi yayalaştırılmalı,
• Raylı sistem uygulamalarının planlama ve işletmesi yerel yönetimler tarafından yapılsa da
yapımı merkezi yönetim tarafından gerçekleştirilmeli,
• Dolmuş vb, konforsuz toplu taşıma araçları kısa mesafelerde ve yalnızca ana ulaşım hatlarına
taşımada faaliyet göstermeli,
• Ulaşım yönetimi tek bir çatı altında toplanmalıdır.
Bu beklenti ve önerileri gerçekleştirmek için geliştirilmesi gereken yönler ve fırsatlar aşağıdaki gibi
sıralanabilir:

Şekil 1. Ulaşım
Seçeneklerinin

Deniz Yolu
Kullanılarak

Artırılması

141

BÖLÜM 1

Beklentiler, öneriler, geliştirilmesi gereken yönler ve fırsatlar sonucunda ulaşım hizmetleri yö-
netimi statejik amaç; insan odaklı, erişilebilir, sürdürülebilir, kaliteli, ekonomik, hızlı, güvenli,
konforlu ulaşım hizmetini sunmaktır.

Buna göre ulaşım hizmetleri yönetimi strateji haritası Çizelge 1’de verilen bileşenleri kapsa-
maktadır.

Ulaşım Hizmetleri Yönetimi Strateji Haritası

Akıllı Ulaşım Sistemlerini Ana Ulaşım Sistemlerin- Engelli Ulaşımına Uygun Toplu
Tüm Toplu Ulaşım Araçlarını in (Raylı sistem, Otobüs, Ulaşım Araç Sayısını Artırmak
Kapsayacak Şekilde Yaygın- Metrobüs Vb.) Destekleye-
laştırmak cek Şekilde Mevcut Hat-
ların Düzenlenmesi ve Yeni
Beslenme Hatların Sayısının
Artırılması

Trafiği Etkin Yönetmek Denizyolu Ulaşım Sistemlerini İstanbul Geneli Taksi Durak-
Geliştirmek larının Sayısını Artırmak

Altyapo ve Uygulama Konu- Raylı Sistemlerin Ulaşım Düşük Emisyonlu Toplu Çizelge 1. Ulaşım
sunda Paydaylarla İşbirliğini Sistemleri İçindeki Payını Ulaşım Araçlarının Sayısını Hizmetleri
Güçlendirmek Artırmak Artırmak Yönetimi
Toplu Ulaşım Sisteminde Ulaşım Altyapısını Yük Taşımacılığının İstanbul
Gece Hat/Güzergah Sayısını Güçlendirmek Trafiğine Olumsuz Etkisini
Artırmak Azaltmak

ÖNERİ 1: Akıllı Ulaşım Sistemlerini Tüm Toplu Ulaşım Araçlarını
Kapsayacak Şekilde Yaygınlaştırmak
Değerlendirme Ölçütü (Gösterge)

GPS ve Kamera Takılan Toplu İstanbul Kart Validatörü Taksi Yönetim Merkezine
Taşıma Araç Oranı Takılan Minibüs-Taksi Dolmuş Dahil Edilen Taksi Sayısı
Sayısı
Yapılacak Faaliyet/Proje

Teknik Şartname ile İlgili cihaz Validatör Taktırılması Faaliyeti Taksi Yönetim Merkezi
özelliklerinin tanımlanması. Faaliyeti

142

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

ÖNERI 2: Ana Ulaşım Sistemlerini (Raylı Sistem, Otobüs,Metrobüs vb.)
Destekleyecek Şekilde Mevcut Hatların düzenlenmesi ve Yeni Besleme Hatların

Sayısının Arttırılması
Değerlendirme Ölçütü (Gösterge)

Minibüs ve Taksi Dolmuşlara Yönelik Hat-Güzergah Düzenleme Sayısı

Yapılacak Faaliyet/Proje

İBB Toplu Ulaşım Hizmetleri Bünyesinde Hat Planlama Çalışmaları Yapılacaktır.

Şekil 2.
Ulaşımda Çözüm

Seçenekleri
Olarak Teleferik

143

BÖLÜM 1

ÖNERİ 3: Deniz Yolu Ulaşım Sistemlerini Geliştirmek
Değerlendirme Ölçütü (Gösterge)

Toplu Ulaşımda Deniz Payı Oranı Alınan Gemi Sayısı

Yapılacak Faaliyet/Proje Deniz Ulaşım Araçları Alımı

• Tahsis Edilen Hatların Faaliyete Gecirilmesi ve Yeni
Hatların Oluşturulması
• Ortak iskele Alanlarının Faaliyete Geçirilmesi
• Lastik Tekerlekli Araçlarla İskele Alanlarının Destek-
lenmesi (Entegrasyon)
• Ücret Entegrasyonu (Deniz Ulaşımını Destekleyecek
İndirim ve Sübvanselerin Sağlanması, Mesafe/Yolcu
Bazlı Ücretlendirme)
• Diğer Deniz Projeleri

ÖNERİ 4: Engelli Ulaşımına Uygun Toplu Ulaşım Araç Sayısını
Arttırmak

Değerlendirme Ölçütü (Gösterge)

Engelli Kullanımına Uygun Hale Engelli Kullanımına Uygun Hale Engelli Kullanımına Uygun Hale
Getirilen Minibüs Sayısı Getirilen Deniz Motoru Sayısı Getirilen Taksi Dolmuş Sayısı

Yapılacak Faaliyet/Proje 5378 Sayılı Kanun Gereği Tüm
Ulaşım Otoritelerini Bilgilendirme
Minibüslerin Standartlarının Yük- Faaliyeti
seltilmesi ve Engelli Kullanımına
Uygun Hale Getirilmesi Çalışma-
ları Kapsamında UKOME Kararı
Alınarak, Üretici Firmalar ve Esnaf-
la İlgili Bilgilendirme Toplantıları
Yapılması Faaliyetleri. İBB Minibüs
Almayacak Mali Kaynak Araç sahi-
pleri Tarafından Karşılanacaktır.

144

İSTANBUL KENTSEL TASARIM REHBERİ

ÖNERİ 5: Trafiği Etkin Yönetmek

Değerlendirme Ölçütü (Gösterge)

Kurulan Mobil EDS Sistem Sayısı Kurulan Sabit EDS Sistem Sayısı • Erişilen Öğrenci Sayısı
• Erişilen Okul Sayısı
• Kullanma (Tüketim) Oranı

Yapılacak Faaliyet/Proje • Devlet Okullarına Yönelik Trafik Eğitim Hizmeti Verilmesi
• Eğitim Metaryallerinin Hazırlanması ve Çoğaltılması
• Mobil EDS Filosu Kurulması
• Kırmızı Işık İhlal Tespit Sistemi
Kurulması
• Koridor Hız İhlal Tespit Sistemi
Kurulması
• Park ihlal Tespit Sistemi Kurul-
ması
• Tersyön İhlal Tespit Kurulması
• Tramvay Yolu İhlal Sistemi Ku-
rulması
• Emniyet Şeridi İhlal Tespit Sis-
temi Kurulması
• Toplu Taşıma Yolu EDS Kurulması

Şekil 3. Haliç
gece görünümü

145

BÖLÜM 1

Görsel Kaynaklar
Şekil 1. Adem Erdem Erbaş
Şekil 2. Çiğdem Polatoğlu
Şekil 3. İBB Fotoğraf Arşivi

146